൨. ധമ്മാനുസ്സതികഥാവണ്ണനാ

൧൪൬. ധമ്മാനുസ്സതിന്തി ഏത്ഥ പദത്ഥോ, സഭാവത്ഥോ ച ആദിതോ വുത്തോയേവാതി തം അനാമസിത്വാ ഭാവനാവിധാനമേവ ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മാനുസ്സതിം ഭാവേതുകാമേനാപീ’’തിആദി ആരദ്ധം. കസ്മാ പനേത്ഥ ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വിയ ‘‘അവേച്ചപ്പസാദസമന്നാഗതേനാ’’തി ന വുത്തം. നനു ഏതാ പടിപാടിയാ ഛ അനുസ്സതിയോ അരിയസാവകാനം വസേന ദേസനം ആരുള്ഹാതി? സച്ചമേതം, ഏവം സന്തേപി ‘‘പരിസുദ്ധസീലാദിഗുണാനം പുഥുജ്ജനാനമ്പി ഇജ്ഝന്തീ’’തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവേച്ചപ്പസാദസമന്നാഗതേനാ’’തി ഇധ ന വുത്തം, അരിയസാവകാനം പന സുഖേന ഇജ്ഝന്തീതി. തഥാപി പാളിയം ആഗതത്താ ച ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, അയഞ്ച വിചാരോ പരതോ ആഗമിസ്സതേവ.

൧൪൭. പരിയത്തിധമ്മോപീതി പി-സദ്ദേന ലോകുത്തരധമ്മം സമ്പിണ്ഡേതി. ഇതരേസൂതി സന്ദിട്ഠികാദിപദേസു. ലോകുത്തരധമ്മോവാതി അവധാരണം നിപ്പരിയായേന സന്ദിട്ഠികാദിഅത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, പരിയായതോ പനേതേ പരിയത്തിധമ്മേപി സമ്ഭവന്തേവ. തഥാ ഹി പരിയത്തിധമ്മോ ബഹുസ്സുതേന ആഗതാഗമേന പരമേന സതിനേപക്കേന സമന്നാഗതേന പഞ്ഞവതാ ആദികല്യാണതാദിവിസേസതോ സയം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. ആചരിയപയിരുപാസനായ വിനാ ന ലബ്ഭാതി ചേ? ലോകുത്തരധമ്മേപി സമാനേ കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേനേവ സിജ്ഝനതോ, തഥാ സത്ഥുസന്ദസ്സനേപി. ‘‘സന്ദിട്ഠിയാ ജയതീ’’തി അയം പനത്ഥോ തിത്ഥിയനിമ്മദ്ദനേ നിപ്പരിയായതോവ ലബ്ഭതി, കിലേസജയേ പരിയായതോ പരമ്പരാഹേതുഭാവതോ. ‘‘സന്ദിട്ഠം അരഹതീ’’തി അയമ്പി അത്ഥോ ലബ്ഭതേവ, സബ്ബസോ സംകിലേസധമ്മാനം പഹാനം, വോദാനധമ്മാനം പരിബ്രൂഹനഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തത്താ. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘യേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി, ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി നോ വിരാഗായ, സഞ്ഞോഗായ സംവത്തന്തി നോ വിസഞ്ഞോഗായ, സഉപാദാനായ സംവത്തന്തി നോ അനുപാദാനായ. ഏകംസേന, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി ‘നേസോ ധമ്മോ, നേസോ വിനയോ, നേതം സത്ഥുസാസന’’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൦൬; അ. നി. ൮.൫൩), ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦) ച ഏവമാദീഹി സുത്തപദേഹി വിഭാവേതബ്ബോ. അകാലികാധിഗമുപായതായ അകാലികോ. വിജ്ജമാനതാപരിസുദ്ധതാഹി ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ. തതോ ഏവ വട്ടദുക്ഖനിത്ഥരണത്ഥികേഹി അത്തനോ ചിത്തേ ഉപനയനം, ചിത്തസ്സ വാ തത്ഥ ഉപനയനം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ. വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ പരിചയേന സമ്മദേവ അത്ഥവേദം, ധമ്മവേദഞ്ച ലഭന്തേഹി പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. ഏവം സന്ദിട്ഠികാദിപദേസു പരിയത്തിധമ്മമ്പി പക്ഖിപിത്വാ മനസികാരോ യുജ്ജതേവ.

