൨൩. പഞ്ഞാഭാവനാനിസംസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ആനിസംസപകാസനാവണ്ണനാ

൮൫൪. അനേകസതാനിസംസാ സാവകബോധിആദിവിപുലോദാതഗുണവിസേസാവഹത്താ. വിത്ഥാരതോതി നയദസ്സനം അകത്വാ ‘‘അയമ്പി പഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോ, അയമ്പീ’’തി അനുപദദസ്സനവസേന വിത്ഥാരതോ പകാസേതും ന സുകരം അതിബഹുഭാവതോ. അസ്സാതി പഞ്ഞാഭാവനായ. നാനാകിലേസവിദ്ധംസനന്തി സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിവസേന നാനാവിധാനം കിലേസധമ്മാനം തദങ്ഗാദിവസേന പജഹനം. അരിയഫലരസാനുഭവനന്തി സോതാപത്തിഫലാദിഫലസുഖപടിസംവേദനം.

നാനാകിലേസവിദ്ധംസനകഥാവണ്ണനാ

൮൫൫. ‘‘അരിയഫലരസാനുഭവന’’ന്തി ഏതേനേവ കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം ദീപീയതീതി ‘‘അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ’’തി വിസേസവചനം, തബ്ഭാവഭാവതോ വാ. സിദ്ധേ ഹി സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി.

ഭീമവേഗാനുപതിതാതി സകലം ലോകം ഭിന്ദന്തേന വിയ ഭീമേന ഭയാനകേന വേഗേന സഹസാ പതിതാ. സിലുച്ചയേതി പബ്ബതേ സേലപുഥുലേ. സതേജുജ്ജലമണ്ഡലോതി സരദകാലസമിദ്ധേന അത്തനോ തേജസാ സമുജ്ജലദുദ്ദിക്ഖമണ്ഡലോ. വധബന്ധനാദിദുഗ്ഗതിപരിപക്കിലേസാദിജാതിആദിസബ്ബാനത്ഥവിധായകം. സന്ദിട്ഠികന്തി പച്ചക്ഖഭൂതം. ജഞ്ഞാതി ജാനേയ്യ. ഇധാതി ഇമിസ്സം പഞ്ഞാഭാവനായം.

ഫലസമാപത്തികഥാവണ്ണനാ

൮൫൬. അരിയസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഫലം അരിയഫലം, അരിയഞ്ച തം വിസുദ്ധത്താ ഫലഞ്ചാതിപി അരിയഫലം, തസ്സ രസോ, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിസുഖം, അനുഭവനം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ തസ്സ പടിസേവനം. തത്രാതി തേസു ദ്വീസു ആകാരേസു. അസ്സാതി അരിയഫലസ്സ.

൮൫൭. സംയോജനേസു പഹീനേസു സബ്ബേപി കിലേസാ പഹീനായേവ ഹോന്തീതി സംയോജനാനംയേവ ഗഹണം. സംയോജനപ്പഹാനമത്തമേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഫലം നാമ, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി അത്ഥന്തരം വിപാകഭൂതന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ഫലം നാമ ന കോചി അഞ്ഞോ ധമ്മോ അത്ഥീ’’തി. കേ പനേതം വദന്തീതി? അന്ധകാദയോ. തേ ഹി ‘‘അരഹത്തം അരഹത്തന്തി, ആവുസോ, വുച്ചതി…പേ… മോഹക്ഖയോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൧൫) സുത്തപദസ്സ അത്ഥം അഞ്ഞഥാ ഗഹേത്വാ നിപ്പരിയായതോ ‘‘അരഹത്തം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി, കിലേസപ്പഹാനമേവ തഥാ വോഹരീയതീ’’തി വദന്താ സേസഫലേപി പടിക്ഖിപന്തി. ഇദം സുത്തമ്പീതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിമാഹ. പകട്ഠോ ഉക്കട്ഠോ യോഗോതി പയോഗോ, അരിയമഗ്ഗോ, പയോഗനിമിത്തം ജാതകിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധി. യാ പന അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ ലബ്ഭമാനാപി യസ്സാ വിപാകപഞ്ഞായ നിപ്പജ്ജമാനായ നിപ്പജ്ജതി, സാ പടിപ്പസ്സദ്ധിയം നിപ്ഫാദേതബ്ബായം പഞ്ഞാതി പടിപ്പസ്സദ്ധിപഞ്ഞാതി വുത്താ. സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വുട്ഠാതീതി സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുവിപച്ചനീകദസ്സനവസേന വത്വാ തദഞ്ഞതോപി വുട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘തദനുവത്തകകിലേസേഹീ’’തി വുത്തം, തസ്സാ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമ്പയോഗതോ, ഉപനിസ്സയതോ ച അനുവത്തകകിലേസേഹി. തേന തദേകട്ഠപ്പഹാനമാഹ. ഖന്ധേഹീതി തദനുവത്തകക്ഖന്ധേഹി, തായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധേഹി ചേവ തപ്പച്ചയാ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനക്ഖന്ധേഹി ചാതി അത്ഥോ. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹീതി യഥാവുത്തകിലേസക്ഖന്ധേഹി ബഹിദ്ധാഭൂതേഹി വിപസ്സനായ ഗോചരഭൂതേഹി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തേഹി.

ഏവം മഗ്ഗകിച്ചം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ വസേന ഫലം ദസ്സേതും ‘‘തമ്പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തമ്പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധത്താതി തസ്സ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനാദിപയോഗസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ. മഗ്ഗോ ഹി നിമിത്തതോ, പവത്തതോ ച വുട്ഠഹന്തോ കിലേസേ പജഹതീതി അത്തനോ ഖണേ തം പയോഗം കരോതി നാമ, ഫലക്ഖണേ പനസ്സ സോ പയോഗോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ വൂപസന്തോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘തമ്പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ’’തി. ഉപ്പജ്ജതീതി മഗ്ഗാനന്തരം ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഫലസമാപത്തികാലേ പന ബഹുക്ഖത്തും, നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജതി. സബ്ബമ്പി യഥാവുത്തപയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധിനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജനതോ ‘‘തമ്പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. മഗ്ഗസ്സേതം ഫലന്തി യഥാവുത്താ വിപാകാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ, ഏതം അരിയമഗ്ഗസ്സ ഫലന്തി വേദിതബ്ബം. വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൬൩) സങ്കപ്പാദിവസേന, സേസമഗ്ഗവസേന ച വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബം.

ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, ഇമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാരമ്മണാതി അപ്പമാണാരമ്മണതായ മഗ്ഗേഹി നിബ്ബിസേസതായ. തഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസങ്ഖാതോ മഹഗ്ഗതോ ധമ്മോ നിരോധതോ വുട്ഠാനവേലായം അപ്പമാണസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി അരിയഫലസ്സ അനന്തരപച്ചയതായ ച ദീപനാതി ഏവമാദീനിപി ഏത്ഥ അരിയഫലസ്സ സഭാവധമ്മഭാവേന അത്ഥിതായ സാധകാനി, ന യഥാദസ്സിതപടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയേവാതി അധിപ്പായോ.

൮൫൮. ഫലസമാപത്തിയന്തി ഫലപവത്തിസങ്ഖാതായ സമാപത്തിയം. അസ്സാതി അരിയഫലസ്സ. സരൂപകത്തുകാരണാകാരട്ഠിതിവുട്ഠാനാനന്തരവസേന ഇദം പഞ്ഹാകമ്മം.

൮൫൯. അരിയഫലസ്സ നിരോധേ അപ്പനാതി അരിയസ്സ ഫലഝാനസ്സ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണഭൂതേ അപ്പനാകാരേന പവത്തി.

൮൬൦. സബ്ബേപി പുഥുജ്ജനാതി ഝാനസമാപത്തിലാഭിനോപി പുഥുജ്ജനാ ന സമാപജ്ജന്തി, പഗേവ ഇതരേ. അരിയാ സബ്ബേപി ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീതി കാമം സാമഞ്ഞജോതനാ, സാ പന വിസേസനിവിട്ഠായേവ ഹോതി. അധിഗതത്താതി പന ഹേതുകിത്തനം. ഉപരിമാനമ്പി ഹേട്ഠിമായ ലോകിയസമാപത്തിയാ വിയ സമാപജ്ജനം സാധേന്തം വിയ ഠിതന്തി തം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഉപരിമാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപരിമാതി സകദാഗാമിആദയോ. ഹേട്ഠിമന്തി സോതാപത്തിഫലാദിം. ന സമാപജ്ജന്തി സതിപി അധിഗതത്തേ. കസ്മാതി ചേ? കാരണമാഹ ‘‘പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ’’തി. ഏതേന ഉപരിമോ അരിയോ ഹേട്ഠിമം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി അത്തനാ അധിഗതത്താ, യഥാ തം ലോകിയസമാപത്തിന്തി, ഏവം പവത്തം ഹേതും ബ്യഭിചാരേതി. ന ഹി ലോകിയജ്ഝാനേസു പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനം നാമ അത്ഥി വിസേസാഭാവതോ. ഇധ പന അസമുഗ്ഘാടിതകമ്മകിലേസനിരോധനേന പുഥുജ്ജനേഹി വിയ സോതാപന്നസ്സ, സോതാപന്നാദീഹി സകദാഗാമിആദീനം പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനം അത്ഥി. യതോ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ ഫലധമ്മാ ഉപരൂപരി മഗ്ഗധമ്മേഹി നിവത്തിതാ പടിപക്ഖേഹി വിയ അഭിഭൂതാ അപ്പവത്തിധമ്മതംയേവ ആപന്നാ. തേനാഹ ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ’’തി.

