൧. ബുദ്ധാനുസ്സതികഥാവണ്ണനാ

൧൨൩. അസുഭാനന്തരന്തി അസുഭകമ്മട്ഠാനാനന്തരം. അനുസ്സതീസൂതി അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനേസു. ‘‘അനു അനു സതി അനുസ്സതീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വത്വാ ന ഏത്ഥ അനു-സദ്ദയോഗേന സതി-സദ്ദോ അത്ഥന്തരവാചകോതി ദസ്സേതും ‘‘സതിയേവ അനുസ്സതീ’’തി വുത്തം. തേന നായമനു-സദ്ദോ ‘‘ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദീസു ഉപ-സദ്ദോ വിയ അനത്ഥകോ, നാപി ‘‘സഞ്ജാനനം പജാനന’’ന്തിആദീസു സം-സദ്ദാദയോ വിയ അത്ഥന്തരദീപകോതി ദസ്സേതി. ‘‘പവത്തിതബ്ബട്ഠാനമ്ഹിയേവ വാ പവത്തത്താ’’തി ഇമിനാ ച അനുസ്സതിയാ അനുസ്സരിതബ്ബാനുരൂപതാ വുത്താ ഹോതീതി പവത്തകസ്സേവ അനുരൂപതം ദസ്സേതും ‘‘കുലപുത്തസ്സ അനുരൂപാ’’തി വുത്തം, സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ വാ കുലപുത്തസ്സ. അനുരൂപതാ നാമ പവത്തിതബ്ബട്ഠാനസ്സ അനുരൂപതായ ഏവ ഹോതീതി പവത്തകസ്സേവ അനുരൂപതാ വുത്താ, ന ഉഭയസ്സ. അനുരൂപാതി ച യുത്താതി അത്ഥോ. ബുദ്ധന്തി യേ ഗുണേ ഉപാദായ ഭഗവതി ‘‘ബുദ്ധോ’’തി പഞ്ഞത്തി, തേ ഗുണേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധഗുണാരമ്മണായ സതിയാ ഏതമധിവചന’’ന്തി. ആരബ്ഭാതി ആലമ്ബിത്വാ. ധമ്മന്തി പരിയത്തിധമ്മേന സദ്ധിം നവവിധമ്പി ലോകുത്തരധമ്മം. നനു ച നിബ്ബാനം വിസും കമ്മട്ഠാനഭാവേന വക്ഖതി? കിഞ്ചാപി വക്ഖതി, ധമ്മഭാവസാമഞ്ഞേന പന മഗ്ഗഫലേഹി സദ്ധിം ഇധ പാളിയാ സങ്ഗഹിതത്താ തസ്സാപി ധമ്മാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനേ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, അസങ്ഖതാമതാദിഭാവേന പന മഗ്ഗഫലേഹി വിസിട്ഠതായ തസ്സ വിസും കമ്മട്ഠാനഭാവേന ഗഹണം കതം. സീലാനുസ്സതിആദീനം പന തിസ്സന്നം അനുസ്സതീനം വിസും കമ്മട്ഠാനഭാവേന ഗഹണം യോഗാവചരസ്സ അത്തനോ ഏവ സീലസ്സ ചാഗസ്സ സദ്ധാദീനഞ്ച അനുസ്സതിട്ഠാനഭാവേന ഗഹേതബ്ബത്താ. രൂപകായം ഗതാതി അത്തനോ കരജകായം ആരബ്ഭ ആരമ്മണകരണവസേന പവത്താ. കായേതി കായേ വിസയഭൂതേ. കോട്ഠാസനിമിത്താരമ്മണായാതി കേസാദികോട്ഠാസേസു പടിക്കൂലനിമിത്താരമ്മണായ. ഇതോ പുരിമാസു സത്തസു അനുസ്സതീസു നത്ഥി നിമിത്തുപ്പത്തി, ഇധ അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം നിമിത്ത-ഗ്ഗഹണം. തഥാ അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണായാതി ഏത്ഥാപി. ഉപസമന്തി സബ്ബസങ്ഖാരൂപസമം, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ.