സാതി ഗാഥാ. സമന്തഭദ്രകത്താതി സബ്ബഭാഗേഹി സുന്ദരത്താ. ധമ്മസ്സാതി സാസനധമ്മസ്സ. കിഞ്ചാപി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നാമ പരമത്ഥതോ കോചി നത്ഥി, യേസു പന അവയവേസു സമുദായരൂപേന അവേക്ഖിതേസു ‘‘ഗാഥാ’’തി സമഞ്ഞാ, തം തതോ ഭിന്നം വിയ കത്വാ സംസാമിവോഹാരം ആരോപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമേന പാദേന ആദികല്യാണാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏകാനുസന്ധിക’’ന്തി ഇദം നാതിബഹുവിഭാഗം യഥാനുസന്ധിനാ ഏകാനുസന്ധികം സന്ധായ വുത്തം, ഇതരസ്സ പന തേനേവ ദേസേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനഭാഗാ ലബ്ഭന്തീതി. നിദാനേനാതി കാലദേസദേസകപരിസാദിഅപദിസനലക്ഖണേന നിദാനഗന്ഥേന. നിഗമനേനാതി ‘‘ഇദമവോചാ’’തിആദികേന (സം. നി. ൧.൨൪൯), ‘‘ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൭) വാ യഥാവുത്തത്ഥനിഗമനേന.

അയം കഥാ വിസേസതോ സുത്തപിടകസംവണ്ണനാതി കത്വാ സുത്തപിടകവസേന ധമ്മസ്സ ആദികല്യാണാദികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സുത്തപിടകവിനയപിടകാനം വസേന തം ദസ്സേതും ‘‘സനിദാനസഉപ്പത്തികത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സനിദാനസഉപ്പത്തികത്താതി യഥാവുത്തനിദാനേന സനിദാനതായ, സഅട്ഠുപ്പത്തികതായ ച. വേനേയ്യാനം അനുരൂപതോതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ, ധമ്മദേസനായ ച തംതംസിക്ഖാപദഭാവേന പഞ്ഞാപിയമാനസ്സ വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം പവത്തിയമാനസ്സ അനുരൂപതോ. അത്ഥസ്സാതി ദേസിയമാനസ്സ ച സീലാദിഅത്ഥസ്സ. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു (സം. നി. ൧.൨൪൯)? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൯൫) തത്ഥ തത്ഥ ഹേതൂപമാഗഹണേന ഹേതുദാഹരണയുത്തതോ.

ഏവം സുത്തവിനയവസേന പരിയത്തിധമ്മസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തീണി പിടകാനി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ തം ദസ്സേതും ‘‘സകലോപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സാസനധമ്മോതി –

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦) –

ഏവം വുത്തസ്സ സത്ഥുസാസനസ്സ പകാസകോ പരിയത്തിധമ്മോ. സീലേന ആദികല്യാണോ സീലമൂലകത്താ സാസനസ്സ. സമഥാദീഹി മജ്ഝേകല്യാണോ തേസം സാസനസമ്പത്തിയാ വേമജ്ഝഭാവതോ. നിബ്ബാനേന പരിയോസാനകല്യാണോ തദധിഗമതോ ഉത്തരികരണീയാഭാവതോ. സാസനേ സമ്മാപടിപത്തി നാമ പഞ്ഞായ ഹോതി, തസ്സാ ച സീലം, സമാധി ച മൂലന്തി ആഹ ‘‘സീലസമാധീഹി ആദികല്യാണോ’’തി. പഞ്ഞാ പന അനുബോധപടിവേധവസേന ദുവിധാതി തദുഭയമ്പി ഗണ്ഹന്തോ ‘‘വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ’’തി ആഹ. തസ്സ നിപ്ഫത്തി ഫലം, കിച്ചം നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയാ, തതോ പരം കത്തബ്ബം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ’’തി. ഫലഗ്ഗഹണേന വാ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനമാഹ, ഇതരേന ഇതരം, തദുഭയഞ്ച സാസനസമ്പത്തിയാ ഓസാനന്തി ആഹ ‘‘ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ’’തി.

ബുദ്ധസ്സ സുബോധിതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതാ, തായ ആദികല്യാണോ തപ്പഭവത്താ. സബ്ബസോ സംകിലേസപ്പഹാനം വോദാനം, പാരിപൂരീ ച ധമ്മസുധമ്മതാ, തായ മജ്ഝേകല്യാണോ തംസരീരത്താ. സത്ഥാരാ യഥാനുസിട്ഠം തഥാ പടിപത്തി സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി, തായ പരിയോസാനകല്യാണോ, തായ സാസനസ്സ ലോകേ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവതോ. തന്തി സാസനധമ്മം. തഥത്തായാതി യഥത്തായ ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, തഥത്തായ തഥഭാവായ. സോ പന അഭിസമ്ബോധി പച്ചേകബോധി സാവകബോധീതി തിവിധോ, ഇതോ അഞ്ഞഥാ നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ അഭാവതോ. തത്ഥ സബ്ബഗുണേഹി അഗ്ഗഭാവതോ, ഇതരബോധിദ്വയമൂലതായ ച പഠമായ ബോധിയാ ആദികല്യാണതാ, ഗുണേഹി വേമജ്ഝഭാവതോ ദുതിയായ മജ്ഝേകല്യാണതാ, തദുഭയാവരതായ, തദോസാനതായ ച സാസനധമ്മസ്സ തതിയായ പരിയോസാനകല്യാണതാ വുത്താ.