അപിച കുസലകിരിയപവത്തി നാമ അഞ്ഞാദിസീ, വിപാകപവത്തി ച അഞ്ഞാദിസീ, അനന്തരഫലത്താ ച ലോകുത്തരകുസലാനം ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമോ ഭവന്തരഗതോ വിയ ഹോതി. തംതംഫലവസേനേവ ഹി അരിയാനം സോതാപന്നാദിനാമലാഭോ. തേ സചേ അഞ്ഞഫലസമങ്ഗിനോപി ഹോന്തി, സോതാപന്നാദിനാമമ്പി തേസം അവട്ഠിതം സിയാ, തേന തേന ഝാനേന ഗഹിതപടിസന്ധികോ വിയാതി തസ്സ തസ്സ അരിയസ്സ തം തം ഫലം ഭവങ്ഗസദിസന്തി ന ഉപരിമസ്സ ഹേട്ഠിമഫലസമങ്ഗിതായ ലേസോപി സമ്ഭവതി, കുതോ തസ്സ സമാപജ്ജനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠിമാ ച ഉപരിമന്തി ഹേട്ഠിമാ ച സോതാപന്നാദയോ അരിയാ ഉപരിമം സകദാഗാമിഫലാദിം ന സമാപജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അനധിഗതത്താ’’തി. ന ഹി അനധിഗതസമാപത്തിം സമാപജ്ജിതും സക്കാ.

‘‘അത്തനോ അത്തനോയേവ പന ഫലം സമാപജ്ജന്തീ’’തി ഇമിനാ സബ്ബേപി അരിയാ അത്തനോ അത്തനോ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീതി അത്ഥേ ആപന്നേ തത്ഥ കേസഞ്ചി മതിഭേദം ദസ്സേതും ‘‘കേചി പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏതേ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോതി യസ്മാ ഹി തേ ‘‘ഉപരിമാ ദ്വേ’’തി വുത്താ അനാഗാമിനോ, അരഹന്തോ ച സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോ, ഇതരേ പന സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ, തസ്മാ ദ്വേ ഏവ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തീതി. ന ഹി സമാധിപാരിപൂരിയാ വിനാ സമാപത്തിവളഞ്ജനം സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായോ. തന്തി ‘‘സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോ’’തി തേഹി വുത്തകാരണം. അകാരണമേവാതി അയുത്തിയേവ. കസ്മാതി ചേ? ആഹ ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാപീ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – സബ്ബസോ അസമുച്ഛിന്നകിലേസസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സാപി അത്തനാ പടിലദ്ധലോകിയസമാപത്തിസമാപജ്ജനം ലബ്ഭതി, കിമങ്ഗം പന സമുച്ഛിന്നേകച്ചകിലേസാനം ഹേട്ഠിമാനം അരിയാനം, തസ്മാ തേസം സമാധിസ്മിം അപരിപൂരകാരിതാ അത്തനോ ഫലസമാപത്തിം അസമാപജ്ജനസ്സ അകാരണന്തി. യുത്തിചിന്താ നാമ പാളിഅനാരുള്ഹേ അത്ഥേ യുത്താ, അയം പനത്ഥോ പാളിആരുള്ഹോതി കാരണാപദേസേ അനാദരകരണമുഖേന പാളിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ സമധിഗമായ. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായാതി സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനത്ഥം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുഞ്ഞതവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ അനിമിത്തവിഹാരസമാപത്തത്ഥായാ’’തിആദിനാ സരൂപതോ ഉദ്ധടത്താ തതോ പുബ്ബേ ആഗതാ മഗ്ഗഫലവാരാ അപ്പണിഹിതവസേന വുത്താ. തത്ഥ അനത്താനുപസ്സനാമുഖേന, അനിച്ചാനുപസ്സനാമുഖേന ച പവത്താനം ഫലസമാപത്തീനം പുരേചരാ ഗോത്രഭുധമ്മാ നവദസഭാവേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായാ’’തിആദിനാ പന ചതൂസുപി ഫലേസു ഏകസദിസം ദേസനായ ആഗതത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമിനോപി അത്തനോ ഫലം സമാപജ്ജന്തീതി വിഞ്ഞായതി. മഗ്ഗാനന്തരഫലവസേന തം വുത്തന്തി ച ന സക്കാ വത്തും വിപസ്സനാവസേന ദസന്നം ഗോത്രഭുധമ്മാനം ദസ്സനവസേന ദേസനായ ആരദ്ധത്താ, മഗ്ഗവാരേനേവ ച തദത്ഥസിദ്ധിതോ. ന ച മഗ്ഗാനന്തരം ഫലം ‘‘ഫലസമാപത്തീ’’തി വുച്ചതി വിസും പരികമ്മാഭാവതോ. തസ്മാ ഫലസമാപത്തിവചനേനേവ സോതാപന്നാദീനമ്പി ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനം സിദ്ധം. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

൮൬൧. പയോജനമ്പി തദത്ഥായ പടിപത്തിയാ കാരണം ഹോതി തന്നിമിത്തം പടിപജ്ജനതോതി ‘‘കസ്മാ സമാപജ്ജന്തീ’’തി കാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥ’’ന്തി പയോജനം വിസ്സജ്ജിതം. കസ്മാതി വാ സമ്പദാനേ നിസ്സക്കവചനം, കിസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ കിലേസദരഥപരിളാഹവൂപസമേന സന്തേന സുഖവിഹാരേന വിഹരണത്ഥം. സതിപി വിപാകഭാവേ പരികമ്മേന വിനാ അനുപ്പജ്ജനതോ ഫലസമാപത്തിധമ്മാനം തസ്സ തസ്സ അരിയസ്സ രുചിവസേനേവ പവത്തി, യതോ നേസം സാധിപതിതാതി ആഹ ‘‘അദ്ധാന…പേ… സമാപജ്ജന്തീ’’തി.

൮൬൨. ദ്വീഹി ആകാരേഹീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി. യഥാ ഹി ലോകിയജ്ഝാനാനം സമധിഗമോ സമ്പയോഗസമങ്ഗിഭാവേന സിജ്ഝമാനോ പഹാനങ്ഗസമതിക്കമമുഖേന വുച്ചതി തഥാ സമധിഗന്തബ്ബത്താ, ഏവം ഫലസമാപത്തിപി നിബ്ബാനമനസികാരേന സിജ്ഝമാനാ തദഞ്ഞാരമ്മണാമനസികാരമുഖേന വുച്ചതി സബ്ബസങ്ഖാരതോ വിനിവട്ടിതമാനസതാവസേന സമിജ്ഝനതോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനതോ’’തിആദി. ഉദയബ്ബയഞാണാദിഞാണപരമ്പരവസേന ഹി സബ്ബഫലചിത്തം സങ്ഖാരതോ സബ്ബസോ നിബ്ബിന്നവിരത്തചിത്തസ്സ തതോ വിനിസ്സടനിബ്ബാനാരമ്മണം പവത്തതി. ഏവം പവത്തമാനഞ്ച തം നിബ്ബാനതോ അഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണസ്സ അമനസികാരാ, നിബ്ബാനസ്സ ച മനസികാരാ പവത്തതീതി വുച്ചതി.

അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാതി അനിമിത്തവിമോക്ഖദ്വയായ ഫലസമാപത്തിയാ, അനിച്ചാനുപസ്സനാമുഖേന വാ സമാപജ്ജിതബ്ബായ ഫലസമാപത്തിയാ. സമാപത്തിയാതി സമാപജ്ജനത്ഥായ. സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപാദിസബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്താനം. അമനസികാരോതി ആദീനവതോ ദിസ്വാ വിസ്സട്ഠതായ അനാവജ്ജനം അസമന്നാഹാരോ. അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോതി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്താഭാവതോ അനിമിത്തായ. കേഹിചി പച്ചയേഹി ന സങ്ഖതത്താ ച അസങ്ഖതാതി ലദ്ധനാമായ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ ഫലസമാപത്തിസഹജാതേന മനസികാരേന മനസികരണം, തസ്സാ വാ ധാതുയാ ഫലസമാപത്തിചിത്തസങ്ഖാതേ മനസികരണം.

