൮. അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസവണ്ണനാ

മരണസ്സതികഥാവണ്ണനാ

൧൬൭. ഇതോതി ദേവതാനുസ്സതിയാ. സാ ഹി ഛസു അനുസ്സതീസു സബ്ബപച്ഛാ നിദ്ദിട്ഠത്താ ആസന്നാ, പച്ചക്ഖാ ച. അനന്തരായാതി തദനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠത്താ വുത്തം. മരണസ്സ സതി മരണസ്സതീതി മരണം താവ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ മരണ’’ന്തിആദി വുത്തം. കാമഞ്ചേത്ഥ ഖന്ധാനം ഭേദോ ‘‘ജരാമരണം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൭൧) വചനതോ ചുതിഖന്ധാനം വിനാസോ മരണന്തി വത്തബ്ബം, വിസേസതോ പന തം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ വിനാസഭാവേന കമ്മട്ഠാനികാനം പച്ചുപതിട്ഠതീതി ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ നിദ്ദേസേ ‘‘കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സുപച്ഛേദോ’’തി (വിഭ. ൨൩൬; ദീ. നി. ൨.൩൯൦; മ. നി. ൧.൯൨, ൧൨൩). തത്ഥ ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സാതി ഏകേന ഭവേന പരിച്ഛിന്നസ്സ. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോതി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധസ്സ വിച്ഛേദോ ആയുക്ഖയാദിവസേന അന്തരധാനം. സമുച്ഛേദമരണന്തി അരഹതോ സന്താനസ്സ സബ്ബസോ ഉച്ഛേദഭൂതം മരണം. സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗസങ്ഖാതന്തി സങ്ഖതധമ്മാനം ഉദയവയപരിച്ഛിന്നസ്സ പവത്തിഖണസ്സ ഭങ്ഗോ നിരോധോതി സങ്ഖം ഗതം. ഖണികമരണന്തി യഥാവുത്തഖണവന്തം തസ്മിംയേവ ഖണേ ലബ്ഭമാനം മരണം. യം ഖന്ധപ്പബന്ധം ഉപാദായ രുക്ഖാദിസമഞ്ഞാ, തസ്മിം അനുപച്ഛിന്നേപി അല്ലതാദിവിഗമനം നിസ്സായ മതവോഹാരോ സമ്മുതിമരണം. ന തം ഇധ അധിപ്പേതന്തി തം സമുച്ഛേദഖണികസമ്മുതിമരണം ഇധ മരണാനുസ്സതിയം നാധിപ്പേതം അബാഹുല്ലതോ, അനുപട്ഠഹനതോ, അസംവേഗവത്ഥുതോ ചാതി അധിപ്പായോ.

അധിപ്പേതം സതിയാ ആരമ്മണഭാവേന. ആയുആദീനം ഖയകാലേ മരണം കാലമരണം. തേസം അപരിക്ഖീണകാലേ മരണം അകാലമരണം. ‘‘കാലമരണം പുഞ്ഞക്ഖയേനാ’’തി ഇദം യഥാധികാരം സമ്പത്തിഭവവസേന വുത്തം, വിപത്തിഭവവസേന പന ‘‘പാപക്ഖയേനാ’’തി വത്തബ്ബം.

ആയുസന്താനജനകപച്ചയസമ്പത്തിയാതി ആയുപ്പബന്ധസ്സ പവത്താപനകാനം ആഹാരാദിപച്ചയാനം സമ്പത്തിയം. വിപക്കവിപാകത്താതി അത്തനോ ഫലാനുരൂപം ദാതബ്ബവിപാകസ്സ ദിന്നത്താ. ഗതികാലാഹാരാദിസമ്പത്തിയാഅഭാവേനാതി ദേവാനം വിയ ഗതിസമ്പത്തിയാ, പഠമകപ്പിയാനം വിയ കാലസമ്പത്തിയാ, ഉത്തരകുരുകാദീനം വിയ ആഹാരസമ്പത്തിയാ ച അഭാവേന. ആദി-സദ്ദേന ഉതുസുക്കസോണിതാദിം പരിഗ്ഗയ്ഹതി. അജ്ജതനകാലപുരിസാനം വിയാതി വിയ-സദ്ദോ അട്ഠാനേ പട്ഠപിതോ, അജ്ജതനകാലപുരിസാനം വസ്സസതമത്തപരിമാണസ്സ വിയ ആയുനോ ഖയവസേനാതി യോജനാ. ഏവം ഹി അനാഗതേപി പരമായുനോ സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി, അതീതേ പന ഗതിസമ്പത്തിയാ വിയ കാലാഹാരാദിസമ്പത്തിയാ ഭാവേന അനേകവസ്സസഹസ്സ പരിമാണോപി ആയു അഹോസി. അയഞ്ച വിഭാഗോ വത്തമാനസ്സ അന്തരകപ്പസ്സ വസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. കലാബുരാജാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന നന്ദയക്ഖനന്ദമാണവകാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തം സബ്ബമ്പീതി യം ‘‘കാലമരണം അകാലമരണം, തത്ഥാപി പുഞ്ഞക്ഖയമരണം ആയുക്ഖയമരണം ഉഭയക്ഖയമരണം ഉപക്കമമരണ’’ന്തി വുത്തപ്പഭേദം മരണം, തം സബ്ബമ്പി.

൧൬൮. യോനിസോതി ഉപായേന. മനസികാരോതി മരണാരമ്മണോ മനസികാരോ. യേന പന ഉപായേന മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ, തം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘അയോനിസോ പവത്തയതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയോനിസോ പവത്തയതോതി അനുപായേന സതിം, സംവേഗം, ഞാണഞ്ച അനുപട്ഠപേത്വാ മരണം അനുസ്സരതോ. തദേതം സബ്ബമ്പീതി സോകപാമോജ്ജാനം ഉപ്പജ്ജനം, സംവേഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനം, സന്താസസ്സ ഉപ്പജ്ജനഞ്ച യഥാക്കമം സതിസംവേഗഞാണവിഹരതോ ഹോതി. യോ ഹി ‘‘മരണം നാമേതം ജാതസ്സ ഏകന്തിക’’ന്തി പണ്ഡിതാനം വചനം സരതി, തത്ഥ സംവേഗജാതോ ഹോതി സമ്പജാനോ ച, തസ്സ ഇട്ഠജനമരണാദിനിമിത്തം സോകാദയോ അനോകാസാവ. തസ്മാതി യസ്മാ അയോനിസോ മനസികാരം പവത്തയതോ ഏതേ ദോസാ, തസ്മാ. തത്ഥ തത്ഥാതി അരഞ്ഞസുസാനാദീസു. ഹതമതസത്തേതി ചോരാദീഹി ഹതേ, സരസേന മതേ ച സത്തേ. ദിട്ഠപുബ്ബാ സമ്പത്തി യേസം തേ ദിട്ഠപുബ്ബസമ്പത്തീ, തേസം ദിട്ഠപുബ്ബസമ്പത്തീനം. യോജേത്വാതി ഉപട്ഠപേത്വാ. ഏകച്ചസ്സാതി തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ഞാണുത്തരസ്സ.

൧൬൯. വധകപച്ചുപട്ഠാനതോതി ഘാതകസ്സ വിയ പതി പതി ഉപട്ഠാനതോ ആസന്നഭാവതോ. സമ്പത്തിവിപത്തിതോതി ആരോഗ്യാദിസമ്പത്തീനം വിയ ജീവിതസമ്പത്തിയാ വിപജ്ജനതോ. ഉപസംഹരണതോതി പരേസം മരണം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ മരണസ്സ ഉപനയനതോ. കായബഹുസാധാരണതോതി സരീരസ്സ ബഹൂനം സാധാരണഭാവതോ. ആയുദുബ്ബലതോതി ജീവിതസ്സ ദുബ്ബലഭാവതോ. അനിമിത്തതോതി മരണസ്സ വവത്ഥിതനിമിത്താഭാവതോ. അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോതി കാലസ്സ പരിച്ഛന്നഭാവതോ. ഖണപരിത്തതോതി ജീവിതക്ഖണസ്സ ഇത്തരഭാവതോ.

വധകപച്ചുപട്ഠാനതോതി ഏത്ഥ വിയ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വധകസ്സ വിയ പച്ചുപട്ഠാനതോ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചാരയമാനോതി ആഗുരേന്തോ പഹരണാകാരം കരോന്തോ. പച്ചുപട്ഠിതോവ ഉപഗന്ത്വാ ഠിതോ സമീപേ ഏവ. ജരാമരണം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തന്തി ‘‘യഥാ ഹി അഹിച്ഛത്തകമകുളം ഉഗ്ഗച്ഛന്തം പംസുവിരഹിതം ന ഹോതി, ഏവം സത്താ നിബ്ബത്തന്താ ജരാമരണവിരഹിതാ ന ഹോന്തീ’’തി ഏത്തകേന ഉപമാ. അഹിച്ഛത്തകമകുളം കദാചി കത്ഥചി പംസുവിരഹിതമ്പി ഭവേയ്യ, സത്താ പന കഥഞ്ചിപി ജരാമരണവിരഹിതാ ന ഹോന്തീതി ഖണികമരണം താവ ഉപമാഭാവേന ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതം മരണം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ യദിമേ സത്താ ജരാമരണം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തന്തി, നിബ്ബത്തിസമനന്തരമേവ മരിതബ്ബന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി. അവസ്സം മരണതോതി അവസ്സം മരിതബ്ബതോ, ഏകന്തേന മരണസബ്ഭാവതോ വാ. പബ്ബതേയ്യാതി പബ്ബതതോ ആഗതാ. ഹാരഹാരിനീതി പവാഹേ പതിതസ്സ തിണപണ്ണാദികസ്സ അതിവിയ ഹരണസീലാ. സന്ദതേവാതി സവതി ഏവ. വത്തതേവാതി പവാഹവസേന വത്തതി ഏവ ന തിട്ഠതി.

യമേകരത്തിന്തി യസ്സം ഏകരത്തിയം, ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം, അച്ചന്തസംയോഗേ വാ. പഠമന്തി സബ്ബപഠമം പടിസന്ധിക്ഖണേ. ഗബ്ഭേതി മാതുകുച്ഛിയം. മാണവോതി സത്തോ. യേഭുയ്യേന സത്താ രത്തിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തീതി രത്തിഗ്ഗഹണം. അബ്ഭുട്ഠിതോവാതി ഉട്ഠിതഅബ്ഭോ വിയ, അഭിമുഖഭാവേന വാ ഉട്ഠിതോവ മരണസ്സാതി അധിപ്പായോ. സോ യാതീതി സോ മാണവോ യാതി, പഠമക്ഖണതോ പട്ഠായ ഗച്ഛതേവ. സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീതി സോ ഏവം ഗച്ഛന്തോ ഖണമത്തമ്പി ന നിവത്തതി, അഞ്ഞദത്ഥു മരണംയേവ ഉപഗച്ഛതി.

കുന്നദീനന്തി പബ്ബതതോ പതിതാനം ഖുദ്ദകനദീനം. പാതോ ആപോരസാനുഗതബന്ധനാനന്തി പുരിമദിവസേ ദിവാ സൂരിയസന്താപേന അന്തോ അനുപവിസിത്വാ പുന രത്തിയം ബന്ധനമൂലം ഉപഗതേന ആപോരസേന തിന്തസിഥിലബന്ധനതായ പാതോ ആപോരസാനുഗതബന്ധനാനം.

അച്ചയന്തീതി അതിക്കമന്തി. ഉപരുജ്ഝതീതി നിരുജ്ഝതി. ഉദകമേവ ഓദകം, ഉദകോഘം വാ. യസ്മാ അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, തസ്മാ ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി. യസ്മാ ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി, തസ്മാ ആയു ഖീയതി മച്ചാനം. പപതതോതി പപതനതോ ഭയം സാമികാനം രുക്ഖേ ഠത്വാ കമ്മേ വിനിയുഞ്ജിതുകാമാനം, ഹേട്ഠാ പവിട്ഠാനം വാ. ഉഗ്ഗമനം പതി ഉഗ്ഗമനനിമിത്തം. മാ മം അമ്മ നിവാരയ പബ്ബജ്ജായാതി അധിപ്പായോ.

കോചി മിത്തമുഖസത്തുരന്ധഗവേസീ സഹ വത്തമാനോപി ന ഹനേയ്യ, അയം പന ഏകംസേന ഹനതിയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതിയാ ആഗതതോ’’തി വത്വാ ‘‘ജീവിതഹരണതോ ചാ’’തി വുത്തം.

൧൭൦. നന്തി സമ്പത്തിം. സുഖീതി ദിബ്ബസദിസേഹി ഭോഗേഹി, ആധിപതേയ്യേന ച സുഖസമങ്ഗീ. ദേഹബന്ധേനാതി സരീരേന. അസോകോതി അസോകമഹാരാജാ. സോകമാഗതോതി സോചിതബ്ബതം ഗതോ.

ആരോഗ്യം യോബ്ബനാനം. ബ്യാധിജരാപരിയോസാനതാ ജീവിതസ്സ മരണപരിയോസാനതായ ഉദാഹരണവസേന ആനീതാ, പച്ചയഭാഗവസേന വാ. ലോകോയേവ ലോകസന്നിവാസോ യഥാ സത്താവാസാതി, സന്നിവസിതബ്ബതായ വാ സത്തനികായോ ലോകസന്നിവാസോ. അനുഗതോതി അനുബന്ധോ പച്ചത്ഥികേന വിയ. അനുസടോതി അനുപവിട്ഠോ ഉപവിസേന വിയ. അഭിഭൂതോതി അജ്ഝോത്ഥടോ മദ്ദഹത്ഥീഹി വിയ. അബ്ഭാഹതോതി പഹടോ ഭൂതേഹി വിയ.