ഏസോതി സാസനധമ്മോ. നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോതി വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ സദ്ധമ്മം സുണന്തസ്സ നീവരണാനം വിക്ഖമ്ഭനസമ്ഭവതോ. വുത്തം ഹേതം –

‘‘യഥാ യഥാവുസോ, ഭിക്ഖുനോ സത്ഥാ വാ ധമ്മം ദേസേതി, അഞ്ഞതരോ വാ ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ, തഥാ തഥാ സോ തത്ഥ ലഭതി അത്ഥവേദം ലഭതി ധമ്മവേദ’’ന്തി (അ. നി. ൫.൨൬).

‘‘യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, സമയേ അരിയസാവകോ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതി, പഞ്ചസ്സ നീവരണാനി തസ്മിം സമയേ പഹീനാനി ഹോന്തീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൧൯) –

ച ആദി. സമഥവിപസ്സനാസുഖാവഹനതോതി സമഥസുഖസ്സ ച വിപസ്സനാസുഖസ്സ ച സമ്പാദനതോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖ’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൭൯; മ. നി. ൨.൧൩൮).

തഥാ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനതം;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി ച. (ധ. പ. ൩൭൪, ൩൭൩);

തഥാപടിപന്നോതി യഥാ സമഥവിപസ്സനാസുഖം ആവഹതി, യഥാ വാ സത്ഥാരാ അനുസിട്ഠം, തഥാ പടിപന്നോ സാസനധമ്മോ. താദിഭാവാവഹനതോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവസേന ഇട്ഠാദീസു താദിഭാവസ്സ ലോകധമ്മേഹി അനുപലേപസ്സ ആവഹനതോ. ഏസ ഭഗവാ വുത്തനയേന തിവിധകല്യാണം ധമ്മം ദേസേന്തോ യം സാസനബ്രഹ്മചരിയം, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി, തം യഥാനുരൂപം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനന്തി യോജനാ.

തത്ഥ അവിസേസേന തിസ്സോ സിക്ഖാ, സകലോ ച തന്തിധമ്മോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കതമേസാനം ഖോ, ഭന്തേ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബ്രഹ്മചരിയം നചിരട്ഠിതികം അഹോസീ’’തിആദി (പാരാ. ൧൮). സബ്ബസിക്ഖാനം മണ്ഡഭൂതസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതോ അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൩; സം. നി. ൫.൧൮൬). യഥാനുരൂപന്തി യഥാരഹം. സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം ഹി സാസനബ്രഹ്മചരിയം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അത്ഥസമ്പത്തിയാതി സമ്പന്നത്ഥതായ. സമ്പത്തിഅത്ഥോ ഹി ഇധ സഹ-സദ്ദോ. ഇതരം പന യഥാവുത്തേനത്ഥേന സാത്ഥം, സബ്യഞ്ജനഞ്ച. യേ പനേത്ഥ ‘‘വചനസഭാവം സാത്ഥം, അത്ഥസഭാവം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി വിഭജിത്വാ വദന്തി, തം ന സുന്ദരം, തഥാ വിഭത്തസ്സ പരിയത്തിധമ്മസ്സ അഭാവതോ. സദ്ദത്ഥാ ഹി അഭിന്നരൂപാ വിയ ഹുത്വാ വിനിയോഗം ഗച്ഛന്തി. തഥാ ഹി നേസം ലോകിയാമിസ്സീഭാവം പടിജാനന്തി. സതിപി വാ ഭേദേ ‘‘സബ്യഞ്ജന’’ന്തി ഏത്ഥ യദി തുല്യയോഗോ അധിപ്പേതോ ‘‘സപുത്തോ ആഗതോ’’തിആദീസു വിയ, ഏവം സതി ‘‘അത്ഥപടിസരണാ, ഭിക്ഖവേ, ഹോഥ, മാ ബ്യഞ്ജനപടിസരണാ’’തി അത്ഥപ്പധാനവാദോ ബാധിതോ സിയാ, അഥ വിജ്ജമാനതാമത്തം ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’തിആദീസു വിയ ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തി അഗ്ഗഹിതാ സിയാ. തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനന്തി ഏത്ഥ നേത്തിനയേനാപി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സങ്കാസന…പേ… സബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ യദിപി നേത്തിയം ബ്യഞ്ജനമുഖേന ബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ‘‘അക്ഖരം പദ’’ന്തിആദിനാ (നേത്തി. ൪ ദ്വാദസപദ) ബ്യഞ്ജനപദാനി പഠമം ഉദ്ദിട്ഠാനി, ഇധ പന പാളിയം ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തി ആഗതത്താ അത്ഥപദാനിയേവ പഠമം ദസ്സേതും ‘‘സങ്കാസനപകാസനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ കാസനം ദീപനം സങ്കാസനം ‘‘മഞ്ഞമാനോ ഭിക്ഖു ബദ്ധോ മാരസ്സ, അമഞ്ഞമാനോ മുത്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൪) വിയ. തത്തകേന ഹി തേന ഭിക്ഖുനാ പടിവിദ്ധം. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ’’തിആദി. പഠമം കാസനം പകാസനം. ആദികമ്മസ്മിം ഹി അയം പസദ്ദോ ‘‘പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൨൦) വിയ. തിക്ഖിന്ദ്രിയാപേക്ഖം ചേതം പദദ്വയം ഉദ്ദേസഭാവതോ. തിക്ഖിന്ദ്രിയോ ഹി സങ്ഖേപതോ പഠമഞ്ച വുത്തമത്ഥം പടിപജ്ജതി. സംഖിത്തസ്സ വിത്ഥാരവചനം, സകിം വുത്തസ്സ പുന വചനഞ്ച വിവരണവിഭജനാനി. യഥാ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി സങ്ഖേപതോ സകിംയേവ ച വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) വിത്ഥാരതോ വിവരണവസേന, വിഭജനവസേന ച പുന വചനം. മജ്ഝിമിന്ദ്രിയാപേക്ഖമേതം പദദ്വയം നിദ്ദേസഭാവതോ. വിവടസ്സ വിത്ഥാരതരാഭിധാനം, വിഭത്തസ്സ ച പകാരേഹി ഞാപനം വേനേയ്യാനം ചിത്തപരിതോസനം ഉത്താനീകരണപഞ്ഞാപനാനി. യഥാ ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨) വിവടവിഭത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘കതമോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ? യോ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഫുസനാ സമ്ഫുസനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨) ഉത്താനീകിരിയാ, പഞ്ഞാപനാ ച. മുദിന്ദ്രിയാപേക്ഖമേതം പദദ്വയം പടിനിദ്ദേസഭാവതോ. ‘‘പഞ്ഞാപനപട്ഠപനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപകാസനഅത്ഥപദസമായോഗതോ’’തിപി പാഠോ.