൮൬൩. ഉദയബ്ബയാദിവസേനാതി ഉദയബ്ബയഭങ്ഗഭയതുപട്ഠാനാദിവസേന പവത്തനകാനം നവന്നമ്പി ഞാണാനം ബ്യാപാരം വദതി. തേനാഹ ‘‘പവത്താനുപുബ്ബവിപസ്സനസ്സാ’’തി. സങ്ഖാരാരമ്മണഗോത്രഭുഞാണാനന്തരന്തി സങ്ഖാരാരമ്മണസ്സ ‘‘വോദാന’’ന്തി ലദ്ധനാമസ്സ ഗോത്രഭുഞാണസ്സ അനന്തരം. കസ്മാ പനേത്ഥ ഗോത്രഭുഞാണം മഗ്ഗഞാണപുരേചാരികം വിയ നിബ്ബാനാരമ്മണം ന ഹോതീതി? ഫലധമ്മാനം അനിയ്യാനികഭാവതോ. അരിയമഗ്ഗധമ്മാ ഏവ ഹി നിയ്യാനികാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കതമേ ധമ്മാ നിയ്യാനികാ? ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൯൫, ൧൬൦൯). തസ്മാ ഏകന്തേന നിയ്യാനികസഭാവസ്സ ഉഭതോവുട്ഠാനഭാവേന പവത്തമാനസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഞാണേന നിമിത്തതോ വുട്ഠിതേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി തസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണതാ യുത്താ, ന പന അരിയമഗ്ഗസ്സ ഭാവിതത്താ തസ്സ വിപാകഭാവേന പവത്തമാനാനം കിലേസാനം അസമുച്ഛിന്ദനതോ അനിയ്യാനികത്താ അവുട്ഠാനസഭാവാനം ഫലഞാണാനം പുരേചാരികഞാണസ്സ കദാചിപി നിബ്ബാനാരമ്മണതാ ഉഭയത്ഥ അനുലോമഞാണാനം അതുല്യാകാരതോ. അരിയമഗ്ഗവീഥിയഞ്ഹി അനുലോമഞാണാനി അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബാനം ഥൂലഥൂലലോഭക്ഖന്ധാദീനം സാതിസയം പദാലനേന ലോകിയഞാണേസു ഉക്കംസപാരമിപ്പത്താനി മഗ്ഗഞാണാനുഗുണാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഫലസമാപത്തിവീഥിയം പന താനി തേന തേന മഗ്ഗേന തേസം തേസം കിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ തത്ഥ കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേ നിരുസ്സുക്കാനി കേവലം അരിയാനം ഫലസമാപത്തിസുഖസമങ്ഗിഭാവസ്സ പരികമ്മമത്താനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന തേസം കുതോചി വുട്ഠാനസമ്ഭവോ, യതോ നേസം പരിയോസാനഞാണം സങ്ഖാരനിമിത്തവുട്ഠാനതോ നിബ്ബാനാരമ്മണം സിയാ.

ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സേക്ഖസ്സ അത്തനോ ഫലസമാപത്തിവളഞ്ജനത്ഥായ ഉദയബ്ബയാദിവസേന സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ വിപസ്സനാഞാണാനുപുബ്ബിയാ ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ’’തി ഇദഞ്ച അട്ഠകഥാവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സേക്ഖസ്സാപി ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ’’തി. നിബ്ബാനാരമ്മണേ അപ്പനജ്ഝാനവസേന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം നിരന്തരം ഫലചിത്തസ്സേവ പവത്തനം സമാപജ്ജനം ഫലസമാപത്തീതി ആഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിവസേന നിരോധേ ചിത്തം അപ്പേതീ’’തി. യദി അനുപുബ്ബവിപസ്സനാനം വസേന ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനം, തേന നീഹാരേന സേക്ഖസ്സ ഉപരിമഗ്ഗേനാപി ഭവിതബ്ബന്തി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘ഫലസമാപത്തിനിന്നതായാ’’തിആദി. തേന അഞ്ഞോയേവ വിപസ്സനാചാരോ അരിയമഗ്ഗാവഹോ, അഞ്ഞോ ഫലസമാപത്തിആവഹോതി ദസ്സേതി, സ്വായം വിപസ്സനായ വിഭാഗോ വുത്തോ ഏവ. യേ പനാതി അഭയഗിരിവാസിനോ സന്ധായാഹ. തേ ഹി മഗ്ഗഫലവിപസ്സനായ ആലോളേത്വാ വദന്തി. തേനേവ ഹി ‘‘ഏവം സതീ’’തിആദി വുത്തം. അരഹാ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി യദി ഇതരത്ഥാപി വിപസ്സനാ തദത്ഥായ സംവത്തേയ്യാതി അധിപ്പായോ. പാളിവസേനേവ ച പടിക്ഖിത്തന്തി ‘‘ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി മഗ്ഗത്ഥാ ഫലത്ഥാ വിപസ്സനാ വിസും കത്വാ പവത്തപാളിവസേനേവ തേസം വചനം പടിക്ഖിത്തന്തിപി ന ഗഹേതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി. ഇദമേവ പന ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനം. ഫലഞ്ചസ്സാതിആദി മഹഗ്ഗതവിപാകാനം വിയ ലോകുത്തരവിപാകാനഞ്ച കുസലസരിക്ഖതാദസ്സനം. ഝാനതോ സരിക്ഖതാദസ്സനേനേവ ചേത്ഥ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗവസേനാപി സരിക്ഖതാ ദസ്സിതായേവാതി വേദിതബ്ബം.

൮൬൪. ഠിതിയാതി പബന്ധട്ഠിതിയാ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലഞ്ഹി സമാപത്തിയാ പബന്ധവസേനാവട്ഠാനം ഇധ ഠിതീതി. ‘‘ചന്ദേ വാ സൂരിയേ വാ ഏത്തകം ഠാനം ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി കാലാവധിഗ്ഗഹണവസേന സമാപജ്ജനം ചിത്തസ്സ അഭിസങ്ഖരണം അഭിസങ്ഖാരോ.

൮൬൫. സബ്ബാനേവേതാനീതി രൂപനിമിത്താദിസബ്ബാനേവ ഏതാനി ഏകതോ കാമം ന മനസി കരോതി അസമ്ഭവതോ. സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേനാതി അനവസേസപരിയാദാനവസേന. സമുദായസദ്ദാ ഹി അവയവേസുപി പവത്തന്തി, അവയവബ്യതിരേകേന ച സമുദായോ ന ലബ്ഭതീതി അവയവഗതമ്പി കിച്ചം സമുദായവസേന വുത്തം. തസ്മാതി സബ്ബേസം സങ്ഖാരനിമിത്താനം ഏകതോ മനസികാരാഭാവതോ. യസ്മാ ഭവങ്ഗചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യം ഭവങ്ഗസ്സാ’’തിആദി. ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണം നാമ കമ്മാദി. മനസി കരോതോതി ഭവങ്ഗസഹഗതേന മനസികാരേന മനസി കരോതോ, തം വാ ആരമ്മണം ഭവങ്ഗമനസി കരോതോ.

൮൬൬. ഫലസ്സ ഫലമേവ വാ അനന്തരം ഹോതി പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം. ഭവങ്ഗം വാ സബ്ബപച്ഛിമസ്സ. ഫലാനന്തരം മഗ്ഗവീഥിയം, ഫലസമാപത്തിയഞ്ച. ‘‘യേന ഫലേന നിരോധാ വുട്ഠാനം ഹോതീ’’തി ഇദം ഫലുപ്പത്തിയാ നിരോധാ വുട്ഠാനഭാവതോ വുത്തം. തന്തി നിരോധാവുട്ഠാനഭാവേന വുത്തം അനാഗാമിഫലം വാ അഗ്ഗഫലം വാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ കുസലസ്സ, കിരിയസ്സ വാ അനന്തരം സതിപി സത്താഹാതിക്കമേ വിജാതിയേന അന്തരികത്താ.

പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥന്തി സബ്ബസോ പസ്സദ്ധകിലേസദരഥം. അമതാരമ്മണന്തി നിബ്ബാനാരമ്മണം. സുഭന്തി അസോഭനതായ കിലേസസ്സാപി അഭാവതോ സോഭനം. തണ്ഹാസങ്ഖാതം ലോകാമിസം വന്തം ഛഡ്ഡിതം ഏതേനാതി വന്തലോകാമിസം. വൂപസന്തകിലേസതായ, സുസന്തതായ ച സന്തം. യേന ധമ്മേന യോഗതോ സമണോ നാമ ഹോതി, തസ്സ അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ ഫലന്തി സാമഞ്ഞഫലം.

ഓജവന്തേനാതി സഭാവസമ്പന്നേന. സുചിനാതി കിലേസാസുചിവിരഹതോ പരിസുദ്ധേന. സുഖേനാതി അനുത്തരസുഖേന. അഭിസന്ദിതന്തി സബ്ബസോ ലൂഖഭാവാപഗമനേന സിനേഹിതം. സാതാതിസാതേനാതി മഹഗ്ഗതസാതതോ, ലോകുത്തരകുസലസാതതോ ച അതിവിയ സാതേന മധുരേന. മഗ്ഗസുഖതോപി ഹി ഫലസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരം. അമതേന സമ്മോദിതം. ‘‘മധും വിയാ’’തി ഇമിനാ സാതാതിസാതതംയേവ വിഭാവേതി.