സേലാതി സിലാമയാ, ന പംസുആദിമയാ. വിപുലാതി മഹന്താ അനേകയോജനായാമവിത്ഥാരാ. നഭം ആഹച്ചാതി വിപുലത്താ ഏവ ആകാസം അഭിവിഹച്ച സബ്ബദിസാസു ഫരിത്വാ. അനുപരിയേയ്യുന്തി അനുവിചരേയ്യും. നിപ്പോഥേന്താതി അത്തനാ ആഘാതിതം ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരോന്താ. അധിവത്തന്തീതി അധിഭവന്തി. കുലേന വാ രൂപേന വാ സീലേന വാ സുതേന വാ സദ്ധാദീഹി വാ സേട്ഠോതി സമ്ഭാവനായ ഖത്തിയാദീസു ന കഞ്ചി പരിവജ്ജേതി. തേഹി ഏവ നിഹീനോതി അവമഞ്ഞമാനായ സുദ്ദാദീസു ന കഞ്ചി പരിവജ്ജേതി. അഞ്ഞദത്ഥു സബ്ബമേവ അഭിമദ്ദതി നിമ്മഥതി. ദണ്ഡാദിഉപായാ ച തത്ഥ അവിസയാ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘ന തത്ഥ ഹത്ഥീനം ഭൂമീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മന്തയുദ്ധേനാതി ആഥബ്ബണവേദവിഹിതേന മന്തസങ്ഗാമപ്പയോഗേന. ധനേനാതി ധനദാനേന. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പനത്ഥോ. തേന സാമം, ഭേദഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൭൧. പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഉപസംഹരണതോതി പരേഹി മതേഹി സദ്ധിം ‘‘തേപി നാമ മതാ, കിമങ്ഗം പന മാദിസാ’’തി അത്തനോ മരണസ്സ ഉപനയനതോ. യസമഹത്തതോതി പരിവാരമഹത്തതോ, വിഭവമഹത്തതോ ച. പുഞ്ഞമഹത്തതോതി മഹാപുഞ്ഞഭാവതോ. ഥാമമഹത്തതോതി വീരിയബലമഹത്തതോ. യുധിട്ഠിലോ ധമ്മപുത്തോ. ചാനുരോ യോ ബലദേവേന നിബ്ബുദ്ധം കത്വാ മാരിതോ.

സഹ ഇദ്ധീഹീതി വേജയന്തകമ്പനനന്ദോപനന്ദദമനാദീസു ദിട്ഠാനുഭാവാഹി അത്തനോ ഇദ്ധീഹി സദ്ധിം മച്ചുമുഖം പവിട്ഠോ.

കലം നഗ്ഘന്തി സോളസിന്തി സോളസന്നം പൂരണഭാഗം ന അഗ്ഘന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആയസ്മതോ ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ പഞ്ഞം സോളസഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകം ഭാഗം സോളസധാ ഗഹേത്വാ ലദ്ധം ഏകഭാഗസങ്ഖാതം കലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേസം സത്താനം പഞ്ഞാ ന അഗ്ഘന്തീതി.

സബ്ബസ്സാപി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സമുഗ്ഘാതോ ഞായേന ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഞാണവീരിയബലേനാ’’തി. സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാവായാമേസു ഹി സിദ്ധേസു അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോ സിദ്ധോവ ഹോതീതി. ഏകാകീഭാവേന ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പാ. പരതോഘോസേന വിനാ സയമേവ ഭൂതാ പടിവിദ്ധാകുപ്പാതി സയമ്ഭുനോ.

ഹത്ഥഗതസുവണ്ണവലയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടനം വംസകളീരസ്സ കത്ഥചി അസത്തതാതി ഏവമാദികം തം തം നിമിത്തം കാരണം ആഗമ്മ. വീമംസന്താതി പവത്തിനിവത്തിയോ ഉപപരിക്ഖന്താ. മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസനട്ഠേന മഹേസയോ. ഏകചരിയനിവാസേനാതി ഏകചരിയനിവാസമത്തേന, ന സീലാദിനാ. ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗസമാ ഉപമാ യേസം, ഖഗ്ഗമിഗസിങ്ഗം വാ സമൂപമാ യേസം തേ ഖഗ്ഗസിങ്ഗസമൂപമാ.

തമ്ബനഖതുങ്ഗനഖതാദിഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതേഹി സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാദീഹി ദ്വത്തിംസായ മഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിചിത്രോ അച്ഛരിയബ്ഭുതോ രൂപകായോ ഏതസ്സാതി അസീതി…പേ… രൂപകായോ. സഹ വാസനായ സബ്ബേസം കിലേസാനം പഹീനത്താ സബ്ബാകാരപരിസുദ്ധസീലക്ഖന്ധാദിഗുണരതനേഹി സമിദ്ധോ ധമ്മകായോ ഏതസ്സാതി സബ്ബാകാര…പേ… ധമ്മകായോ. ഠാനസോതി തങ്ഖണേയേവ.

ഏവം മഹാനുഭാവസ്സാതി ഏവം യഥാവുത്തരൂപകായസമ്പത്തിയാ, ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ ച വിഞ്ഞായമാനവിപുലാപരിമേയ്യബുദ്ധാനുഭാവസ്സ, വസം നാഗതം അനുപഗമനവസേനാതി അധിപ്പായോ.

മരണം സാമഞ്ഞം ഏതസ്സാതി മരണസാമഞ്ഞോ, തസ്സ ഭാവോ മരണസാമഞ്ഞതാ, തായ.

൧൭൨. കിമികുലാനന്തി കിമിസമൂഹാനം, കിമിജാതീനം വാ. ജീയന്തീതി ജരം പാപുണന്തി.

നിക്ഖന്തേതി വീതിവത്തേ. പടിഹിതായാതി പച്ചാനുഗതായ. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി സാ യഥാവുത്താ ന കേവലം കാലകിരിയാവ, അഥ ഖോ മമ അതിദുല്ലഭം ഖണം ലഭിത്വാ ഠിതസ്സ സത്ഥുസാസനമനസികാരസ്സ അന്തരായോ അസ്സ ഭവേയ്യ. ബ്യാപജ്ജേയ്യാതി വിപത്തിം ഗച്ഛേയ്യ. സത്ഥകേന വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കന്തനകാ മരണകാലേ സന്ധിബന്ധനച്ഛേദനകവാതാ സത്ഥകവാതാ.

൧൭൩. അബലന്തി ബലഹീനം. ദുബ്ബലന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അഭാവത്ഥോ ഹി അയം ദു-സദ്ദോ ‘‘ദുസ്സീലോ (അ. നി. ൫.൨൧൩; അ. നി. ൧൦.൭൫) ദുപ്പഞ്ഞോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൪൯) വിയ. തദേതം ആയു. അസ്സാസപസ്സാസാനം സമവുത്തിതാ അപരാപരം പവേസനിക്ഖമോവ. ബഹി നിക്ഖന്തനാസികവാതേ അന്തോ അപവിസന്തേ, പവിട്ഠേ വാ അനിക്ഖമന്തേതി ഏകസ്സേവ പവേസനിക്ഖമോ വിയ വുത്തം, തം നാസികവാതഭാവസാമഞ്ഞേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അധിമത്തതായ അച്ചാസന്നഅധിട്ഠാനാദിനാ. തദഭാവോ ഹി ഇരിയാപഥാനം സമവുത്തിതാ. അതിസീതേന അഭിഭൂതസ്സ കായസ്സ വിപജ്ജനം മഹിംസരട്ഠാദീസു ഹിമപാതകാലേന ദീപേതബ്ബം. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തി. അതിഉണ്ഹേന അഭിഭൂതസ്സ വിപജ്ജനം മരുകന്താരേ ഉണ്ഹാഭിതത്തായ പച്ഛിം, തത്ഥ ഠപിതം ഉപരി സാടകം, പുത്തഞ്ച അക്കമിത്വാ മതായ ഇത്ഥിയാ ദീപേതബ്ബം. മഹാഭൂതാനം സമവുത്തിതാ പകോപാഭാവോ. പഥവീധാതുആദീനം പകോപേന സരീരസ്സ വികാരാപത്തി പരതോ ധാതുകമ്മട്ഠാനകഥായം ആഗമിസ്സതി. യുത്തകാലേതി ഭുഞ്ജിതും യുത്തകാലേ ഖുദ്ദാഭിഭൂതകാലേ.

൧൭൪. അവവത്ഥാനതോതി കാലാദിവസേന വവത്ഥാനാഭാവതോ. വവത്ഥാനന്തി ചേത്ഥ പരിച്ഛേദോ അധിപ്പേതോ, ന അസങ്കരതോ വവത്ഥാനം, നിച്ഛയോ ചാതി ആഹ ‘‘പരിച്ഛേദാഭാവതോ’’തി. ന നായരേതി ന ഞായന്തി.

ഇതോ പരന്തി ഏത്ഥ പരന്തി പരം അഞ്ഞം കാലന്തി അത്ഥോ. തേന ഓരകാലസ്സാപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. പരമായുതോ ഓരകാലം ഏവ ചേത്ഥ ‘‘പര’’ന്തി അധിപ്പേതം. തതോ പരം സത്താനം ജീവനസ്സ അഭാവതോ ‘‘വവത്ഥാനാഭാവതോ’’തി വത്തും ന സക്കാതി. അബ്ബുദപേസീതിആദീസു ‘‘അബ്ബുദകാലേ പേസികാലേ’’തിആദിനാ കാല-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. കാലോതി ഇധ പുബ്ബണ്ഹാദിവേലാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേപി ഹീ’’തിആദി. ഇധേവ ദേഹേന പതിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. അനേകപ്പകാരതോതി നഗരേ ജാതാനം ഗാമേ, ഗാമേ ജാതാനം നഗരേ, വനേ ജാതാനം ജനപദേ, ജനപദേ ജാതാനം വനേതിആദിനാ അനേകപ്പകാരതോ. ഇതോ ചുതേനാതി ഇതോ ഗതിതോ ചുതേന. ഇധ ഇമിസ്സം ഗതിയം. യന്തയുത്തഗോണോ വിയാതി യഥാ യന്തേ യുത്തഗോണോ യന്തം നാതിവത്തതി, ഏവം ലോകോ ഗതിപഞ്ചകന്തി ഏത്തകേന ഉപമാ.

൧൭൫. അപ്പം വാ ഭിയ്യോതി വസ്സസതതോ ഉപരി ‘‘ദസ വാ വസ്സാനി, വീസതി വാ’’തിആദിനാ ദുതിയം വസ്സസതം അപാപുണന്തോ അപ്പകം വാ ജീവതീതി അത്ഥോ. ഗമനീയോതി ഗന്ധബ്ബോ ഉപപജ്ജനവസേന. സമ്പരായോതി പരലോകോ.

ഹീളേയ്യാതി പരിഭവേയ്യ ന സമ്ഭാവേയ്യ. നന്തി ആയും. സുപോരിസോതി സാധുപുരിസോ പഞ്ഞവാ. ചരേയ്യാതി സുചരിതം ചരേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ആദിത്തസീസോവാ’’തി.

സത്തഹി ഉപമാഹീതി –

‘‘സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദു സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികം ഹോതി. ഉദകേ ഉദകപുബ്ബുളം. ഉദകേ ദണ്ഡരാജി. നദീ പബ്ബതേയ്യാ ദൂരങ്ഗമാ സീഘസോതാ ഹാരഹാരിനീ. ബലവാ പുരിസോ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഖേളപിണ്ഡം സംയൂഹിത്വാ അകസിരേനേവ വമേയ്യ. ദിവസം സന്തത്തേ അയോകടാഹേ മംസപേസി പക്ഖിത്താ ഖിപ്പംയേവ പടിവിഗച്ഛതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി. ഗാവീ വജ്ഝാ ആഘാതനം നീയമാനാ യം യദേവ പാദം ഉദ്ധരതി, സന്തികേവ ഹോതി വധസ്സ, സന്തികേവ മരണസ്സ, ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഗോവജ്ഝൂപമം ജീവിതം മനുസ്സാനം പരിത്തം ലഹുകം ബഹുദുക്ഖം ബഹുപായാസം മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണ’’ന്തി (അ. നി. ൭.൭൪) –

ഏവമാഗതാഹി ഇമാഹി സത്തഹി ഉപമാഹി അലങ്കതം.

രത്തിന്ദിവന്തി ഏകം രത്തിന്ദിവം. ഭഗവതോ സാസനന്തി അരിയമഗ്ഗപടിവേധാവഹം സത്ഥു ഓവാദം. ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി ബഹും വത മയാ അത്തഹിതം പബ്ബജിതകിച്ചം കതം ഭവേയ്യ. തദന്തരന്തി തം ഖണം തത്തകം വേലം. ഏകം പിണ്ഡപാതന്തി ഏകം ദിവസം യാപനപ്പഹോനകം പിണ്ഡപാതം. ദന്ധന്തി മന്ദം ചിരായ. അവിസ്സാസിയോ അവിസ്സാസനീയോ.

൧൭൬. ചിത്തേ ധരന്തേയേവ സത്താനം ജീവിതവോഹാരോ, ചിത്തസ്സ ച അതിഇത്തരോ ഖണോ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോ. യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮; കഥാ. ൩൩൫). തസ്മാ സത്താനം ജീവിതം ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ ലഹുസം ഇത്തരന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പരമത്ഥതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘പരമത്ഥതോ’’തി ഇമിനാ യായം ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസത’’ന്തിആദിനാ സത്താനം (ദീ. നി. ൨.൭; സം. നി. ൧.൧൪൫; അ. നി. ൭.൭൪) ജീവിതപ്പവത്തി വുത്താ, സാ പബന്ധവിസയത്താ വോഹാരവസേനാതി തം പടിക്ഖിപതി. ‘‘അതിപരിത്തോ’’തി ഇമിനാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാ സുസിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതൂപാസനാ ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സു, അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ‘അഹം ഇമേസം…പേ… കതൂപാസനാനം ചതുദ്ദിസാ കണ്ഡേ ഖിത്തേ അപ്പതിട്ഠിതേ പഥവിയം ഗഹേത്വാ ആഹരിസ്സാമീ’തി. യഥാ ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ജവോ, യഥാ ച ചന്ദിമസൂരിയാനം ജവോ, തതോ സീഘതരോ. യഥാ ച, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ പുരിസസ്സ ജവോ, യഥാ ച ചന്ദിമസൂരിയാനം ജവോ, യഥാ ച യാ ദേവതാ ചന്ദിമസൂരിയാനം പുരതോ ധാവന്തി, താസം ദേവതാനം ജവോ, തതോ സീഘതരം ആയുസങ്ഖാരാ ഖീയന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൨൮) –

ഏവം വുത്തം പരിത്തമ്പി പടിക്ഖിപതി. തത്ര ഹി ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി, പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസന്നിപാതതോപി പരിത്തകോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ സോ ഖണോ വുത്തോ, ചിത്തസ്സ പന അതിവിയ പരിത്തതരോ, യസ്സ ഉപമാപി നത്ഥി. തേനേവാഹ ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ഉപമാപി ന സുകരാ, യാവ ലഹുപരിവത്തം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮). ജീവിതക്ഖണോതി ജീവനക്ഖണോ. ഏകചിത്തപ്പവത്തിമത്തോയേവ ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ പവത്തിമത്തേനേവ സത്താനം പരമത്ഥതോ ജീവനക്ഖണസ്സ പരിച്ഛിന്നത്താ. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ പകാസേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പവത്തമാനന്തി പവത്തന്തം. ഏകചിത്തക്ഖണികന്തി ഏകചിത്തക്ഖണമത്തവന്തം. തസ്മിം ചിത്തേ നിരുദ്ധമത്തേതി യേന വത്തമാനചിത്തക്ഖണേന ‘‘ജീവതീ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം ചിത്തേ നിരോധം ഭങ്ഗം പത്തമത്തേ തംസമങ്ഗീ സത്തോ നിരുദ്ധോ മതോതി വുച്ചതി. വുത്തമേവത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തേന തീസുപി കാലേസു സത്താനം പരമത്ഥതോ ജീവനം നാമ ചിത്തക്ഖണവസേനേവാതി ദസ്സേതി.