൧൨൪. അവേച്ച ബുദ്ധഗുണേ യാഥാവതോ ഞത്വാ ഉപ്പന്നോ പസാദോ അവേച്ചപ്പസാദോ, അരിയമഗ്ഗേന ആഗതപ്പസാദോ, തംസദിസോപി വാ യോ ദിട്ഠിഗതവാതേഹി അചലോ അസമ്പകമ്പിയോ, തേന സമന്നാഗതേന. താദിസസ്സ ബുദ്ധാനുസ്സതിഭാവനാ ഇജ്ഝതി, ന ഇതരസ്സ. പതിരൂപസേനാസനേതി യഥാവുത്തഅട്ഠാരസദോസവജ്ജിതേ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ സേനാസനേ. രഹോഗതേനാതി രഹസി ഗതേന. തേന കായവിവേകം ദസ്സേതി. പടിസല്ലീനേനാതി നാനാരമ്മണതോ പടിസല്ലീനേന, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ പടിക്കമാപേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ സല്ലീനേന, സുസിലിട്ഠചിത്തേനാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി ഇമായ പാളിയാ ആഗതനയേന.

സോ ഭഗവാതി ഏത്ഥ സോതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി സദേവകേ ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി പത്ഥടകിത്തിസദ്ദോ, സോ. ഭഗവാതി ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൧൯൮, ൨൧൦; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨). പരതോ പന ഭഗവാതി ഗുണകിത്തനം. അരഹന്തിആദീസു നവസു ഠാനേസു പച്ചേകം ഇതിപി-സദ്ദം യോജേത്വാ ബുദ്ധഗുണാ അനുസ്സരിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതിപി അരഹം…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി അനുസ്സരതീ’’തി ആഹ. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഇതി-സദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന നേസം ബഹുഭാവോ ദീപിതോ, താനി ച ഗുണസല്ലക്ഖണകാരണാനി ഭാവേന്തേന ചിത്തസ്സ സമ്മുഖീഭൂതാനി കാതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

൧൨൫. ദൂരതാ നാമ ആസന്നതാ വിയ ഉപാദായുപാദായ വുച്ചതീതി പരമുക്കംസഗതം ദൂരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവിദൂരവിദൂരേ’’തി ആഹ, സുട്ഠു വിദൂരഭാവേനേവ വിദൂരേതി അത്ഥോ. സാ പനസ്സ കിലേസതോ ദൂരതാ തേസം സബ്ബസോ പഹീനത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഗ്ഗേന കിലേസാനം വിദ്ധംസിതത്താ’’തി. നനു അഞ്ഞേസമ്പി ഖീണാസവാനം തേ പഹീനാ ഏവാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ വുത്തം ‘‘സവാസനാന’’ന്തി. ന ഹി ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ സഹ വാസനായ കിലേസേ പഹാതും സക്കോന്തി, ഏതേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ഭഗവതോ അരഹത്തന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. കാ പനായം വാസനാ നാമ? പഹീനകിലേസസ്സാപി അപ്പഹീനകിലേസസ്സ പയോഗസദിസപയോഗഹേതുഭൂതോ കിലേസനിഹിതോ സാമത്ഥിയവിസേസോ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ (പാരാ. ൬൨൧) വസലസമുദാചാരനിമിത്തം വിയ. കഥം പന ‘‘ആരകാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിലേസേഹീ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി? സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപയോജേതബ്ബതോ, ‘‘ആരകാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീനി (മ. നി. ൧.൪൩൪) സുത്തപദാനേത്ഥ ഉദാഹരിതബ്ബാനി. ആരകാതി ചേത്ഥ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, ക-കാരസ്സ ച ഹ-കാരം, സാനുസാരം കത്വാ നിരുത്തിനയേന ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമേവത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘സോ തതോ ആരകാ നാമാ’’തി ഗാഥാബന്ധമാഹ. തത്ഥ സമഞ്ജനസീലോ സമങ്ഗീ, ന സമങ്ഗിതാ അസമങ്ഗിതാ അസമന്നാഗമോ അസഹവുത്തിതാ.

൧൨൬. അനത്ഥചരണേന കിലേസാ ഏവ അരയോതി കിലേസാരയോ. ‘‘അരീനം ഹതത്താ അരിഹാ’’തി വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ‘‘അരഹ’’ന്തി വുത്തം.

