൨൨. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഠമമഗ്ഗഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൦൬. ഇദാനി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ നിദ്ദേസേ അനുപ്പത്തേ സാ യസ്സ ഞാണസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, തം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതോ പരം ഗോത്രഭുഞാണം ഹോതീ’’തി ആഹ. ഇതോ പരന്തി ഇതോ അനുലോമഞാണതോ ഉപരി. തന്തി ഗോത്രഭുഞാണം. നേവ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം ഭജതി അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരാനം അഗ്ഗഹണതോ. ന ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം ഭജതി സതിപി നിബ്ബാനാരമ്മണത്തേ കിലേസാനം അഖേപനതോ. തതോ ഏവേതം വിഞ്ഞാണധാതൂനം വിസയം ഉദ്ദേസന്തം ദസ്സനകിച്ചം കരോന്തം കിരിയമനോധാതു വിയ മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയം വുച്ചതി. അന്തരാതി ഛട്ഠസത്തമവിസുദ്ധീനം വേമജ്ഝേ. അബ്ബോഹാരികമേവ ഹോതി ഉഭയവിസുദ്ധിലക്ഖണതാഭാവതോ. തഥാപി വുട്ഠാനഗാമിനിയാ പരിയോസാനതായ വിപസ്സനാപക്ഖികം. തേനേവസ്സ തംസോതപതിതതാ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാസോതേ…പേ… സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി. ഏതേനസ്സ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഭജനം ദസ്സേതി. സോതസ്സ അരിയസ്സആദിതോ പജ്ജനം സോതാപത്തി, സോ ഏവ മഗ്ഗോ, സോതം വാ അരിയം ആദിതോ പജ്ജതി അധിഗച്ഛതീതി സോതാപത്തി, പഠമകോ. തസ്സ മഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ. പടിസന്ധിവസേന സകിദേവ ഇമം മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ. പടിസന്ധിവസേന കാമഭവം ന ആഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ. കിലേസാദീനം ഹനനാദിനാ അരഹം, അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠോ. തസ്സ ഭാവോ അരഹത്തം, സോ ഏവ മഗ്ഗോതി അരഹത്തമഗ്ഗോ. ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

തേഹി തീഹിപീതി ഹേട്ഠാ തിണ്ണം അനുലോമഞാണാനം വുത്തത്താ വുത്തം, തീസു വാ ദ്വിന്നം അന്തോഗധത്താ. തീഹിപീതി വാ വികപ്പന്തരസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ പി-സദ്ദോ, തേന തീഹിപി ദ്വീഹിപീതി വുത്തം ഹോതി. അത്തനോ ബലാനുരൂപേനാതി അത്തനോ അത്തനോ ആനുഭാവാനുകൂലം. പഠമഞ്ഹി അനുലോമഞാണം സബ്ബോളാരികം, ദുതിയം തതോ നാതിഓളാരികം, തതിയം തതോ നാതിഓളാരികം തമം അന്തരധാപേതി. അഥ വാ ബലാനുരൂപേനാതി ഹേട്ഠാ സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ആഹിതബലാനുരൂപേന. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഹി അനുലോമഞാണസ്സാപി മഗ്ഗഞാണസ്സ വിയ സദ്ധാവിമുത്തദിട്ഠിപ്പത്താനം പവത്തിആകാരസിദ്ധോ അത്ഥേവ മുദുതിക്ഖതാവിസേസോ. പലിബോധതോ ഉപട്ഠാതി പലിബോധഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ തമസ്സ അന്തരധാപിതത്താ. ‘‘ആസേവനന്തേ’’തി ഇമിനാ ദുതിയസ്സ വാ തതിയസ്സ വാ അനുലോമഞാണസ്സ അനന്തരം ഗോത്രഭുഞാണുപ്പത്തി, ന പഠമസ്സാതി ദസ്സേതി തസ്സ അനാസേവനത്താ. ന ഹി അലദ്ധാസേവനം ഗോത്രഭുഞാണം ഉപ്പാദേതും സക്കോതി. നിമിത്താദിവിരഹതോ, തബ്ബിധുരതോ ച ‘‘അനിമിത്ത’’ന്തിആദിനാ നിബ്ബാനം വിസേസിതം. പുഥുജ്ജനഗോത്തന്തി അരിയേഹി അസമ്മിസ്സം പുഥുജ്ജനസമഞ്ഞം. ഗോത്തന്തി ഹി ഏകവംസജാനം സമാനാ സമഞ്ഞാ, ഏവം ഇധാപീതി. പുഥുജ്ജനസങ്ഖന്തി തസ്സേവ വേവചനം, പുഥുജ്ജനഭൂമിന്തി പുഥുജ്ജനവത്ഥും. ഏകന്തികതായ ഏകവാരമേവ ച ഉപ്പജ്ജനതോ അപുനരാവട്ടകം.

ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനവിവട്ടനേതി അസങ്ഖതധാതുയാ ബഹിഭാവതോ ബഹിദ്ധാസഞ്ഞിതാ സങ്ഖാരഗതാ വുട്ഠാനഭൂതേ വിവട്ടനേ നിപ്ഫജ്ജമാനേ പഞ്ഞാ. അഭിഭുയ്യതീതി അഭിഭവതി. പക്ഖന്ദതീതി അനുപവിസതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉപ്പാദം അഭിഭുയ്യതീ’’തിആദിനാ പുഥുജ്ജനഗോത്താഭിഭവനം തദതിക്കമനമാഹ. ‘‘അനുപ്പാദം പക്ഖന്ദതീ’’തിആദിനാ അരിയഗോത്തഭാവനം തദുഭയഭാവതോ.

൮൦൭. ഏകാവജ്ജനാനം നാനാവീഥിതാ നത്ഥീതി ന തംനിസേധനായ ഏകവീഥിഗ്ഗഹണം, അഥ ഖോ നാനാരമ്മണാനമ്പി ഏകാവജ്ജനാനം നാനാവീഥിതാ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. മഹാമാതികന്തി മഹന്തം ഉദകവാഹകം. ലങ്ഘിത്വാതി അനോതരന്തോ ഏവ അതിക്കമിത്വാ. ഉല്ലങ്ഘിത്വാതി ഉപരിഭാഗേനേവ ലങ്ഘിത്വാ. നിന്നപോണപബ്ഭാരതാ ഉത്തരുത്തരവിസിട്ഠാ നിന്നതാവ.

അട്ഠഹി ഞാണേഹി അനുക്കമേന ആഹിതവിസേസം അനുലോമഞാണം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിനാ വേഗേന ധാവിത്വാ’’തി. രൂപം അനേകസന്തതിസമ്ബന്ധതായ അനേകവട്ടരചിതാ രജ്ജു വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘രൂപരജ്ജും വാ’’തി. അത്തഭാവസ്സ രുക്ഖട്ഠാനിയതായ വുത്തത്താ തംസമ്ബന്ധദണ്ഡട്ഠാനിയതാ വേദനാദീസു ഏകസ്സേവ യുത്താ, ന വേദനാദിസമുദായസ്സാതി വുത്തം ‘‘വേദനാദീസു അഞ്ഞതരദണ്ഡം വാ’’തി. അനുലോമാവജ്ജനേനാതി അനുലോമസ്സ ആവജ്ജനേന. യേന ആവജ്ജനേന അനുലോമഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തേന തം ആരമ്മണം. ‘‘പഠമേന അനുലോമചിത്തേന ഉല്ലങ്ഘിത്വാ’’തി ഇദം സക്കായതീരസ്സ തസ്സ അതിക്കമനാരമ്ഭതായ വുത്തം. ‘‘ദുതിയേന നിബ്ബാനനിന്നപോണപബ്ഭാരമാനസോ’’തി ഇദം തസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരതോ സാതിസയം അലഗ്ഗം ഹുത്വാ വിസങ്ഖാരേ അല്ലീനഭാവതോ വുത്തം. നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസേന പതതി യോഗാവചരോ. ഏകാരമ്മണേതി ഏകവാരംയേവ ആലമ്ബിതേ ആരമ്മണേ. തേനാഹ ‘‘അലദ്ധാസേവനതായാ’’തി. തേന ഏകാരമ്മണേ ആസേവനാ ഉപകാരവതീ, ന തഥാ നാനാരമ്മണേതി ദസ്സേതി.

൮൦൮. തത്രാതി അനുലോമഗോത്രഭൂനം ഇതരീതരകിച്ചാകരണേ. നക്ഖത്തയോഗന്തി നക്ഖത്തേന ചന്ദസ്സ യോഗം, നക്ഖത്തയോഗവിഭാവനിയം വാ കാലം, ദിവസന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം.

ഏവം നിബ്ബത്താഹീതി അനുലോമഞാണാനി വിയ സങ്ഖാരേ അനാലമ്ബിത്വാ അഹം വിയ നിബ്ബാനാരമ്മണേ വത്താഹീതി മഗ്ഗസ്സ ഗോത്രഭുനാ ദിന്നസഞ്ഞാമുഞ്ചനം, അനുബന്ധനഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണകരണമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൮൦൯. തത്രാതി തസ്മിം ഗോത്രഭുനാ ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാ വിയ തേന ഗഹിതാരമ്മണേയേവ വത്തിത്വാ മഗ്ഗസ്സ ലോഭക്ഖന്ധാദിനിബ്ബിജ്ഝനേ. ഉസും അസതി ഖിപ്പതീതി ഇസ്സാസോ, ധനുഗ്ഗഹോ. സരഗോചരട്ഠാനം നാമ അട്ഠഉസഭമത്തം. തഞ്ച ഖോ ദൂരേ പാതിനോ മജ്ഝിമപുരിസസ്സ വസേന ചതുഹത്ഥായ യട്ഠിയാ വീസതിയട്ഠി ഉസഭം, തേന അട്ഠഉസഭമത്തേ പദേസേ ഹത്ഥവസേന ചത്താരീസാധികഛസതഹത്ഥേ പദേസേ. ഫലകസതന്തി അസനസാരമയം ഫലകസതം. കുമ്ഭകാരചക്കസദിസേ ചക്കയന്തേ. ആവിജ്ഝിത്വാതി ഭമേത്വാ. ദണ്ഡകഘട്ടനായ ഉപ്പാദേതബ്ബസദ്ദോ ദണ്ഡകസഞ്ഞാ. ഫലകസതവിനിവിജ്ഝനസ്സ പച്ചയഭൂതാ ദണ്ഡകസഞ്ഞാ വിയ ഗോത്രഭുഞാണം ലോഭക്ഖന്ധാദിനിബ്ബിജ്ഝനസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ പച്ചയഭാവതോ. ഇസ്സാസോ വിയ മഗ്ഗഞാണം നിബ്ബിജ്ഝിതബ്ബനിവിജ്ഝനതോ.

൮൧൦. അട്ഠമഭവതോ പട്ഠായ നിബ്ബത്തനകം അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടദുക്ഖസമുദ്ദം സോസേതി. സദ്ധാധനം സീലധനം ഹിരിധനം ഓത്തപ്പധനം സുതധനം ചാഗധനം പഞ്ഞാധനന്തി ഇമേസം സത്തന്നം അരിയധനാനം. സമ്മുഖീഭാവന്തി പച്ചക്ഖസിദ്ധിം. പാണാതിപാതാദിപഞ്ചവേരാനി ചേവ പഞ്ചവീസതിമഹാഭയാനി ചാതി സബ്ബവേരഭയാനി. അഞ്ഞേസഞ്ച രതനത്തയേ നിവിട്ഠസദ്ധാദീനം. സമുദായേ പവത്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗസദ്ദോ തദേകദേസേപി പവത്തതീതി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന സമ്പയുത്തം ഞാണ’’ന്തി.

പഠമമഗ്ഗഞാണം നിട്ഠിതം.

സോതാപന്നപുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ

൮൧൧. തസ്സേവ സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തസ്സ. കാമഞ്ചേത്ഥ നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ദ്വേ, തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ തീണി ഫലചിത്താനി ഹോന്തി, അവിസേസതോ പന ഗഹിതസ്സ മഗ്ഗസ്സ വസേന ‘‘ദ്വേ, തീണി വാ’’തി വുത്തം. സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹൂതി യം അത്തനോ പവത്തിസമനന്തരം നിയമേനേവ ഫലപ്പദാനതോ ആനന്തരികസമാധീതി ആഹൂതി അത്ഥോ. അനന്തരമേവ പവത്തനകം ഫലം അനന്തരം, തത്ഥ നിയുത്തോ, തം വാ പയോജനം ഏതസ്സാതി ആനന്തരികോ, മഗ്ഗോ.