തസ്സ അരിയസ്സ ഫലസ്സ രസഭൂതം സാരഭൂതം തം സുഖം പഞ്ഞം ഭാവേത്വാ യസ്മാ പണ്ഡിതോ വിന്ദതി പടിലഭതീതി യോജനാ.

നിരോധസമാപത്തികഥാവണ്ണനാ

൮൬൭. തത്രാതി തസ്മിം ‘‘നിരോധസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ’’തി സംഖിത്തവചനേ. ഇദം സരൂപാദിവസേന പഞ്ഹാകമ്മം. കത്ഥാതി കസ്മിം ഭവേ.

൮൬൮. അനുപുബ്ബനിരോധവസേനാതി വിപസ്സനാനുഗതാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ആരോഹന്തേന തംതംപടിപക്ഖനിരോധമുഖേന തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം അനുപുബ്ബതോ നിരോധവസേന. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം യാ ചിത്തചേതസികാനം അപ്പവത്തി, അയം നിരോധസമാപത്തീതി അത്ഥോ. കേ സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തീതി കാമം സമാപജ്ജനസമത്ഥാ പധാനതായ പഠമം പുച്ഛിതാ, തബ്ബിസ്സജ്ജനം പന ഗരുഭാവതോ പച്ഛാ വിസ്സജ്ജേതും അസമാപജ്ജനകേ താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബേപി…പേ… ന സമാപജ്ജന്തീ’’തി ആഹ യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി. തത്ഥ ‘‘സബ്ബേപീ’’തി ഇദം പുഥുജ്ജനാദീനം തിണ്ണം വിസേസനം. തേ ഹി അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം ലാഭിനോപി അലാഭിനോ വിയ സമാധിസ്മിം അപരിപൂരകാരിതായ നിരോധം സമാപജ്ജിതും ന സക്കോന്തി. കാമച്ഛന്ദാദിസമുച്ഛിന്ദനേന ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതാ, ന ഝാനാധിഗമമത്തേന. അനാഗാമിനോ, അരഹന്തോതി ഏത്ഥ സുക്ഖവിപസ്സകാ ച അനാഗാമിനോ, സുക്ഖവിപസ്സകാ ച അരഹന്തോതി സുക്ഖവിപസ്സകസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ഉഭയേപി ചേതേ സതിപി വിപസ്സനാബലേ സമാധിബലസ്സ അഭാവതോ നിരോധം ന സമാപജ്ജന്തി. അനുപുബ്ബവിഹാരസമ്ഭവതഞ്ഞേവേത്ഥ സമാധിബലം ഇച്ഛിതബ്ബം. പുരിമകാ പന തയോ സതിപി സമാധിബലേ വിപസ്സനാബലസ്സ അഭാവതോ, അപരിപുണ്ണത്താ ച സമാപജ്ജിതും ന സക്കോന്തി. അപരിപുണ്ണതാ ചസ്സ സങ്ഖാരാനം ന സമ്മാ പരിമദ്ദിതത്താ. അട്ഠ സമാപത്തി…പേ… സമാപജ്ജന്തീ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തയോ ച സങ്ഖാരാനന്തി ഏത്ഥ തയോതി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, തിണ്ണന്തി അത്ഥോ. ഞാണചരിയാഹീതി ഞാണപ്പവത്തീഹി. നിരോധസമാപത്തിയാതി നിരോധസമാപജ്ജനായ ഞാണം. അയഞ്ച സമ്പദാതി അയം ബലദ്വയസമന്നാഗമാദികാ യഥാവുത്തനിരോധസമാപത്തിആവഹാ സമ്പത്തി. അനാഗാമിഖീണാസവേതി അനാഗാമിനോ ചേവ ഖീണാസവേ ച.

൮൬൯. സമഥബലന്തി കാമച്ഛന്ദാദികേ പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ, സോ ഏവ പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയട്ഠേന ബലം. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സതീതി വിപസ്സനാ, സാ ഏവ വുത്തനയേന ബലന്തി വിപസ്സനാബലം. നേക്ഖമ്മവസേനാതിആദീസു കാമച്ഛന്ദവിക്ഖമ്ഭനസ്സ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പസ്സ, അലോഭപധാനസ്സ വാ തഥാപവത്തകുസലചിത്തുപ്പാദസ്സ വസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ യോ അവിക്ഖേപോ, തം സമഥബലം. ബ്യാപാദവിക്ഖമ്ഭനസ്സ അബ്യാപാദവിതക്കസ്സ, അദോസപധാനസ്സ വാ തഥാപവത്തകുസലചിത്തുപ്പാദസ്സ വസേനേവ. ഥിനമിദ്ധവിക്ഖമ്ഭികായ വിഭൂതം കത്വാ മനസികരണേന ഉപട്ഠിതആലോകസഞ്ഞായ വസേന. ഉദ്ധച്ചവിക്ഖമ്ഭനസ്സ അവിക്ഖേപസ്സ സമാധാനസ്സ വസേന. സകലമിച്ഛാവിതക്കവിക്ഖമ്ഭനസ്സ സിഖാപത്തആനാപാനസ്സതിസിദ്ധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസപസ്സാസാനം വസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ യോ അവിക്ഖേപോ, തം സമഥബലന്തി അത്ഥയോജനാ.

ഏവം ഉപചാരസ്സ ഝാനസ്സ വസേന സമഥബലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം വസേന പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭവനീയതായ ച ബലപ്പത്തിവസേന ദസ്സേതും ‘‘പഠമജ്ഝാനേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നീവരണേതി നീവരണനിമിത്തം നീവരണപച്ചയാ. ന കമ്പതി ഝാനസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ, ഝാനസമ്പയുത്തസമാധി വാ. സോ ഹി വിസേസതോ ഇധ ‘‘സമഥബല’’ന്തി അധിപ്പേതോ. തഥാ ഹി കേനട്ഠേന സമഥബലന്തി ബലട്ഠോ പുച്ഛിതോ. ഉദ്ധച്ചേതി ഉദ്ധച്ചനിമിത്തം. ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേതി ഉദ്ധച്ചേന സമ്പയുത്തമോഹഅഹിരികാദികിലേസഹേതു. ഖന്ധേതി ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തചതുക്ഖന്ധനിമിത്തം. ന കമ്പതീതിആദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. കമ്പനം വാ ഠാനാപഗമോ. ചലനം പരിബ്ഭമനം. വേധനം സന്ധാവനം. ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ന ചലതി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതക്ഖന്ധേ ന വേധതീതി വാ യോജേതബ്ബം. ഉദ്ധച്ചഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സമഥസ്സ ഉജുപടിപക്ഖതായ തദഭിഭവേന ബലപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. തേനേതം അട്ഠന്നമ്പി സമാപത്തീനം സാധാരണതോ കിച്ചാതിസയദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം. ഇദം സമഥബലന്തി യായം നേക്ഖമ്മാദിവസേന ലദ്ധായ ചിത്തേകഗ്ഗതായ നീവരണാദീഹി അകമ്പനീയതാ, താനി ച അഭിഭവിത്വാ അവട്ഠാനം, ഇദം സമഥബലം.

ഇദാനി വിപസ്സനാബലം നിദ്ദിസന്തോ യസ്മാ വിപസ്സനാ സങ്ഖേപതോ സത്തഹി അനുപസ്സനാഹി സങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ തതോ തതോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ താസം വസേന അനുപസ്സനാ കാതബ്ബാ, തത്തകേനേവ ചേത്ഥ അനുപസ്സനാകിച്ചം പരിപുണ്ണം ഹോതീതി ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബലം…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബല’’ന്തി സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ പുന താ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വിസയവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധാപി പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭവനീയതാവ ബലട്ഠോതി ദസ്സേതും ‘‘കേനട്ഠേന വിപസ്സനാബല’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അവിജ്ജായാതി ദ്വാദസസു അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു അവിജ്ജാനിമിത്തം. അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേതി അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തലോഭദോസാദികിലേസവത്ഥുനിമിത്തം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. അവിജ്ജഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ വിപസ്സനായ ഉജുപടിപക്ഖതായ തദഭിഭവേന ബലപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. തേനേതം സത്തന്നമ്പി അനുപസ്സനാനം സാധാരണതോ കിച്ചാതിസയദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം. ഇദം വിപസ്സനാബലന്തി യായം അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന ലദ്ധസ്സ വിപസ്സനാഞാണസ്സ നിച്ചസഞ്ഞാദിനിമിത്തം അകമ്പനീയതാ, താ ച അഭിഭവിത്വാ അവട്ഠാനം, ഇദം വിപസ്സനാബലം.

വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരാ വാചം സങ്ഖരോന്തി പവത്തേന്തീതി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതി, തസ്മാ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮). തേ പന ദുതിയജ്ഝാനേ വൂപസന്താ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദുതിയജ്ഝാനം…പേ… പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി. കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ, അസ്സാസപസ്സാസാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮). തേ പന യസ്മാ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വൂപസന്താ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം…പേ… പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി. ചിത്തേന സങ്ഖരീയന്തീതി ചിത്തസങ്ഖാരാ, സഞ്ഞാ വേദനാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപ്പടിബദ്ധാ, തസ്മാ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി (സം. നി. ൧.൪൬൩; സം. നി. ൪.൩൪൮). തേ പന യസ്മാ നിരോധം സമാപന്നസ്സ വൂപസമന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാവേദയിത…പേ… പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി.