൧൨൭. യഞ്ചേതം സംസാരചക്കന്തി സമ്ബന്ധോ. രഥചക്കസ്സ നാഭി വിയ മൂലാവയവഭൂതം അന്തോ, ബഹി ച സമവട്ഠിതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയം ദ്വയന്തി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭീ’’തി. നാഭിയാ, നേമിയാ ച സമ്ബന്ധാ അരസദിസാ പച്ചയഫലഭൂതേഹി അവിജ്ജാതണ്ഹാജരാമരണേഹി സമ്ബന്ധാ പുഞ്ഞാദിസങ്ഖാരാതി വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാര’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പരിയന്തഭാവേന പാകടം ജരാമരണന്തി തം നേമിട്ഠാനിയം കത്വാ ആഹ ‘‘ജരാമരണനേമീ’’തി. യഥാ ച രഥചക്കപവത്തിയാ പധാനകാരണം അക്ഖോ, ഏവം സംസാരചക്കപവത്തിയാ ആസവസമുദയോതി ആഹ ‘‘ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ’’തി. ആസവാ ഏവ അവിജ്ജാദീനം കാരണത്താ ആസവസമുദയോ. യഥാഹ ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩). വിപാകകടത്താരൂപപ്പഭേദോ കാമഭവാദികോ തിഭവോ ഏവ രഥോ, തസ്മിം തിഭവരഥേ. അത്തനോ പച്ചയേഹി സമം, സബ്ബസോ വാ ആദിതോ പട്ഠായ യോജിതന്തി സമായോജിതം. ആദിരഹിതം കാലം പവത്തതീതി കത്വാ അനാദികാലപ്പവത്തം.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, ‘സംസാരോ’തി പവുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯) –

ഏവം വുത്തസംസാരോവ സംസാരചക്കം. അനേനാതി ഭഗവതാ. ബോധിമണ്ഡേതി ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ മണ്ഡഭാവപ്പത്തേ ഠാനേ, കാലേ വാ. വീരിയപാദേഹീതി സംകിലേസവോദാനപക്ഖിയേസു സന്നിരുമ്ഭനസന്നിക്ഖിപനകിച്ചതായ ദ്വിധാ പവത്തേഹി അത്തനോ വീരിയസങ്ഖാതേഹി പാദേഹി. സീലപഥവിയന്തി പതിട്ഠട്ഠേന സീലമേവ പഥവീ, തസ്സം. പതിട്ഠായാതി സമ്പാദനവസേന പതിട്ഠഹിത്വാ. സദ്ധാഹത്ഥേനാതി അനവജ്ജധമ്മാദാനസാധനതോ സദ്ധാവ ഹത്ഥോ, തേന. കമ്മക്ഖയകരന്തി കായകമ്മാദിഭേദസ്സ സബ്ബസ്സപി കമ്മസ്സ ഖയകരണതോ കമ്മക്ഖയകരം. ഞാണഫരസുന്തി സമാധിസിലായം സുനിസിതമഗ്ഗഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ.

൧൨൮. ഏവം ‘‘അരാനം ഹതത്താ’’തി ഏത്ഥ വുത്തഅരഘാതേ സംസാരം ചക്കം വിയ ചക്കന്തി ഗഹേത്വാ അത്ഥയോജനം കത്വാ ഇദാനി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാക്കമേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനമതഗ്ഗം സംസാരവട്ടന്തി അനു അനു അമതഗ്ഗം അവിഞ്ഞാതകോടികം സംസാരമണ്ഡലം. സേസാ ദസ ധമ്മാ സങ്ഖാരാദയോ ജാതിപരിയോസാനാ അരാ. കഥം? നാഭിയാ അവിജ്ജായ മൂലതോ, നേമിയാ ജരാമരണേന അന്തതോ സമ്ബന്ധത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിജ്ജാമൂലകത്താ ജരാമരണപരിയന്തത്താ ചാ’’തി. ദുക്ഖാദീസൂതി ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗേസു. തത്ഥ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം തദന്തോഗധത്താ, തപ്പടിച്ഛാദനതോ ച, സേസേസു പടിച്ഛാദനതോവ. ദുക്ഖന്തി ചേത്ഥ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം അധിപ്പേതന്തി തം കാമഭവാദിവസേന തിധാ ഭിന്ദിത്വാ തഥാ തപ്പടിച്ഛാദികം അവിജ്ജം, അവിജ്ജാദിപച്ചയേ തീസു ഭവേസു സങ്ഖാരാദികേ ച പടിപാടിയാ ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവേ ച അവിജ്ജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമഭവേ അവിജ്ജാതി കാമഭവേ ആദീനവപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. രൂപഭവേ അരൂപഭവേ അവിജ്ജാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കാമഭവേ സങ്ഖാരാനന്തി കാമഭൂമിപരിയാപന്നാനം സങ്ഖാരാനം, കാമഭവേ വാ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ യേ സങ്ഖാരാ, തേസം കാമഭവൂപപത്തിനിബ്ബത്തകസങ്ഖാരാനന്തി അത്ഥോ. പച്ചയോ ഹോതീതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം താവ ആരമ്മണപച്ചയേന ചേവ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചാതി ദ്വിധാ പച്ചയോ ഹോതി. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേസു സഹജാതസ്സ സഹജാതാദിവസേന, അസഹജാതസ്സ അനന്തരസമനന്തരാദിവസേന, നാനന്തരസ്സ പന ആരമ്മണവസേന ചേവ ഉപനിസ്സയവസേന ച പച്ചയോ ഹോതി. അരൂപഭവേ സങ്ഖാരാനന്തി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം. പച്ചയോ ഹോതി ഉപനിസ്സയവസേനേവ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ഏത്ഥ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ ഹോതി, സയമേവ ച പരതോ ആഗമിസ്സതീതി ന നം വിത്ഥാരയാമ.

