൩. സങ്ഘാനുസ്സതികഥാവണ്ണനാ

൧൫൪. അരിയസങ്ഘഗുണാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന ‘‘സരണ’’ന്തി അരണീയതോ അരിയോ ച സോ സങ്ഘോ ച, അരിയാനം വാ സങ്ഘോ അരിയസങ്ഘോ, തസ്സ ഗുണാ.

൧൫൫. യം സമ്മാപടിപദം പടിപന്നോ ‘‘സുട്ഠു പടിപന്നോ’’തി വുച്ചതി. സാ അരിയമഗ്ഗപടിപദാ പടിപക്ഖധമ്മേ അനിവത്തിധമ്മേ കത്വാ പജഹനതോ പയോജനാഭാവാ സയമ്പി അനിവത്തിധമ്മാ, അധിഗന്തബ്ബസ്സ ച നിബ്ബാനസ്സ ഏകംസതോ അനുലോമീതി. തതോ ഏവ അപച്ചനീകാ, അനുധമ്മഭൂതാ ച, തസ്സാ ച പടിപന്നത്താ അരിയസങ്ഘോ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘സുട്ഠു പടിപന്നോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അനിവത്തിപടിപദ’’ന്തി ഇമിനാ ഉജുപ്പടിപത്തിം ദസ്സേതി. പുനപ്പുനം നിവത്തനേ ഹി സതി ഉജുപ്പടിപത്തി ന ഹോതി. ‘‘അനുലോമപടിപദം അപച്ചനീകപടിപദ’’ന്തി ഇമിനാ ഞായപ്പടിപത്തിം. പടിപജ്ജിതബ്ബസ്സ ഹി നിബ്ബാനസ്സ അനുലോമനേന, അപച്ചനീകതായ ചസ്സാ ഞായതോ. ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപടിപദ’’ന്തി ഇമിനാ സാമീചിപ്പടിപത്തിം അനുച്ഛവികഭാവദീപനതോ. ഏതേന പഠമപദസ്സ പപഞ്ചനിദ്ദേസോ, ഇതരാനി തീണി പദാനീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി.

യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജനേന കിച്ചസിദ്ധിതോ അരിയഭാവാവഹം സവനം സക്കച്ചസവനം നാമാതി വുത്തം ‘‘സക്കച്ചം സുണന്തീതി സാവകാ’’തി, തേന അരിയാ ഏവ നിപ്പരിയായതോ സത്ഥു സാവകാ നാമാതി ദസ്സേതി. സീലദിട്ഠിസാമഞ്ഞതായാതി അരിയേന സീലേന, അരിയായ ച ദിട്ഠിയാ സമാനഭാവേന. അരിയാനഞ്ഹി സീലദിട്ഠിയോ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ നിന്നാനാകരണം മഗ്ഗേനാഗതത്താ. തേന തേ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതാപി സംഹതാവ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഘാതഭാവമാപന്നോ’’തി. മായാസാഠേയ്യാദിപാപധമ്മസമുച്ഛേദേന ഉജു. തതോ ഏവ ഗോമുത്തവങ്കാഭാവേന അവങ്കാ. ചന്ദലേഖാവങ്കാഭാവേന അകുടിലാ. നങ്ഗലകോടിവങ്കാഭാവേന അജിമ്ഹാ. അവങ്കാദിഭാവേന വാ ഉജു. പരിസുദ്ധട്ഠേന അരിയാ. അപണ്ണകഭാവേന ഞായതി കമതി നിബ്ബാനം, തം വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതി ഏതേനാതി ഞായോ. വട്ടദുക്ഖനിയ്യാനായ അനുച്ഛവികത്താ. അനുരൂപത്താ സാമീചി ഓപായികാതിപി സങ്ഖം സമഞ്ഞം ഗതാ സമ്മാപടിപത്തി, തായ സമങ്ഗിതായ സുപ്പടിപന്നാ ‘‘സമ്മാ പടിപജ്ജന്തീ’’തി കത്വാ. വത്തമാനത്ഥോ ഹി അയം പടിപന്ന-സദ്ദോ യഥാ ‘‘സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ’’തി (പു. പ. ൨൦൬). അതീതം പടിപദന്തി യഥാവുത്തമഗ്ഗസമ്മാപടിപത്തിം വദതി. ഉഭയേന ച സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ‘‘സുപ്പടിപന്നാ ച സുപ്പടിപന്നാ ച സുപ്പടിപന്നാ’’തി ഏകസേസനയേന വാ ഗഹിതാനം സമൂഹോ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ’’തി വുത്തോതി ദസ്സേതി.