ഞാണചരിയാസു വിവട്ടാനുപസ്സനാഗ്ഗഹണേനേവ തസ്സ ആദിഭൂതാ സേസാനുപസ്സനാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തി തദവിനാഭാവതോ. മഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ, ഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാതി മഗ്ഗഫലസമാപത്തീനം ഞാണചരിയാഭാവവചനം മഗ്ഗഫലധമ്മാനം ഞാണപധാനത്താ, ഞാണേന വാ ഇന്ദ്രിയാധിപതിഹേതുമഗ്ഗപച്ചയാദിവസേന സാതിസയപച്ചയഭൂതേന സേസാ മഗ്ഗഫലധമ്മാ ചരിതാ പവത്തിതാതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. സമാധിചരിയാസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാഹി സോളസഹീതി അട്ഠന്നം അനുപസ്സനാനം, അട്ഠന്നഞ്ച മഗ്ഗഫലഞാണാനം വസേന ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണപവത്തീഹി.

നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ അട്ഠ സമാധിചരിയാ, താസം ഉപചാരസമാധി ഉപചാരസമാധിഭാവനാസാമഞ്ഞേന ഏകാ സമാധിചരിയാതി ഏവം നവഹി സമാധിചരിയാഹി. തേനാഹ ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാധിചരിയാ’’തിആദി. പഠമജ്ഝാനപടിലാഭത്ഥായ വിതക്കോ ചാതിആദി നാനാവജ്ജനുപചാരവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഉപരിസമാപത്തീനമ്പി ഉപചാരസ്സ തഥേവ വുത്തത്താ. ന ഹി ഏകാവജ്ജനേ ചതുത്ഥജ്ഝാനാദിഉപചാരേ പീതിആദയോ സമ്ഭവന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘പഠമജ്ഝാനപടിലാഭത്ഥായാ’’തിആദിവചനേന ഉപചാരസമാധിസ്സാപി പാരിപൂരീ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. കിം പനേത്ഥ സമഥബലസമാധിചരിയാനം നാനത്തം, കിം വാ വിപസ്സനാബലലോകിയഞാണചരിയാനം? യഥാ സമഥബലേപി ‘‘നേക്ഖമ്മവസേനാ’’തിആദിനാ ഉപചാരസമാധിനാ സദ്ധിം അട്ഠസു സമാപത്തീസു അപ്പനാസമാധിയേവ വുത്തോ, തഥാ സമാധിചരിയാസു, വിപസ്സനാബലലോകിയഞാണചരിയാസു ച വിപസ്സനാവ വുത്താതി? കിഞ്ചാപി വുത്താ, വിവട്ടാനുപസ്സനാ പന പുരേചരഞാണാദിവിപസ്സനാബലേ അവുത്താ ഏവ ഞാണചരിയാസു വുത്താ. അപിച പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയട്ഠോ ബലട്ഠോ, പഞ്ചന്നം വസീഭാവാനം വസേന സുചിണ്ണതാ ചരിയട്ഠോ, ഏതേനേവ സമഥബലസമാധിചരിയാനമ്പി നാനത്തം സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

വസീഭാവതാ പഞ്ഞാതി ഏത്ഥ വസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി വസീ, തസ്സ ഭാവോ വസീഭാവോ, സാ ഏവ വസീഭാവതാ. ‘‘വസിയോ’’തി പന പാളിയം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തത്താ തായോ ദസ്സേതും ‘‘വസീതി പഞ്ച വസിയോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഝാനം ആവജ്ജന്തസ്സ നിരന്തരം ഝാനങ്ഗേസു ചിത്തപ്പവത്തനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസീ. സമാപജ്ജിതുകാമസ്സ സീഘം ഝാനം സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസീ. അച്ഛരാമത്തം വാ കതിപയച്ഛരാമത്തം വാ ഖണം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസീ. തഥേവ ലഹും വുട്ഠാതും സമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസീ. പച്ചവേക്ഖണവസീ പന ആവജ്ജനവസിയാ ഏവ സിജ്ഝതി. പച്ചവേക്ഖണജവനാനേവ ഹി തത്ഥ ആവജ്ജനാനന്തരാനീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഹേട്ഠാ ആഗതോ ഏവ. അയഞ്ച വസീഭാവോ സമാധിചരിയാനം വസേന വുത്തോ. ഞാണചരിയാസു പന ലോകുത്തരാനം ഞാണചരിയാനം വസീഭാവാപാദനകിച്ചം നാമ നത്ഥി. പടിപക്ഖസ്സ സുവിഹതത്താ സഭാവസിദ്ധോ തത്ഥ വസീഭാവോ, ലോകിയാനം പന പഗുണബലവഭാവാപാദനേന വസീഭാവോ ലബ്ഭതേവ.

൮൭൦. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോതി അനവസേസനിദ്ദേസോ. ചുദ്ദസഹി ഞാണചരിയാഹി ഹോതി അഗ്ഗമഗ്ഗഫലാനം അനധിഗതത്താതി. യദി ഏവന്തി യദി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന ‘‘സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീ’’തി വുത്തം, തതോ അവകംസവസേനപി ഇച്ഛിതബ്ബം, ഏവം സന്തേ കിം ന ഹോതി നിരോധസമാപജ്ജനന്തി അധിപ്പായോ. പഞ്ച കാമഗുണാ വത്ഥുഭൂതാ ഏതസ്സ സന്തീതി പഞ്ചകാമഗുണികോ, കാമരാഗോ. അപ്പഹീനത്താ അസമുച്ഛിന്നത്താ. ന ഹി കാമരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനമത്തം നിരോധസ്സ അധിട്ഠാനം ഭവിതും സക്കോതി. തസ്മാതി സമാധിപാരിപന്ഥികസ്സ കാമരാഗസ്സ സുപഹീനത്താ. ഏതേന കാമം മഗ്ഗഫലഞാണചരിയാ ലോകിയഞാണസമാധിചരിയാ വിയ നിരോധസമാപജ്ജനേ സരൂപേന ന വിനിയുജ്ജന്തി തദാ അപ്പവത്തനതോ, തസ്സ തസ്സ പന പടിപക്ഖസ്സ സമുച്ഛിന്ദനേന ബലചരിയാനം വിസേസപച്ചയതായ നിരോധസമാപത്തിയാ അധിട്ഠാനം ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏസാതി അനാഗാമീ. ഇദഞ്ഹി ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സാ’’തിആദിവചനം അനാഗാമിനോവ നിരോധാ വുട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസല’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വചനതോ, അഞ്ഞഥാ ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകിരിയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വുച്ചേയ്യ.

൮൭൧. ‘‘പഞ്ചവോകാരഭവേ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ചതുവോകാരഭവേപി അരൂപജ്ഝാനവസേന യഥാരഹം അനുപുബ്ബസമാപത്തി ലബ്ഭതീതി? കാമം ലബ്ഭതി, സാ പന ‘‘അനുപുബ്ബസമാപത്തീ’’തി ന വുച്ചതി ഏകദേസഭാവതോ. അട്ഠസമാപത്തിവസേനേവ ച ‘‘അനുപുബ്ബസമാപത്തീ’’തി വുച്ചതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പഠമജ്ഝാനാദീനം ഉപ്പത്തി നത്ഥീ’’തി. വത്ഥുസ്സ അഭാവാതി ഹദയവത്ഥുനോ അഭാവാതി വദന്തി, കരജകായസങ്ഖാതസ്സ പന വത്ഥുനോ അഭാവാതി അത്ഥോ. യദി ഹി ആരുപ്പേ നിരോധം സമാപജ്ജേയ്യ, ചിത്തചേതസികാനം, അഞ്ഞസ്സ ച കസ്സചി അഭാവതോ അപഞ്ഞത്തികോവ ഭവേയ്യ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസദിസോ. കിഞ്ചായം ഉപാദായ നിരോധം സമാപന്നോതി വുച്ചേയ്യ, കിം വാ ഏതായ വത്ഥുചിന്തായ. അങ്ഗവേകല്ലതോവ നത്ഥി ആരുപ്പേ നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനം.

൮൭൨. സങ്ഖാരാനം പവത്തിഭേദേതി സങ്ഖതധമ്മാനം ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജനേ, ഭിജ്ജനേ ച, തേസം വാ കുസലാദിഭേദഭിന്നേ യഥാരഹം തീഹി ദുക്ഖതാഹി ഉപദ്ദുതേ പവത്തിവിഭാഗേ. ചിത്തചേതസികവിഗമേഹി രൂപധമ്മേസു ലബ്ഭമാനാപി സങ്ഖാരദുക്ഖതാ അബ്ബോഹാരികതം ആപജ്ജതി. ഉക്കണ്ഠിത്വാതി നിബ്ബിന്ദിത്വാ. നിബ്ബാനം പത്വാതി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം പത്വാ വിയ. സുഖന്തി നിദ്ദുക്ഖം.