തിണ്ണം ആയതനാനന്തി ചക്ഖുസോതമനായതനാനം. ഏകസ്സായതനസ്സാതി മനായതനസ്സ. ഇമിനാ നയേന ഫസ്സാദീനമ്പി വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ തത്ഥ സാ സാ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാദിഭേദാ തത്ഥ തത്ഥ കാമഭവാദീസു ഉപ്പജ്ജനകാ തണ്ഹാ.

തണ്ഹാദിമൂലികാ കഥാ അതിസംഖിത്താതി തം, ഉപാദാനഭവേ ച വിഭജിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘കാമേ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ കാമതണ്ഹാപവത്തിമാഹ. തഥാ ‘‘സഗ്ഗസമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമീ’’തിആദീഹി. സാ പന തണ്ഹാ യസ്മാ ഭുസമാദാനവസേന പവത്തമാനാ കാമുപാദാനം നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ’’തി. തഥേവാതി കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ.

ബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തിന്തി രൂപീബ്രഹ്മലോകേ സമ്പത്തിം. ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ’’തി (മഹാനി. ൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮ ഥോക വിസദിസം) വചനതോ ഭവരാഗോപി കാമുപാദാനമേവാതി കത്വാ ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ മേത്തം ഭാവേതീ’’തിആദി വുത്തം. സേസുപാദാനമൂലികാസുപീതി ഏത്ഥായം യോജനാ – ഇധേകച്ചോ ‘‘നത്ഥി പരോ ലോകോ’’തി നത്ഥികദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, സോ ദിട്ഠുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. അപരോ ‘‘അസുകസ്മിം സമ്പത്തിഭവേ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, സോ തത്രൂപപത്തിയാ കായേന സുചരിതം ചരതീതിആദി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. അപരോ ‘‘രൂപീ മനോമയോ ഹുത്വാ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി. ഭാവനാപാരിപൂരിയാതി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അപരോ ‘‘അരൂപഭവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി അരൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി. ഭാവനാപാരിപൂരിയാതി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏതാഹിയേവ അത്തവാദുപാദാനമൂലികാപി യോജനാ സംവണ്ണിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദവസേനാപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അപരോ ‘‘സീലേന സുദ്ധീ’’തി ‘‘അസുദ്ധിമഗ്ഗം സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി പരാമസന്തോ സീലബ്ബതുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദിനാ സബ്ബം വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി യ്വായം സംസാരചക്കം ദസ്സേന്തേന ‘‘കാമഭവേ അവിജ്ജാ കാമഭവേ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതീ’’തിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയഭാവോ, സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ ച ദസ്സിതോ, തമേവ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിം ആനേത്വാ നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം അയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ സങ്ഖാരാ ഹേതുനിബ്ബത്താ, ഏവം അവിജ്ജാപി കാമാസവാദിനാ സഹേതുകാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഉഭോപേതേ ഹേതുസമുപ്പന്നാ’’തി. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേതി നാമരൂപസ്സ പച്ചയാനം അവിജ്ജാദീനം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണേ, നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഭുമ്മം. പഞ്ഞാതി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിസങ്ഖാതാ പകാരതോ ജാനനാ. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദാവബോധോ. ഇദഞ്ച ധമ്മട്ഠിതിഞാണം യസ്മാ അദ്ധാത്തയേ കങ്ഖാമലവിതരണവസേന പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘അതീതമ്പി അദ്ധാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏതേനേവ നയേനാതി ഏതേന ‘‘അവിജ്ജാ ഹേതൂ’’തിആദിനാ അവിജ്ജായം വുത്തേന നയേന. ‘‘സങ്ഖാരാ ഹേതു, വിഞ്ഞാണം ഹേതുസമുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൬) സബ്ബപദാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി.