കഥം പനായം പാഠവികപ്പോ ജാതോതി? വുച്ചതേ – നേത്തിപാളിയം ആഗതനയേന പുരിമപാഠോ. തത്ഥ ഹി –

‘‘സങ്കാസനാ പകാസനാ,

വിവരണാ വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തി;

ഏതേഹി ഛഹി പദേഹി,

അത്ഥോ കമ്മഞ്ച നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തി. (നേത്തി. ൪ ദ്വാദസപദ) –

ദേസനാഹാരയോജനായ ച ഏതസ്സേവത്ഥസ്സ ‘‘സങ്കാസനാ പകാസനാ’’തിആദിനാ ആഗതം. പച്ഛിമോ പന ‘‘പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി ‘പസ്സഥാ’തി ചാഹാ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦) സുത്തേ ആഗതനയേന ബ്യഞ്ജനമത്തകതോ. ഏവഞ്ച നേസം ദ്വിന്നം പാഠാനം വിസേസോ, ന അത്ഥതോ. തഥാ ഹി സങ്ഖേപതോ ‘‘പഠമം ഞാപനം പഞ്ഞാപനം, പഠമമേവ ഠപനം പട്ഠപന’’ന്തി ഇമാനി പദാനി സങ്കാസനപകാസനപദേഹി അത്ഥതോ അവിസിട്ഠാനി. യഞ്ച പുരിമപാഠേ ഛട്ഠം പദം ‘‘പകാരതോ ഞാപന’’ന്തി പഞ്ഞാപനം വുത്തം, തം ദുതിയപാഠേ പകാസനപദേന ‘‘നിബ്ബിസേസം പകാരതോ കാസന’’ന്തി കത്വാ. യസ്മാ ഞാപനകാസനാനി അത്ഥാവഭാസനസഭാവതായ അഭിന്നാനി, സബ്ബേസഞ്ച വേനേയ്യാനം ചിത്തസ്സ തോസനം, ബുദ്ധിയാ ച നിസാനം യാഥാവതോ വത്ഥുസഭാവാവഭാസനേ ജായതീതി. ഏവം അത്ഥപദരൂപത്താ പരിയത്തിഅത്ഥസ്സ യഥാവുത്തഛഅത്ഥപദസമായോഗതോ സാത്ഥം സാസനം.

അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസസമ്പത്തിയാതി ഏത്ഥ ഉച്ചാരണവേലായം അപരിയോസിതേ പദേ വണ്ണോ അക്ഖരം. ‘‘ഏകക്ഖരം പദം അക്ഖര’’ന്തി ഏകേ ‘‘ആ ഏവം കിര ത’’ന്തിആദീസു ആ-കാരാദയോ വിയ. ‘‘വിസുദ്ധകരണാനം മനസാ ദേസനാവാചായ അക്ഖരണതോ അക്ഖര’’ന്തി അഞ്ഞേ. വിഭത്തിയന്തം അത്ഥഞാപനതോ പദം. സങ്ഖേപതോ വുത്തം പദാഭിഹിതം അത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യം. ‘‘കിരിയാപദം അബ്യയകാരകവിസേസനയുത്തം വാക്യ’’ന്തി ഹി വദന്തി. പകാരതോ വാക്യവിഭാഗോ ആകാരോ. ആകാരാഭിഹിതം നിബ്ബചനം നിരുത്തി. നിബ്ബചനവിത്ഥാരോ നിസ്സേസുപദേസതോ നിദ്ദേസോ. ഏതേസം അക്ഖരാദീനം ബ്യഞ്ജനപദാനം സമ്പത്തിയാ സമ്പന്നതായ സബ്യഞ്ജനം.

തത്രായമസ്സ അത്ഥപദസമായോഗോ, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തി ച – അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതി, പദേഹി പകാസേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതി, ആകാരേഹി വിഭജതി, നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതി, നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതി, തഥാ അക്ഖരേഹി ഉഗ്ഘാടേത്വാ പദേഹി വിനേതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും, ബ്യഞ്ജനേഹി വിപഞ്ചേത്വാ ആകാരേഹി വിനേതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നിരുത്തീഹി നേത്വാ നിദ്ദേസേഹി വിനേതി നേയ്യം. ഏവഞ്ചായം ധമ്മോ ഉഗ്ഘടിയമാനോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞും വിനേതി, വിപഞ്ചിയമാനോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞും, നിയ്യമാനോ നേയ്യം. തത്ഥ ഉഗ്ഘടനാ ആദി, വിപഞ്ചനാ മജ്ഝേ, നയനമന്തേ. ഏവം തീസു കാലേസു തിധാ ദേസിതോ ദോസത്തയവിധമനോ ഗുണത്തയാവഹോ തിവിധവേനേയ്യവിനയനോതി. ഏവമ്പി തിവിധകല്യാണോയം ധമ്മോ അത്ഥബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിയാ ‘‘സാത്ഥോ സബ്യഞ്ജനോ’’തി വേദിതബ്ബോ ‘‘പരിപുണ്ണോ, പരിസുദ്ധോ’’തി ച.

അത്ഥഗമ്ഭീരതാതിആദീസു അത്ഥോ നാമ തന്തിഅത്ഥോ. ധമ്മോ തന്തി. പടിവേധോ തന്തിയാ, തന്തിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ. ദേസനാ മനസാ വവത്ഥാപിതായ തന്തിയാ ദേസനാ. തേ പനേതേ അത്ഥാദയോ യസ്മാ സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ മന്ദബുദ്ധീഹി ദുക്ഖോഗാഹാ, അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. അഥ വാ അത്ഥോ നാമ ഹേതുഫലം. ധമ്മോ ഹേതു. ദേസനാ പഞ്ഞത്തി, യഥാധമ്മം ധമ്മാഭിലാപോ, അനുലോമപടിലോമസങ്ഖേപവിത്ഥാരാദിവസേന വാ കഥനം. പടിവേധോ അഭിസമയോ, അത്ഥാനുരൂപം ധമ്മേസു, ധമ്മാനുരൂപം അത്ഥേസു, പഞ്ഞത്തിപഥാനുരൂപം പഞ്ഞത്തീസു അവബോധോ, തേസം തേസം വാ ധമ്മാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സലക്ഖണസങ്ഖാതോ അവിപരീതസഭാവോ. തേപി ചേതേ അത്ഥാദയോ യസ്മാ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി ദുപ്പഞ്ഞേഹി സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ ദുക്ഖോഗാഹാ, അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ച, തസ്മാ ഗമ്ഭീരാ. തേസു പടിവേധസ്സാപി അത്ഥസന്നിസ്സിതത്താ വുത്തം ‘‘അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥ’’ന്തി അത്ഥഗുണദീപനതോ. താസം ധമ്മദേസനാനം ബ്യഞ്ജനസന്നിസ്സിതത്താ വുത്തം ‘‘ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജന’’ന്തി താസം ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിദീപനതോ.