ജീവിതന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം. സുഖദുക്ഖാതി സുഖദുക്ഖവേദനാ. ഉപേക്ഖാപി ഹി സുഖദുക്ഖാസു ഏവ അന്തോഗധാ ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവതോ. അത്തഭാവോതി ജീവിതവേദനാവിഞ്ഞാണാനി ഠപേത്വാ അവസിട്ഠധമ്മാ വുത്താ. കേവലാതി അത്തനാ, നിച്ചഭാവേന വാ അവോമിസ്സാ. ഏകചിത്തസമായുത്താതി ഏകേകേന ചിത്തേന സഹിതാ. ലഹുസോ വത്തതി ഖണോതി വുത്തനയേന ഏകചിത്തക്ഖണികതായ ലഹുകോ അതിഇത്തരോ ജീവിതാദീനം ഖണോ വത്തതി.

യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സാതി ചവന്തസ്സ സത്തസ്സ ചുതിതോ ഉദ്ധം ‘‘നിരുദ്ധാ’’തി വത്തബ്ബാ യേ ഖന്ധാ. തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധാതി യേ വാ ഇധ പവത്തിയം തിട്ഠന്തസ്സ ധരന്തസ്സ ഭങ്ഗപ്പത്തിയാ നിരുദ്ധാ ഖന്ധാ. സബ്ബേപി സദിസാ തേ സബ്ബേപി ഏകസദിസാ. കഥം? ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ പുന ആഗന്ത്വാ പടിസന്ധാനാഭാവേന വിഗതാ. യഥാ ഹി ചുതിഖന്ധാ ന നിവത്തന്തി, ഏവം തതോ പുബ്ബേപി ഖന്ധാ, തസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതന്തി അധിപ്പായോ.

അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോതി അനുപ്പന്നേന ചിത്തേന ജാതോ ന ഹോതി അജാതോ നാമ ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നേന വത്തമാനേന ചിത്തേന ജീവതി ജീവമാനോ നാമ ഹോതി. ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോതി ചുതിചിത്തസ്സ വിയ സബ്ബസ്സപി തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗപ്പത്തിയാ അയം ലോകോ പരമത്ഥതോ മതോ നാമ ഹോതി നിരുദ്ധസ്സ അപ്പടിസന്ധികത്താ. ഏവം സന്തേപി പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ യാ തം തം ധരന്തം ചിത്തം ഉപാദായ ‘‘തിസ്സോ ജീവതി, ഫുസ്സോ ജീവതീ’’തി വചനപ്പവത്തിയാ വിസയഭൂതാ സന്താനപഞ്ഞത്തി, സാ ഏത്ഥ പരമത്ഥിയാ പരമത്ഥഭൂതാ. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി (സം. നി. ൧.൭൬).

൧൭൭. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ആകാരേന. ചിത്തന്തി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണം ചിത്തം. ആസേവനം ലഭതീതി ഭാവനാസേവനം ലഭതി, ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം പഹായ ഏകത്തവസേന മരണാരമ്മണമേവ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘മരണാരമ്മണാ സതി സന്തിട്ഠതീ’’തി. സഭാവധമ്മാനം ഭേദോ സഭാവധമ്മഗതികോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സഭാവധമ്മത്താ പന ആരമ്മണസ്സാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൨൦). സംവേജനീയത്താതി സംവേഗജനനതോ മഹാഭൂതേസു മഹാവികാരതാ വിയ ഗയ്ഹമാനാ മരണം അനുസ്സരിയമാനം ഉപരൂപരി ഉബ്ബേഗമേവ ആവഹതീതി തത്ഥ ന ഭാവനാചിത്തം അപ്പേതും സക്കോതി. യദി സഭാവധമ്മത്താ അപ്പനം ന പാപുണാതി, ലോകുത്തരജ്ഝാനം ഏകച്ചാനി അരൂപജ്ഝാനാനി ച കഥന്തി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരജ്ഝാനം പനാ’’തിആദി. വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമവസേനാതി ഹേട്ഠിമവിസുദ്ധിയാ ആനുഭാവേന അധിഗതാതിസയായ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഭാവനായ, സബ്ബസങ്ഖാരേഹി നിബ്ബിന്ദനവിരജ്ജനാദിവിസംയോഗാധിമുത്തിഅപ്പനായ ച പടിപക്ഖഭൂതാനം പാപധമ്മാനം വിഗമോതി ഏവംഭൂതസ്സ വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമസ്സ വസേന ലോകുത്തരജ്ഝാനം അപ്പനാപ്പത്തമേവ ഹോതി. ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തം തത്ഥ ഹോതീതി അഞ്ഞേസം സഭാവധമ്മാരമ്മണകമ്മട്ഠാനാനം വിയ ചിത്തസ്സ സമാധാനേ ബ്യാപാരോ നത്ഥി. യഥാസമാഹിതേന പന ചിത്തേന ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തമേവ ഭാവനായ കാതബ്ബം, തസ്മാ സഭാവധമ്മേപി ആരുപ്പജ്ഝാനം അപ്പേതീതി.

സതതം അപ്പമത്തോ ഹോതി സംവേഗബഹുലത്താ, തതോ ഏവസ്സ സബ്ബഭവേസു അനഭിരതിസഞ്ഞാപടിലാഭോ. ജീവിതനികന്തിം ജഹാതി മരണസ്സ അവസ്സംഭാവിതാദസ്സനതോ. പാപഗരഹീ ഹോതി അനിച്ചസഞ്ഞാപടിലാഭതോ, തതോ ഏവ അസന്നിധിബഹുലതാ, വിഗതമലമച്ഛേരതാ ച. തദനുസാരേനാതി അനിച്ചസഞ്ഞാപരിചയാനുസാരേന. അഭാവിതമരണാതി അഭാവിതമരണാനുസ്സരണാ. അഭയോ അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി പഗേവ മരണസഞ്ഞായ സൂപട്ഠിതത്താ.

കായഗതാസതികഥാവണ്ണനാ

൧൭൮. ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി ബുദ്ധുപ്പാദോ, ബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനകാലോ, തസ്മാ. അഞ്ഞത്ര തം ഠപേത്വാ, അഞ്ഞസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. ന പവത്തപുബ്ബന്തി അപവത്തപുബ്ബം. തതോ ഏവ സബ്ബതിത്ഥിയാനം അവിസയഭൂതം. നനു ച സുനേത്തസത്ഥാരാദയോ (അ. നി. ൬.൫൪; ൭.൬൬, ൭൩), അഞ്ഞേ ച താപസപരിബ്ബാജകാ സരീരം ‘‘അസുഭ’’ന്തി ജാനിംസു. തഥാ ഹി സുമേധതാപസേന സരീരം ജിഗുച്ഛന്തേന വുത്തം –

‘‘യന്നൂനിമം പൂതികായം, നാനാകുണപപൂരിതം;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛേയ്യം, അനപേക്ഖോ അനത്ഥികോ’’തി. (ബു. വം. ൨.൮) –

ആദി. കാമം ബോധിസത്താ, അഞ്ഞേ ച താപസാദയോ സരീരം ‘‘അസുഭ’’ന്തി ജാനന്തി, കമ്മട്ഠാനഭാവേന പന ന ജാനന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അഞ്ഞത്ര ബുദ്ധുപ്പാദാ’’തിആദി. സംവേഗായ സംവത്തതി യാഥാവതോ കായസഭാവപ്പവേദനതോ. അത്ഥായാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥായ. യോഗക്ഖേമായാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമഭാവായ. സതിസമ്പജഞ്ഞായാതി സബ്ബത്ഥ സതിഅവിപ്പവാസായ ച സത്തട്ഠാനിയസമ്പജഞ്ഞായ ച. ഞാണദസ്സനപടിലാഭായാതി വിപസ്സനാഞാണാധിഗമായ. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാതി തിസ്സോ വിജ്ജാ, ചിത്തസ്സ അധിമുത്തി നിബ്ബാനം, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനീതി ഏതേസം പച്ചക്ഖകരണായ. അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമഹേതുതായ, അമതസദിസാതപ്പകസുഖസഹിതതായ ച കായഗതാസതി ‘‘അമത’’ന്തി വുത്താ. പരിഭുഞ്ജന്തീതി ഝാനസമാപജ്ജനേന വളഞ്ജന്തി. പരിഹീനന്തി ജിനം. വിരദ്ധന്തി അനധിഗമേന വിരജ്ഝിതം. ആരദ്ധന്തി സാധിതം നിപ്ഫാദിതം. അനേകേഹി ആകാരേഹി തേസു തേസു സുത്തന്തേസു പസംസിത്വാ യം തം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠന്തി സമ്ബന്ധോ. കത്ഥ പന നിദ്ദിട്ഠന്തി? കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩ ആദയോ). തത്ഥ ഹി ‘‘കഥം ഭാവിതാ ച ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ അയം ദേസനാ ആഗതാ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, കേന പകാരേന കായഗതാസതിഭാവനാ ഭാവിതാ, കേന ച പകാരേന പുനപ്പുനം കതാ ആനാപാനജ്ഝാനാദീനം നിപ്ഫത്തിയാ മഹപ്ഫലാ, തേസം തേസം വിജ്ജാഭാഗിയാനം, അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയാനഞ്ച ധമ്മാനം, അരതിരതിസഹനതാദീനഞ്ച സംസിദ്ധിയാ മഹാനിസംസാ ച ഹോതീതി? ആനാപാനപബ്ബന്തി ആനാപാനകമ്മട്ഠാനാവധി. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ധാതുമനസികാരകമ്മട്ഠാനേന യദിപി ഉപചാരസമാധി ഇജ്ഝതി, സമ്മസനവാരോ പന തത്ഥ സാതിസയോതി ധാതുമനസികാരപബ്ബമ്പി ‘‘വിപസ്സനാവസേന വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൯; മ. നി. ൧.൧൧൨) തത്ഥ തത്ഥ അസുഭാനിച്ചതാദീഹി സദ്ധിം കായേ ആദീനവസ്സ വിഭാവനവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ ‘‘നവസിവഥിക…പേ… വുത്താനീ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ഉദ്ധുമാതകാദീസൂതി ഏതേസു സിവഥികപബ്ബേസു ആഗതഉദ്ധുമാതകാദീസു. ആനാപാനസ്സതിവസേനാതി ആനാപാനസ്സതിഭാവനാവസേന. യോ ഉപരി ‘‘കരീസം മത്ഥലുങ്ഗ’’ന്തി മത്ഥലുങ്ഗകോട്ഠാസോ ഗയ്ഹതി, തം ഇധ പാളിയം (മ. നി. ൩.൧൫൪) അട്ഠിമിഞ്ജേനേവ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ദേസനാ ആഗതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജേന സങ്ഗഹേത്വാ’’തി ആഹ. ഇധാതി ഇമസ്മിം അനുസ്സതിനിദ്ദേസേ. കായം ഗതാ, കായേ വാ ഗതാ സതി കായഗതാസതീതി സതിസീസേന ഇദം ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം അധിപ്പേതന്തി യോജനാ.

൧൭൯. ചതുമഹാഭൂതികന്തി ചതുമഹാഭൂതസന്നിസ്സയം. പൂതികായന്തി പൂതിഭൂതം പരമദുഗ്ഗന്ധകായം. ഠാനഗമനാവത്ഥം സരീരം സന്ധായ, തസ്സ വാ അവയവേസു സബ്ബഹേട്ഠിമം പാദതലന്തി വുത്തം ‘‘ഉദ്ധം പാദതലാ’’തി. തിരിയം തചപരിച്ഛിന്നന്തി ഏത്ഥ നനു കേസലോമനഖാനം, തചസ്സ ച അതചപരിച്ഛിന്നതാ അത്ഥീതി? കിഞ്ചാപി അത്ഥി, തചപരിച്ഛിന്നബഹുലതായ പന കായസ്സ തചപരിച്ഛിന്നതാ ഹോതീതി ഏവം വുത്തം. തചോ പരിയന്തോ അസ്സാതി തചപരിയന്തോതി ഏതേന പന വചനേന കായേകദേസഭൂതോ തചോ ഗഹിതോ ഏവ, തപ്പടിബദ്ധാ ച കേസാദയോ തദനുപവിട്ഠമൂലാ തചപരിയന്താവ ഹോന്തീതി ദ്വത്തിംസാകാരസമൂഹോ സബ്ബോപി കായോ തചപരിയന്തോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥീതി വചനവിപല്ലാസേന വുത്തം, നിപാതപദം വാ ഏതം. തസ്മാ തീസുപി സങ്ഖാസു തദേവസ്സ രൂപം. തേനാഹ ‘‘സംവിജ്ജന്തീ’’തി. അക്ഖരചിന്തകേഹി സരീരേ കായ-സദ്ദം വണ്ണന്തേഹിപി അസുചിസമുദായഭാവേനേവ ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസുചിസഞ്ചയതോ’’തി വത്വാ പുന നം നിരുത്തിനയേന ദസ്സേതും ‘‘കുച്ഛിതാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആയഭൂതതോതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതത്താ. ‘‘പൂരം നാനപ്പകാരസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘കേ പന തേ പകാരാ? യേഹി നാനപ്പകാരം അസുചി വുത്ത’’ന്തി തേ കേസാദികേ ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘കേസാ ലോമാ’’തിആദി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേ കേസാദയോ ദ്വത്തിംസാകാരാ’’തി. ആകാരാ പകാരാതി ഹി ഏകോ അത്ഥോതി. ഏവം സമ്ബന്ധോതി ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ നഖാ’’തിആദിനാ സബ്ബകോട്ഠാസേസു ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ’’തി പദത്തയേന സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

പരിതോതി തിരിയം, സമന്തതോ വാ പാദതലകേസമൂലേസു ച തചസ്സ ലബ്ഭനതോ. സുചിഭാവന്തി സുചിനോ സബ്ഭാവം, സുചിമേവ വാ.