ആസേവനന്തേതി ആസേവനതോ അന്തേ, ആസേവനലാഭിനോ അനുലോമഞാണസ്സ അനന്തരന്തി അത്ഥോ. ലദ്ധാസേവനമേവ അനുലോമം ഗോത്രഭും ഉപ്പാദേതി. ഉപരി പന ഛ, സത്ത വാ ജവനാനി പവത്തന്തി, തസ്മാ ചത്താരി ഫലചിത്താനി ഹോന്തീതി വദേയ്യാതി ആഹ ‘‘സത്തചിത്തപരമാ ച ഏകാവജ്ജനവീഥീ’’തി.

തം പന ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബന്തി യോജനാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൮൧൨. ഏത്താവതാതി പഠമമഗ്ഗാനന്തരം ഫലസ്സ ഉപ്പത്തിമക്കേന. ഭുസം പമത്തോപീതി ദേവരജ്ജചക്കവത്തിരജ്ജാദിപമാദട്ഠാനം ആഗമ്മ ഭുസം പമത്തോപി. യേസം യഥാവുത്തആവജ്ജനജവനചിത്താനം ഉപ്പത്തിയാ ഏസ സോതാപന്നോ പച്ചവേക്ഖതി നാമാതി അധിപ്പായോ.

ഏതേനേവ പസങ്ഗേന സേസാനം അരിയാനം പച്ചവേക്ഖണാനി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി വുത്തം.

ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോയേവ ചേസോ, യദിദം പഞ്ചന്നം, ചതുന്നഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനം ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ‘‘അഭാവേനേവാ’’തി ഏതേന പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണസമത്ഥതാ കസ്സചി ഹോതി, കസ്സചി ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ലോഭോ ഏവ ലോഭധമ്മോ.

ദുതിയമഗ്ഗഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൧൩. കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവായാതി ഏതേസം കിലേസാനം തനുഭാവത്ഥം. തത്ഥ ദ്വീഹി കാരണേഹി തനുഭാവോ അധിച്ചുപ്പത്തിയാ, പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ച. സകദാഗാമിസ്സ ഹി വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സ വിയ കിലേസാ അഭിണ്ഹം ന ഉപ്പജ്ജന്തി, കദാചി കദാചി വിരളാകാരാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തഥാ ഉപ്പജ്ജന്താപി മദ്ദന്താ ഛാദേന്താ അന്ധകാരം കരോന്താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ദ്വീഹി പന മഗ്ഗേഹി പഹീനത്താ മന്ദമന്ദാ തനുകാകാരാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. കേചി പന ‘‘സകദാഗാമിസ്സാപി കിലേസാ ചിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പജ്ജന്താപി ബഹലാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തഥാ ഹിസ്സ പുത്തധീതരോ ദിസ്സന്തീ’’തി, തം അകാരണം വത്ഥുപടിസേവനേന വിനാപി ഗബ്ഭഗ്ഗഹണസബ്ഭാവതോ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ ദ്വീഹി കാരണേഹി തേസം തനുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയായാതി ഗണനവസേനപി ദുതിയായ, ഉപ്പത്തിവസേനപി ദുതിയായ ഭൂമിയാ. പത്തിയാതി സാമഞ്ഞഫലസ്സ പടിലാഭായ. തഞ്ഹി സമ്പയുത്താനം നിസ്സയഭാവതോ തേ ധമ്മാ ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി. യസ്മാ വാ സമാനേപി ലോകുത്തരഭാവേ സയമ്പി ഭവതി ഉപ്പജ്ജതി, ന നിബ്ബാനം വിയ അപാതുഭൂതം, തസ്മാപി ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. യോഗം കരോതീതി വിപസ്സനാഭിയോഗം കരോതി. ‘‘നവഹാകാരേഹി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി ഭവന്തീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൯൯) വുത്തനയേനേവ യദഗ്ഗേന ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖതം സമ്പാദേതി, തദഗ്ഗേന ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി ച പടുതരഭാവം ആപാദേന്തോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ ലക്ഖണത്തയതീരണവസേന ഞാണേന പരിമദ്ദതി. തത്ഥ അപരാപരം ഞാണം ചാരേന്തോ പരിവത്തേതി. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാവീഥിം ഓഗാഹതീ’’തി. വുത്തനയേനേവാതി ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം ഉപ്പാദനേ വുത്തനയേന. ഗോത്രഭുഅനന്തരന്തി ഏത്ഥ ഗോത്രഭു വിയ ഗോത്രഭു. പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികഞാണഞ്ഹി പുഥുജ്ജനഗോത്താഭിഭവനതോ, അരിയഗോത്തഭവനതോ ച നിപ്പരിയായതോ ഗോത്രഭൂതി വുച്ചതി, ഇദം പന തംസദിസതായ പരിയായതോ ഗോത്രഭു. ഏകച്ചസംകിലേസവിസുദ്ധിയാ, പന അച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ ആരമ്മണകരണതോ ച വോദാനന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ പട്ഠാനേ ‘‘അനുലോമം വോദാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ ൧.൧.൪൧൭). യസ്മാ പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ഉപ്പാദാദിഅഭിഭവനത്ഥം ഉപാദായ ‘‘അട്ഠ ഗോത്രഭുധമ്മാ സമാധിവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൬൦) ഗോത്രഭുനാമേനേവേതം ആഗതം, തസ്മാ ഇധാപി ‘‘ഗോത്രഭുഅനന്തര’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ദുതിയഞാണം നിട്ഠിതം.

തതിയമഗ്ഗഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൧൪. സകിദേവാതി ഏകവാരംയേവ. ‘‘ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ ലോകേ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി. ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഏകോവ ഇധ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനായാതി തേസംയേവ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന തനുകതാനം സംയോജനാനം നിരവസേസപ്പഹാനായ. പടിസന്ധിവസേന കാമഭവസ്സ അനാഗമനതോ അനാഗാമീ.

തതിയഞാണം നിട്ഠിതം.

ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണകഥാവണ്ണനാ

൮൧൫. ഓപപാതികോതി ഉപപാതയോനികോ. ഇമിനാസ്സ ഗബ്ഭസേയ്യാ പടിക്ഖിത്താ. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി തത്ഥ സുദ്ധാവാസേ പരിനിബ്ബായിതാ. അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന തസ്മാ ലോകാ ഇധ അനാവത്തനസഭാവോ, ബുദ്ധദസ്സനധമ്മസ്സവനാനം പനത്ഥായ ആഗമനം ഹോതിയേവ.

രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനം അനവസേസപ്പഹാനായാതി ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനം നിസ്സേസപ്പജഹനത്ഥായ. തത്ഥ രൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ രൂപരാഗോ. അരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ അരൂപരാഗോ. മാനോ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝമാനോ. തഥാ ഉദ്ധച്ചാവിജ്ജാ.

ചതുത്ഥഞാണം നിട്ഠിതം.

അരഹന്തപുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ

൮൧൬. മഹാഖീണാസവോതി മഹാനുഭാവതാനിബന്ധനം പൂജാവചനമേതം, ന ഉപാദായവചനം യഥാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി. ന ഹി ചൂളഖീണാസവോ നാമ അത്ഥി. അന്തിമദേഹം ധാരേതീതി അന്തിമദേഹധാരീ. ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരഭാരാനം ഓഹിതത്താ ഓരോപിതത്താ ഓഹിതഭാരോ. അനുപ്പത്തോ സദത്ഥം സകത്ഥന്തി അനുപ്പത്തസദത്ഥോ. സദത്ഥോതി ച അരഹത്തം വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി അത്തുപനിബന്ധനട്ഠേന, അത്താനം അവിജഹനട്ഠേന, അത്തനോ പരമത്ഥട്ഠേന ച അത്തനോ അത്ഥത്താ സകത്ഥോതി വുച്ചതി. പരിക്ഖീണാനി ദസപി ഭവസംയോജനാനി ഏതസ്സാതി പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ. ഖന്ധാദിഅത്ഥം സമ്മാ അഞ്ഞായ വിമുത്തോതി സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ. അഗ്ഗോ ച സോ ദക്ഖിണേയ്യോ ച, അഗ്ഗദക്ഖിണം വാ അരഹതീതി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ.

ബോധിപക്ഖിയകഥാവണ്ണനാ

൮൧൭. ചതുന്നം മഗ്ഗഞാണാനം വസേന ചതുഞാണായ. ആനുഭാവവിജാനനത്ഥന്തി സതിപട്ഠാനപാരിപൂരിആദികസ്സ ആനുഭാവസ്സ ബോധനത്ഥം.

പരിപുണ്ണാ ബോധിപക്ഖിയാ ഏതസ്സാതി പരിപുണ്ണബോധിപക്ഖിയോ, മഗ്ഗോ. തസ്സ ഭാവോ പരിപുണ്ണബോധിപക്ഖിയഭാവോ. വുട്ഠാനബലേഹി സമ്പയുത്തതാവ വുട്ഠാനബലസമായോഗോ, യേ സംയോജനാദയോ യേന പഠമമഗ്ഗാദിനാ പഹാതബ്ബാ.

൮൧൮. ബുജ്ഝനട്ഠേന വാ ബോധോ, മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദോ. തസ്സ ബുജ്ഝനകിരിയായ അനുഗുണഭാവതോ പക്ഖേ ഭവാതി ബോധിപക്ഖിയാ.

൮൧൯. തേസു ബോധിപക്ഖിയേസു. ആരമ്മണേസൂതി കായാദിആരമ്മണേസു. ഓക്ഖന്ദിത്വാതി അനുപവിസിത്വാ. പക്ഖന്ദിത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉപട്ഠാനതോതി അസുഭാകാരാദിഗ്ഗഹണവസേന ഉപഗന്ത്വാ അവട്ഠാനതോ. കായാദീസു അസുഭാകാരാദിഗ്ഗഹണം പുബ്ബഭാഗസതിപട്ഠാനവസേന സുഭസഞ്ഞാദിപഹാനകിച്ചസാധനം മഗ്ഗസതിപട്ഠാനവസേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഹി ഏകാവ സതി ചതുകിച്ചസാധനവസേന പവത്തതി.

൮൨൦. പദഹന്തീതി വായമന്തി, കായചിത്താനി പഗ്ഗണ്ഹന്തി വാ. അസോഭാഹേതൂനം സംകിലേസധമ്മാനം പജഹനേന, സോഭാഹേതൂനഞ്ച വോദാനധമ്മാനം ഭാവനേന സോഭനം, സുന്ദരന്തി അത്ഥോ. സേട്ഠഭാവാവഹനതോതി പാസംസതമഭാവസാധനതോ. പധാനഭാവകാരണതോതി ഉത്തമഭാവഹേതുതോ.

൮൨൧. പുബ്ബേ വുത്തേനാതി ഇദ്ധിവിധഞാണനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൯) വുത്തേന. ഇജ്ഝനട്ഠോ നിപ്ഫജ്ജനട്ഠോ, പടിലാഭസമ്പദാ വാ, യേന വാ ഇജ്ഝന്തി ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തി, തം ഇജ്ഝനം. സമാധിപധാനസങ്ഖാരപമുഖാ മഗ്ഗധമ്മാ ഇധ ‘‘ഇദ്ധീ’’തി അധിപ്പേതാ. പുബ്ബങ്ഗമട്ഠോ അധിപതിപച്ചയഭാവോ. തസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, തസ്മാ സമ്പയുത്താ ഛന്ദാദയോ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന പാദോ. തസ്സാ ഏവ ഫലഭൂതായ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ഛന്ദാദയോ പുബ്ബഭാഗകാരണട്ഠേന പാദോ. സോതി ഇദ്ധിപാദോ. ഇമേ ലോകുത്തരാവാതി ഇമേ യഥാവുത്താ ഛന്ദാദയോ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ആഗതനയേന ലോകുത്തരാ വേദിതബ്ബാ. ഛന്ദാദിഅധിപതിവസേന പടിലദ്ധധമ്മാപി ഫസ്സാദയോ ഇദ്ധിപാദാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. കാമഞ്ചേത്ഥ ഇദ്ധിപാദോ നോ അധിപതി, അധിപതി വാ നോ ഇദ്ധിപാദോ നാമ നത്ഥി, യഥാ പന ഏകസ്മിം രജ്ജേ രജ്ജാരഹേസു ചതൂസു രാജകുമാരേസു ഏകസ്മിം കാലേ ഏകോവ രജ്ജമനുസാസതി, ന സബ്ബേ, ഏവം ഏകമേകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ഏകോവ അധിപതി, ഇദ്ധിപാദോ ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൮൨൨. അസ്സദ്ധിയം സദ്ധാപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ, അവത്ഥുഗതോ പസാദപതിരൂപകോ മിച്ഛാധിമോക്ഖോ വാ. കോസജ്ജം ഥിനമിദ്ധപധാനോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ. പമാദോ സതിസമ്മോസോ തഥാപവത്താ അകുസലാ ഖന്ധാ. അഭിഭവനസങ്ഖാതേന അധിപതിയട്ഠേനാതി അസ്സദ്ധിയാദീനം അഭിഭവനതോ അഭിഭവനന്തി വത്തബ്ബേന അധിമോക്ഖപഗ്ഗഹഉപട്ഠാനഅവിക്ഖേപപജാനനസ്സ ഏകലക്ഖണേന സമ്പയുത്തധമ്മേസു അധിപതിയട്ഠേന. അസ്സദ്ധിയാദീഹി ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, തസ്മാ അകമ്പിയട്ഠേന ച സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ച ബലന്തി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

൮൨൩. ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പടിവിജ്ഝനകസത്തസ്സ. യോ ഹേസോ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗിയാ കരണഭൂതായ ബുജ്ഝതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി ബോധീതി വുച്ചതി അരിയസാവകോ, തസ്സ ബോധിസ്സ ബുജ്ഝനകസത്തസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. നിയ്യാനികട്ഠേനാതി വട്ടതോ നിസ്സരണട്ഠേന.