അത്ഥേസു പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. അത്ഥധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാസു പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി ഇമിസ്സാപി പടിസമ്ഭിദായ അത്ഥവിസയത്താ ആഹ ‘‘അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സാത്ഥ’’ന്തി, അത്ഥസമ്പത്തിയാ അസതി തദഭാവതോ. ധമ്മോതി തന്തി. നിരുത്തീതി തന്തിപദാനം നിദ്ധാരേത്വാ വചനം. തത്ഥ പഭേദഗതാനി ഞാണാനി ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി ആഹ ‘‘ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സബ്യഞ്ജനന്തി, അസതി ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ തദഭാവതോ. പരിക്ഖകജനപ്പസാദകന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ പരിക്ഖകജനാനം കിംകുസലഗവേസീനം പസാദാവഹം, തസ്മാ സാത്ഥം. അത്ഥസമ്പന്നന്തി ഫലേന ഹേതുനോ അനുമാനം നദീപൂരേന വിയ ഉപരി വുട്ഠിപ്പവത്തിയാ. സാത്ഥകതാ പനസ്സ പണ്ഡിതവേദനീയതായ, സാ പരമഗമ്ഭീരസണ്ഹസുഖുമഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ’’തിആദി (മഹാവ. ൮). ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി സബ്യഞ്ജനന്തി യസ്മാ ലോകിയജനസ്സ പസാദാവഹം, തസ്മാ സബ്യഞ്ജനം. ലോകിയജനോ ഹി ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ തുസ്സതി, ഇധാപി ഫലേന ഹേതുനോ അനുമാനം. സബ്യഞ്ജനതാ പനസ്സ സദ്ധേയ്യതായ, സാ ആദികല്യാണാദിഭാവതോ വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ പണ്ഡിതവേദനീയതോ സാത്ഥ’’ന്തി പഞ്ഞാപദട്ഠാനതായ അത്ഥസമ്പന്നതം ആഹ, തതോ പരിക്ഖകജനപ്പസാദകം. സദ്ധേയ്യതോ സബ്യഞ്ജനന്തി സദ്ധാപദട്ഠാനതായ ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നതം, തതോ ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഗമ്ഭീരാധിപ്പായതോ സാത്ഥന്തി അധിപ്പായതോ അഗാധാപാരതായ അത്ഥസമ്പന്നം അഞ്ഞഥാ തദഭാവതോ. ഉത്താനപദതോ സബ്യഞ്ജനന്തി സുബോധസദ്ദതായ ബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, പരമഗമ്ഭീരസ്സപി അത്ഥസ്സ വേനേയ്യാനം സുവിഞ്ഞേയ്യഭാവാപാദനതോ. സബ്ബോപേസ പഠമസ്സ അത്ഥദ്വയസ്സ പഭേദോ ദട്ഠബ്ബോ, തഥാ ചേവ തത്ഥ തത്ഥ സംവണ്ണിതം. തഥാ ഹേത്ഥ വികപ്പസ്സ, സമുച്ചയസ്സ വാ അഗ്ഗഹണം. ഉപനേതബ്ബസ്സാതി പക്ഖിപിതബ്ബസ്സ വോദാനത്ഥസ്സ അവുത്തസ്സ അഭാവതോ. സകലപരിപുണ്ണഭാവേനാതി സബ്ബഭാഗേഹി പരിപുണ്ണതായ. അപനേതബ്ബസ്സാതി സംകിലേസധമ്മസ്സ.

പടിപത്തിയാതി സീലവിസുദ്ധിയാദിസമ്മാപടിപത്തിയാ, തന്നിമിത്തം. അധിഗമബ്യത്തിതോതി സച്ചപടിവേധേന അധിഗമവേയ്യത്തിയസബ്ഭാവതോ സാത്ഥം കപിലവതാദി വിയ തുച്ഛം നിരത്ഥകം അഹുത്വാ അത്ഥസമ്പന്നന്തി കത്വാ. പരിയത്തിയാതി പരിയത്തിധമ്മപരിചയേന. ആഗമബ്യത്തിതോതി ദുരക്ഖാതധമ്മേസു പരിചയം കരോന്തസ്സ വിയ സമ്മോഹം അജനേത്വാ ബാഹുസച്ചവേയ്യത്തിയസബ്ഭാവതോ സബ്യഞ്ചനം. ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ ഹി സതി ആഗമബ്യത്തീതി. സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധയുത്തതോതി സീലാദീഹി പഞ്ചഹി ധമ്മകോട്ഠാസേഹി അവിരഹിതത്താ. കേവലപരിപുണ്ണം അനവസേസേന സമന്തതോ പുണ്ണം പൂരിതം. നിരുപക്കിലേസതോതി ദിട്ഠിമാനാദിഉപക്കിലേസാഭാവതോ. നിത്ഥരണത്ഥായാതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണായ. ലോകാമിസനിരപേക്ഖതോതി കഥഞ്ചിപി തണ്ഹാസന്നിസ്സയസ്സ അനിസ്സയനതോ.