൧൮൦. യേന വിധിനാ ഉഗ്ഗഹേ കുസലോ ഹോതി, സോ സത്തവിധോ വിധി ‘‘ഉഗ്ഗഹകോസല്ല’’ന്തി വുച്ചതി, തന്നിബ്ബത്തം വാ ഞാണം. മനസികാരകോസല്ലേപി ഏസേവ നയോ.

സജ്ഝായന്താ വാതി സജ്ഝായം കരോന്താ ഏവ. തേസം കിര ചത്താരോ മാസേ സജ്ഝായന്താനം സജ്ഝായമഗ്ഗേനേവ കോട്ഠാസേ ഉപധാരേന്താനം പടിപാടിയാ ദ്വത്തിംസാകാരാ വിഭൂതതരാ ഹുത്വാ ഖായിംസു, പടിക്കൂലസഞ്ഞാ സണ്ഠാസി, തേ തസ്മിം നിമിത്തേ ഝാനം അപ്പേത്വാ ഝാനപാദകം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ദസ്സനമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝിംസു. തേന വുത്തം ‘‘സജ്ഝായന്താ വ സോതാപന്നാ അഹേസു’’ന്തി.

പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി തചപഞ്ചകാദിവസേനേവ പരിച്ഛേദം കത്വാ. പഥവീധാതുബഹുലഭാവതോ മത്ഥലുങ്ഗസ്സ കരീസാവസാനേ തന്തിആരോപനമാഹ. ഏത്ഥ ച മംസം, ന്ഹാരു, അട്ഠി, അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം, വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം, അട്ഠി, ന്ഹാരു, മംസം, തചോ, ദന്താ, നഖാ, ലോമാ, കേസാതി ഏവം വക്കപഞ്ചകാദീസു അനുലോമസജ്ഝായം വത്വാ പടിലോമസജ്ഝായോ പുരിമേഹി സമ്ബന്ധോ വുത്തോ. സ്വായം സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬) വിസും തിപഞ്ചാഹം, പുരിമേഹി ഏകതോ തിപഞ്ചാഹന്തി ഛപഞ്ചാഹം സജ്ഝായോ വുത്തോ, തത്ഥ ആദിഅന്തദസ്സനവസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അനുലോമപടിലോമസജ്ഝായേപി ഹി പടിലോമസജ്ഝായോ അന്തിമോ ഹോതി, സജ്ഝായപ്പകാരന്തരം വാ ഏതമ്പീതി വേദിതബ്ബം.

ഹത്ഥസങ്ഖലികാതി അങ്ഗുലിപന്തിമാഹ.

മനസാ സജ്ഝായോതി ചിത്തേന ചിന്തനമാഹ, യം മാനസം ‘‘ജപ്പന’’ന്തി വുച്ചതി, സമ്മദേവ അജ്ഝായോതി വാ സജ്ഝായോ, ചിന്തനന്തി അത്ഥോ. ചിരതരം സുട്ഠു പവത്തനേന പഗുണഭൂതാ കമ്മട്ഠാനതന്തി സമാവജ്ജിത്വാ മനസി കരോന്തസ്സ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ കത്ഥചി അസജ്ജമാനാ നിരന്തരമേവ ഉപട്ഠാതി, തദനുസാരേന തദത്ഥോപി വിഭൂതതരോ ഹുത്വാ ഖായതീതി ആഹ ‘‘വചസാ സജ്ഝായോ ഹി…പേ… പടിവേധസ്സ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ലക്ഖണപടിവേധസ്സാതി അസുഭലക്ഖണപടിവേധസ്സ.

പടിക്കൂലസഭാവസല്ലക്ഖണസ്സ കസ്സചി വണ്ണഗ്ഗഹണമുഖേന കോട്ഠാസാ വവത്ഥാനം ഗച്ഛന്തി, കസ്സചി സണ്ഠാനഗ്ഗഹണമുഖേന, കസ്സചി ദിസാവിഭാഗഗ്ഗഹണമുഖേന, കസ്സചി പതിട്ഠിതോകാസഗ്ഗഹണമുഖേന, കസ്സചി സബ്ബസോ പരിച്ഛിജ്ജഗ്ഗഹണമുഖേനാതി വണ്ണാദിതോ സല്ലക്ഖണം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലാവഹം വുത്തന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘കേസാദീനം വണ്ണോ വവത്ഥപേതബ്ബോ’’തിആദിമാഹ.

അത്തനോ ഭാഗോ സഭാഗോ, സഭാഗേന പരിച്ഛേദോ സഭാഗപരിച്ഛേദോ, ഹേട്ഠുപരിതിരിയപരിയന്തേഹി, സകോട്ഠാസികകേസന്തരാദീഹി ച പരിച്ഛേദോതി അത്ഥോ. അമിസ്സകതാവസേനാതി കോട്ഠാസന്തരേഹി അവോമിസ്സകതാവസേന. അസഭാഗോ ഹി ഇധ ‘‘വിസഭാഗോ’’തി അധിപ്പേതോ, ന വിരുദ്ധസഭാഗോ. സ്വായമത്ഥോ കേസാദിസദ്ദതോ ഏവ ലബ്ഭതി. സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീതി ‘‘കേസാ’’തി വുത്തേ ‘‘അകേസാ ന ഹോന്തീ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. കേ പന തേ അകേസാ? ലോമാദയോ, ന ച ഘടാദീസു പസങ്ഗോപകരണേനേവ തേസം നിവത്തിതത്താ.

പടിക്കൂലവസേനേവ കഥിതം ധാതുവിഭാഗസ്സ സാമഞ്ഞതോപി അഗഹിതത്താ. തത്ഥേവ വിസും ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്സ കഥിതത്താ ച ധാതുവിഭങ്ഗോ പക്കുസാതിസുത്തം (മ. നി. ൩.൩൪൨) വിഭങ്ഗപ്പകരണേ ധാതുവിഭങ്ഗപാളി (വിഭ. ൧൭൨ ആദയോ) ച. യസ്സ വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതി കേസാദി, തം പുഗ്ഗലം സന്ധായ ഝാനാനി കേസാദീസു വണ്ണകസിണാരമ്മണാനി വിഭത്താനി. ഞത്വാ ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി യദത്ഥം വുത്തം, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ധാതുവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബേ. കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩ ആദയോ) ഹി പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബം ഗഹേത്വാ ഇധ കായഗതാസതിഭാവനാ നിദ്ദിസീയതി.

൧൮൧. ന ഏകന്തരികായാതി ഏകന്തരികായപി ന മനസി കാതബ്ബം, പഗേവ ദ്വന്തരികാദിനാതി അധിപ്പായോ. ന ഭാവനം സമ്പാദേതി, ലക്ഖണപടിവേധം ന പാപുണാതി ഏകന്തരികായ മനസി കരോന്തോതി സമ്ബന്ധോ.

ഓക്കമനവിസ്സജ്ജനന്തി പടിപജ്ജിതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബേ മഗ്ഗേ. പുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി ഗഹേതബ്ബവിസ്സജ്ജേതബ്ബട്ഠാനസ്സ അസല്ലക്ഖണതോ. കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം പാപുണാതീതി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ മനസികാരമത്തം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അവിഭൂതം പന ഹോതി പടിക്കൂലാകാരസ്സ സുട്ഠു അസല്ലക്ഖണതോ. തതോ ഏവ ന വിസേസം ആവഹതി.

കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതീതി പടിപാടിയാ സബ്ബകോട്ഠാസേ മനസി കരോതോയേവ വിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേ സാതിസയം പാടിക്കൂലതോ മനസി കരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ഗച്ഛേയ്യ, ഇമസ്സ പന അതിവിയ ദന്ധം മനസി കരോതോ വിഭൂതതോ ഉപട്ഠാനമേവ നത്ഥി, കുതോ പടിക്കൂലതായ സണ്ഠാനം. തേനാഹ ‘‘വിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി.

ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേതി ‘‘അസുചി പടിക്കൂല’’ന്തി കേസാദീസു പവത്തേതബ്ബം അസുഭാനുപസ്സനം ഹിത്വാ സുഭാദിവസേന ഗയ്ഹമാനാ കേസാദയോപി ഇധ ‘‘ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണമേവാ’’തി വേദിതബ്ബാ. രൂപാദയോ ഹി നീലാദിവസേന പുഥുസഭാവതായ പുഥുത്താരമ്മണം നാമ, നാനാരമ്മണന്തി അത്ഥോ. അസമാധാനം ചേതസോ വിരൂപോ ഖേപോതി വിക്ഖേപോ. സോ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ സക്കച്ചം കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തേന പടിബാഹിതബ്ബോ. പരിഹായതീതി ഹായതി. പരിധംസതീതി വിനസ്സതി.

യാ അയം കേസാ ലോമാതിആദികാ ലോകസങ്കേതാനുഗതാ. പണ്ണത്തീതി അട്ഠ ധമ്മേ ഉപാദായ പണ്ണത്തി. തം കേസാദിപണ്ണത്തിം. അതിക്കമിത്വാതി പടിക്കൂലഭാവനായ അതിക്കമിത്വാ ഉഗ്ഘാടേത്വാ. തസ്സാ ഉഗ്ഘാടിതത്താ തസ്മിം തസ്മിം കോട്ഠാസേ പടിക്കൂലതോ ഉപട്ഠഹന്തേ ‘‘പടിക്കൂല’’ന്തി ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – മനുസ്സാ വിയ യോഗാവചരോ. ഉദപാനം വിയ കോട്ഠാസാ. താലപണ്ണാദിസഞ്ഞാണം വിയ കേസാദിപഞ്ഞത്തി. തേന മനുസ്സാനം ഉദപാനേ ന്ഹാനപിവനാദി വിയ യോഗാവചരസ്സ പുബ്ബഭാഗേ കേസാ ലോമാതി പണ്ണത്തിവസേന മനസികാരോ. അഭിണ്ഹസഞ്ചാരേന മനുസ്സാനം സഞ്ഞാണേന വിനാ ഉദപാനേ കിച്ചകരണം വിയ യോഗാവചരസ്സ മനസികാരബലേന പണ്ണത്തിം അതിക്കമിത്വാ പടിക്കൂലഭാവേയേവ ചിത്തം ഠപേത്വാ ഭാവനാനുയോഗോ. പുബ്ബഭാഗേ…പേ… പാകടോ ഹോതീതി ‘‘കേസാ ലോമാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൫൪) ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ കേസാദിപഞ്ഞത്തിയാ സദ്ധിംയേവ കോട്ഠാസാനം പടിക്കൂലഭാവോ പുബ്ബഭാഗേ പാകടോ ഹോതി. അഥാതി പച്ഛാ ഭാവനായ വീഥിപടിപന്നകാലേ. പടിക്കൂലഭാവേയേവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബന്തി കോട്ഠാസാനം പടിക്കൂലാകാരേയേവ ഭാവനാചിത്തം പവത്തേതബ്ബം.

അനുപുബ്ബേന മുഞ്ചനം അനുപുബ്ബമുഞ്ചനം, അനുപട്ഠഹന്തസ്സ അനുപട്ഠഹന്തസ്സ മുഞ്ചനന്തി അത്ഥോ. കഥം പന അനുപട്ഠാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തിആദി. പരിയോസാനകോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതീതി ഇദം കമ്മട്ഠാനം തന്തിഅനുസാരേന ആദിതോ കമ്മട്ഠാനമനസികാരോ പവത്തതീതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹിസ്സ മനസാ സജ്ഝായോ വിയ മനസികാരോ തേ തേ കോട്ഠാസേ ആമട്ഠമത്തേ കത്വാ ഗച്ഛതി, ന ലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന. യദാ പന നേ ലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന സുട്ഠു ഉപധാരേന്തോ മനസി കരോതി, തദാ കേചി ഉപട്ഠഹന്തി, കേചി ന ഉപട്ഠഹന്തി. തത്ഥ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മന്തി മനസികാരകമ്മം താവ കാതബ്ബം. കീവ ചിരന്തി? യാവ ദ്വീസു ഉപട്ഠിതേസു, തേസമ്പി ദ്വിന്നം ഏകോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠഹതി താവ.

ഉക്കുട്ഠുക്കുട്ഠിട്ഠാനേയേവ ഉട്ഠഹിത്വാതി പുബ്ബേ വിയ ഏകത്ഥകതായ ഉക്കുട്ഠിയാ കമേന സബ്ബതാലേസു പതിത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഉട്ഠഹിത്വാ പരിയന്തതാലം, ആദിതാലഞ്ച ആഗന്ത്വാ തതോ തതോ തത്ഥ തത്ഥേവ കതായ ഉക്കുട്ഠിയാ ഉട്ഠഹിത്വാതി അത്ഥോ.

ദ്വേ ഭിക്ഖാതി ദ്വീസു ഗേഹേസു ലദ്ധഭിക്ഖാ.

അപ്പനാതോതി അപ്പനാകാരതോ ദ്വത്തിംസാകാരേ അപ്പനാ ഹോന്തി. കിം പച്ചേകം കോട്ഠാസേസു ഹോതി ഉദാഹു അഞ്ഞഥാതി വിചാരണായം ആഹ ‘‘അപ്പനാകോട്ഠാസതോ’’തി, കോട്ഠാസതോ കോട്ഠാസതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കേസാദീസൂ’’തിആദി.

അധിചിത്തന്തി സമഥവിപസ്സനാചിത്തം.