൮൨൪. പുബ്ബഭാഗേ നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ചുദ്ദസവിധേനാതി ആനാപാനഇരിയാപഥചതുസമ്പജഞ്ഞപടിക്കൂലമനസികാരധാതുമനസികാരപബ്ബാനി, നവ സിവഥികപബ്ബാനി ചാതി ഏവം ചുദ്ദസവിധേന. കായം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം ലബ്ഭതി, ന വേദനാദയോ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘സുഖം വേദന’’ന്തിആദിനാതി വാ ‘‘സാമിസ’’ന്തിആദിനാതി വാ ‘‘നിരാമിസ’’ന്തിആദിനാതി വാ ഏവം നവവിധേന. സരാഗദോസമോഹസംഖിത്തമഹഗ്ഗതസമാഹിതസഉത്തരവിമുത്തപദാനം സപടിപക്ഖാനം വസേന സോളസവിധേന. നീവരണുപാദാനക്ഖന്ധായതനബോജ്ഝങ്ഗസച്ചപബ്ബാനം വസേന പഞ്ചവിധേന. ഇമസ്മിം അത്തഭാവേതി പച്ചുപ്പന്നേ അത്തഭാവേ. അനുപ്പന്നപുബ്ബന്തി അത്തനോ അഭൂതപുബ്ബം. പരസ്സ ഉപ്പന്നം അകുസലം ദിസ്വാ തന്നിമിത്തഞ്ച വധബന്ധാരഹാദീനീതി അധിപ്പായോ. തസ്സാതി താദിസസ്സ. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ ‘‘താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. തസ്സ പഹാനായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഝാനവിപസ്സനാ ഇതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവേ ഉപ്പന്നപുബ്ബാപി സിയുന്തി വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബ’’ന്തി, ഛന്ദിദ്ധിപാദസമ്മാവാചാനംയേവ ഗഹണം. തേസു വുത്തേസു സേസിദ്ധിപാദസേസവിരതിയോ അത്ഥതോ വുത്താവ ഹോന്തീതി ലക്ഖണഹാരവസേന അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി പുബ്ബഭാഗേ ഏതേ സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദാ. ചതുന്നം ഞാണാനന്തി ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗഞാണാനം. കാമം സബ്ബേപി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നാവ, തഥാപി സാതിസയോ സമ്മപ്പധാനബ്യാപാരോ മഗ്ഗക്ഖണേതി വുത്തം ‘‘ഫലക്ഖണേ ഠപേത്വാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ’’തി. അവസേസാ തേത്തിംസ ലബ്ഭന്തി, തേ ച ഖോ പരിയായതോ, ന നിപ്പരിയായതോതി അധിപ്പായോ.

൮൨൫. സേസേസു പനാതി ഇദ്ധിപാദാദീസു പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു. യഥാ സതിവീരിയേസു ‘‘സതിപട്ഠാനം സമ്മപ്പധാന’’ന്തി സങ്ഖിപനവസേന ഹാപനം, ‘‘കായാനുപസ്സനാ’’തിആദിവിഭാഗദസ്സനവസേന വഡ്ഢനം അത്ഥി, ഈദിസം ഹാപനവഡ്ഢനം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൮൨൬. ഇദാനി സബ്ബേസു ഏവ യഥാരഹം ലബ്ഭമാനവിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തേസൂതി സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു. ഛദ്ധാതി ഏകധാ ദ്വേധാ ചതുധാ പഞ്ചധാ അട്ഠധാ നവധാതി ഏവം ഛപ്പകാരേന തേ ഭവന്തി.

ഛന്ദിദ്ധിപാദാദിവസേനാതി ഛന്ദോ ഛന്ദിദ്ധിപാദവസേനേവ, ചിത്തം ചിത്തിദ്ധിപാദവസേനേവ, പീതിപസ്സദ്ധിഉപേക്ഖാ ബോജ്ഝങ്ഗവസേനേവ, സങ്കപ്പാദയോ മഗ്ഗവസേനേവാതി ഏവം നവ ഏകവിധാവ ഹോന്തി.

ചുദ്ദസേവ അസമ്ഭിന്നാതി സതി വീരിയം ഛന്ദോ ചിത്തം പഞ്ഞാ സദ്ധാ സമാധി പീതി പസ്സദ്ധി ഉപേക്ഖാ സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോതി ഇമേ അസമ്ഭിന്നാ പദന്തരസമ്ഭേദേന വിനാ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനാ ചുദ്ദസേവ ച സഭാവധമ്മാ. ചുദ്ദസാതി ച ഉക്കംസപരിച്ഛേദേന വുത്തം. തഞ്ച ഖോ പഠമജ്ഝാനികമഗ്ഗചിത്തുപ്പാദവസേന, ദുതിയജ്ഝാനികേ പന സമ്മാസങ്കപ്പാഭാവതോ തേരസ, തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികേസു പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാഭാവതോ ദ്വാദസ ഹോന്തി. ‘‘സത്തതിംസപ്പഭേദതോ’’തി ഇദമ്പി ഉക്കംസവസേനേവ വുത്തം, അവകംസതോ പന വുത്തനയേന ഏകസ്മിം ഖണേ ഛത്തിംസ, പഞ്ചതിംസ ഹോന്തി, ചതുന്നം അധിപതീനം ഏകജ്ഝം അനുപ്പജ്ജനതോ ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകസ്സേവ ഇദ്ധിപാദസ്സ സമ്ഭവോതി ദ്വത്തിംസ ച ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം.

സത്തതിംസപഭേദതോ കഥന്തി ആഹ ‘‘സകിച്ചനിപ്ഫാദനതോ’’തിആദി, ഏകച്ചസ്സ സഭാവതോ ഏകസ്സാപി അത്തനോ ആനുഭാവാനുരൂപകായാനുപസ്സനാദിതംതംകിച്ചസാധനതോതി അത്ഥോ. സരൂപേന ച വുത്തിതോതി അഭേദസ്സ ചിത്തിദ്ധിപാദാദികസ്സ സരൂപേനേവ പവത്തനതോ ച.

ഏത്ഥാതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയം. കസ്മാ പന ബോധിപക്ഖിയേസു ഝാനകോട്ഠാസോ ന ഗഹിതോ, നനു ഝാനരഹിതോ അരിയമഗ്ഗോ നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, തതോ ഏവ ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘ബോധിപക്ഖിയേസു ഝാനം ന ഗഹിത’’ന്തി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണസ്സ ഝാനസ്സ മഗ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. തഞ്ഹി സന്ധായ ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതീ’’തിആദി (ധ. സ. ൨൭൭, ൩൪൩ ആദയോ) വുത്തം. ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണസ്സ പനേത്ഥ സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി. അപരോ നയോ – കസ്മാ പന ബോധിപക്ഖിയേസു ഝാനകോട്ഠാസോ ന ഗഹിതോ, നനു ഝാനരഹിതോ അരിയമഗ്ഗോ നത്ഥി, ന ച തം പടിപദാ വിയ ഏകന്തപുബ്ബഭാഗിയം, നാപി ഏകച്ചപടിസമ്ഭിദാ വിയ മഗ്ഗനിസ്സന്ദോ, അഥ ഖോ മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നോ, യതോ ‘‘ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൨൭൭, ൩൪൩ ആദയോ) വുത്തം, മഗ്ഗമഗ്ഗപരിവാരധമ്മാ ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മാതി? വുച്ചതേ – യം താവ വുത്തം ഝാനരഹിതോ അരിയമഗ്ഗോ നത്ഥീ’’തി, തത്ഥ ന അരിയമഗ്ഗസമ്പയോഗമത്തേന ഝാനസ്സ ബോധിപക്ഖിയതാ ലബ്ഭതി അതിപ്പസങ്ഗതോ. ആഹാരാദീനമ്പി ഹി ബോധിപക്ഖിയതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. ഏതേന മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നതാ ബോധിപക്ഖിയഭാവസ്സ അകാരണന്തി ദസ്സിതം ഹോതി.

യം പന വുത്തം ‘‘മഗ്ഗമഗ്ഗപരിവാരധമ്മാ ച ബോധിപക്ഖിയാ’’തി, തത്ഥ പരിവാരട്ഠോ കിം സഹപവത്തിഅത്ഥോ, ഉദാഹു പരിക്ഖാരട്ഠോതി? യദി പുരിമോ പക്ഖോ, സോ പഗേവ നില്ലോചിതോ. അഥ ദുതിയോ, ഇദം വിചാരേതബ്ബം. കഥം പവത്തമാനം ഝാനം മഗ്ഗസ്സ പരിക്ഖാരോ? യദി സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന, ഏവം സതി ഫസ്സാദീനമ്പി മഗ്ഗപരിക്ഖാരതാ ആപജ്ജതി. അഥ പടിപക്ഖവിധംസനേന, ന സബ്ബേ ഝാനധമ്മാ പടിപക്ഖവിധംസനസമത്ഥാ. ന ഹി വിചാരോ, വേദനാ ച കസ്സചി സംകിലേസധമ്മസ്സ ഉജുപടിപക്ഖഭാവേന പവത്തന്തി. യം പന പേടകേ ‘‘സുഖം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ, വിചാരോ വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോ’’തി വുത്തം, തം പരിയായേന വുത്തം. ന ഹി സുഖം സയം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പടിപക്ഖോ, പടിപക്ഖസ്സ പന സമാധിസ്സ പച്ചയതായ പടിപക്ഖോ. ന ച വിചാരോ പഞ്ഞാ വിയ, അധിമോക്ഖോ വിയ വാ വിചികിച്ഛായ പടിപക്ഖോ, പടിപക്ഖസ്സ പടിരൂപതായ പന പടിപക്ഖോ വുത്തോ. തഥാ പീതിപി ന ബ്യാപാദസ്സ അദോസോ വിയ ഉജുപടിപക്ഖോ, അദോസസമ്പയോഗതോ പന പടിപക്ഖോ വുത്തോ. തേന വുത്തം ‘‘തം പരിയായേന വുത്ത’’ന്തി. വിതക്കസമാധയോ ഏവ പന ഝാനധമ്മേസു ഉജുകം പടിപക്ഖവിധംസനസമത്ഥാതി പടിപക്ഖവിദ്ധംസനസമത്ഥസ്സ പരിപുണ്ണസ്സ ഝാനകോട്ഠാസസ്സ അഭാവതോ ന ചസ്സ ബോധിപക്ഖിയേസു സങ്ഗഹോ കതോ. യസ്മാ പന സമ്മാസങ്കപ്പോ, സമ്മാസമാധി ച മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ഝാനധമ്മാ, തസ്മാ തേ സന്ധായ തംസമ്പയുത്തതായ വാ ഇതരേപി ഗഹേത്വാ പരിയായേന വുത്തം പാളിയം ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനിക’’ന്തിആദി (ധ. സ. ൨൭൭).

വുട്ഠാനബലസമായോഗകഥാവണ്ണനാ

൮൨൭. വുട്ഠാനം നിമിത്തതോ, പവത്തതോ ച വുട്ഠാനം. ബലസമായോഗോ സമഥവിപസ്സനാബലേഹി സമ്പയുത്തതാ. പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന ദുക്ഖാദീസു വിസേസദസ്സനട്ഠേന മഗ്ഗപഞ്ഞാപി വിപസ്സനാതി വുച്ചതീതി ‘‘ലോകിയവിപസ്സനാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൫). നിമിത്താരമ്മണത്താ നേവനിമിത്താ വുട്ഠാതി, പവത്തി…പേ… ഛിന്ദനതോ ന പവത്താ വുട്ഠാതീതി യോജനാ. തത്ഥ നിമിത്തതോ വുട്ഠാനം സങ്ഖാരനിമിത്തം നിസ്സജ്ജിത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണകരണം. പവത്തതോ വുട്ഠാനം ഹേതുനിരോധേന ആയതിം വിപാകപ്പവത്തസ്സ അനുപ്പവത്തിധമ്മതാപാദനം. തേനാഹ ‘‘സമുദയസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ ന വുട്ഠാതീ’’തി.