ഏവം ആദികല്യാണതാദിഅപദേസേന സത്ഥു പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയവസേന ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയവസേനാപി തം ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥവിപല്ലാസാഭാവതോ വാ സുട്ഠു അക്ഖാതോതി സ്വാക്ഖാതോ’’തി വത്വാ തമത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിപല്ലാസമാപജ്ജതീതി തേസം ധമ്മേ ‘‘അന്തരായികാ’’തി വുത്തധമ്മാനം വിപാകാദീനം അന്തരായികത്താഭാവതോ ഏകംസേന അപായൂപപത്തിഹേതുതായ അഭാവതോ. നിയ്യാനികത്താഭാവതോതി അതമ്മയതാഭാവതോ, സംസാരതോ ച നിയ്യാനികാതി വുത്തധമ്മാനം ഏകച്ചയഞ്ഞകിരിയാപകതിപുരിസന്തരഞ്ഞാണാദീനം തതോ നിയ്യാനികത്താഭാവതോ വിപരീതോ ഏവ ഹോതി. തേനാതി അത്ഥസ്സ വിപല്ലാസാപജ്ജനേന. തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. തഥാഭാവാനതിക്കമനതോതി കമ്മന്തരായാദീനം പഞ്ചന്നം അന്തരായികഭാവസ്സ അരിയമഗ്ഗധമ്മാനം നിയ്യാനികഭാവസ്സ കദാചിപി അനതിവത്തനതോ.

നിബ്ബാനാനുരൂപായ പടിപത്തിയാതി അധിഗന്തബ്ബസ്സ സബ്ബസങ്ഖതവിനിസ്സടസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അനുരൂപായ സബ്ബസങ്ഖാരനിസ്സരണൂപായഭൂതായ സപുബ്ബഭാഗായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അക്ഖാതത്താതി യോജനാ. പടിപദാനുരൂപസ്സാതി സബ്ബദുക്ഖനിയ്യാനികഭൂതാ ആരമ്മണകരണമത്തേനാപി കിലേസേഹി അനാമസനീയാ യാദിസീ പടിപദാ, തദനുരൂപസ്സ. സുപഞ്ഞത്താതി സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹിതാ സമ്മാദിട്ഠിആദിപ്പഭേദാ മിച്ഛാദിട്ഠിആദീനം പഹായികഭാവേന സുട്ഠു സമ്മദേവ വിഹിതാ. സംസന്ദതി കിലേസമലവിസുദ്ധിതായ സമേതി. ഏവം മഗ്ഗനിബ്ബാനാനം പടിപദാപടിപജ്ജനീയഭാവേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞാനുരൂപതായ സ്വാക്ഖാതതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തിവിധസ്സാപി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ പച്ചേകം സ്വാക്ഖാതതം ദസ്സേതും ‘‘അരിയമഗ്ഗോ ചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അന്തദ്വയന്തി സസ്സതുച്ഛേദം, കാമസുഖഅത്തകിലമഥാനുയോഗം, ലീനുദ്ധച്ചം, പതിട്ഠാനായൂഹനന്തി ഏവം പഭേദം അന്തദ്വയം. അനുപഗമ്മാതി അനുപഗന്ത്വാ, അനുപഗമനഹേതു വാ. പടിപസ്സദ്ധകിലേസാനീതി സുട്ഠു വൂപസന്തകിലേസാനി, പടിപസ്സദ്ധിപ്പഹാനവസേന സമ്മദേവ പഹീനദോസാനി. സസ്സതാദിസഭാവവസേനാതി ‘‘സസ്സതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി അമതഞ്ച താണഞ്ച ലേണഞ്ചാ’’തിആദിനാ തേസു തേസു സുത്തേസു സസ്സതാദിഭാവകിത്തനവസേന.

൧൪൮. ‘‘രാഗാദീനം അഭാവം കരോന്തേന അരിയപുഗ്ഗലേന സാമം ദട്ഠബ്ബോ’’തി ഇമിനാ ‘‘അരിയമഗ്ഗേന മമ രാഗാദയോ പഹീനാ’’തി സയം അത്തനാ അനഞ്ഞനേയ്യേന ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠി, സന്ദിട്ഠി ഏവ സന്ദിട്ഠികോ.