അനുയുത്തേനാതി യുത്തപ്പയുത്തേന, ഭാവേന്തേനാതി അത്ഥോ. കാലേനകാലന്തി കാലേ കാലേ. സമാധിനിമിത്തം ഉപലക്ഖിതസമാധാനാകാരോ സമാധി ഏവ. മനസി കാതബ്ബന്തി ചിത്തേ കാതബ്ബം, ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സമാധികാരണം വാ ആരമ്മണം സമാധിനിമിത്തം, തം ആവജ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പഗ്ഗഹനിമിത്തഉപേക്ഖാനിമിത്തേസുപി ഏസേവ നയോ. ഠാനം അത്ഥീതി വചനസേസോ. തം ഭാവനാ ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ, ഏതസ്സ സംവത്തനസ്സ ഠാനം കാരണം അത്ഥീതി അത്ഥോ. തം വാ മനസികരണചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ, ഏതസ്സ ഠാനം കാരണം അത്ഥീതി അത്ഥോ. മുദുന്തി സുഭാവിതഭാവേന മുദുഭൂതം, വസീഭാവപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. മുദുത്താ ഏവ കമ്മഞ്ഞം കമ്മക്ഖമം കമ്മയോഗ്ഗം. പഭസ്സരന്തി ഉപക്കിലേസവിഗമേന പരിസുദ്ധം, പരിയോദാതന്തി അത്ഥോ. ന ച പഭങ്ഗൂതി കമ്മനിയഭാവൂപഗമനേന ന ച പഭിജ്ജനസഭാവം സുദ്ധന്തം വിയ സുവണ്ണം വിനിയോഗക്ഖമം. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി.

ഉക്കം ബന്ധതീതി മൂസം സമ്പാദേതി. ആലിമ്പേതീതി ആദീപേതി ജാലേതി. തഞ്ചാതി തം പിളന്ധനവികതിസങ്ഖാതം അത്ഥം പയോജനം അസ്സ സുവണ്ണകാരസ്സ അനുഭോതി പഹോതി സാധേതി. അസ്സ വാ സുവണ്ണസ്സ അത്ഥം സുവണ്ണകാരോ അനുഭോതി പാപുണാതി.

അഭിഞ്ഞായ ഇദ്ധിവിധാദിഞാണേന സച്ഛികരണീയസ്സ ഇദ്ധിവിധപച്ചനുഭവനാദികസ്സ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികരണീയസ്സ. യസ്സ പച്ചക്ഖം അത്ഥി, സോ സക്ഖി. സക്ഖിനോ ഭബ്ബതാ സക്ഖിഭബ്ബതാ, സക്ഖിഭവനന്തി വുത്തം ഹോതി. സക്ഖി ച സോ ഭബ്ബോ ചാതി വാ സക്ഖിഭബ്ബോ. അയഞ്ഹി ഇദ്ധിവിധാദീനം ഭബ്ബോ, തത്ഥ ച സക്ഖീതി സക്ഖിഭബ്ബോ, തസ്സ ഭാവോ സക്ഖിഭബ്ബതാ, തം പാപുണാതി. സതി സതി ആയതനേതി തസ്മിം തസ്മിം പുബ്ബഹേതുആദികേ കാരണേ സതി.

സീതിഭാവന്തി നിബ്ബാനം, കിലേസദരഥവൂപസമം വാ. നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഉദ്ധടം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചപാതതോ രക്ഖണവസേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി. പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ലീനം ചിത്തം കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖണവസേന പഗ്ഗണ്ഹാതി. സമ്പഹംസേതീതി സമപ്പവത്തം ചിത്തം തഥാപവത്തിയം പഞ്ഞായ തോസേതി, ഉത്തേജേതി വാ. യദാ വാ നിരസ്സാദം ചിത്തം ഭാവനായ ന പക്ഖന്ദതി, തദാ ജാതിആദീനി സംവേഗവത്ഥൂനി (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൪൧൮; ഇതിവു. അട്ഠ. ൩൭) പച്ചവേക്ഖിത്വാ സമ്പഹംസേതി സമുത്തേജേതി. അജ്ഝുപേക്ഖതീതി യദാ പന ചിത്തം അലീനം അനുദ്ധതം സമ്മദേവ ഭാവനാവീഥിം ഓതിണ്ണം ഹോതി, തദാ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു കഞ്ചി ബ്യാപാരം അകത്വാ സമപ്പവത്തേസു യുഗേസു സാരഥി വിയ അജ്ഝുപേക്ഖതി ഉപേക്ഖകോവ ഹോതി. പണീതാധിമുത്തികോതി പണീതേ ഉത്തമേ മഗ്ഗഫലേ അധിമുത്തോ നിന്നപോണപബ്ഭാരോ.

സുഗ്ഗഹിതം കത്വാതി യഥാവുത്തം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലസങ്ഖാതം വിധിം സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതം പരിയാപുണനാദിനാ സുപരിഗ്ഗഹിതം കത്വാ. സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാതി മനസികാരകോസല്ലസങ്ഖാതം വിധിം സമ്മദേവ സല്ലക്ഖണവസേന ഉപധാരേത്വാ. വിസേസന്തി പുബ്ബേനാപരം ഭാവനായ വിസേസം. പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാതി കമ്മട്ഠാനതന്തിം പഗുണഭാവം പാപേന്തോ ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ വാചായ, മനസാ ച പരിവത്തേത്വാ. ഗണ്ഠിട്ഠാനന്തി യഥാ രുക്ഖസ്സ ദുബ്ബിനിഭേദോ അരഞ്ഞസ്സ വാ ഗഹനഭൂതോ പദേസോ ‘‘ഗണ്ഠിട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം കമ്മട്ഠാനതന്തിയാ അത്ഥതോ ദുബ്ബിനിഭേദോ ഗഹനഭൂതോ ച പദേസോ ‘‘ഗണ്ഠിട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. തം പരിപുച്ഛനാദിലദ്ധേന ഞാണഫരസുനാ ഛിന്ദിത്വാ.

നിമിത്തന്തി കമ്മട്ഠാനനിമിത്തം, അസുഭാകാരോ. ഏദിസേന പയോജനേന ലുഞ്ചനമ്പി അനവജ്ജന്തി ദസ്സേതും ‘‘ലുഞ്ചിത്വാ’’തി വുത്തം. ഛിന്നട്ഠാനേതി മുണ്ഡിതട്ഠാനേ. വട്ടതിയേവ നിസ്സരണജ്ഝാസയേന ഓലോകനതോ. ഉസ്സദവസേനാതി അഫലിതാനം, ഫലിതാനം വാ ബഹുലതാവസേന. ദിസ്വാവ നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം ദസ്സനയോഗ്യതായ തചപഞ്ചകസ്സ, ഇതരേസു സുത്വാ ച ഞത്വാ ച നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം.

കോട്ഠാസവവത്ഥാപനകഥാവണ്ണനാ

൧൮൨. അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാതി അഭിനവാരിട്ഠഫലവണ്ണാ. കണ്ണചൂളികാതി ഉപരികണ്ണസക്ഖലികായ പരഭാഗം സന്ധായ വുത്തം. തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ, കഥം? ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി.

ആസയോതി നിസ്സയോ, പച്ചയോതി അത്ഥോ.

൧൮൪. അസമ്ഭിന്നകാളകാ അഞ്ഞേന വണ്ണേന അസമ്മിസ്സകാളകാ.

൧൮൫. പത്തസദിസത്താ നഖാ ഏവ നഖപത്താനി. നഖാ തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാതി വിസും വവത്ഥിതതം സന്ധായ വുത്തം. തമേവ ഹി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വേ നഖാ ഏകതോ നത്ഥീ’’തി ആഹ.

൧൮൬. ദന്തപാളിയാതി ദന്താവലിയാ. യാനകഉപത്ഥമ്ഭിനീതി സകടസ്സ ധുരട്ഠാനേ ഉപത്ഥമ്ഭകദണ്ഡോ. ദന്താനം ആധാരഭൂതാ അട്ഠി ഹനുകട്ഠി.

൧൮൭. സങ്കഡ്ഢിയമാനാതി സമ്പിണ്ഡിയമാനാ. കോസകാരകകോസോ ഉപല്ലിണ്ഡുപോട്ടലകം, യം ‘‘കോസേയ്യഫല’’ന്തിപി വുച്ചതി. പുടബന്ധഉപാഹനോ സകലപിട്ഠിപാദച്ഛാദനഉപാഹനോ. ആനിസദം ആസനപദേസോ. തൂണിരോ സരാവാസോ. ഗലകഞ്ചുകം കണ്ഠത്താണം. കീടകുലാവകം ഖരമുഖകുടി.

അനുലോമേന പടിലോമേന ചാതി ഏത്ഥ അംസപദേസതോ പട്ഠായ ബാഹുനോ പിട്ഠിപദേസേന ഓതരണം അനുലോമോ, മണിബന്ധതോ പട്ഠായ ബാഹുനോ പുരിമഭാഗേന ആരോഹനം പടിലോമോ. തേനേവ നയേനാതി ദക്ഖിണഹത്ഥേ വുത്തേന നയേന അനുലോമേന പടിലോമേന ചാതി അത്ഥോ. സുഖുമമ്പീതി യഥാവുത്തഓളാരികചമ്മതോ സുഖുമം. അന്തോമുഖചമ്മാദികോട്ഠാസേസു വാ തചേന പരിച്ഛിന്നത്താ യം ദുരുപലക്ഖണീയം, തം ‘‘സുഖുമ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി വുത്തനയേന ഞാണേന തചം വിവരിത്വാ പസ്സന്തസ്സ പാകടം ഹോതി. ഇധ ഛവിപി തചഗതികാ ഏവാതി ‘‘തചോ ഉപരി ആകാസേന പരിച്ഛിന്നോ’’തി വുത്തോ.

൧൮൮. നിസദപോതോ സിലാപുത്തകോ. ഉദ്ധനകോടീതി മത്തികാപിണ്ഡേന കതഉദ്ധനസ്സ കോടി. താലഗുളപടലം നാമ പക്കതാലഫലലസികം താലപട്ടികാദീസു ലിമ്പിത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതപടലം. സുഖുമന്തി യഥാവുത്തമംസതോ സുഖുമം. പണ്ഹികമംസാദിഥൂലാനം സകലസരീരസ്സ കിസാനം യേഭുയ്യേന മംസേന പടിച്ഛാദിതത്താ വുത്തം ‘‘തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്ന’’ന്തി.

൧൮൯. ജാലാകാരോ കഞ്ചുകോ ജാലകഞ്ചുകോ. വിസും വവത്ഥിതഭാവേനേവ ന്ഹാരൂ തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ.

൧൯൦. ദന്താനം വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘ഠപേത്വാ ദ്വത്തിംസ ദന്തട്ഠീനീ’’തി വുത്തം. ഏകം ജണ്ണുകട്ഠി, ഏകം ഊരുട്ഠീതി ഏക-ഗ്ഗഹണം ‘‘ഏകേകസ്മിം പാദേ’’തി അധികതത്താ. ഏവം തിമത്താനീതി ഏവം മത്തസദ്ദേഹി ആനിസദട്ഠിആദീനി ഇധ അവുത്താനിപി ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അതിരേകതിസതഅട്ഠികസമുസ്സയ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൨) ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

കീളാഗോളകാനി സുത്തേന ബന്ധിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേത്വാ കീളനഗോളകാനി. ധനുകദണ്ഡോ ദാരകാനം കീളനകഖുദ്ദകധനുകം. തത്ഥ ജങ്ഘട്ഠികസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനന്തി ജണ്ണുകട്ഠിമ്ഹി പവിസിത്വാ ഠിതട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ. തേന ഊരുട്ഠിനാ പതിട്ഠിതം ഠാനം യം കടിട്ഠിനോ, തം അഗ്ഗച്ഛിന്നമഹാപുന്നാഗഫലസദിസം.

കുമ്ഭകാരേന നിപ്ഫാദിതം ഉദ്ധനം കുമ്ഭകാരികഉദ്ധനം. സീസകപട്ടവേഠകം വേഠേത്വാ ഠപിതം സീസമയം പട്ടകം. യേന സുത്തം കന്തന്തി, തസ്മിം തക്കമ്ഹി വിജ്ഝിത്വാ ഠപിതഗോളകാ വട്ടനാ നാമ, വട്ടനാനം ആവളി വട്ടനാവളി.

മണ്ഡലാകാരേന ഛിന്നവംസകളീരഖണ്ഡാനി വംസകളീരചക്കലകാനി. അവലേഖനസത്ഥകം ഉച്ഛുതചാവലേഖനസത്ഥകം.

൧൯൨. വക്കഭാഗേന പരിച്ഛിന്നന്തി വക്കപരിയന്തേന ഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. ഇതോ പരേസുപി ഏവരൂപേസു ഏസേവ നയോ.

൧൯൩. യം നിസ്സായാതി യം ലോഹിതം നിസ്സായ, നിസ്സയനിസ്സയോപി ‘‘നിസ്സയോ’’ത്വേവ വുച്ചതി. ഭവതി ഹി കാരണകാരണേപി കാരണവോഹാരോ യഥാ ‘‘ചോരേഹി ഗാമോ ദഡ്ഢോ’’തി. അഥ വാ യസ്മിം രൂപകലാപേ ഹദയവത്ഥു, തമ്പി ലോഹിതഗതികമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതീതി ‘‘യം നിസ്സായാ’’തി വുത്തം.

൧൯൪. പണ്ഡുകധാതുകന്തി പണ്ഡുസഭാവം.

൧൯൫. പരിയോനഹനമംസന്തി പടിച്ഛാദകമംസം.

൧൯൬. ഉദരജിവ്ഹാമംസന്തി ജിവ്ഹാസണ്ഠാനം ഉദരസ്സ മത്ഥകപസ്സേ തിട്ഠനകമംസം. ‘‘നീല’’ന്തി വത്വാ നീലം നാമ ബഹുധാതുകന്തി ആഹ ‘‘നിഗ്ഗുണ്ഡിപുപ്ഫവണ്ണ’’ന്തി.

൧൯൭. പപ്ഫാസമംസന്തി യഥാഠാനേ ഏവ ലമ്ബിത്വാ ഥോകം പരിവത്തകമംസം. നിരസന്തി നിഹീനരസം. നിരോജന്തി നിപ്പഭം, ഓജാരഹിതം വാ.

൧൯൮. ഓഭഗ്ഗാതി അവഭുജിത്വാ ഠിതാ. സക്ഖരസുധാവണ്ണന്തി മരുമ്ബേഹി കതസുധാവണ്ണം. ‘‘സേതസക്ഖരസുധാവണ്ണ’’ന്തിപി പാഠോ, സേതസക്ഖരവണ്ണം, സുധാവണ്ണഞ്ചാതി അത്ഥോ.