൮൭൩. സമഥവിപസ്സനാവസേനാതി യുഗനദ്ധാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരിതായ സഹിതാനം വസേന. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉക്കംസം പത്വാ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാ, യാവ ച അനുലോമഞാണാ ആരുഹിത്വാ. നിരോധയതോതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ തം നിരോധേന്തസ്സ. അഞ്ഞസ്സ കസ്സചിപി ചിത്തസ്സ അനുപ്പജ്ജനേന ഏവമസ്സാ നിരോധസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനം ഹോതി. ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിനാ ‘‘സമഥവിപസ്സനാവസേനാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന വിവരതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി തദുദ്ധം സുദ്ധസമഥവിപസ്സനായ അഭാവതോ. യോ വിപസ്സനാവസേനേവ ഉസ്സക്കതി സചേ അരിയോ ഫലസമാപത്തത്ഥികോ, സോ അത്തനോ ഫലസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി. അഥ പുഥുജ്ജനോ, സേഖോ വാ മഗ്ഗത്ഥികോ തായ ചേ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം പത്വാ ഫലേ ഠിതോ, സോപി ഫലസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതിച്ചേവ വുച്ചതി. സോതി ഉഭയവസേന പടിപന്നോ. തന്തി നിരോധസമാപത്തിം.

൮൭൪. യേന ഫലദ്വയസമന്നാഗമാദിനാ നിരോധം സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോ ഹോതി, സോ വിധി പഗേവ വിഭാവിതോതി സമാപജ്ജനാകാരമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘കതഭത്തകിച്ചോ’’തിആദിമാഹ. തഞ്ഹി സബ്ബാസമ്പി ഭാവനാനം സാധാരണം പുബ്ബകിച്ചം. തത്ഥ സങ്ഖാരേതി തസ്മിം പഠമജ്ഝാനേ, പഠമജ്ഝാനചിത്തുപ്പാദേ വാ സങ്ഖാരേ.

‘‘വിപസ്സതീ’’തി വുത്തം, കീദിസീ പനേത്ഥ വിപസ്സനാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി തം നിദ്ധാരണത്ഥം ‘‘വിപസ്സനാ പനേസാ’’തിആദിനാ തമേവ വിപസ്സനം തിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതി. മന്ദാ ചേ വിപസ്സനാ, ദന്ധാഭിഞ്ഞം മഗ്ഗം സാധേതി. തിക്ഖാ ചേ, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തി അയം മന്ദതിക്ഖതായ വിസേസോ. ലക്ഖണപ്പത്താ പന വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ പച്ചയോ ഹോതിയേവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഖാര…പേ… ഹോതിയേവാ’’തി. തിക്ഖാവ വട്ടതി സങ്ഖാരാരമ്മണേപി സതി സബ്ബസങ്ഖാരേഹി വിവട്ടനാകാരേനേവ പവത്തനതോ, മഗ്ഗോ വിയ വിസങ്ഖാരഗതസ്സ ഫലസ്സ പച്ചയഭാവതോ ച. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗഭാവനാസദിസാ’’തി. യസ്മാ അതിമന്ദാ സമഥാദികാ സങ്ഖാരാനം നിരോധനേ അസമത്ഥാ സമഥനിട്ഠാ ഹോതി, അതിതിക്ഖാ ഞാണാദികാ സാതിസയം സങ്ഖാരേസു ദോസദസ്സനേ ഫലസമാപത്തിനിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നാതിമന്ദനാതിതിക്ഖാ വട്ടതീ’’തി. ഏസ നിരോധസമാപജ്ജനകോ. തേ സങ്ഖാരേതി തേ പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാരേ.

‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘നാതിമന്ദായ നാതിതിക്ഖായാ’’തി ഇമമത്ഥം ആകഡ്ഢതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബം, ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ പന തം അവത്വാ ‘‘ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകിച്ചം കരോതി’’ച്ചേവ വുത്തന്തി കേചി, തം തേസം മതിമത്തം. വിപസ്സനാചാരതോ ഹി സമാധിചാരോ, തസ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ പുബ്ബകിച്ചം കാതബ്ബം. തഥാ ഹി പരതോപി ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഇമം പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ’’തിആദിം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൭൯) വക്ഖതി, ന പന ‘‘തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സിത്വാ’’തി. നാനാബദ്ധഅവികോപനന്തി അത്തനാ അസമ്ബദ്ധസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ അവിനാസനം. യഥാ തം ന വിനസ്സതി, തഥാ അധിട്ഠാനം. സങ്ഘപടിമാനനന്തി സങ്ഘസ്സ പടിമാനനാവജ്ജനം. സത്ഥുപക്കോസനന്തി സത്ഥു പക്കോസനാവജ്ജനം. അദ്ധാനപരിച്ഛേദന്തി ജീവിതദ്ധാനപരിച്ഛേദം പുബ്ബകിച്ചം കരോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൭൫. അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം. തഥാ ചിത്തുപ്പാദനമേവ ഹേത്ഥ അധിട്ഠാനം.

ചിത്തജരൂപാദീനം അനുപ്പജ്ജനതോ, പച്ഛാജാതപച്ചയാദിഉപത്ഥമ്ഭാഭാവതോ ച സത്താഹമേവ തഥാ സരീരം പവത്തതി, തതോ പരം കിലമതീതി സത്താഹമേവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ നിരോധം സമാപജ്ജന്തീതി വദന്തി.

സമാപത്തിവസേനേവാതി നിരോധസമാപത്തിവസേനേവ. നം അഗ്ഗിആദിഅന്തരായം രക്ഖതി സമാപന്നകോ അധിട്ഠാനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ഇദ്ധികഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൩൭൪) വുത്തമേവ.

൮൭൬. ഏതസ്സാതി നിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ, നിരോധസമാപജ്ജനസ്സ വാ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപസങ്കമനസമയേ വുട്ഠാതിയേവ. കാലപരിച്ഛേദസദിസഞ്ഹേതം.

ഏവം ഗരുകാതി അഗ്ഗിആദീഹിപി അനഭിഭവനീയം നിരോധം സമാപന്നം സമാപത്തിതോ വുട്ഠാപനതോ ഏവം ഗരുകാ ഹി സങ്ഘസ്സ ആണാ നാമ, തസ്മാ അത്തനോ ഹിതസുഖം ആകങ്ഖന്തേന ജീവിതഹേതുപി സങ്ഘസ്സ ആണാ ന അതിക്കമിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

൮൭൭. ന പക്കോസതി ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

൮൭൮. ജീവിതദ്ധാനസ്സാതി അത്തനോ ജീവിതകാലസ്സ ജീവിതപ്പവത്തിയാ. ആയു ഏവ ആയുസങ്ഖാരാ. ‘‘ആയുഉസ്മാവിഞ്ഞാണാനീ’’തി ച വദന്തി, തേ ചസ്സ പകതിചിത്തസ്സേവ ആരമ്മണം ഹോന്തി. അന്തോനിരോധേ മരണം നത്ഥി ചരിമഭവങ്ഗേന മീയനതോ. ആവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജിതബ്ബം ‘‘സഹസാ മരണം മാ അഹോസീ’’തി. സഹസാ ഹി മരണേ അഞ്ഞബ്യാകരണഭിക്ഖുഓവാദദാനസാസനാനുഭാവദീപനാനം അനിസ്സരോ സിയാ, അനാഗാമിനോ വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാനധിഗമോ സിയാ. അവസേസന്തി നാനാബദ്ധഅവികോപനാദിതിവിധമ്പി പുബ്ബകിച്ചം. വുത്തം അട്ഠകഥായം.

൮൭൯. കിഞ്ചാപി ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ’’തി അനിയമേത്വാ വിയ വുത്തം, ദ്വേ വാരേ ഏവ പന നിയമതോ വദന്തി. ചിത്തവാരേതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചിത്തവാരേ. നിരോധം ഫുസതീതി അചിത്തകഭാവമേവാഹ. നിരോധസ്സ പയോഗത്താതി ചിത്തനിരോധായ പയോഗഭാവതോ, ബലദ്വയസമ്ഭരണാദിപയോഗസ്സ ചിത്തനിരോധത്താതി അത്ഥോ. സമഥവിപസ്സനാബലസമന്നാഗമോ, ഞാണസമാധിചരിയാവസീഭാവോ ചേത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനവസേനേവ ഇച്ഛിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ യുഗനദ്ധേ കത്വാ’’തി. അനുപുബ്ബനിരോധസ്സ പയോഗോതി പഠമജ്ഝാനാദീനം, തദനുപസ്സനാനഞ്ച അനുപുബ്ബതോ നിരോധനസ്സായം പയോഗോ. ഇദം വുത്തനയേന അട്ഠസമാപത്തിആരോഹനം ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനസ്സ. തസ്മാ ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപരി ചിത്താനി ന പവത്തന്തീതി യോജനാ.