ദുഭതോതി ഉഭതോ, ദ-കാരാഗമം കത്വാ ഏവം വുത്തം. ദുഭാതി വാ പദന്തരമേവേതം ഉഭയസദ്ദേന സമാനത്ഥം. ദസ്സനട്ഠേനാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിലക്ഖണേന ചതുസച്ചദസ്സനട്ഠേന. മിച്ഛാദിട്ഠിയാതി ദ്വാസട്ഠിപ്പഭേദായപി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ. തദനുവത്തകകിലേസേഹീതി അപായഗമനീയതായ തസ്സാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ അനുവത്തകേഹി വിചികിച്ഛാദികിലേസേഹി. ഖന്ധേഹീതി ഏത്ഥാപി തദനുവത്തകസദ്ദോ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. തേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിആദിപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ വേദിതബ്ബാ. മിച്ഛാസങ്കപ്പാതിആദീസുപി തദനുവത്തകകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠാതി. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി വുട്ഠാതീതി പാളി സംഖിത്താ. യഥാ മിച്ഛാദിട്ഠിമിച്ഛാസങ്കപ്പാ, ഏവം മിച്ഛാവാചാദയോപി അപായഗമനീയാ ഏവ വേദിതബ്ബാ. മിച്ഛാവാചാകമ്മന്താജീവാ ചേതനാസഭാവാ. മിച്ഛാസതി തഥാപവത്താ ചത്താരോ ഖന്ധാ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയേ സമ്മാദിട്ഠി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝാ മാനതോ വുട്ഠാതി. സോ ഹി ‘‘അഹമസ്മീ’’തി പവത്തിയാ ദിട്ഠിട്ഠാനിയോ, മിച്ഛാമഗ്ഗതോ പനേത്ഥ വുട്ഠാനം അനുദ്ധരിത്വാ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝസംയോജനാനുസയേഹേവ വുട്ഠാനം ഉദ്ധടം.

അണുസഹഗതാതി അണുഭാവം ഗതാ പത്താ, തനുഭൂതാതി അത്ഥോ.

൮൨൮. ഏവം വുട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ബലസമായോഗം ദസ്സേതും ‘‘ലോകിയാനഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. സമഥബലം അധികം ഹോതി സമാധിഭാവനാഭാവതോ. വിപസ്സനാബലം അധികം ഹോതി ഞാണുത്തരത്താ വിപസ്സനാഭാവനായ. സമാനഭാവേന യുഗേ നദ്ധാ ബദ്ധാ വിയ ഹോന്തീതി യുഗനദ്ധാ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനട്ഠേനാ’’തി, കിച്ചതോ അനൂനാധികഭാവേനാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ സമായോഗോതി സമപരിച്ഛേദയോഗോതി അത്ഥോ.

സമാധിപടിപക്ഖദസ്സനത്ഥം ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേഹീ’’തി വുത്തം, ഉദ്ധച്ചപധാനേഹി കിലേസേഹീതി അധിപ്പായോ. അവിക്ഖേപോ സമാധീതി സമുച്ഛിന്ദനേന വിക്ഖേപസ്സ ഉജുപടിപക്ഖഭൂതോ സമാധി. നിരോധഗോചരോതി നിബ്ബാനാരമ്മണോ. വുട്ഠാനട്ഠേനാതി വുട്ഠാനകഭാവേന നിമിത്തതോ, പവത്തതോ ച വുട്ഠഹമാനവസേന. ഏകരസാതി സമാനകിച്ചാ.

പഹാതബ്ബധമ്മപഹാനകഥാവണ്ണനാ

൮൨൯. യേ ധമ്മാതി യേ സംകിലേസധമ്മാ. സംയോജനാദീസു സംയോജനട്ഠേന ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനി, വിബാധനട്ഠേന, ഉപതാപനട്ഠേന വാ കിലേസാ, മിച്ഛാസഭാവാതി മിച്ഛത്താ, ലോകേ ധമ്മാ ലോകപരിയാപന്നാ ധമ്മാതി ലോകധമ്മാ, മച്ഛേരസ്സ ഭാവോ, കമ്മം വാതി മച്ഛരിയം, വിപരീതട്ഠേന വിപല്ലാസാ, ഗന്ഥനട്ഠേന ഗന്ഥാ, അയുത്താ ഗതീതി അഗതി, ആസവന്തീതി ആസവാ, ഓഹനന്തീതി ഓഘാ, യോജനട്ഠേന യോഗാ, നീവരന്തീതി നീവരണാനി, ധമ്മസഭാവം അതിക്കമ്മ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ, ഭുസം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാനി, അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ അനു അനു സേന്തീതി അനുസയാ, മലീനഭാവകരണട്ഠേന മലാ, അകുസലകമ്മാനി ച താനി സുഗതിദുഗ്ഗതീനം, തത്ഥ നിബ്ബത്തനകസുഖദുക്ഖാനഞ്ച പഥാ ചാതി അകുസലകമ്മപഥാ, ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ഏത്ഥാതി ചിത്തുപ്പാദോ, ചിത്തചേതസികരാസി, അകുസലോ ച സോ ചിത്തുപ്പാദോ ചാതി അകുസലചിത്തുപ്പാദോതി അകുസലസദ്ദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

ഖന്ധേഹി ഖന്ധാനന്തി ഇധലോകക്ഖന്ധേഹി പരലോകക്ഖന്ധാനം. യാവഞ്ഹി തേതി തേ രൂപരാഗാദയോ യാവ പവത്തന്തി ന സമുച്ഛിജ്ജന്തി, താവ ഏതേസം ഖന്ധഫലദുക്ഖാനം അനുപരമോ അവിച്ഛേദോതി. ഏതേന തേസം സംയോജനത്ഥം വിഭാവേതി. ഉദ്ധന്തി രൂപാരൂപഭവേസു, തതിയമഗ്ഗുപ്പത്തിയാ വാ ഉദ്ധം. ഉദ്ധം ഭജന്തീതി ഉദ്ധംഭാഗാ, രൂപാരൂപഭവാ, തേസം അവിച്ഛേദഹേതുതായ ഹിതാനി ഉദ്ധംഭാഗിയാനി.

കിലിസ്സന്തി, കിലേസേന്തി ചാതി ദുവിധമ്പി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സയം സംകിലിട്ഠത്താ’’തിആദിമാഹ.

മിച്ഛാവിമുത്തി ‘‘ലോകഥൂപികാദീസു മോക്ഖോ’’തി പവത്തമിച്ഛാവിമോക്ഖോ. അഭിനിവിസനാദിവസേന മിച്ഛാ വിപരീതം ന സമ്മാ പവത്തനതോ മിച്ഛാഞാണം മോഹോവ.

ലോകപ്പവത്തിയാതി ഖന്ധപ്പവത്തിയം സതി. അനുപരമധമ്മകത്താതി പുഞ്ഞപാപവസേന അപരാപരം അവിച്ഛിജ്ജനതോ. ‘‘ലാഭഹേതുകോ ലാഭോ’’തിആദിനാ കാരണോപചാരേന.

ആവാസേ മച്ഛരിയം, ആവാസഹേതുകം വാ മച്ഛരിയം ആവാസമച്ഛരിയം.

തയോതി വത്ഥും അഭിന്ദിത്വാ വുത്തം, ഭിന്ദിത്വാ പന വുച്ചമാനേ ദ്വാദസ ഹോന്തി.

ഗന്ഥകരണം കാരണഭാവേന പടിബദ്ധതാകരണം ഗന്ഥനന്തി തം രൂപകായേപി ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘നാമകായസ്സ ചേവ രൂപകായസ്സ ചാ’’തി. തത്ഥ ബ്യാപാദസ്സാപി അഭിസജ്ജനുപനയ്ഹവസേന പവത്തനതോ ഗന്ഥനട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, യതോ തസ്സ പടിഘസംയോജനഭാവോ വുത്തോ.

ഛന്ദദോസമോഹഭയേഹീതി ഛന്ദദോസമോഹഭയഹേതു. തഞ്ഹീതി അകത്തബ്ബകരണം, കത്തബ്ബാകരണഞ്ച.

സവനാതി പവത്തനതോ. സവനതോതി കിലേസാസുചിഭാവേന വിസ്സന്ദനതോ. പുന സവനതോതി പസവനതോ.

ആകഡ്ഢനട്ഠേന, ദുരുത്തരണട്ഠേന ചാതി ഏതേന ഓഘാ വിയ ഓഘാതി ദസ്സേതി. ആരമ്മണേന, ദുക്ഖേന ച വിയോഗസ്സ അപ്പദാനസങ്ഖാതേന യോജനട്ഠേന യോഗാതി ദസ്സേതി, സംകിലേസകരണട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തേസഞ്ഞേവാതി കാമരാഗാദീനംയേവ. തേ ഹി സോതവസേന വത്തമാനാ സോതോ വിയ സോതപതിതേ സത്തേ അപായസമുദ്ദം പാപേന്തി, സംസാരസമുദ്ദതോ ച സീസം ഉക്ഖിപിതും ന ദേന്തി, യഥാഗഹിതഞ്ച ആരമ്മണം വിസ്സജ്ജിതും ന ദേന്തി, യാദിസഞ്ച പാപം കത്വാ ദുക്ഖപ്പത്തേ പുനപി താദിസേന യോജേന്തി.

ചിത്തസ്സാതി കുസലചിത്തസ്സ, വിസേസതോ ഝാനചിത്തസ്സ. ആദിതോ വരണം ആവരണം. കിലേസവാസനം നേത്വാ വരണം നീവരണം. കുട്ടകവാടാദീഹി വിയ പിദഹനം പടിച്ഛാദനം, തം പന കുസലാദീനി സങ്ഗണ്ഹിതും, പരിഞ്ഞാതും, ഞാതുഞ്ച അപ്പദാനവസേന ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സഭാവന്തി കായാദികസ്സ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ അസുഭാദിസഭാവം. അഭൂതം സഭാവന്തി സുഭാദിസഭാവം.

ഥാമഗതട്ഠേനാതി ഥാമഗതഭാവേന. ഥാമഗതന്തി ച അനഞ്ഞസാധാരണോ കാമരാഗാദീനം സഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. യേന തേ ഏവ ഭഗവതാ ‘‘അനുസയാ’’തി വുത്താ. അനുസയനഞ്ച മഗ്ഗേന അപ്പഹീനഭാവേന പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹതാ. തേനാഹ ‘‘പുനപ്പുനം കാമരാഗാദീനം ഉപ്പത്തിഹേതുഭാവേന അനുസേന്തിയേവാ’’തി.

ദുമ്മോചനീയഭാവേന പവത്തിം സന്ധായാഹ ‘‘തേലഞ്ജനകലലം വിയാ’’തി.

൮൩൦. സേസാതി അനപായഗമനീയാ. സുഖുമാ കാമരാഗപടിഘാതി സമ്ബന്ധോ. ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ ഏവാതി അവധാരണേന പഠമഞാണാദിവജ്ഝതാ നിവത്തീയതി. തയിദം നിയമദസ്സനം അഞ്ഞത്ഥാപി നേതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പരതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘നിയമം ന കരിസ്സാമാ’’തി ഏതേന നിയമേ അകതേ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝതാപി അനുഞ്ഞാതാ ഏവ ഹോതീതി.

ലോഭ…പേ… ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനീതിആദീസു പഠമഞാണാദീഹി ഹതാപായഗമനീയാദിഭാവാനീതി അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ആദിസദ്ദേന ഓളാരികസുഖുമതാ ഗഹിതാ.

യസേതി പരിവാരേ.

അഗതീസു ഛന്ദാദയോ കിഞ്ചാപി ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാ, തഥാപി തംമൂലകസ്സ അകത്തബ്ബകരണസ്സ, കത്തബ്ബാകരണസ്സ ച അപായഗമനീയതായ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ.

കതാകതാകുസലാകുസലവിസയം യം വിപ്പടിസാരഭൂതം കുക്കുച്ചം, തം ഇധ തതിയഞാണവജ്ഝം വുത്തം. യം പന ‘‘കുക്കുച്ചപകതതായ ആപത്തിമാപജ്ജതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൩൮; കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) വുത്തം കുക്കുച്ചം, തം സന്ധായ ‘‘കുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയന്തീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൧൭൬) അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം. തസ്മാ ദ്വിന്നം വചനാനം അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസു അധിപ്പായോ മഗ്ഗിതബ്ബോ, ന വിരോധതോ പച്ചേതബ്ബോ. ഓളാരികാനവസേസപ്പഹാനം വാ സന്ധായ കുക്കുച്ചസ്സ പഠമതതിയഞാണവജ്ഝതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തം അനുവസിത്വാ അനുവസിത്വാ ആവസഥപിണ്ഡം ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി, ‘‘കുക്കുച്ചായന്തോ ന പടിഗ്ഗഹേസീ’’തി (പാചി. ൨൦൪) പന ആഗതം കുക്കുച്ചം, ന നീവരണം അരഹതോ ഉപ്പജ്ജനതോ, നീവരണപടിരൂപകം പന ‘‘കപ്പതി ന കപ്പതീ’’തി വീമംസനഭൂതം വിനയകുക്കുച്ചം നാമ, തം തഥാപവത്തചിത്തുപ്പാദോവ.