ഏവം ആദിപദത്ഥനിദ്ദേസഭാവേന ഇതരപദാനം അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി ചതുന്നമ്പി പദാനം അവോമിസ്സകം അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാനുസിട്ഠന്തി സത്ഥാരാ യഥാ അനുസിട്ഠം, തഥാ അനുസാസനീഅനുരൂപന്തി അത്ഥോ. അപണ്ണകപടിപദന്തി അവിരജ്ഝനകപടിപദം, അനവജ്ജപടിപത്തിന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സ്വാക്ഖാതേ ധമ്മവിനയേ അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നത്താതി ഏവം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പുരിമപദേന സമ്ബന്ധേ ദുതിയപദം ന വത്തബ്ബം സിയാ, നനു ച ദുതിയപദേന സമ്ബന്ധേപി പഠമം പദം ന വത്തബ്ബം സിയാതി? ന തസ്സ പഠമം അപേക്ഖിതത്താ. സാ പന സാവകാനം അപണ്ണകപടിപദാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപദാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നത്താ’’തി വത്തബ്ബം. ഉഭയസ്സാപി വാ സുപ്പടിപന്നഭാവസാധനത്താ ഉഭയം വുത്തം. തഥാ ഹി പി-സദ്ദേന ഉഭയം സമുച്ചിനോതി.

കിലേസജിമ്ഹവസേന അന്തദ്വയഗാഹോതി സബ്ബസോ തം പഹായ സമ്മാപടിപദാ കായാദിവങ്കപ്പഹായിനീ ഉജുപ്പടിപത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘മജ്ഝിമായ പടിപദായ…പേ… ഉജുപ്പടിപന്നോ’’തി.

ഞായോ നാമ യുത്തപ്പത്തപടിപത്തി, നിബ്ബാനഞ്ച, സബ്ബസങ്ഖാരസമഥതായ ആദിത്തം ചേലം, സീസം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി പടിപജ്ജിതബ്ബമേവാതി ആഹ ‘‘ഞായോ വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി. നിബ്ബായനകിരിയാമുഖേന ചേത്ഥ നിബ്ബാനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, മഗ്ഗഞാണാദീഹി വാ ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതി സച്ഛികരീയതി ചാതി ഞായോ നിബ്ബാനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഗുണസമ്ഭാവനായ പരേഹി കയിരമാനം പച്ചുപട്ഠാനാദിസാമീചികമ്മം അരഹന്തീതി സാമീചികമ്മാരഹാ.

൧൫൬. യദിദന്തി അന്തോഗധലിങ്ഗവചനഭേദോ നിപാതോതി തസ്സ വചനഭേദേന അത്ഥമാഹ ‘‘യാ ഇമാനീ’’തി. ഏവന്തി പകാരത്ഥേ നിപാതോ, ഇമിനാ പകാരേനാതി അത്ഥോ. തേന ഇതരാനി തീണി യുഗളാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഏവം ചത്താരി പുരിസയുഗളാനി ഹോന്തീ’’തി. ഏതന്തി ഏതം ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലാ’’തി ബഹുവചനവസേന വുത്തം പദം. പുരിസാ ച തേ പുഗ്ഗലാ ച പുരിസപുഗ്ഗലാ. തത്ഥ ‘‘പുരിസാ’’തി ഇമിനാ പഠമായ പകതിയാ ഗഹണം, ‘‘പുഗ്ഗലാ’’തി പന ദുതിയായപി സത്തസാമഞ്ഞേനാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ചതുന്നം പച്ചയാനം കീദിസാനം? ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബാനന്തി അധികാരതോ പാകടോയമത്ഥോ. ദാതബ്ബന്തി വാ പച്ചത്തവചനം ‘‘ചതുന്നം പച്ചയാന’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ സാമിവസേന പരിണാമേതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ യേസം കേസഞ്ചി ചതുന്നം പച്ചയാനം ‘‘ആഹുന’’ന്തി സമഞ്ഞാ സിയാ. ആഹുനം അരഹതീതി വാ ആഹുനേയ്യോ. സക്കാദീനമ്പി വാ ആഹവനന്തി സക്കാദീഹിപി ദിയ്യമാനം ദാനം. യത്ഥ ഹുതം മഹപ്ഫലന്തി യസ്മിം ആവഹനീയഗ്ഗിമ്ഹി ഹുതം ദധിആദി ആഹുനേയ്യഗ്ഗിഗഹപതഗ്ഗിദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീസു ഹുതതോ ഉളാരഫലന്തി തേസം ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധി. ഹുതന്തി ദിന്നം. നികായന്തരേതി സബ്ബത്ഥികവാദിനികായേ.