൧൯൯. അന്തസ്സ ആഭുജിത്വാ ആഭുജിത്വാ ഠിതപ്പദേസാ അന്തഭോഗട്ഠാനാനി. തേസം ബന്ധനഭൂതം അന്തഗുണം നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അന്തഗുണന്തി അന്തഭോഗട്ഠാനേസു ബന്ധന’’ന്തി. കുദ്ദാലഫരസുകമ്മാദീനി കരോന്താനം അന്തഭോഗേ അഗളന്തേ ഏകതോ ആബന്ധിത്വാ, കിം വിയ? യന്തസുത്തകമിവ യന്തഫലകാനീതി. കിമിവ തത്ഥ ഠിതന്തി ആഹ ‘‘പാദപുഞ്ഛന…പേ… ഠിത’’ന്തി. പുരിമഞ്ചേത്ഥ ആബന്ധനസ്സ, ദുതിയം ഠാനാകാരസ്സ നിദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൦൦. അസിതം നാമ ഭുത്തം ഓദനാദി. പീതം നാമ പിവനവസേന അജ്ഝോഹടപാനകാദി. ഖായിതം നാമ സംഖാദിതം പിട്ഠമൂലഫലഖജ്ജാദി. സായിതം നാമ അസ്സാദിതം അമ്ബപക്കമധുഫാണിതാദി.

യത്ഥാതി യസ്മിം ഉദരേ. യന്തി ച ഉദരമേവ പച്ചാമസതി. യത്ഥ പാനഭോജനാദീനി പതിത്വാ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. സുവാനവമഥു സാരമേയ്യവന്തം. വിവേകന്തി വിഭാഗം.

൨൦൧. ഹേട്ഠാനാഭിപിട്ഠികണ്ടകമൂലാനം അന്തരേതി പുരിമഭാഗവസേന നാഭിയാ ഹേട്ഠാപദേസസ്സ പച്ഛിമഭാഗവസേന ഹേട്ഠിമപിട്ഠികണ്ടകാനം വേമജ്ഝേ. വേളുനാളികസദിസോ പദേസോതി അധിപ്പായോ.

൨൦൨. സമോഹിതന്തി നിചിതം.

൨൦൪. പൂതിഭാവം ആപന്നം കുക്കുടണ്ഡം പൂതികുക്കുടണ്ഡം. ഉദ്ദേകോ പിത്താദീഹി വിനാ കേവലോ ഉദ്ധങ്ഗമവാതോ.

൨൦൫. ആചാമോ അവസ്സാവനകഞ്ജികം.

൨൦൬. വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസേ തേമയമാനന്തി ഏത്ഥ യകനം ഹേട്ഠാഭാഗപൂരണേനേവ തേമേതി, ഇതരാനി തേസം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരണേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൦൭. ഉതുവികാരോ ഉണ്ഹവലാഹകാദിഹേതുകോ. വിസമച്ഛിന്നോ ഭിസാദികലാപോ വിസമം ഉദകം പഗ്ഘരതി, ഏവമേവം സരീരം കേസകൂപാദിവിവരേഹി ഉപരി, ഹേട്ഠാ, തിരിയഞ്ച സേദം വിസമം പഗ്ഘരതീതി ദസ്സേതും വിസമച്ഛിന്ന-ഗ്ഗഹണം കതം.

൨൦൮. വിസമാഹാരന്തി തദാപവത്തമാനസരീരാവത്ഥായ അസപ്പായാഹാരം, അതികടുകഅച്ചുണ്ഹാദിവിസഭാഗാഹാരം വാ. സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬) പന ‘‘വിസഭാഗാഹാര’’ന്ത്വേവ വുത്തം തദാ പവത്തമാനാനം ധാതൂനം വിസഭാഗത്താ.

൨൦൯. ‘‘ന്ഹാനകാലേ’’തി ഇദം ഉദകസ്സ ഉപരി സിനേഹസ്സ സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പരിബ്ഭമന്തസിനേഹബിന്ദുവിസടസണ്ഠാനാതി വിസടം ഹുത്വാ പരിബ്ഭമന്തസിനേഹബിന്ദുസണ്ഠാനാ. ഉതുവിസഭാഗോ ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനോ. ധാതുവിസഭാഗോ അന്തോസമുട്ഠാനോ. തേ പദേസാതി തേ ഹത്ഥതലാദിപദേസാ.

൨൧൦. കിഞ്ചീതി ഉണ്ഹാദിരസാനം അഞ്ഞതരം ആഹാരവത്ഥു. നേസന്തി സത്താനം. ഹദയം ആഗിലായതീതി വിസഭാഗാഹാരാദിം പടിച്ച ഹദയപ്പദേസോ വിവത്തതി.

൨൧൧. ദധിനോ വിസ്സന്ദനഅച്ഛരസോ ദധിമുത്തം. ഗളിത്വാതി സന്ദിത്വാ. താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാതി മത്ഥകവിവരതോ ആഗന്ത്വാ താലുമത്ഥകേന ഓതരിത്വാ.

൨൧൨. തേലം വിയ സകടസ്സ നാഭിഅക്ഖസീസാനം അട്ഠിസന്ധീനം അബ്ഭഞ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ. കടകടായന്തീതി ‘‘കട കടാ’’തി സദ്ദം കരോന്തി. അനുരവദസ്സനം ഹേതം. ദുക്ഖന്തീതി ദുക്ഖിതാനി സഞ്ജാതദുക്ഖാനി ഹോന്തി.

൨൧൩. സമൂലകൂലമാസം ഝാപേത്വാ ഛാരികം അവസ്സാവേത്വാ ഗഹിതയൂസോ മാസഖാരോ. ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം ഛഡ്ഡനട്ഠാനം ചന്ദനികാ. രവണഘടം നാമ പകതിയാ സമ്മുഖമേവ ഹോതി. യസ്സ പന ആരഗ്ഗമത്തമ്പി ഉദകസ്സ പവിസനമുഖം നത്ഥി, തം ദസ്സേതും ‘‘അമുഖേ രവണഘടേ’’തി വുത്തം. ആയൂഹനന്തി സമീഹനം.

൨൧൪. ഏവഞ്ഹീതിആദി യഥാവുത്തായ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലപടിപത്തിയാ നിഗമനം. ഇദാനി യഥാവുത്തം മനസികാരകോസല്ലപടിപത്തിമ്പി നിഗമനവസേന ഗഹേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അനുപുബ്ബതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പണ്ണത്തിസമതിക്കമാവസാനേതി കേസാദിപണ്ണത്തിസമതിക്കമവസേന പവത്തായ ഭാവനായ അവസാനേ. അപുബ്ബാപരിയമിവാതി ഏകജ്ഝമിവ. കേസാതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, ഏവമാദിനാ ഇമിനാ പകാരേന വാതി അത്ഥോ. തേ ധമ്മാതി വണ്ണാദിവസേന വവത്ഥാപിതാ പടിക്കൂലാകാരതോ ഉപട്ഠിതാ കോട്ഠാസധമ്മാ.

ബഹിദ്ധാപീതി സസന്താനതോ ബഹിപി, പരസന്താനകായേപീതി അത്ഥോ. മനസികാരം ഉപസംഹരതീതി യഥാവുത്തം പടിക്കൂലമനസികാരം ഉപനേതി. യഥാ ഇദം, തഥാ ഏതന്തി. ഏവം സബ്ബകോട്ഠാസേസു പാകടീഭൂതേസൂതി യഥാ അത്തനോ കായേ, ഏവം പരേസമ്പി കായേ സബ്ബേസു കേസാദികോട്ഠാസേസു പടിക്കൂലവസേന വിഭൂതഭാവേന ഉപട്ഠിതേസൂതി അത്ഥോ. അയമേത്ഥ കസിണേസു വഡ്ഢനസദിസോ യോഗിനോ ഭാവനാവിസേസോ ദസ്സിതോ.

അനുപുബ്ബമുഞ്ചനാദീതി ആദി-സദ്ദേന സുത്തന്തനയേന വിഭാവിതം വീരിയസമതായോജനം സങ്ഗണ്ഹാതി. പുനപ്പുനം മനസി കരോതോതി വുത്തനയേന അത്തനോ കായേ കേസാദികേ ‘‘പടിക്കൂലാ പടിക്കൂലാ’’തി അഭിണ്ഹസോ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ യദാ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ലദ്ധസമഥാനി വിസദാനി പവത്തന്തി, തദാ അസ്സദ്ധിയാദീനം ദൂരീഭാവേന സാതിസയം ബലപ്പത്തേഹി സത്തഹി സദ്ധമ്മേഹി ലദ്ധൂപത്ഥമ്ഭാനി വിതക്കാദീനി ഝാനങ്ഗാനി പടുതരാനി ഹുത്വാ പാതുഭവന്തി. തേസം ഉജുവിപച്ചനീകതായ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി സദ്ധിം തദേകട്ഠേഹി പാപധമ്മേഹി. ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തം സമാധിയതി, സോ തംയേവ നിമിത്തം ആസേവന്തോ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ അപ്പനം പാപുണാതി. തേന വുത്തം ‘‘അനുക്കമേന അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. സബ്ബാകാരതോതി വണ്ണാദിവസേന പഞ്ചധാപി. സാതി അപ്പനാ.

യദി പനേതം കമ്മട്ഠാനം അവിഞ്ഞാണകാസുഭകമ്മട്ഠാനാനി വിയ പഠമജ്ഝാനവസേന സിജ്ഝതി, അഥ കസ്മാ ‘‘കായഗതാസതീ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവം പഠമജ്ഝാനവസേനാ’’തിആദി. നാനാവണ്ണസണ്ഠാനാദീസു ദ്വത്തിംസായ കോട്ഠാസേസു പവത്തമാനായ സതിയാ കിച്ചമേത്ഥ സാതിസയന്തി ആഹ ‘‘സതിബലേന ഇജ്ഝനതോ’’തി.

പന്തസേനാസനേസു, അധികുസലേസു ച അരതിം, കാമഗുണേസു ച രതിം സഹതി അഭിഭവതീതി അരതിരതിസഹോ സരീരസഭാവചിന്തനേന അനഭിരതിയാ പഹീനത്താ. തഥാ കോട്ഠാസഭാവനായ അത്തസിനേഹസ്സ പരിക്ഖീണത്താ ഭയഭേരവം സഹതി, സീതാദീനഞ്ച അധിവാസകജാതികോ ഹോതി. അത്തസിനേഹവസേന ഹി പുരിസസ്സ ഭയഭേരവം ഹോതി, ദുക്ഖസ്സ ച അനധിവാസനം. ഇമം പന കോട്ഠാസഭാവനമനുയുത്തസ്സ ന കേവലം പഠമജ്ഝാനമത്തമേവ, ഉത്തരിപി പടിവേധോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘കേസാദീന’’ന്തിആദി വുത്തം.

ആനാപാനസ്സതികഥാവണ്ണനാ

൨൧൫. യം തം ഏവം പസംസിത്വാ ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യസ്മാ ‘‘കഥം ഭാവിതോ’’തിആദികായ പുച്ഛാപാളിയാ അത്ഥേ വിഭാവിതേ ഥോമനാപാളിയാപി അത്ഥോ വിഭാവിതോയേവ ഹോതി ഭേദാഭാവതോ, തസ്മാ തം ലങ്ഘിത്വാ ‘‘കഥം ഭാവിതോ ചാ’’തിആദിനാ ആരഭതി. തത്ഥ ഹി ഇതോ പസംസാഭാവോ ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തി വചനഞ്ച വിസേസോ. തേസു പസംസാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം പസംസിത്വാ’’തി വുത്തം. പസംസാ ച തത്ഥ അഭിരുചിജനനേന ഉസ്സാഹനത്ഥാ. തഞ്ഹി സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭഗവാ ഇമം സമാധിം അനേകേഹി ആകാരേഹി പസംസതി, സന്തോ കിരായം സമാധി പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ പാപധമ്മേ ച ഠാനസോ അന്തരധാപേതീ’’തി സഞ്ജാതാഭിരുചയോ ഉസ്സാഹജാതാ സക്കച്ചം അനുയുഞ്ജിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തി പദസ്സ യേ ഇമേ മയാ നിബ്ബാനമഹാസരസ്സ ഓതരണതിത്ഥഭൂതാ കസിണജ്ഝാനഅസുഭജ്ഝാനാദയോ ദേസിതാ, ന കേവലം തേ ഏവ, അയമ്പി ഖോതി ഭഗവാ അത്തനോ പച്ചക്ഖഭൂതം സമാധിം ദേസനാനുഭാവേന തേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം ആസന്നം, പച്ചക്ഖഞ്ച കരോന്തോ സമ്പിണ്ഡനവസേന ഏവമാഹാതി സമ്ബന്ധമുഖേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സോളസവത്ഥുകന്തി ചതൂസു അനുപസ്സനാസു ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന സോളസട്ഠാനം. സബ്ബാകാരപരിപൂരോതി കമ്മട്ഠാനപാളിയാ പദത്ഥോ പിണ്ഡത്ഥോ ഉപമാ ചോദനാ പരിഹാരോ പയോജനന്തി ഏവമാദീഹി സബ്ബേഹി ആകാരേഹി പരിപുണ്ണോ. നിദ്ദേസോതി കമ്മട്ഠാനസ്സ നിസ്സേസതോ വിത്ഥാരോ.

൨൧൬. കഥന്തി ഇദം പുച്ഛനാകാരവിഭാവനപദം. പുച്ഛാ ചേത്ഥ കഥേതുകമ്യതാവസേന അഞ്ഞാസം അസമ്ഭവതോ. സാ ച ഉപരി ദേസനം ആരുള്ഹാനം സബ്ബേസം പകാരവിസേസാനം ആമസനവസേനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കഥന്തി…പേ… കമ്യതാപുച്ഛാ’’തി ആഹ. കഥം ബഹുലീകതോതി ഏത്ഥാപി ‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥ കഥന്തി ആനാപാനസ്സതിസമാധിബഹുലീകാരം നാനപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ബഹുലീകതോ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി തഥാപുട്ഠധമ്മനിദസ്സനന്തി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ അതിദിസതി. തഥാ സന്തഭാവാദയോപി തസ്സ യേഹി ഭാവനാബഹുലീകാരേഹി സിദ്ധാ, തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘കഥം ബഹുലീകതോ…പേ… വൂപസമേതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം.