കാമരാഗപടിഘാനുസയാ അണുസഹഗതാ തതിയഞാണവജ്ഝാ. ഓളാരികാനം പന ദുതിയഞാണവജ്ഝതാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാവ.

ചിത്തുപ്പാദഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മക്ഖപളാസമായാസാഠേയ്യപമാദഥമ്ഭസാരമ്ഭാദീനം സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൩൧. അഫലോ വായാമോതി ഏത്ഥ അതീതാനം താവ പജഹനേ അഫലോ ഹോതു വായാമോ നിരുദ്ധത്താ, അനാഗതാനം പന കഥന്തി തേസമ്പി വക്ഖമാനം അവിപരീതമത്ഥം അജാനന്തോ നത്ഥിതാമത്തം ഗഹേത്വാ ചോദേതി, തഥാപി ‘‘അഫലോ’’തി പുബ്ബേ പഹാതബ്ബാനം നത്ഥിതായ ചോദനാ കതാ, ഇദാനി പഹാനസ്സ. യദി ഹി പഹാനം അത്ഥി, കഥം പഹാതബ്ബാ സന്തി? അഥ പഹാതബ്ബാ സന്തി, കഥം പഹാനം ഹോതി? പഹാതബ്ബാ ച സന്തി, പഹാനഞ്ച ഹോതീതി വിപ്പടിസിദ്ധമേതം. കസ്മാ? പഹാതബ്ബേസു സന്തേസു പഹാനസ്സ അസമ്ഭവതോ തദുപഗോ വായാമോ അഫലോ ആലോകതമാനം സഹാവട്ഠാനേ സതി ആലോകസ്സ അഫലതാ വിയ. അഥാപി കഥഞ്ചി പഹാനം സിയാ? സംകിലേസികാ ച മഗ്ഗഭാവനാ ആപജ്ജതി പഹാതബ്ബപഹായകാനം സഹാവട്ഠാനതോ. വിപ്പയുത്തതാ വാ കിലേസാനം ചിത്തവിപ്പയുത്തസങ്ഖാരവാദീനം വിപ്പയുത്തസങ്ഖാരാനം വിയാതി അധിപ്പായോ. തം പന നേസം വാദീനം യഥാ മതിമത്തം, ഏവമിധാപീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ച പച്ചുപ്പന്നകിലേസോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ നാമ അത്ഥീ’’തി. അരൂപധമ്മാ ഹി ഏകവത്ഥുകാദിഭാവേന വത്തമാനാ ഖണത്തയപരിയാപന്നാ പച്ചുപ്പന്നാ, തേ കഥം ചിത്തേന വിപ്പയുത്താ നാമ സിയും, തസ്മാ നത്ഥേവ വിപ്പയുത്തതാ കിലേസാനം. ആവേണികാതി അസാധാരണാ, സയമേവ ഉപ്പാദിതാ പാളി അനാരുള്ഹാതി അധിപ്പായോ. പാളിയംയേവ ഹി പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. സ്വായം പുഗ്ഗലോ. ഹഞ്ചീതി യദി.

വിനിബദ്ധോതി മാനേന പത്ഥദ്ധചിത്തോ. പരാമട്ഠോതി മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോ. ഥാമഗതോതി ഥാമഗതകിലേസോ ഥിരഭാവഗതാനുസയോ. തേന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാതി യസ്മാ തീസുപി കാലേസു കിലേസാനം പഹാനം ന യുജ്ജതി, തികാലികാ ച കിലേസാ, തസ്മാ നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, തായ സാധേതബ്ബം കിച്ചം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ’’തിആദിനാ ചതുക്ഖത്തും വുത്തസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ പടിക്ഖേപോ. ഇദം വുത്തം ‘‘പാളിയംയേവ ഹീ’’തിആദിം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

ഏവമേവാതി യഥാ അജാതഫലേ തരുണരുക്ഖേ മൂലേ ഛിന്നേ അസതി ഛേദനേ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനാരഹാനി ഛേദനപച്ചയാ അനുപ്പജ്ജമാനാനി വിനട്ഠാനി നാമ ഹോന്തി, ഏവമേവ മഗ്ഗഭാവനായ അസതി ഉപ്പജ്ജനാരഹാ കിലേസാ മഗ്ഗഭാവനായ അനുപ്പജ്ജമാനാ ‘‘പഹീനാ’’തി വുച്ചന്തീതി ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. ഉപ്പാദോതി ഉപ്പാദസീസേന ഉപ്പാദവന്തോ ഖന്ധാ വുത്താ. അനുപ്പാദേതി നിബ്ബാനേ. അജാതായേവ ന ജായന്തി, തസ്മാ പഹീനാ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘നത്ഥി കിലേസപ്പഹാന’’ന്തി പരവാദിനാ കതോ പടിക്ഖേപോ ‘‘ന ഹീ’’തി പടിക്ഖിത്തോ. തേ പന നേവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഗതാ, നാപി ഭവിസ്സന്തി, ന ച ഉപ്പന്നാതി ‘‘അതീതേ കിലേസേ പജഹതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഹേതുനിരോധാതി ദുക്ഖഹേതൂനം കിലേസാനം നിരോധാ. ദുക്ഖനിരോധോതി ആയതിം ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖസ്സ നിരോധോ. ഉപ്പാദപവത്തനിമിത്തായൂഹനാ പച്ചുപ്പന്നഭവവസേന ഗഹിതാ.

൮൩൨. ഏതേനാതി ‘‘അജാതായേവ ന ജായന്തീ’’തിആദിവചനേന. വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതം ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം ഭൂമിപവത്തിട്ഠാനം ലദ്ധവന്തോ ഭൂമിലദ്ധാ യഥാ ‘‘അഗ്ഗിആഹിതോ’’തി, ലദ്ധഭൂമികാതി അത്ഥോ. വത്തമാനാദിഉപ്പന്നവിധുരതായ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാ ഏവ നാമ തേതി വുത്തം.

൮൩൩. അനുഭവിത്വാ, ഭവിത്വാ ച അപഗതം ഭൂതാപഗതം. അനുഭൂതഭൂതാ ഹി ഭൂതതാസാമഞ്ഞേന ഭൂതസദ്ദേന വുത്താ. സാമഞ്ഞമേവ ഹി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസീയതീതി. അനുഭൂതസദ്ദോ ച കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവതോ അനുഭാവകവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വികപ്പഗാഹവസേന രാഗാദീഹി, തബ്ബിപക്ഖേഹി ച അകുസലം, കുസലഞ്ച ആരമ്മണരസം അനുഭവതി, ന വിപാകോ കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ, നാപി കിരിയാ അഹേതുകാനം അതിദുബ്ബലതായ, സഹേതുകാനഞ്ച ഖീണകിലേസസ്സ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അതിസന്തവുത്തിത്താ. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേ കുസലാകുസലമേവ വത്തും അധിപ്പായവസേന ‘‘ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. യം ‘‘ഉപ്പന്നാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ’’തി (സം. നി. ൫.൬൫൧-൬൬൨; വിഭ. ൩൯൦-൩൯൧) ഏത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഗഹേത്വാ തംസദിസാനം പഹാനം, വുദ്ധി ച വുത്താ. പച്ഛിമനയേ ച-സദ്ദേന കുസലാകുസലഞ്ച ആകഡ്ഢിത്വാ സബ്ബം സങ്ഖതം വുത്തം ഭുത്വാപഗതഭാവാഭിധാനാധിപ്പായേന. വിപച്ചിതും ഓകാസകരണവസേന ഉപ്പത്തിതം അതീതം കമ്മഞ്ച തതോ ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോ വിപാകോ ച അനാഗതോ ഓകാസകതുപ്പന്നോതി വുത്തോ ഓകാസോ കതോ ഏതേന, ഓകാസോ കതോ ഏതസ്സാതി ച അത്ഥദ്വയവസേന, യം ഉപ്പന്നസദ്ദേന വിനാപി വിഞ്ഞായമാനം ഉപ്പന്നം സന്ധായ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാനം കമ്മാന’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧൦.൨൧൭, ൨൧൯) വുത്തം.

താസു താസു ഭൂമീസൂതി മനുസ്സദേവാദിഅത്തഭാവസങ്ഖാതേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. തസ്മിം തസ്മിം സന്താനേ അനുപ്പത്തിധമ്മതം അനാപാദിതതായ അസമൂഹതം. അസമൂഹതത്തായേവ ഹിസ്സ നത്ഥീതി നവത്തബ്ബതായ ഉപ്പന്നവോഹാരോ.

൮൩൪. ‘‘കാ ഭൂമി, കോ വാ ഭൂമിലദ്ധോ’’തി ആസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ‘‘വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ’’തി ഏതേന ഖന്ധാനം അപരിഞ്ഞാതതം ദസ്സേതി, ന ആരമ്മണഭാവമത്തം തേഭൂമകഗ്ഗഹണേനേവ തസ്സ സിദ്ധത്താ. അപരിഞ്ഞാതാ ഹി ഖന്ധാ കിലേസാനം ഭൂമീതി അധിപ്പേതാ. ഖന്ധേസു വത്ഥുഭൂതേസു. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണകരണവസേന. അതീതാനാഗതേ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നേതി അധിപ്പായോ. തന്തി തം അഞ്ഞസന്താനഗതം കിലേസജാതം. തതോ അഞ്ഞസ്മിം സന്താനേ ആരമ്മണകരണമത്തേന ഭൂമിലദ്ധം നാമ യദി സിയാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി കിലേസജാതസ്സ. അപ്പഹേയ്യതോ പരസന്തതിപതിതത്താ ന കോചി ഭവമൂലം പജഹേയ്യ. ഭൂമിലദ്ധഞ്ഹി അനുസയിതം നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. വത്ഥുവസേനാതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനവസേന. യത്ഥ യത്ഥ ഭവേ, സന്താനേ വാ. പരിഞ്ഞാതാനം അഭൂമിഭാവതോ ‘‘അപരിഞ്ഞാതാ’’തി വുത്തം. ഉപ്പാദതോ പഭുതീതി തേസം ഖന്ധാനം ഉപ്പജ്ജനതോ പട്ഠായ. കിലേസാനം അപ്പഹീനഭാവം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ കാരണസ്സ അഭാവതോ തേസു ഖന്ധേസു കിലേസജാതം അനുസേതി, തസ്മാ തം അനുസയിതം കിലേസജാതം, തേനേവ അനുസയനസങ്ഖാതേന അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൩൫. തത്ഥ ച ഭൂമിഭൂതേസു ഖന്ധേസു ന സബ്ബേ സബ്ബേസം വത്ഥൂ ഹോന്തി, അഥ ഖോ വിസേസോ അത്ഥീതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്സ യേസൂ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്സാതി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. യേസൂതി സതിപി അജ്ഝത്തഭാവസാമഞ്ഞേ യേസു അതീതാദികാമാവചരാദിഭേദഭിന്നേസു ഖന്ധേസു. തേ ഏവ യഥാനുസയിതാ ഖന്ധാ. കിം പനേതേ കിലേസാ ആരമ്മണം കരോന്താ വിയ പരിച്ഛിജ്ജ പരിച്ഛിജ്ജ അനുസേന്തീതി? യതോ തേ ഏവ ഖന്ധാ തേസം കിലേസാനം വത്ഥൂതി വുത്താ, ന ഹേവ ഖോ അനുസയാനം വത്ഥും പരിച്ഛിജ്ജ പവത്തി അത്ഥി. അതീതാദികാമാവചരാദിവസേന പന യഥാപരിച്ഛിന്നേ വത്ഥുസ്മിം യോ കിലേസാനം അപ്പഹീനട്ഠോ, സോ പരിച്ഛിജ്ജ പവത്തോ വിയ ഹോതീതി ‘‘അതീതക്ഖന്ധേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തേന വത്ഥുവസേന ഭൂമിലദ്ധം ഹോതീതി വത്ഥുഭേദേന സിയാ തസ്സ ഭേദോതി ദസ്സേതി. തഥാവവത്ഥിതഭാവതോ ഏവ ഹി ‘‘അഞ്ഞതരോ ലോലജാതികോ തം രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായീ’’തിആദിവചനം (ദീ. നി. ൩.൧൨൦) കാമാവചരക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാനം രസതണ്ഹാദീനം രൂപാരൂപാവചരക്ഖന്ധേ അതിക്കമിത്വാ പുന കാമാവചരക്ഖന്ധവത്ഥുകതം വിഭാവേതി. തേനാഹ ‘‘തഥാ കാമാവചരക്ഖന്ധേസൂ’’തിആദി. യഥാ ചേത്ഥ രൂപാരൂപാവചരക്ഖന്ധേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തി, ഏവം കാമാവചരക്ഖന്ധേ അതിക്കമിത്വാ പവത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏസ നയോ രൂപാരൂപാവചരേസൂ’’തി.