ഠപേത്വാ ൧൬൫ തേതി തേ പിയമനാപേ ഞാതിമിത്തേ അപനേത്വാ, തേസം അദത്വാതി അധിപ്പായോ. ഏസ ഏസോ. ഏകബുദ്ധന്തരേ ച ദിസ്സതീതി ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ വീതിവത്തേ ദിസ്സതി. ച-സദ്ദേന കദാചി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി കപ്പേ വീതിവത്തേതി ദസ്സേതി. അബ്ബോകിണ്ണന്തി പടിപക്ഖേഹി അവോമിസ്സം, കിരിയാവിസേസകഞ്ചേതം. പിയമനാപത്തകരധമ്മാ നാമ സീലാദയോ, തേ അരിയസങ്ഘേ സുപ്പതിട്ഠിതാ. അയം ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ഞാതിമിത്താ വിപ്പയുത്താ ന ചിരസ്സേവ സമാഗച്ഛന്തി, അനവട്ഠിതാ ച തേസു പിയമനാപതാ, ന ഏവമരിയസങ്ഘോ. തസ്മാ സങ്ഘോവ പാഹുനേയ്യോതി. പുബ്ബകാരന്തി അഗ്ഗകിരിയം. സബ്ബപ്പകാരേനാതി ആദരഗാരവബഹുമാനാദിനാ, ദേയ്യധമ്മസ്സ സക്കച്ചകരണാദിനാ ച സബ്ബേന പകാരേന. സ്വായം പാഹവനീയ-സദ്ദോ ‘‘പാഹുനേയ്യോ’’തി വുച്ചതി പരിയായഭാവേന.

ദക്ഖന്തി ഏതായ സത്താ യഥാധിപ്പേതാഹി സമ്പത്തീഹി വഡ്ഢന്തീതി ദക്ഖിണാ. തഥാഭാവകരണേന ദക്ഖിണം അരഹതി. യഥാ ഉളാരാതിവിപുലുദ്രയലാഭേന വിസോധിതം നാമ ഹോതി, ഏവം ദക്ഖിണാ വിപുലഫലതായാതി വുത്തം ‘‘മഹപ്ഫലകരണതായ വിസോധേതീ’’തി.

പുഞ്ഞത്ഥികേഹി അഞ്ജലി കരണീയാ ഏത്ഥാതി അഞ്ജലികരണീയോ.

യദിപി പാളിയം ‘‘അനുത്തര’’ന്തി വുത്തം. നത്ഥി ഇതോ ഉത്തരം വിസിട്ഠന്തി ഹി അനുത്തരം. സമമ്പിസ്സ പന നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അസദിസ’’ന്തി ആഹ. ഖിത്തം വുത്തം ബീജം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന തായതി രക്ഖതി, ഖിപന്തി വപന്തി ഏത്ഥ ബീജാനീതി വാ ഖേത്തം, കേദാരാദി, ഖേത്തം വിയ ഖേത്തം, പുഞ്ഞാനം ഖേത്തം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം. സേസം ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.