‘‘പുന ച പരം, ഉദായി, അക്ഖാതാ മയാ സാവകാനം പടിപദാ, യഥാപടിപന്നാ മേ സാവകാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൪൭) ഉപ്പാദനവഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാ വുച്ചതീതി തദുഭയവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ വഡ്ഢിതോ വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഭാവം വിജ്ജമാനതം ഇതോ ഗതോതി ഭാവിതോ, ഉപ്പാദിതോ പടിലദ്ധമത്തോതി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നോ പന ലദ്ധാസേവനോ, ഭാവിതോ പഗുണഭാവം ആപാദിതോ, വഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. ആനാപാനപരിഗ്ഗാഹികായാതി ദീഘരസ്സാദിവിസേസേഹി സദ്ധിം അസ്സാസപസ്സാസേ പരിച്ഛിജ്ജഗാഹികായ, തേ ആരബ്ഭ പവത്തായ, സതിയം പച്ചയഭൂതായന്തി അത്ഥോ. പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സമാധിസ്സ സതിയാ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോ വുത്തോ സമ്പയുത്തവചനതോ, ദുതിയസ്മിം പന ഉപനിസ്സയഭാവോപി. ഉപചാരജ്ഝാനസഹഗതാ ഹി സതി അപ്പനാസമാധിസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി. ബഹുലീകതോതി ബഹുലം പവത്തിതോ, തേന ആവജ്ജനാദിവസീഭാവപ്പത്തിമാഹ. യോ ഹി വസീഭാവം ആപാദിതോ, സോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ പുനപ്പുനം പവത്തീയതി. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം കതോ’’തി. യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧), ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩) ച ഏവമാദീസു പഠമപദേ വുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ ദുതിയാദീസുപി വുത്തോ ഏവ ഹോതി, ഏവമിധാപീതി ആഹ ‘‘ഉഭയത്ഥ ഏവസദ്ദേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഉഭയപദനിയമേന ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

അസുഭകമ്മട്ഠാനന്തി അസുഭാരമ്മണഝാനമാഹ. തം ഹി അസുഭേസു യോഗകമ്മഭാവതോ, യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ ച ‘‘അസുഭകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘കേവല’’ന്തി ഇമിനാ ആരമ്മണം നിവത്തേതി. പടിവേധവസേനാതി ഝാനപടിവേധവസേന. ഝാനഞ്ഹി ഭാവനാവിസേസേന ഇജ്ഝന്തം അത്തനോ വിസയം പടിവിജ്ഝന്തമേവ പവത്തതി, യഥാസഭാവതോ പടിവിജ്ഝീയതി ചാതി ‘‘പടിവേധോ’’തി വുച്ചതി. ഓളാരികാരമ്മണത്താതി ബീഭച്ഛാരമ്മണത്താ. പടിക്കൂലാരമ്മണത്താതി ജിഗുച്ഛിതബ്ബാരമ്മണത്താ. പരിയായേനാതി കാരണേന, ലേസന്തരേന വാ. ആരമ്മണസന്തതായാതി അനുക്കമേന വിചേതബ്ബതം പത്തം ആരമ്മണസ്സ പരമസുഖുമതം സന്ധായാഹ. സന്തേ ഹി സന്നിസിന്നേ ആരമ്മണേ പവത്തമാനോ ധമ്മോ സയമ്പി സന്നിസിന്നോവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ’’തി, നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണസന്തതായ തദാരമ്മണധമ്മാനം സന്തതാ ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണാഹി പച്ചവേക്ഖണാഹി ദീപേതബ്ബാ.

നാസ്സ സന്തപണീതഭാവാവഹം കിഞ്ചി സേചനന്തി അസേചനകോ. അസേചനകത്താ അനാസിത്തകോ. അനാസിത്തകത്താ ഏവ അബ്ബോകിണ്ണോ അസമ്മിസ്സോ പരികമ്മാദിനാ. തതോ ഏവ പാടിയേക്കോ വിസുംയേവേകോ. ആവേണികോ അസാധാരണോ. സബ്ബമേതം സരസതോ ഏവ സന്തഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. പരികമ്മം വാ സന്തഭാവനിമിത്തം, പരികമ്മന്തി ച കസിണകരണാദീനി നിമിത്തുപ്പാദപരിയോസാനം, താദിസം ഇധ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ ഹി കമ്മട്ഠാനം നിരസ്സാദത്താ അസന്തമപ്പണീതം സിയാ. ഉപചാരേന വാ നത്ഥി ഏത്ഥ സന്തതാതി യോജനാ. യഥാ ഉപചാരക്ഖണേ നീവരണവിഗമേന, അങ്ഗപാതുഭാവേന ച പരേസം സന്തതാ ഹോതി, ന ഏവമിമസ്സ. അയം പന ആദിസമന്നാ…പേ… പണീതോ ചാതി യോജനാ. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസികേ സന്ധായാഹ. അനാസിത്തകോതി ഉപസേചനേന ന ആസിത്തകോ. തേനാഹ ‘‘ഓജവന്തോ’’തി, ഓജവന്തസദിസോതി അത്ഥോ. മധൂരോതി ഇട്ഠോ, ചേതസികസുഖപടിലാഭസംവത്തനം തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന, ഉപേക്ഖായ വാ സന്തഭാവേന സുഖഗതികത്താ സബ്ബേസമ്പി വസേന വേദിതബ്ബം. ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുട്ഠസരീരതാവസേന പന കായികസുഖപടിലാഭസംവത്തനം ദട്ഠബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ഝാനതോ വുട്ഠിതകാലേ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ’’തി ഇദം ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം ദട്ഠബ്ബം. അവിക്ഖമ്ഭിതേതി ഝാനേന സകസന്താനതോ അനീഹടേ അപ്പഹീനേ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതേതി അകോസല്ലം വുച്ചതി അവിജ്ജാ, തതോ സമ്ഭൂതേ. അവിജ്ജാപുബ്ബങ്ഗമാ ഹി സബ്ബേ പാപധമ്മാ. ഖണേനേവാതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ. അന്തരധാപേതീതി ഏത്ഥ അന്തരധാപനം വിനാസനം, തം പന ഝാനകത്തുകസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിക്ഖമ്ഭേതീ’’തി. വൂപസമേതീതി വിസേസേന ഉപസമേതി. വിസേസേന ഉപസമനം പന സമ്മദേവ ഉപസമനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുട്ഠു ഉപസമേതീ’’തി.

നനു ച അഞ്ഞോപി സമാധി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ പടിപക്ഖധമ്മേ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി, അഥ കസ്മാ അയമേവ സമാധി ഏവം വിസേസേത്വാ വുത്തോതി? പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ നാനാവിതക്കവൂപസമസബ്ഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായാ’’തി (അ. നി. ൯.൧; ഉദാ. ൩൧). അപിച തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഞാണുത്തരസ്സേതം കമ്മട്ഠാനം, ഞാണുത്തരസ്സ ച കിലേസപ്പഹാനം ഇതരേഹി സാതിസയം, യഥാ സദ്ധാധിമുത്തേഹി ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. തസ്മാ ഇമം വിസേസം സന്ധായ ‘‘ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ നിമിത്തപാതുഭാവേ സതി ഖണേനേവ അങ്ഗപാതുഭാവസബ്ഭാവതോ അയമേവ സമാധി ‘‘ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീ’’തി വുത്തോ. യഥാ തം മഹതോ അകാലമേഘസ്സ ഉട്ഠിതസ്സ ധാരാനിപാതേ ഖണേനേവ പഥവിയം രജോജല്ലസ്സ വൂപസമോ. തേനാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാഅകാലമേഘോ ഉട്ഠിതോ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൯൮൫; പാരാ. ൧൬൫). സാസനികസ്സ ഝാനഭാവനാ യേഭുയ്യേന നിബ്ബേധഭാഗിയാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ’’തി. ബുദ്ധാനം പന ഏകംസേന നിബ്ബേധഭാഗിയാവ ഹോതി. ഇമമേവ ഹി കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ സബ്ബേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി. അരിയമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതോ അയം സമാധി അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അരിയമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുദ്ധിപ്പത്തോ’’തി.

അയം പനത്ഥോ വിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം വസേന സമ്മദേവ യുജ്ജതി. ഹേട്ഠാ പപഞ്ചവസേന വുത്തമത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ’’തി ആഹ, പിണ്ഡത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി.

൨൧൭. തമത്ഥന്തി തം ‘‘കഥം ഭാവിതോ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവസേന സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം. ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൯൦; മ. നി. ൧.൨൯൧; അ. നി. ൩.൬൧) ഇധ-സദ്ദോ ലോകം ഉപാദായ വുത്തോ, ‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൬൯) ഓകാസം, ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦) പദപൂരണമത്തം, ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) പന സാസനം, ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഇധാപി സാസനമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ തമത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകസ്സാതി സബ്ബപ്പകാരഗ്ഗഹണം സോളസ പകാരേ സന്ധായ. തേ ഹി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. ബാഹിരകാ ഹി ജാനന്താ ആദിതോ ചതുപ്പകാരമേവ ജാനന്തി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപടിസേധനോ’’തി, യഥാവുത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സയഭാവപടിസേധനോതി അത്ഥോ. ഏതേന ‘‘ഇധ ഭിക്ഖവേ’’തി ഇദം അന്തോഗധേവസദ്ദന്തി ദസ്സേതി. സന്തി ഹി ഏകപദാനിപി സാവധാരണാനി യഥാ ‘‘വായുഭക്ഖോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ’’തിആദി. പരിപുണ്ണസമണകരണധമ്മോ ഹി സോ, യോ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകോ. പരപ്പവാദാതി പരേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം നാനപ്പകാരാ വാദാ തിത്ഥായതനാനി.

അരഞ്ഞാദികസ്സേവ ഭാവനാനുരൂപസേനാസനതം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുദ്ദമോ ദമഥം അനുപഗതോ ഗോണോ കൂടഗോണോ. യഥാ ഥനേഹി സബ്ബസോ ഖീരം ന പഗ്ഘരതി, ഏവം ദോഹപടിബന്ധിനീ കൂടധേനു. രൂപസദ്ദാദികേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകോ അസ്സാദോ രൂപാരമ്മണാദിരസോ. പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണന്തി പബ്ബജ്ജതോ പുബ്ബേ, അനാദിമതി വാ സംസാരേ പരിചിതാരമ്മണം.

നിബന്ധേയ്യാതി ബന്ധേയ്യ. സതിയാതി സമ്മദേവ കമ്മട്ഠാനസല്ലക്ഖണസമ്പവത്തായ സതിയാ. ആരമ്മണേതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ. ദള്ഹന്തി ഥിരം, യഥാ സതോകാരിസ്സ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ സമാധി ഇജ്ഝതി, തഥാ ഥാമഗതം കത്വാതി അത്ഥോ.

വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനന്തി സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം, ഏകച്ചാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം, ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വിസേസാധിഗമസ്സ ചേവ അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനേന അധിഗതവിസേസാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ ച പദട്ഠാനഭൂതം.

വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഭഗവാ യോഗീനം അനുരൂപനിവാസട്ഠാനുപദിസനതോ.

ഭിക്ഖു ദീപിസദിസോ അരഞ്ഞേ ഏകികോ വിഹരിത്വാ പടിപക്ഖനിമ്മഥനേന ഇച്ഛിതത്ഥസാധനതോ. ഫലമുത്തമന്തി സാമഞ്ഞഫലമാഹ. പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിന്തി ഭാവനുസ്സാഹജവസ്സ യോഗ്ഗകരണഭൂമിഭൂതം.

൨൧൮. ഏവം വുത്തലക്ഖണേസൂതി അഭിധമ്മപരിയായേന (വിഭ. ൫൩൦), സുത്തന്തപരിയായേന ച വുത്തലക്ഖണേസു. രുക്ഖസമീപന്തി ‘‘യാവതാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ സമന്താ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂലന്തി വുച്ചതീ’’തി ഏവം വുത്തം രുക്ഖസ്സ സമീപട്ഠാനം. അവസേസസത്തവിധസേനാസനന്തി പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജന്തി ഏവം വുത്തം.

ഉതുത്തയാനുകൂലം ധാതുചരിയാനുകൂലന്തി ഗിമ്ഹാദിഉതുത്തയസ്സ, സേമ്ഹാദിധാതുത്തയസ്സ, മോഹാദിചരിയത്തയസ്സ ച അനുകൂലം. തഥാ ഹി ഗിമ്ഹകാലേ ച അരഞ്ഞം അനുകൂലം, ഹേമന്തേ രുക്ഖമൂലം, വസ്സകാലേ സുഞ്ഞാഗാരം, സേമ്ഹധാതുകസ്സ സേമ്ഹപകതികസ്സ അരഞ്ഞം, പിത്തധാതുകസ്സ രുക്ഖമൂലം, വാതധാതുകസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം അനുകൂലം, മോഹചരിതസ്സ അരഞ്ഞം, ദോസചരിതസ്സ രുക്ഖമൂലം, രാഗചരിതസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം അനുകൂലം. അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികന്തി അസങ്കോചാവിക്ഖേപപക്ഖികം. സയനഞ്ഹി കോസജ്ജപക്ഖികം, ഠാനചങ്കമനാനി ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനി, ന ഏവം നിസജ്ജാ. തതോ ഏവസ്സ സന്തതാ. നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം പല്ലങ്കാഭുജനേന, അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസുഖതം ഉപരിമകായസ്സ ഉജുകട്ഠപനേന, ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായം പരിമുഖം സതിയാ ഠപനേന ദസ്സേന്തോ. ഊരുബദ്ധാസനന്തി ഊരൂനമധോബന്ധനവസേന നിസജ്ജാ. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകം ഠപനം നിസജ്ജാ-വചനേനേവ ബോധിതന്തി ‘‘ഉജും കായ’’ന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ ‘‘ഉപരിമസരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകട്ഠപനം സരൂപതോ, പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. ന പണമന്തീതി ന ഓനമന്തി. ന പരിപതതീതി ന വിഗച്ഛതി വീഥിം ന വിലങ്ഘതി, തതോ ഏവ പുബ്ബേനാപരം വിസേസുപ്പത്തിയാ വുദ്ധിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി. ഇധ പരി-സദ്ദോ അഭി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬) വിയ. നിയ്യാനട്ഠോ പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ. തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ, പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.