പരിയുട്ഠാനാഭിഭവനവസേന ച കിലേസാനം അനുസയനട്ഠോ അനുമീയതി തദഭാവേ അഭാവതോ. യസ്സ യേ അനുസയാ പഹീനാ, തേസം വത്ഥു തേന സമതിക്കന്തം പരിഞ്ഞാതത്താതി കുതോ നേസം ഭൂമിസമഞ്ഞാതി ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘സോതാപന്നാദീസു പനാ’’തിആദി. ഇധ വട്ടമൂലകിലേസാതി അനുസയാ അധിപ്പേതാ, ന അവിജ്ജാ, ഭവതണ്ഹാ ച. യം കിഞ്ചി ചേതനാചേതസികഭേദം, കായികാദിഭേദം വാ. ഇതീതി ഏവം, അപ്പഹീനാനുസയത്താതി അധിപ്പായോ. അസ്സാതി പുഥുജ്ജനസ്സ. തേ പനേതേ അനുസയാ അതീതാദികാമാവചരാദിവസേന യഥാപരിച്ഛിന്നേ തത്ഥ തത്ഥ വത്ഥുസ്മിം അനുസയന്താപി തേ തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അവിഭാഗേനേവ വത്ഥും കത്വാ അനുസേന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സേതം വട്ടമൂല’’ന്തിആദിമാഹ.

൮൩൬. ഇദാനി തമത്ഥം അന്വയബ്യതിരേകവസേന ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘പഥവീരസാദി വിയാ’’തിആദി വുത്തം. രുക്ഖഗച്ഛലതാദീനം പച്ചയഭൂതോ സസമ്ഭാരപഥവിയാ രസോ പഥവീരസോ. ആപോരസേപി ഏസേവ നയോ. സാഖാ നാമ ഖുദ്ദകസാഖാ. പസാഖോ വിടപോ. രുക്ഖപവേണിന്തി രുക്ഖപരാപരം. സന്താനയമാനേതി അപരാപരം അനുപ്പബന്ധന്തേ.

മണ്ഡൂകകണ്ടകോതി ഏകോ മച്ഛകണ്ടകോതി വദന്തി. അനുപാദാനോതി പഹീനചതുരുപാദാനോ, രൂപാദീസു വാ കിഞ്ചിപി അഗണ്ഹന്തോ.

൮൩൭. ഇധ സമുദാചാരോ നാമ ലദ്ധത്തലാഭതാതി ഖണത്തയസമങ്ഗിസമുദാചാരുപ്പന്നന്തി ആഹ ‘‘വത്തമാനുപ്പന്നമേവ സമുദാചാരുപ്പന്ന’’ന്തി. പുബ്ബഭാഗേ അനുപ്പജ്ജമാനമ്പീതി തസ്മിം ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ ആദിതോ പവത്തജവനവാരേസു അനുപ്പജ്ജമാനമ്പി. അധിഗ്ഗഹിതത്താതി അയോനിസോമനസികാരേന അഭിരുയ്ഹ ഗഹിതത്താ, ദള്ഹം ഗഹിതത്താതി അത്ഥോ. അപരഭാഗേതി അപരസ്മിം കാലഭാഗേ, കാലന്തരേതി അത്ഥോ. ഏകന്തേന ഉപ്പത്തിതോതി പച്ചയസമവായേ സതി തഥാ അയോനിസോമനസികാരസ്സ തത്ഥ നിബ്ബത്തത്താ നിയമേന ഉപ്പജ്ജനതോ. കല്യാണിഗാമേതി ഏവംനാമകേ ഗാമേ. രോഹണേ കിര അഭിരൂപാനം ഇത്ഥീനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ സോ ഗാമോ തഥാ വുച്ചതി. ചിത്തസന്തതിമനാരുള്ഹന്തി പച്ചുപ്പന്നതം പടിസേധേതി. ‘‘ഉപ്പത്തിനിവാരകസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ’’തി ഏതേന പച്ചയേ സതി പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ അവിക്ഖമ്ഭിതസ്സ ഉപ്പന്നതാപരിയായോതി ദസ്സേതി. നനു ച അസമൂഹതുപ്പന്നമ്പി പച്ചയേ സതി ഉപ്പജ്ജനാരഹമേവ? സച്ചമേതം, പഹാനവിസേസഭാവകതോ പന നേസം ഭേദോ. യഥാ അവിക്ഖമ്ഭിതാസമൂഹതഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം സതി പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹം, ഏവം ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നമ്പീതി തിവിധസ്സാപി ഭൂമിലദ്ധേന ഏകസങ്ഗഹതാ വുത്താ.

൮൩൮. അകുസലമ്പി ഭൂതാപഗതുപ്പന്നം അതീതത്താ ന പഹാതബ്ബം, തഥാ ഏകച്ചം ഓകാസകതുപ്പന്നം ഇതരം അപ്പഹാതബ്ബതോ, സേസദ്വയം ഖണത്തയസമങ്ഗിഭാവതോതി ആഹ ‘‘അമഗ്ഗവജ്ഝത്താ’’തി. കേനചീതി ചതൂസു മഗ്ഗഞാണേസു കേനചി. തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ ചതുബ്ബിധസ്സപി ഉപ്പന്നസ്സ. തം ഉപ്പന്നഭാവം വിനാസയമാനന്തി അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന ഉപ്പജ്ജനാരഹതം വിനാസേന്തം. പഠമം ലോകിയഞാണേന യഥാബലം പഹീനമേവ ലോകുത്തരഞാണം പജഹതീതി ലോകിയഗ്ഗഹണം കതം.

പരിഞ്ഞാദികിച്ചകഥാവണ്ണനാ

൮൩൯. സച്ചാഭിസമയകാലസ്മിന്തി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പടിവിജ്ഝനക്ഖണേ. വുത്താനീതി ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൯൯), ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ച വുത്താനി. യഥാസഭാവേനാതി അവിപരീതസഭാവേന. ‘‘ജാനിതബ്ബാനീ’’തി വത്വാ തേസം ജാനനവിധിം ഉപമാവസേന അട്ഠകഥായം താവ വുത്തനയേന ദസ്സേതും ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യഥാ പദീപോതിആദി ഏകസ്സ ഞാണസ്സ ഏകക്ഖണേ ചത്താരി കിച്ചാനി കഥം സമ്ഭവന്തി. ന ഹി താദിസം കിഞ്ചി ലോകേ ദിട്ഠം അത്ഥി, ന ച വചനം ലബ്ഭതീതി അന്തോലീനചോദനം മനസി കത്വാ വുത്തം ‘‘പരിഞ്ഞാഭിസമയേനാ’’തി. അനവസേസതോ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന അഭിസമേതി അസമ്മോഹവസേന പടിവിജ്ഝതി. പഹാനാഭിസമയേനാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന അസമ്മോഹതോ അഭിസമേതി. മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേനാതി മഗ്ഗഞാണം സമ്മാസങ്കപ്പാദിസേസമഗ്ഗം സഹജാതാദിപച്ചയതാവസേന ഭാവനാഭിസമയേന. അഭിസമേതി പുബ്ബഭാഗഭാവനാസമ്ഭൂതേന അരിയമഗ്ഗഭാവനാസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന അഭിസമേതി അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി സമ്പയുത്തധമ്മേസു സമ്മോഹം വിദ്ധംസേന്തം അത്തനിപി സമ്മോഹം വിദ്ധംസേതിയേവ. നിരോധന്തി നിബ്ബാനം. സച്ഛികിരിയാഭിസമയേനാതി പച്ചക്ഖകരണസങ്ഖാതേന പടിവിജ്ഝനേന. പാപുണാതീതി അധിഗച്ഛതി. സ്വായം അധിഗമോ ദസ്സനപടിവേധോതി ആഹ ‘‘പസ്സതി പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

‘‘നിരോധം…പേ… പടിവിജ്ഝതീ’’തി ഏതേന നിരോധസച്ചമേകം ആരമ്മണപടിവേധേന ചത്താരിപി സച്ചാനി അസമ്മോഹപടിവേധേന മഗ്ഗഞാണം പടിവിജ്ഝതീതി ഏവം യുത്തിവസേന വിഭാവിതം ഏകപടിവേധം ആഗമേനപി സാധേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘സബ്ബം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘യോ ദുക്ഖസമുദയം പസ്സതി, സോ ദുക്ഖമ്പി പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ആഗതം സമുദയം സച്ചാദിമൂലകം യോജനം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ന ചേതം കാലന്തരദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം, അഥ ഖോ ഏകപടിവേധമേവാതി ദസ്സേന്തേന ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം, ദുക്ഖേപേതം ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൭൯൪; പടി. മ. ൧.൧൦൯) അപരം സുത്തപദം ആനീതം. തഥാ ഹി ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി…പേ… പടിപദമ്പി സോ പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിനോ അഞ്ഞസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിഭാവവിചാരണായ തമത്ഥം സാധേതും ആയസ്മതാ ഗവമ്പതിത്ഥേരേന വുത്തം, പച്ചേകഞ്ച സച്ചത്തയദസ്സനയോജനാ കതാ. അഞ്ഞഥാ കമാഭിസമയേ പുരിമദിട്ഠസ്സ പുന അദസ്സനതോ സമുദയാദിം പസ്സതോ ദുക്ഖാദിദസ്സനം പുന അവത്തബ്ബം സിയാ, വുച്ചമാനേ ച സബ്ബദസ്സനം ദസ്സനന്തരപരമന്തി ദസ്സനാനുപരമോ ഏവ സിയാതി.

നിസ്സയഭാവഹേതുതായ ദുക്ഖപരിഞ്ഞായ വട്ടിഝാപനസദിസതാ, പടിപക്ഖവിദ്ധംസനതായ സമുദയപ്പഹാനസ്സ അന്ധകാരവിധമനസദിസതാ, ഞാണാലോകപരിബ്രൂഹനതായ മഗ്ഗഭാവനായ ആലോകവിദ്ധംസനസദിസതാ, തേന തേന മഗ്ഗേന യഥാ യഥാ നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയാ, തഥാ തഥാ കിലേസസ്നേഹപരിയാദാനം ഹോതീതി നിരോധസച്ഛികിരിയായ സ്നേഹപരിയാദാനസദിസതാ കാരണൂപചാരേന വുത്താ.

൮൪൦. ഓഭാസേതീതി പകാസേതി. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിന്തി സബ്ബകിലേസദരഥപരിളാഹവൂപസമഭാവതോ കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം.

൮൪൧. അപ്പേതീതി പപ്പോതി. ദുക്ഖപരിഞ്ഞായ സക്കായതീരസമതിക്കമഭാവതോ ഓരിമതീരപ്പഹാനസദിസതാ, മഗ്ഗഭാവനായ സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാവഹനതായ ഭണ്ഡവഹനസദിസതാ.

൮൪൨. പവത്തം ഞാണം അസ്സാതി പവത്തഞാണോ, മഗ്ഗോ. അസ്സ മഗ്ഗസ്സ.

തഥട്ഠേനാതി തഥസഭാവേന, പീളനാദിഅവിപരീതസഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഏകപടിവേധാനീതി ഏകജ്ഝം പടിവിജ്ഝിതബ്ബാകാരാനി.

ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ബുദ്ധാനുസ്സതിവണ്ണനായം (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൧൪൪) വുത്തമേവ. ഏകസങ്ഗഹിതാനീതി ഏകേനേവ സങ്ഗഹിതാനി. കേന? തഥട്ഠേന, സച്ചട്ഠേനാതി അത്ഥോ. യം ഏകസങ്ഗഹിതന്തിആദി ഞാണസ്സ ഏകപടിവേധദസ്സനം. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി നിരോധമേവ ആരമ്മണം കരോന്തമ്പി യോ സോ ദുക്ഖാദീസു തച്ഛാവിപല്ലാസഭൂതഭാവസങ്ഖാതോ സച്ചട്ഠോ, തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹവിദ്ധംസനേന തം യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝന്തം പച്ചക്ഖം കരോന്തമേവ പവത്തതി. യതോ അപരഭാഗേ പീളനാദയോ സോളസപി സച്ചട്ഠാ അരിയസ്സ ഹത്ഥാമലകം വിയ യാഥാവതോ ഉപട്ഠഹന്തി.