പരതോ അചിത്തകോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി സകലം യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം അചിത്തകോ ഭവിതും ന സക്കോതി. തഞ്ച ഖോ സങ്ഘപടിമാനനസത്ഥുപക്കോസനഅദ്ധാനപരിച്ഛേദാവജ്ജനാനം അകരണേന, ന നാനാബദ്ധഅവികോപനസ്സ. തസ്സ ഹി അകരണേന കദാചി കേവലം താദിസസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ അവിനാസോ ന സിയാ, ന നിരോധസമാപത്തിവിബന്ധോ. അയഞ്ച അത്ഥോ മഹാനാഗത്ഥേരവത്ഥുനാ വിഭാവിതോ ഏവ. ഏവം സന്തേ തീഹി ആകാരേഹി നിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം ഹോതീതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ തം ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. പടിനിവത്തിത്വാ പുന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേയേവ പതിട്ഠാതീതി ഇമിനാ സമാപത്തിയാ വിബന്ധേ ജാതേ ഏവം ഹോതീതി ദസ്സേതി, അവിബന്ധേനേവ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവീതിക്കമനേ ഫലചിത്തുപ്പത്തിയാ വുട്ഠാനം ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഗമ്ഭീരകന്ദരോരുള്ഹതത്തപാസാണക്കന്തപുരിസനിദസ്സനമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതീതി കേചി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘പുബ്ബകിച്ചസ്സ അകതത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നമത്തോവ ‘പടിനിവത്തിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ പതിട്ഠാതീ’തി വുത്തത്താ സങ്ഘപടിമാനനാദിഏകച്ചപുബ്ബകിച്ചാകരണേ അങ്ഗവേകല്ലതോ നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനം ന ഇജ്ഝതേവാ’’തി വദന്തി. വത്തസദിസഞ്ഹേതം നിരോധസമാപത്തിയാ, യദിദം പുബ്ബകിച്ചകരണം. തസ്മാ തത്ഥ യം ഗരുതരം, തസ്സ അകരണം സമാപജ്ജനം വിബന്ധതീതി അപരേ. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ പതിട്ഠാതീ’’തി ച ഇദം പുന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ സമാപജ്ജിതബ്ബത്താ വുത്തം. സമാപജ്ജിത്വാ ഹി വുട്ഠായ പുബ്ബകിച്ചസ്സ കാതബ്ബത്താ.

യഥാ പനാതിആദി കതപുബ്ബകിച്ചതാസാമഞ്ഞേന ഉപമാസംസന്ദനം.

൮൮൦. അസ്സാതി നിരോധസമാപത്തിയാ. ‘‘കാലപരിച്ഛേദവസേനാ’’തിആദിനാ ചതൂഹി ആകാരേഹി നിരോധസമാപത്തിയാ ഠാനം ദസ്സേതി.

൮൮൨. വിവേകനിന്നന്തി നിസ്സരണവിവേകനിന്നം, പഗേവ സങ്ഖാരവിമുഖതായ, ഫലചിത്തുപ്പത്തിയാ ചാതി വേദിതബ്ബം.

൮൮൩. ഊസങ്ഖാരത്തയപടിപ്പസ്സദ്ധിയാ, അവസേസചേതസികവിഞ്ഞാണാഭാവേന രൂപധമ്മമത്താവസേസതായ ച മതനിരോധസമാപന്നാനം അവിസേസം ഗഹേത്വാ പുച്ഛാ ‘‘മതസ്സ ച സമാപന്നസ്സ ച കോ വിസേസോ’’തി. കാമം നേസം സങ്ഖാരത്തയപടിപ്പസ്സദ്ധിആദീഹി അവിസേസോ, രൂപധമ്മമത്താവസേസതായ പന ആയുഉസ്മാഇന്ദ്രിയാനം അപഗമാനപഗമനം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൮൮൪. സഭാവതോതി സഭാവധമ്മതോ, പരമത്ഥതോതി അത്ഥോ. പരമത്ഥതോ ഹി വിജ്ജമാനാനം സങ്ഖതാദിഭാവേന വത്തബ്ബതം ലഭതി, ന അവിജ്ജമാനം. സമാപജ്ജന്തസ്സ വസേനാതി യസ്മാ സമാപജ്ജന്തസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ യുഗനദ്ധേ കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ ആരോഹന്തസ്സ അനുക്കമേന സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനപയോഗനിബ്ബത്തിയാ നിരോധസമാപത്തി നിപ്ഫന്നാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ തം പയോഗനിബ്ബത്തിം ഉപാദായ ‘‘നിപ്ഫന്നാ’’തി വത്തും വട്ടതി.

സങ്ഖാരവൂപസമതോ, സന്തധമ്മസമന്വയതോ ച സന്തം. അരിയേഹി ഏവ നിസേവിതബ്ബത്താ അരിയനിസേവിതം. തിസ്സന്നമ്പി ദുക്ഖതാനം നിബ്ബുതഭാവതോ നിബ്ബാനമിതി സങ്ഖം ഉപാഗതം. അരിയം പഞ്ഞന്തി സുവിസുദ്ധം മഗ്ഗഫലപഞ്ഞം. ഇമിസ്സാപീതി നിരോധസമാപത്തിയാ. സമാപത്തിസമത്ഥതാതി സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ.

ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൮൮൫. ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധീതി ആഹുനേയ്യപാഹുനേയ്യദക്ഖിണേയ്യഅഞ്ജലികരണീയഅനുത്തരപുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവസിദ്ധി. അവിസേസേനാതി ദസ്സനമഗ്ഗപഞ്ഞാദിവിസേസേന വിനാ, ഏതിസ്സാ ലോകുത്തരപഞ്ഞായ. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബന്തി ആഹുനം, ദൂരതോപി ആനേത്വാ ദാതബ്ബദാനം, തം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി ആഹുനേയ്യോ. പാഹുനം വുച്ചതി ആഗന്തുകദാനം, തം പടിഗ്ഗഹേതും യുത്തോതി പാഹുനേയ്യോ. ദക്ഖിണം അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ, അഞ്ജലികരണം അഞ്ജലികമ്മം, തം അരഹതീതി അഞ്ജലികരണീയോ. അനുത്തരം ഉത്തമം സത്താനം പുഞ്ഞവിരുഹനട്ഠാനന്തി അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

൮൮൬. മന്ദായ വിപസ്സനായ ആഗതോതി അതിക്ഖായ വിപസ്സനായ വസേന പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞം ഭാവേത്വാ സോതാപന്നഭാവം ആഗതോ. സദ്ധാദീനം മുദൂനം ഇന്ദ്രിയാനം വസേന മുദിന്ദ്രിയോപി സമാനോ. സത്തക്ഖത്തുപരമോതി സത്തക്ഖത്തും പരമാ ഭവൂപപത്തി അത്തഭാവഗ്ഗഹണം, തതോ പരം അട്ഠമം ഭവം നാദിയതീതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ. സംസരിത്വാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന അപരാപരം ഗന്ത്വാ. ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതീതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിയന്തം പരിയോസാനം കരോതി. അയം കാലേന ദേവലോകസ്സ, കാലേന മനുസ്സലോകസ്സാതി മിസ്സകസ്സ ഭവസ്സ വസേന ‘‘സത്തസുഗതിഭവേ സംസരിത്വാ’’തി വുത്തോ. കുലതോ കുലം ഗച്ഛതീതി കോലംകോലോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയതോ പട്ഠായ ഹി നീചകുലേ ഉപപത്തി നാമ നത്ഥി, മഹാഭോഗകുലേസുയേവ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനീതി ദേവമനുസ്സവസേന ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭവേ. ഇതി അയമ്പി മിസ്സകഭവേനേവ കഥിതോ. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം ‘‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി. യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോപി കോലംകോലോവ ഹോതി. അത്തഭാവഗ്ഗഹണസങ്ഖാതം ഏകംയേവ ഖന്ധബീജം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഏകബീജീ. ‘‘മാനുസകം ഭവ’’ന്തി ഇദമ്പി ദേസനാമത്തം. ‘‘ദേവഭവം നിബ്ബത്തേതീ’’തിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. കോ പനേതേസം ഇമം പഭേദം നിയമേതീതി? തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി. തതോ മന്ദായ കോലംകോലോ, തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോ.

൮൮൭. പടിസന്ധിവസേന സകിം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ. സകിദേവാതി ഏകവാരംയേവ. ‘‘ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ’’തി ഇമിനാ പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു ചത്താരോ വജ്ജേത്വാ ഏകോവ ഗഹിതോ. ഏകച്ചോ ഹി ഇധ സകദാഗാമിഫലം പത്വാ ഇധേവ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി, ഏകച്ചോ ദേവലോകേ പത്വാ ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി. ഇമേ ചത്താരോപി ഇധ ന ഗഹിതാ. യോ പന ഇധ പത്വാ ദേവലോകേ യാവതായുകം വസിത്വാ പുന ഇധൂപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഇധ ഗഹിതോ.