തേന തേന അരിയസാവകേന പരസദ്ധായ പരസ്സ സദ്ദഹനേന പരനേയ്യേന ഗന്തബ്ബതം ഹിത്വാ ഞാപേതബ്ബതം പഹായ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന കരണഭൂതേന. പസത്ഥാ ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി യഥാ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. അരിയമഗ്ഗോ അത്തനാ സമ്പയുത്തായ സന്ദിട്ഠിയാ കിലേസേ ജയതി, അരിയഫലം തായ ഏവ അത്തനോ കാരണഭൂതായ, നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണേന അത്തനോ വിസയീഭൂതായ സന്ദിട്ഠിയാ കിലേസേ ജയതീതി യോജനാ.

ഭാവനാഭിസമയവസേന മഗ്ഗധമ്മോ. സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിബ്ബാനധമ്മോ. ഫലമ്പി ഹേട്ഠിമം സകദാഗാമിവിപസ്സനാദീനം പച്ചയഭാവേന ഉപരി മഗ്ഗാധിഗമസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവതോ പരിയായതോ ‘‘ദിസ്സമാനോ വട്ടഭയം നിവത്തേതീ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭതി.

൧൪൯. നാസ്സ കാലോതി നാസ്സ ആഗമേതബ്ബോ കാലോ അത്ഥി. യഥാ ഹി ലോകിയകുസലസ്സ ‘‘ഉപപജ്ജേ, അപരപരിയായേ’’തിആദിനാ ഫലദാനം പതി ആഗമേതബ്ബോ കാലോ അത്ഥി, ന ഏവമേതസ്സാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ന പഞ്ചാഹാ’’തിആദി. പകട്ഠോതി ദൂരോ. ഫലദാനം പതി കാലോ പകട്ഠോ അസ്സാതി കാലികോ, കാലന്തരഫലദായീ. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ഫലദാനേ’’തി. പത്തോതി ഉപനീതോ. ഇദന്തി ‘‘അകാലികോ’’തി പദം.

൧൫൦. വിധിന്തി വിധാനം, ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഏവംപവത്തവിധിവചനം. വിജ്ജമാനത്താതി പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭമാനത്താ. പരിസുദ്ധത്താതി കിലേസമലവിരഹേന സബ്ബഥാ വിസുദ്ധത്താ. അമനുഞ്ഞമ്പി കദാചി പയോജനവസേന യഥാസഭാവപ്പകാസനേന ദസ്സേതബ്ബം ഭവേയ്യാതി തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മനുഞ്ഞഭാവപ്പകാസനേനാ’’തി.

൧൫൧. ഉപനേതബ്ബോതി ഉപനേയ്യോ, ഉപനേയ്യോവ ഓപനേയ്യികോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ ആഹ ‘‘ഉപനേതബ്ബോതി ഓപനേയ്യികോ’’തി. ചിത്തേ ഉപനയനം ഉപ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘ഇദം സങ്ഖതേ ലോകുത്തരധമ്മേ യുജ്ജതീ’’തി. ചിത്തേ ഉപനയനന്തി പന ആരമ്മണഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണഭാവൂപനയനേ അധിപ്പേതേ അസങ്ഖതേപി യുജ്ജേയ്യ ‘‘ആരമ്മണകരണസങ്ഖാതം ഉപനയനം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ’’തി. അല്ലീയനന്തി ഫുസനം. നിബ്ബാനം ഉപനേതി അരിയപുഗ്ഗലന്തി അധിപ്പായോ.

൧൫൨. വിഞ്ഞൂഹീതി വിദൂഹി, പടിവിദ്ധസച്ചേഹീതി അത്ഥോ. തേ പന ഏകംസതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദയോ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹീ’’തി. ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘പതി അത്തനീ’’തി ഭുമ്മവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘അത്തനി അത്തനീ’’തി. വേദിതബ്ബോതി വുത്തം, കഥം വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഭാവിതോ മേ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘മേ’’തി ഇമിനാ ‘‘പച്ചത്ത’’ന്തി പദേന വുത്തമത്ഥം അന്വയതോ ദസ്സേത്വാ പുന ബ്യതിരേകേന ദസ്സേതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ‘‘വിഞ്ഞൂഹീ’’തി ഇദം അന്തോഗധാവധാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബാലാനം പന അവിസയോ ചേസാ’’തി ആഹ.

ഏവം ആദികല്യാണതാദിനാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അനുരൂപദേസനായ ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം പദം കാരണവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സന്ദിട്ഠികത്താതി യസ്മാ അയം ധമ്മോ വുത്തനയേന സാമം ദട്ഠബ്ബോ, സന്ദിട്ഠിയാ കിലേസേ വിദ്ധംസേതി, സന്ദസ്സനഞ്ച അരഹതി, തസ്മാ സ്വാക്ഖാതോ ദുരക്ഖാതേ തിത്ഥിയധമ്മേ തദഭാവതോ. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി യഥാരഹം അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൫൩. തസ്സേവന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.