൮൪൩. അത്ഥാതി ഞാണേന അരണീയതോ അത്ഥാതി ലദ്ധസമഞ്ഞാ ആകാരാ. അഞ്ഞസച്ചദസ്സനവസേനാതി സമുദയാദിസച്ചന്തരദസ്സനവസേന. ആവിഭാവതോതി പകാസഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ആകാരാ ദുക്ഖാദീസു സഭാവവസേന, സച്ചന്തരദസ്സനവസേന ച ആവിഭവന്തി, തേ പീളനാദയോ ചത്താരോയേവാതി സോളസേവ വുത്താ, ന അഞ്ഞേതി. അയമത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോതി കഥമിദം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി – യസ്മാ പാളിയം വിസും വിസും ആരമ്മണകരണവസേനപി സച്ചഞാണം വുത്തം കിച്ചനിബ്ബത്തിവസേനപി, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘സഭാവതോ, സച്ചന്തരദസ്സനതോ ച സച്ചാനം ആകാരാ ആവിഭവന്തീ’’തി.

കിച്ചനിബ്ബത്തിവസേന ദസ്സനം ആവിഭാവതോ ദസ്സനസദിസന്തി തം അനാമസിത്വാ ഇതരമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു ദസ്സനേസു. ആയൂഹിതന്തി പിണ്ഡവസേന നിബ്ബത്തിതം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി പച്ചയുപ്പന്നം നാമ, സബ്ബം തം സമുദിതമേവ നിബ്ബത്തതീതി. സങ്ഖതന്തി പച്ചയന്തരേഹി സമേച്ച സമ്ഭൂയ കതം. രാസികതന്തി പുഞ്ജകതം. അനേകമേവ ഹി പച്ചയുപ്പന്നം ഏകജ്ഝം നിബ്ബത്തമാനം അത്തനോ പച്ചയേഹി രാസികതം വിയ ഹോതീതി. തസ്മാതി സമുദയേന ആയൂഹിതത്താ. അസ്സാതി ദുക്ഖസച്ചസ്സ. യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ കിലേസസന്താപഹരോ. സയമ്പി കിലേസപരിളാഹാഭാവതോ സുസീതലോ. സന്താപട്ഠോ ആവിഭവതി ഉളാരദസ്സനേന തദഞ്ഞസ്സ അനുളാരഭാവോ വിയാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആയസ്മതോ’’തിആദി. അവിപരിണാമധമ്മസ്സ നിച്ചസഭാവസ്സ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി പടിപക്ഖതോ ആവിഭവനാകാരസ്സ സുഖസിദ്ധിതോ.

നിദാനട്ഠോ ആവിഭവതി ഇദമസ്സ നിദദാതീതി. സംയോഗപലിബോധട്ഠാ പടിപക്ഖവസേന ആവിഭവനാകാരാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസംയോഗഭൂതസ്സാ’’തിആദി. കിലേസദുക്ഖേഹി സംയോജനട്ഠോ സംയോഗട്ഠോ. സംസാരചാരകേ പലിബുദ്ധനട്ഠോ പലിബോധട്ഠോ.

കിലേസസങ്ഗണികാദിവസേന അവിവേകഭൂതസ്സ. വിവേകട്ഠോ ഉപധിവിവേകതാ. സബ്ബസങ്ഖാരവിവിത്തതാ അസങ്ഖതഭാവോതി ഏവം അച്ഛരിയബ്ഭുതസഭാവോപി അരിയമഗ്ഗോ സങ്ഖതോ ഏവ, അയമേവ ച ഏകോ അസങ്ഖതോതി നിരോധസ്സ അസങ്ഖതഭാവോ സുപാകടോ ഹോതി. ദുക്ഖം വിസം മരണധമ്മതോ തസ്സ അഗദഭൂതം അമതം നിബ്ബാനം.

‘‘മഗ്ഗോ’’തി സമ്ഭാവേതബ്ബതം പത്തോ സുഖുമസന്തഭാവേന ഉപട്ഠിതോ നികന്തിഭൂതോപി നായം സമുദയോ ഹേതു നിബ്ബാനസ്സ പത്തിയാ. അയം അരിയമഗ്ഗോ ഹേതൂതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനേ വുത്തനയേന മഗ്ഗസ്സ ഹേതുട്ഠോ ആവിഭവതി. നിരോധദസ്സനേനാതി അതിവിയ നിപുണസ്സ പരമഗമ്ഭീരസ്സ നിരോധസച്ചസ്സ ദസ്സനേന. തേനാഹ ‘‘പരമസുഖുമാനീ’’തിആദി. ദുക്ഖദസ്സനേനാതി അതിവിയ ആദീനവപ്പത്തിയാ വിപുലതരാദീനവസ്സ ദുക്ഖസച്ചസ്സ ദസ്സനേന. തപ്പടിപക്ഖതോ ആധിപതേയ്യട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘അനേകരോഗാതുര…പേ… ഉളാരഭാവോ വിയാ’’തി. ഏവമേതേ യഥാരഹം അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച സച്ചേസു ആവിഭവനാകാരാ വിഭാവിതാ.

ഏകേകസ്സാതി ഏകേകസ്സ അത്ഥസ്സ, പീളനായൂഹനനിസ്സരണനിയ്യാനട്ഠേ സന്ധായാഹ. തിണ്ണം തിണ്ണന്തി സങ്ഖതാദിഅത്ഥേ. യേ പന വാദിനോ. നാനാഭിസമയന്തി നാനാഞാണേന അഭിസമയം, ചതുന്നം സച്ചാനം നാനാക്ഖണേ നാനാഞാണേന പടിവിജ്ഝനന്തി അത്ഥോ. യദി ഹി മഗ്ഗഞാണസ്സ ചതൂസു സച്ചേസു നാനാഭിസമയോ സിയാ, ദുക്ഖദസ്സനാദീഹി പഠമമഗ്ഗാദീഹി പഹാതബ്ബാനം സംയോജനത്തയാദീനം ഏകദേസപ്പഹാനം ആപജ്ജതി. തഥാ ച സതി ഏകദേസസോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠതാദിപ്പസങ്ഗോ. തംതംദസ്സനാനന്തരഞ്ച തംതംഫലേന ഭവിതബ്ബന്തി തംതംപഹേയ്യകിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതാനം ഫലാനം മഗ്ഗാനം വിയ ചതുക്കതാ സിയാ. തഥാ ച സതി ഏകദേസസോതാപന്നതാദിപ്പസങ്ഗോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യദി മഗ്ഗഞാണസ്സ നാനാഭിസമയോ സിയാ, അഞ്ഞേന ഞാണേന ദുക്ഖം പസ്സതി. അഞ്ഞേന സമുദയം, അഞ്ഞേന നിരോധം, അഞ്ഞേന മഗ്ഗം, ഏവം സതി മഗ്ഗകിച്ചം അപരിപുണ്ണമേവ സിയാ. മഗ്ഗദസ്സനേന ഹി ദ്വയഗതി, തേനേവ വാ തസ്സ ദസ്സനം, അഞ്ഞേന വാതി. തത്ഥ പഠമോ താവ പക്ഖോ ന യുജ്ജതി അത്തനി പവത്തിയാ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തമേവ പരാമസിതും സക്കാ. അഥ അഞ്ഞേന അനവട്ഠാനപ്പസങ്ഗോ ‘‘യേന മഗ്ഗം പസ്സതി, സോപി മഗ്ഗോ. തമ്പി യേന പസ്സതി, സോപി മഗ്ഗോ’’തി. തസ്മാ ഏകാഭിസമയതോ യഥാവുത്തോ അസമ്മോഹപടിവേധോവ യുത്തോ. അപിച പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം, സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബഞ്ച സച്ചദ്വയം ആരബ്ഭ പവത്തമാനസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ പരിച്ഛിന്ദനസമുച്ഛിന്ദനാനി ന സമ്ഭവന്തി തതോ അനിസ്സരണതോ. ന ഹി ദുക്ഖപരിഞ്ഞാസമുദയപ്പഹാനാനി ദുക്ഖസമുദയസച്ചാരമ്മണേന ഞാണേന കാതും സക്കുണേയ്യാനി. നിബ്ബാനാരമ്മണേന പന തത്ഥ, ഇതരദ്വയേ ച സമ്മോഹം വിദ്ധംസേന്തേന സക്കാ കാതുന്തി ഏകാഭിസമയോ ഏവ യുത്തോ. അയം പന അത്ഥോ പാളിയം ആഗതോ ഏവാതി ‘‘തേസം ഉത്തരം അഭിധമ്മേ കഥാവത്ഥുസ്മിം വുത്തമേവാ’’തി.

പരിഞ്ഞാദിപ്പഭേദകഥാവണ്ണനാ

൮൪൫. അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാതിആദീനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. അപിച സുതമയായ, ചിന്താമയായ, ഏകച്ചഭാവനാമയായ ച അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ. ആവേണികാ ഭൂമി പരിഞ്ഞന്തരാനം അവിസയഭാവതോ. ന ഹി നാമരൂപപരിച്ഛേദപച്ചയപരിഗ്ഗഹണവസേന തീരണപരിഞ്ഞാദീനം പവത്തി അത്ഥി.

൮൪൬. അനുലോമഞാണമ്പി അനിച്ചാദിവസേനേവ സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ പവത്തതി, പഗേവ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാദയോതി ആഹ ‘‘യാവ അനുലോമാ ആവേണികാ ഭൂമീ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ തീരണപരിഞ്ഞാഭൂമിയം ഞാതപ്പഹാനപരിഞ്ഞായോപി ലദ്ധാവസരാ, തത്ഥ പന യഥാ തീരണപരിഞ്ഞാ സാതിസയം കിച്ചകാരീ, ന തഥാ ഇതരാതി ആവേണികഗ്ഗഹണം.

൮൪൭. നിപ്പരിയായേന പഹാനപരിഞ്ഞാ നാമ മഗ്ഗഞാണന്തി ‘‘യാവ മഗ്ഗഞാണാ ഭൂമീ’’തി വുത്തം. അയം ഇധ അധിപ്പേതാതി ഇധ അഭിസമയകാലേ കിച്ചവിചാരേ അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ അധിപ്പേതാ തദത്ഥത്താ സേസപരിഞ്ഞാനം. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി.

തദത്ഥായേവാതി പഹാനപരിഞ്ഞത്ഥാ ഏവ. അഥ വാ തദത്ഥായേവാതി പഹാനത്ഥാ ഏവ. അഥ വാ തദത്ഥായേവാതി മഗ്ഗത്ഥാ ഏവ. ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാ ഹി യാവദേവ മഗ്ഗാധിഗമത്ഥായ പവത്താ. നിയമതോ ഞാതാ ചേവ തീരിതാ ച ഹോന്തി ഞാതതീരിതഭാവേഹി വിനാ പഹാനാഭാവതോ, പഹാനസിദ്ധിയഞ്ച ഞാതതീരിതഭാവസിദ്ധിതോ. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ദുക്ഖേ പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പവത്തമാനം തസ്സ സഭാവലക്ഖണം വിയ സാമഞ്ഞലക്ഖണമ്പി പടിവിജ്ഝതീതി വുച്ചതി തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹവിദ്ധംസനതോ. തേനാഹ ‘‘പരിഞ്ഞത്തയമ്പി…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

൮൪൮. പരിഞ്ഞാ വിയാതി തിവിധതാസാമഞ്ഞം നിദസ്സേതി, ന പരിഞ്ഞാപഹാതബ്ബതാസാമഞ്ഞം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനസ്സ അരിപഞ്ഞാകിച്ചഭാവതോ. കാമച്ഛന്ദാദയോ യഥാ ന ചിത്തം പരിയുട്ഠായ തിട്ഠന്തി, ഏവം പരിയുട്ഠാനസ്സ നിസേധനം അപ്പവത്തികരണം വിക്ഖമ്ഭനം, വിക്ഖമ്ഭനമേവ പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം. പാകടത്താതി ‘‘അയം അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഗതഥിനമിദ്ധോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൧൯൮) പരേസമ്പി പാകടത്താ. ‘‘ന സഹസാ ചിത്തം അജ്ഝോത്ഥരന്തീ’’തി ഇദം പടിലദ്ധമത്തസ്സ ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം, സുഭാവിതേ പന പഗുണജ്ഝാനേ യാവ ചരിമകചിത്തമ്പി ന അജ്ഝോത്ഥരന്തേവ. അഥ വാ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗേപീതി ഝാനാധിഗമത്ഥായ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയാ. പച്ഛാഭാഗേപീതി ഝാനം ലഭിത്വാ അഞ്ഞകിച്ചപ്പസുതസ്സപി. വിതക്കാദയോതി വിതക്കവിചാരപീതിസുഖരൂപസഞ്ഞാദയോ. ദുതിയജ്ഝാനാദീനം പടിപക്ഖാ ദുതിയാദീസു അപ്പിതേസുയേവ വിക്ഖമ്ഭന്തി, തതോ തതോ വുട്ഠിതമത്തസ്സ പന പവത്തന്തി പരിത്തചിത്തവസേനേവ വുട്ഠഹനതോ.