൮൮൮. പടിസന്ധിവസേന ഇധ അനാഗമനതോ അനാഗാമീ. ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാവസേനാതി സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചകഇന്ദ്രിയാനം പരോപരിയത്തേന. പഞ്ചധാ ഇധ വിഹായ നിട്ഠോ ഹോതീതി സോ അനാഗാമീ അന്തരാപരിനിബ്ബായിആദിഭാവേന പഞ്ചപകാരേന ഇമം ലോകം പജഹിത്വാ പരിനിബ്ബായനകോ ഹോതി. ആയുവേമജ്ഝസ്സ അന്തരായേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായനതോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ. ഉപഹച്ചാതി വാ ഉപഗന്ത്വാ കാലകിരിയം. അപ്പയോഗേനാതി അധിമത്തപയോഗേന വിനാ അപ്പകസിരേനേവ തിക്ഖിന്ദ്രിയതായ സുഖേനേവ. സപ്പയോഗേനാതി ഏത്ഥ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ധം വാ ഹി ഭാവേന ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം, വട്ടസോതം വാതി ഉദ്ധംസോതോ. ഉദ്ധം വാ ഗന്ത്വാ പടിലഭിതബ്ബതോ ഉദ്ധമസ്സ മഗ്ഗസോതന്തി ഉദ്ധംസോതോ. പടിസന്ധിവസേന അകനിട്ഠഭവം ഗച്ഛതീതി അകനിട്ഠഗാമീ.

യത്ഥുപപന്നോതി അവിഹാദീസു യത്ഥ യത്ഥ ഉപപന്നോ. ഇമേസം പന അനാഗാമീനം പഭേദജാനനത്ഥം ഉദ്ധംസോതഅകനിട്ഠഗാമിചതുക്കം വേദിതബ്ബം – യോ ഹി അവിഹതോ പട്ഠായ ചത്താരോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ തയോ ദേവലോകേ സോധേത്വാ സുദസ്സീദേവലോകേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം ഉദ്ധംസോതോ നഅകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ ഇതോ അകനിട്ഠമേവ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബാതി, അയം നഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ നാമ. യോ പന ഹേട്ഠാ ചതൂസു ദേവലോകേസു തത്ഥ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാതി, അയം നഉദ്ധംസോതോ നഅകനിട്ഠഗാമീ നാമ. ഏതേ പന അവിഹേസു ഉപപന്നസമനന്തരാ ആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാ, പത്വാ ച പരിനിബ്ബായനവസേന തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധംസോതോതി പഞ്ച. തേ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിവിഭാഗേന ദസ ഹോന്തി. തഥാ അതപ്പസുദസ്സസുദസ്സീസൂതി ചത്താരോ ദസകാ ചത്താലീസം. അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ നത്ഥി. തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ചത്താരോ. തേ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിവിഭാഗേന അട്ഠാതി അട്ഠചത്താലീസം അനാഗാമിനോ.

സോതാപന്നാ പന പടിപദാഭേദേന ചത്താരോ സത്തക്ഖത്തുപരമാ, ചത്താരോ കോലംകോലാ, ചത്താരോ ഏകബീജിനോതി സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാ ദ്വാദസ, തഥാ പഞ്ഞാധുരേനാതി ചതുവീസതി.

സകദാഗാമിനോ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുത്താ പടിപദാവസേന ചത്താരോ, തഥാ അനിമിത്തഅപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേഹീതി ദ്വാദസ.

൮൮൯. തഥാ അരഹന്തോ. തേ പന ദ്വാദസ പഞ്ഞാവിമുത്താ, ദ്വാദസ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ, ദ്വാദസ തേവിജ്ജാ, ദ്വാദസ ഛളഭിഞ്ഞാ, ദ്വാദസ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താതി സമസട്ഠി ഹോന്തി. ഏവമേതേ സദ്ധിം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി ഛചത്താലീസാധികസതം അരിയാ. യസ്മാ തേസം അരിയഭാവസിദ്ധി അരിയായ പഞ്ഞാഭാവനായ, തേന വുത്തം ‘‘ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധിപി ഇമിസ്സാ ലോകുത്തരപഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോ’’തി. ലോകിയവിജ്ജാഭിഞ്ഞാഹി വിനാപി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തതാ ഹോതീതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വിസും ഗഹിതോ. യം സന്ധായ വുത്തന്തി യം ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞാഭാവനം സന്ധായ ഹേട്ഠാ സങ്ഖേപതോ ഗാഥാവണ്ണനായം വുത്തം, തം പന വുത്താകാരം നിഗമനവസേന ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേ’’തിആദി വുത്തം. കാമം ചതൂസുപി മഗ്ഗക്ഖണേസു തം ജടം വിജടേതി നാമ, ഫലക്ഖണേസുപി യഥാരഹം വിജടിതജടോ, അഗ്ഗഫലക്ഖണേയേവ പന സബ്ബസോ വിജടിതജടോ, തതോ പരം വിജടേതബ്ബായ ജടായ അഭാവതോ. തേനേത്ഥ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗപഞ്ഞാഭാവനാനിസംസസ്സ വുത്തത്താവ ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞാഭാവനാവസേന അത്ഥോ വുത്തോ.

രതിന്തി അഭിരതിം, അഭിരുചിന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി അരിയായ പഞ്ഞാഭാവനായ.

൮൯൦. ഇമിസ്സാ ഗാഥായാതി ഇമിസ്സം ഗാഥായം. ഗാഥാ ഹി അത്തനോ അത്ഥഭൂതസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ആധാരഭാവേന വുത്താ, സാമിവചനം വാ ഏതം അത്ഥസ്സ തംസമ്ബന്ധിഭാവതോ.

പഞ്ഞാഭാവനാനിസംസനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി തേവീസതിമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

൮൯൧. ഇമിസ്സാ ദാനി ഗാഥായാതിആദീനം ഗാഥാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ. സ്വായം ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സ’’ന്തി ഏവം പടിഞ്ഞാതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ഏത്താവതാ ഭാസിതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൯൨. തത്ഥാതിആദീസു അയം പദസമ്ബന്ധേന സദ്ധിം സങ്ഖേപത്ഥോ – തേസം ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’തിഗാഥായം വുത്താനം സീലാദിപ്പഭേദാനം അത്ഥാനം പഞ്ചന്നമ്പി മഹാനികായാനം അട്ഠകഥാനയേ അട്ഠകഥാതന്തിയം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തോ യോ വിനിച്ഛയോ, യേഭുയ്യേന തം സബ്ബം സമാഹരിത്വാ സമാനേത്വാ നികായന്തരസ്സ നികായഗതവാദദോസസങ്കരേഹി മുത്തോ സോ നിച്ഛയോ യസ്മാ പകാസിതോ, തസ്മാ വിസുദ്ധികാമേഹി യോഗീഹി ഏതസ്മിം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ആദരോ കരണീയോയേവാതി.

നിഗമനഗാഥായോ

ഏത്താവതാ ച –

സുവിസുദ്ധസമാചാരോ, വിസുദ്ധനയമണ്ഡിതം;

വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ലോകസ്സ, യദച്ചന്തവിസുദ്ധിയാ.

അഭാസി കരുണാവേഗ-സമുസ്സാഹിതമാനസോ;

മഹേസി വിപുലോദാത-വിസുദ്ധിമതിപാടവോ.

തസ്സ അത്ഥം പകാസേതും, കഥാമഗ്ഗം പുരാതനം;

നിസ്സായ യാ സമാരദ്ധാ, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

ആയാചിതോ സിദ്ധഗാമ-പരിവേണനിവാസിനാ;

ഥേരേന ദാഠനാഗേന, സുദ്ധാചാരേന ധീമതാ.

സാ ഏസാ പരമത്ഥാനം, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം;

നിധാനതോ പരമത്ഥ-മഞ്ജൂസാ നാമ നാമതോ.

സമ്പത്താ പരിനിട്ഠാനം, അനാകുലവിനിച്ഛയാ;

അട്ഠാസീതിപ്പമാണായ, പാളിയാ ഭാണവാരതോ.

ഇതി തം സങ്ഖരോന്തേന, യം തം അധിഗതം മയാ;

പുഞ്ഞം തസ്സാനുഭാവേന, ലോകനാഥസ്സ സാസനേ.

ഓഗാഹേത്വാ വിസുദ്ധായ, സീലാദിപടിപത്തിയാ;

സബ്ബേപി ദേഹിനോ ഹോന്തു, വിമുത്തിരസഭാഗിനോ.

ചിരം തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനം;

തസ്മിം സഗാരവാ നിച്ചം, ഹോന്തു സബ്ബേപി പാണിനോ.

സമ്മാ വസ്സതു കാലേന, ദേവോ രാജാ മഹീപതി;

സദ്ധമ്മനിരതോ ലോകം, ധമ്മേനേവ പസാസതൂതി.

ബദരതിത്ഥവിഹാരവാസിനാ ആചരിയധമ്മപാലേന കതാ

പരമത്ഥമഞ്ജൂസാ നാമ വിസുദ്ധിമഗ്ഗമഹാടീകാ സമത്താ.

വിസുദ്ധിമഗ്ഗ-മഹാടീകാ സമത്താ.