൨൧൯. സതോവാതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഏവ സരന്തോ ഏവ അസ്സസതി നാസ്സ കാചി സതിവിരഹിതാ അസ്സാസപ്പവത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. സതോ പസ്സസതീതി ഏത്ഥാപി സതോവ പസ്സസതീതി ഏവ-സദ്ദോ ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ. സതോകാരീതി സതോ ഏവ ഹുത്വാ, സതിയാ ഏവ വാ കാതബ്ബസ്സ കത്താ, കരണസീലോ വാ. യദി ‘‘സതോവ അസ്സസതി സതോ പസ്സസതീ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ (മ. നി. ൩.൧൪൮; സം. നി. ൫.൯൮൬; പാരാ. ൧൬൫) വുത്തം, അഥ കസ്മാ ‘‘അസ്സസതി പസ്സസതി’’ച്ചേവ അവത്വാ ‘‘സതോകാരീ’’തി വുത്തം? ഏകരസം ദേസനം കാതുകാമതായ. പഠമചതുക്കേ പദദ്വയമേവ ഹി വത്തമാനകാലവസേന ആഗതം, ഇതരാനി അനാഗതകാലവസേന. തസ്മാ ഏകരസം ദേസനം കാതുകാമതായ സബ്ബത്ഥ (പടി. മ. ൧.൧൬൫ ആദയോ) ‘‘സതോകാരി’’ച്ചേവ വുത്തം.

ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘഅസ്സാസവസേന വിഭത്തിഅലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ദീഘന്തി വാ ഭഗവതാ വുത്തഅസ്സാസവസേന. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപന്തി വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ‘‘അവിക്ഖേപോ’’തി ലദ്ധനാമചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവം പജാനതോ. സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതീതി ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേനാതി യഥാവുത്തായ സതിയാ, യഥാവുത്തേന ച ഞാണേന. ഇദം വുത്ത ഹോതി – ദീഘം അസ്സാസം ആരമ്മണഭൂതം അവിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ, അസമ്മോഹതോ വാ പജാനന്തസ്സ തത്ഥ സതി ഉപട്ഠിതാ ഏവ ഹോതി, തം സമ്പജാനന്തസ്സ ആരമ്മണകരണവസേന, അസമ്മോഹവസേന വാ സമ്പജഞ്ഞം, തദധീനസതിസമ്പജഞ്ഞേന തംസമങ്ഗീ യോഗാവചരോ സതോകാരീ നാമ ഹോതീതി. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ ഹുത്വാ അസ്സസനസ്സ വസേന. ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീഅസ്സാസവസേനാ’’തി വാ പാഠോ. തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ അസ്സാസാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീഅസ്സാസാ, തേസം വസേനാതി അത്ഥോ. വിനയനയേന അന്തോ ഉട്ഠിതസസനം അസ്സാസോ, ബഹി ഉട്ഠിതസസനം പസ്സാസോ. സുത്തന്തനയേന പന ബഹി ഉട്ഠഹിത്വാപി അന്തോ സസനതോ അസ്സാസോ, അന്തോ ഉട്ഠഹിത്വാപി ബഹി സസനതോ പസ്സാസോ. അയമേവ ച നയോ –

‘‘അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ചാ’’തി, ‘‘പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ചാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൭) –

ഇമായ പാളിയാ സമേതി.

പഠമം അബ്ഭന്തരവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി, തസ്മാ പവത്തിക്കമേന അസ്സാസോ പഠമം വുത്തോതി വദന്തി. താലും ആഹച്ച നിബ്ബായതീതി താലും ആഹച്ച നിരുജ്ഝതി. തേന കിര സമ്പതിജാതോ ബാലദാരകോ ഖിപിതം കരോതി. ഏവം താവാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം. കേചി ‘‘ഏവം താവാതി അനേന പവത്തിക്കമേന അസ്സാസോ ബഹിനിക്ഖമനവാതോതി ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ’’തി വദന്തി.

അദ്ധാനവസേനാതി കാലദ്ധാനവസേന. അയം ഹി അദ്ധാന-സദ്ദോ കാലസ്സ, ദേസസ്സ ച വാചകോ. തത്ഥ ദേസദ്ധാനം ഉദാഹരണഭാവേന ദസ്സേത്വാ കാലദ്ധാനവസേന അസ്സാസപസ്സാസാനം ദീഘരസ്സതം വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഓകാസദ്ധാനന്തി ഓകാസഭൂതം അദ്ധാനം. ഫരിത്വാതി ബ്യാപേത്വാ. ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി അനേകകലാപഭാവേന. ദീഘം അദ്ധാനന്തി ദീഘം പദേസം. തസ്മാതി സണികം പവത്തിയാ ദീഘസന്താനതായ ‘‘ദീഘാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏത്ഥ ച ഹത്ഥിആദിസരീരേ, സുനഖാദിസരീരേ ച അസ്സാസപസ്സാസാനം ദേസദ്ധാനവിസിട്ഠേന കാലദ്ധാനവസേനേവ ദീഘരസ്സതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സണികം പൂരേത്വാ സണികമേവ നിക്ഖമന്തി’’, ‘‘സീഘം പൂരേത്വാ സീഘമേവ നിക്ഖമന്തീ’’തി ച വചനതോ. മനുസ്സേസൂതി സമാനപ്പമാണേസുപി മനുസ്സസരീരേസു. ദീഘം അസ്സസന്തീതി ദീഘം അസ്സാസപ്പബന്ധം പവത്തേന്തീതി അത്ഥോ. പസ്സസന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുനഖസസാദയോ വിയ രസ്സം അസ്സസന്തി ച പസ്സസന്തി ചാതി യോജനാ. ഇദം പന ദീഘം, രസ്സഞ്ച അസ്സസനം, പസ്സസനഞ്ച തേസം സത്താനം സരീരസഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. തേസന്തി സത്താനം. തേതി അസ്സാസപസ്സാസാ. ഇത്തരമദ്ധാനന്തി അപ്പകം കാലം.

നവഹാകാരേഹീതി ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ പുബ്ബേനാപരം അലദ്ധവിസേസസ്സ കേവലം അദ്ധാനവസേന ആദിതോ വുത്താ തയോ ആകാരാ, തേ ച ഖോ ഏകച്ചോ അസ്സാസം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേതി, ഏകച്ചോ പസ്സാസം, ഏകച്ചോ തദുഭയന്തി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം വസേന. കേചി പന ‘‘അസ്സസതിപി പസ്സസതിപീതി ഏകജ്ഝം വചനം ഭാവനായ നിരന്തരം പവത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വദന്തി. ഛന്ദവസേന പുബ്ബേ വിയ തയോ, തഥാ പാമോജ്ജവസേനാതി ഇമേഹി നവഹാകാരേഹി.

കാമം ചേത്ഥ ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തയോ ഏവ ആകാരാ ലബ്ഭന്തി, തന്തിവസേന പന സബ്ബേസം പാളിആരുള്ഹത്താ, തേസം വസേന പരികമ്മസ്സ കാതബ്ബത്താ ച ‘‘തത്രായം ഭിക്ഖു നവഹാകാരേഹീ’’തി വുത്തം. ഏവം പജാനതോതി ഏവം യഥാവുത്തേഹി ആകാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസേ പജാനതോ, തത്ഥ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ. ഏകേനാകാരേനാതി ദീഘം അസ്സാസാദീസു ചതൂസു ആകാരേസു ഏകേന ആകാരേന, നവസു തീസു വാ ഏകേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി –

‘‘ദീഘോ രസ്സോ ച അസ്സാസോ, പസ്സാസോപി ച താദിസോ;

ചത്താരോ വണ്ണാ വത്തന്തി, നാസികഗ്ഗേ വ ഭിക്ഖുനോ’’തി.

അയം ഭാവനാ അസ്സാസപസ്സാസകായാനുപസ്സനാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ സമ്പജ്ജതീ’’തി.

ഇദാനി പാളിവസേനേവ തേ നവ ആകാരേ, ഭാവനാവിധിഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കഥം പജാനാതീതി പജാനനവിധിം കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛതി. ദീഘം അസ്സാസന്തി വുത്തലക്ഖണം ദീഘം അസ്സാസം. അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി ‘‘അദ്ധാന’’ന്തി സങ്ഖം ഗതേ ദീഘേ കാലേ, ദീഘം ഖണന്തി അത്ഥോ. കോട്ഠാസപരിയായോ വാ സങ്ഖാത-സദ്ദോ ‘‘ഥേയ്യസങ്ഖാത’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൯൧) വിയ, തസ്മാ അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി അദ്ധാനകോട്ഠാസേ, ദേസഭാഗേതി അത്ഥോ. ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹന്തിയാ ലദ്ധസ്സാദത്താ തത്ഥ സാതിസയോ കത്തുകാമതാലക്ഖണോ കുസലച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഛന്ദവസേനാതി തഥാപവത്തഛന്ദസ്സ വസേന സവിസേസം ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം വുദ്ധിം ഫാതിം ഗമേന്തസ്സ. തതോ സുഖുമതരന്തി യഥാവുത്തഛന്ദപ്പവത്തിയാ പുരിമതോ സുഖുമതരം. ഭാവനാബലേന ഹി പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥപരിളാഹതായ കായസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമതരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതീതി അസ്സാസപസ്സാസാനം സുഖുമതരഭാവേന ആരമ്മണസ്സ സന്തതരതായ, കമ്മട്ഠാനസ്സ ച വീഥിപടിപന്നതായ ഭാവനാചിത്തസഹഗതോ പമോദോ ഖുദ്ദികാദിഭേദാ തരുണപീതി ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തം വിവത്തതീതി അനുക്കമേന അസ്സാസപസ്സാസാനം അതിവിയ സുഖുമതരഭാവപ്പത്തിയാ അനുപട്ഠഹനേ വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്തേഹി ചിത്തം വിനിവത്തതീതി കേചി. ഭാവനാബലേന പന സുഖുമതരഭാവപ്പത്തേസു അസ്സാസപസ്സാസേസു തത്ഥ പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപ്പന്നേ പകതിഅസ്സാസപസ്സാസതോ ചിത്തം നിവത്തതി. ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതീതി തസ്മിം പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപചാരപ്പനാഭേദേ സമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ പുന ഝാനനിബ്ബത്തനത്ഥം ബ്യാപാരാഭാവതോ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതീതി. സാ പനായം ഉപേക്ഖാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി നവഹി പകാരേഹി പവത്താ. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി ദീഘാകാരാ അസ്സാസപസ്സാസാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി സമൂഹട്ഠേന കായോ. അസ്സാസപസ്സാസേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്തമ്പേത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസസമഞ്ഞമേവ വുത്തം. ഉപട്ഠാനം സതീതി ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി സതി ഉപട്ഠാനം നാമ. അനുപസ്സനാ ഞാണന്തി സമഥവസേന നിമിത്തസ്സ അനുപസ്സനാ, വിപസ്സനാവസേന അസ്സാസപസ്സാസേ, തന്നിസ്സയഞ്ച കായം ‘‘രൂപ’’ന്തി, ചിത്തം തംസമ്പയുത്തധമ്മേ ച ‘‘അരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേത്വാ നാമരൂപസ്സ അനുപസ്സനാ ച ഞാണം, തത്ഥ യഥാഭൂതാവബോധോ. കായോ ഉപട്ഠാനന്തി സോ കായോ ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗന്ത്വാ സതി ഏത്ഥ തിട്ഠതീതി ഉപട്ഠാനം നാമ. ഏത്ഥ ച ‘‘കായോ ഉപട്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ ഇതരകായസ്സാപി സങ്ഗഹോ ഹോതി യഥാവുത്തസമ്മസനചാരസ്സാപി ഇധ ഇച്ഛിതത്താ. നോ സതീതി സോ കായോ സതി നാമ ന ഹോതി. സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച സരണട്ഠേന, ഉപതിട്ഠനട്ഠേന ച. തായ സതിയാതി യഥാവുത്തായ സതിയാ. തേന ഞാണേനാതി യഥാവുത്തേനേവ ഞാണേന. തം കായന്തി തം അസ്സാസപസ്സാസകായഞ്ചേവ തന്നിസ്സയരൂപകായഞ്ച. അനുപസ്സതീതി ഝാനസമ്പയുത്തഞാണേന ചേവ വിപസ്സനാഞാണേന ച അനു അനു പസ്സതി. തേന വുച്ചതി കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാതി തേന അനുപസ്സനേന യഥാവുത്തേ കായേ അയം കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാതി വുച്ചതി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാ അയം യഥാവുത്തേ അസ്സാസപസ്സാസകായേ, തസ്സ നിസ്സയഭൂതേ കരജകായേ ച കായസ്സേവ അനുപസ്സനാ അനുദകഭൂതായ മരീചിയാ ഉദകാനുപസ്സനാ വിയ ന അനിച്ചാദിസഭാവേ കായേ നിച്ചാദിഭാവാനുപസ്സനാ, അഥ ഖോ യഥാരഹം അനിച്ചദുക്ഖാനത്താസുഭഭാവസ്സേവാനുപസ്സനാ. അഥ വാ കായേ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ താദിസം അനനുപസ്സിത്വാ കായമത്തസ്സേവ അനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാ, തായ കായാനുപസ്സനായ സമ്പയുത്താ സതിയേവ ഉപട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, തസ്സ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാതി.

ഏസ നയോതി ‘‘നവഹി ആകാരേഹീ’’തിആദിനാ വുത്തവിധിം രസ്സ-പദേ അതിദിസതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം യഥാദസ്സിതേ ‘‘കഥം ദീഘം അസ്സസന്തോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൪൮; സം. നി. ൫.൯൮൬; പാരാ. ൧൬൫) ആഗതേ പാളിനയേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം രസ്സപദവസേന ആഗതേ പാളിനയേ.

അയന്തി യോഗാവചരോ. അദ്ധാനവസേനാതി ദീഘകാലവസേന. ഇത്തരവസേനാതി പരിത്തകാലവസേന. ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹി.

താദിസോതി ദീഘോ, രസ്സോ ച. ചത്താരോ വണ്ണാതി ചത്താരോ ആകാരാ, തേ ച ദീഘാദയോ ഏവ. നാസികഗ്ഗേ വ ഭിക്ഖുനോതി ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തം ‘‘നാസികഗ്ഗേ വാ’’തി, വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന ഉത്തരോട്ഠം സങ്ഗണ്ഹാതി.