സംഖിപ്പന്തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാദയോ, വിഞ്ഞാണാദയോ ചാതി സങ്ഖേപോ, ഹേതു, വിപാകോ ച. ഹേതു വിപാകോതി വാ സംഖിപ്പതീതി സങ്ഖേപോ, അവിജ്ജാദയോ വിഞ്ഞാണാദയോ ച. സങ്ഖേപഭാവസാമഞ്ഞേന പന ഏകവചനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേ പന സങ്ഖേപാ അതീതേ ഹേതു, ഏതരഹി വിപാകോ, ഏതരഹി ഹേതു, ആയതിം വിപാകോതി ഏവം കാലവിഭാഗേന ചത്താരോ ജാതാ. തേനാഹ ‘‘പുരിമസങ്ഖേപോ ചേത്ഥ അതീതോ അദ്ധാ’’തിആദി. സങ്ഖേപ-സദ്ദോ വാ ഭാഗാധിവചനന്തി അതീതോ ഹേതുഭാഗോ പഠമോ സങ്ഖേപോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തണ്ഹുപാദാനഭവാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി കിലേസകമ്മഭാവസാമഞ്ഞതോ, തേഹി വിനാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം സകിച്ചാകരണതോ ച. കമ്മം തണ്ഹാ ച തസ്സ സഹകാരീകാരണം ഹുത്വാ വട്ടനത്ഥേന കമ്മവട്ടം.

വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാനം ജാതിജരാഭങ്ഗാവത്ഥാ ‘‘ജാതിജരാമരണ’’ന്തി വുത്താതി ആഹ ‘‘ജാതിജരാമരണാപദേസേനവിഞ്ഞാണാദീനം നിദ്ദിട്ഠത്താ’’തി. ഇമേതി വിഞ്ഞാണാദയോ. ആയതിം വിപാകവട്ടം പച്ചുപ്പന്നഹേതുതോ ഭാവീനം അനാഗതാനം ഗഹിതത്താ. തേതി അവിജ്ജാദയോ. ആകാരതോതി സരൂപതോ അവുത്താപി തസ്മിം തസ്മിം സങ്ഗഹേ ആകിരീയന്തി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദിഗ്ഗഹണേഹി പകാസീയന്തീതി ആകാരാ, അതീതഹേതുആദീനം വാ പകാരാ ആകാരാ, തതോ ആകാരതോ. വീസതിവിധാ ഹോന്തി അതീതേഹേതുപഞ്ചകാദിഭേദതോ.

സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനം അന്തരാ ഏകോ സന്ധീതി ഹേതുതോ ഫലസ്സ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഹേതുഫലസമ്ബന്ധഭൂതോ ഏകോ സന്ധി. തഥാ ഭവജാതീനമന്തരാ. വേദനാതണ്ഹാനമന്തരാ പന ഫലതോ ഹേതുനോ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഫലഹേതുസമ്ബന്ധഭൂതോ ഏകോ സന്ധി. ഫലഭൂതോപി ഹി ധമ്മോ അഞ്ഞസ്സ ഹേതുസഭാവസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. തേനാഹ ‘‘ചതുസങ്ഖേപ’’ന്തിആദി. സബ്ബാകാരതോതി ഇധ വുത്തേഹി, അവുത്തേഹി ച പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൨൫ ആദയോ), അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനാദീസു ച ആഗതേഹി സബ്ബേഹി ആകാരേഹി. ജാനാതീതി അവബുജ്ഝതി. പസ്സതീതി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണചക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ പസ്സതി. അഞ്ഞാതി പടിവിജ്ഝതീതി തേസംയേവ വേവചനം. തന്തി തം ജാനനം. ഞാതട്ഠേനാതി യഥാസഭാവതോ ജാനനട്ഠേന. പജാനനട്ഠേനാതി അനിച്ചാദീഹി പകാരേഹി പടിവിജ്ഝനട്ഠേന.