൮൪൯. ‘‘പദീപേന അന്ധകാരസ്സ വിയാ’’തി ഇദം പടിപക്ഖേന പഹീനഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പടിപക്ഖോ ഹി പദീപോ അന്ധകാരസ്സ, ഘടപ്പഹാരോ പന സേവാലസ്സ ന പടിപക്ഖോ, കേവലം പവത്തിനിവാരണമത്തമേവ കരോതീതി. തേന അസതിപി ഉജുവിപച്ചനീകതായ ദുതിയജ്ഝാനാദീനം വിതക്കാദീനം വിക്ഖമ്ഭനസ്സ തം നിദസ്സനം സുട്ഠുതരം യുജ്ജതി. ‘‘വിപസ്സനായ അവയവഭൂതേനാ’’തി ഇദം ഇധാധികതതദങ്ഗപ്പഹാനസ്സ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സീലവിസോധനാദിനാപി ഹി തദങ്ഗപ്പഹാനം ഹോതിയേവാതി. ഞാണങ്ഗേനാതി ഞാണസങ്ഖാതേന കാരണേന. തദങ്ഗേന തദങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം. സതി വിജ്ജമാനേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ, സയം വാ തത്ഥ സതി ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി, ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൮൧; ൪.൩൪൫) നയേന വുത്താ അത്താനുദിട്ഠി. സോളസവത്ഥുകാ, അട്ഠവത്ഥുകാ ച കങ്ഖാവ മലം കങ്ഖാമലം. സമൂഹഗാഹസ്സാതി ‘‘അത്താ അത്തനിയ’’ന്തി ഏവം പവത്തസമൂഹഗഹണസ്സ പഹാനം കലാപസമ്മസനേന ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ വികിരണവസേന ഖന്ധാനം ദസ്സനതോ. അസ്സാദസഞ്ഞായാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ അസ്സാദനവസേന പവത്തമിച്ഛാസഞ്ഞായ. അപ്പടിസങ്ഖാനസ്സാതി പടിസങ്ഖാനപടിപക്ഖസ്സ മോഹസ്സ. അനുപേക്ഖനസ്സാതി അപേക്ഖായ. സങ്ഖാരേസു നിച്ചാദിഗാഹോ സച്ചപടിലോമഗാഹോ മഗ്ഗസച്ചാധിഗമസ്സ വിലോമനതോ. സാദീനവേസു അനാദീനവസഞ്ഞിതാ, അനാദീനവേ ച സാദീനവസഞ്ഞിതാ സച്ചപടിലോമഗാഹോതി ച വദന്തി.

ഏവം വിസുദ്ധിക്കമേന തദങ്ഗപ്പഹാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അട്ഠാരസമഹാവിപസ്സനാവസേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘യം വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം വാ പന പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ.

൮൫൦. വുത്തമേവ ‘‘സബ്ബം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൪൨).

സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണാനം വസേന ഘനഗ്ഗഹണം ഘനസഞ്ഞാ, തസ്സാ ഘനസഞ്ഞായ.

നിരോധേ അധിമുത്തതാ, തായാതി തിയദ്ധഗതാനം സങ്ഖാരാനം നിരോധമേവ ദിസ്വാ തത്ഥ അധിമുച്ചനവസേന പവത്തപഞ്ഞാ, തായ. ആയൂഹനസ്സാതി അഭിസങ്ഖരണസ്സ.

തം തം പരിച്ഛേദന്തി ആദാനനിക്ഖേപാദികം തം തം പരിച്ഛേദം. അഞ്ഞഥാപവത്തിദസ്സനന്തി വുത്തപരിച്ഛേദതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ ച അഞ്ഞാകാരപ്പവത്തിയാ ദസ്സനം, അവത്ഥാവിസേസപ്പവത്തിദസ്സനം വാ. ധുവസഞ്ഞായാതി ഥിരഭാവഗ്ഗഹണസ്സ.

സാരാദാനാഭിനിവേസസ്സാതി അസാരേസു സാരഗഹണാഭിനിവേസസ്സ.

സംസയമിച്ഛാഞാണാനം വസേന സമ്മുയ്ഹനം സമ്മോഹോ, സോ ഏവ അഭിനിവേസോതി സമ്മോഹാഭിനിവേസോ. സങ്ഖാരേസു ലേണതാണഭാവഗ്ഗഹണം ആലയാഭിനിവേസോ, അത്ഥതോ ഭവനികന്തി.

യഥാ ചിത്തം സങ്ഖാരേ മുഞ്ചിത്വാ വിവട്ടം നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതി, തഥാ പവത്തനതോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ ച അനുലോമഞ്ച ‘‘വിവട്ടാനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. നിവിട്ഠഭാവേന ഓഗാള്ഹഭാവേന പവത്തസംയോജനാദികിലേസാ ഏവ കിലേസാഭിനിവേസോ. നിബ്ബേധഭാഗിയം സമാധിന്തി വിപസ്സനാസമാധിമാഹ.

൮൫൧. അസനിവിചക്കം അസനിമണ്ഡലം. ഏവം പഹാനന്തി അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനമാഹ. കമ്മകിലേസാനം, സബ്ബേസമ്പി വാ സങ്ഖാരാനം ഖയം നിരോധം ഗച്ഛതീതി ഖയഗാമീ, അരിയമഗ്ഗോ. ലോകുത്തരഗ്ഗഹണേനേവ സിദ്ധേപി ഖയഗാമിഗ്ഗഹണം വണ്ണഭണനത്ഥം. സമുച്ഛേദപ്പഹാനമേവാതി അവധാരണം നിപ്പരിയായതം ഉപാദായ. തദത്ഥാനേവാതി സമുച്ഛേദപ്പഹാനത്ഥാനേവ. തേന വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗപ്പഹാനാനം മഗ്ഗസമ്ഭാരതമാഹ തേഹി വിനാ അസിജ്ഝനതോ. അഥ വാ തദത്ഥാനേവാതി മഗ്ഗത്ഥാനേവ. തേന തദത്ഥതായ തേസം തംകിച്ചതം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തമേവത്ഥം ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘പടിരാജാനം വധിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. യമ്പി തതോ പുബ്ബേ കതന്തി യം തതോരജ്ജപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ കതം പച്ചന്തസാധനദുഗ്ഗവിദ്ധംസനാദി. യഥാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച രഞ്ഞാ കതന്തിയേവ വുച്ചതി, ഏവം ലോകിയഞാണേന സാധിതാനിപി വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗപ്പഹാനാനി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന പവത്തസ്സ മഗ്ഗസ്സ കിച്ചഭാവേന വുച്ചന്തി, തദത്ഥതായ, തേസം തംസന്തതിപതിതതായ ച മഗ്ഗസ്സാതി വേദിതബ്ബാ.

൮൫൨. ലോകിയസ്സ, ലോകിയാ വാ സച്ഛികിരിയാ ലോകിയസച്ഛികിരിയാ. ഏവം ലോകുത്തരസച്ഛികിരിയാ വേദിതബ്ബാ. ലാഭീമ്ഹീതി ലാഭീ അമ്ഹി. തഥാ വസീമ്ഹീതി ഏത്ഥാപി. പച്ചക്ഖതോ ഞാണഫസ്സേനാതി പച്ചക്ഖതോ ആരമ്മണകരണസങ്ഖാതേന ഞാണഫസ്സനേന. ‘‘പച്ചക്ഖതോ’’തി ച ഇമിനാ അനുമാനതോ ആരമ്മണകരണം നിവത്തേതി, ‘‘ഈദിസമിദ’’ന്തി പച്ചവേക്ഖണവസേന പച്ചക്ഖതോ ജാനനം ഹേത്ഥ ‘‘ഞാണഫസ്സോ’’തി അധിപ്പേതോ. ഫസ്സിതാതി ഞാണേന ഫുട്ഠാ.

ഝാനമഗ്ഗഫലാനി വിയ അത്തനോ സന്താനേ അനുപ്പാദേത്വാപി തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹവിദ്ധംസനവസേന തഥാവിദ്ധംസനപവത്തഞാണം അപരപ്പച്ചയഞാണം.

പസ്സന്തോ പച്ചക്ഖതോ ജാനന്തോ. അമതോഗധന്തി അമതപരിയാപന്നം, അമതസങ്ഖാതന്തി അത്ഥോ.

സോതാപത്തിമഗ്ഗോ പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ദസ്സനം, തേന ദസ്സനേന സച്ഛികിരിയാ ദസ്സനസച്ഛികിരിയാ. കിഞ്ചാപി ഗോത്രഭുഞാണം തതോ പഠമതരം നിബ്ബാനം പസ്സതി, ആലമ്ബനകരണതോ ദിസ്വാ കത്തബ്ബകിച്ചാകരണതോ പന ന ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. സാ ദുവിധാപീതി സാ ദസ്സനഭാവനാവസേന ദുവിധാപി സച്ഛികിരിയാ. ദസ്സനഭാവനാവസേനാതി ദസ്സനമഗ്ഗഭാവനാമഗ്ഗവസേന. തേന അമഗ്ഗവസേന പവത്തനിബ്ബാനസ്സ പച്ചവേക്ഖണസച്ഛികിരിയം നിവത്തേതി. നിബ്ബാനസ്സാതി പന ഇമിനാ മഗ്ഗഫലേസു പച്ചവേക്ഖണസച്ഛികിരിയം. ഇമസ്സ ഞാണസ്സാതി ഇമസ്സ യഥാധിഗതസ്സ ലോകുത്തരഞാണസ്സ.

൮൫൩. അഭിമതാതി അധിപ്പേതാ. ഭാവനാ നാമ ഉപ്പാദനാ, സന്താനപരിഭാവനാ ചാതി തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലോകിയാന’’ന്തിആദിമാഹ. യദഗ്ഗേന ഹി ലോകിയാ കുസലാദയോ ഉപ്പാദിതാ, വഡ്ഢിതാ ച, തദഗ്ഗേനസ്സ സീലഭാവനാ, കായഭാവനാ, ചിത്തഭാവനാ, പഞ്ഞാഭാവനാ ച ലോകിയാ നിപ്ഫാദിതാ ഹോതി, തായ ച സന്താനോപി പരിഭാവിതോതി. താസു ലോകിയലോകുത്തരഭാവനാസു ഇധ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധികഥായം ലോകുത്തരഭാവനാ അധിപ്പേതാ, ന ഇതരാ തസ്സാ സമ്ഭാരഭാവതോ. ചതുബ്ബിധമ്പേതം ഞാണന്തി ഏതം ചതുബ്ബിധമ്പി അരിയമഗ്ഗഞാണം ലോകുത്തരാനി സമ്മാവാചാദിഭേദാനി സീലാദീനി ഉപ്പാദേതി. കഥം? സഹജാതാദിപച്ചയതായ. സീലാദീനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സമാധിസ്സ ഗഹണം, ന പഞ്ഞായ. ന ഹി തദേവ തം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗചിത്തുപ്പാദോ പന ഉപ്പാദേതി. തദന്തോഗധഭാവാ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സോ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതോതി വദന്തി. സീലാദീനീതി വാ ഫലസീലാദീനമ്പി ഗഹണന്തി പഞ്ഞായപി ഗഹണം യുജ്ജതിയേവ. സഹജാതപച്ചയാദിതായാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അനന്തരപച്ചയാദിതായപി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേഹി ച സന്താനം വാസേതീതി തേഹി സമുച്ഛിന്ദനപടിപസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തേഹി ലോകുത്തരേഹി സീലാദീഹി അരിയപുഗ്ഗലോ അത്തനോ സന്താനം പരിഭാവേതി. യം നിസ്സായ പരാവുത്തീതി വദന്തി. യഥാ പരിഞ്ഞത്തയമ്പി പഹാനത്തയമ്പി മഗ്ഗഞാണസ്സ കിച്ചന്തി വുത്തം പരിയായേന, ന ഏവമിധ. ഇധ പന ലോകുത്തരഭാവനാവ അസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ കിച്ചം. ന ഹേത്ഥ ഭാവനായ പരിയായോ ലബ്ഭതീതി അവധാരണം. തേന ലോകിയഭാവനം നിവത്തേതി.

ഏവം സരൂപേനേവ ആഗതായാതി ‘‘ചിത്തം ഭാവയ’’ന്തി സമാധി വിയ ചിത്തസീസേന അനാഗന്ത്വാ ‘‘പഞ്ഞം ഭാവയ’’ന്തി ഏവം സരൂപേനേവ ആഗതായ പഞ്ഞായ. യം വുത്തം ഉദ്ദേസവസേന. ഏത്താവതാ തം വിത്ഥാരിതം ഹോതി. അയഞ്ച പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ബാവീസതിമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.