ഇദാനി യദത്ഥമിദം ഭവചക്കം ഇധാനീതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേ ധമ്മേതി തേ അവിജ്ജാദികേ ധമ്മേ. യഥാഭൂതം ഞത്വാതി മഹാവജിരഞാണേന യാഥാവതോ ജാനിത്വാ. നിബ്ബിന്ദന്തോ ബലവവിപസ്സനായ വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ അരിയമഗ്ഗേഹി അരേ ഹനീതി യോജനാ. തത്ഥ യദാ ഭഗവാ വിരജ്ജതി വിമുച്ചതി, തദാ അരേ ഹനതി നാമ. തതോ പരം പന അഭിസമ്ബുദ്ധക്ഖണം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘ഹനി വിഹനി വിദ്ധംസേസീ’’തി.

൧൨൯. ചക്കവത്തിനോ അചേതനേ ചക്കരതനേ ഉപ്പന്നേ തത്ഥേവ ലോകോ പൂജം കരോതി, അഞ്ഞത്ഥ പൂജാവിസേസാ പച്ഛിജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നേ തഥാഗതേ’’തിആദിമാഹ. കോ പന വാദോ അഞ്ഞേസം പൂജാവിസേസാനന്തി യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞേസം അമഹേസക്ഖേഹി ദേവമനുസ്സേഹി കരിയമാനാനം നാതിഉളാരാനം പൂജാവിസേസാനം അരഹഭാവേ കാ നാമ കഥാ. അത്ഥാനുരൂപന്തി അരഹത്തത്ഥസ്സ അനുരൂപം അന്വത്ഥം.

൧൩൦. അസിലോകഭയേനാതി അകിത്തിഭയേന. രഹോ പാപം കരോന്തി ‘‘മാ നം കോചി ജഞ്ഞാ’’തി ഏസ ഭഗവാ ന കദാചി കരോതി പാപഹേതൂനം ബോധിമണ്ഡേ ഏവ സുപ്പഹീനത്താ. അപരോ നയോ – ആരകാതി അരഹം, സുവിദൂരഭാവതോഇച്ചേവ അത്ഥോ. കുതോ പന സുവിദൂരഭാവതോതി? യേ അഭാവിതകായാ അഭാവിതസീലാ അഭാവിതചിത്താ അഭാവിതപഞ്ഞാ, തതോ ഏവ അപ്പഹീനരാഗദോസമോഹാ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദാ അരിയധമ്മേ അവിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ അദസ്സാവിനോ അപ്പടിപന്നാ മിച്ഛാപടിപന്നാ ച, തതോ സുവിദൂരഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സങ്ഘാടികണ്ണേചേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധോ അസ്സ പാദേ പാദം നിക്ഖിപന്തോ, സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലു കാമേസു തിബ്ബസാരാഗോ ബ്യാപന്നചിത്തോ പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ. അഥ ഖോ സോ ആരകാവ മയ്ഹം, അഹഞ്ച തസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? ധമ്മം ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പസ്സതി, ധമ്മം അപസ്സന്തോ മം ന പസ്സതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൨).

യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാ ഹി സചേപി സായം പാതം സത്ഥു സന്തികാവചരാവ സിയും, ന തേ താവതാ ‘‘സത്ഥു സന്തികാ’’തി വത്തബ്ബാ, തഥാ സത്ഥാപി നേസം. ഇതി അസപ്പുരിസാനം ആരകാ ദൂരേതി അരഹം.

‘‘സമ്മാ ന പടിപജ്ജന്തി, യേ നിഹീനാസയാ നരാ;

ആരകാ തേഹി ഭഗവാ, ദൂരേ തേനാരഹം മതോ’’തി.

തഥാ ആരകാതി അരഹം, ആസന്നഭാവതോതി അത്ഥോ. കുതോ പന ആസന്നഭാവതോതി? യേ ഭാവിതകായാ ഭാവിതസീലാ ഭാവിതചിത്താ ഭാവിതപഞ്ഞാ, തതോ ഏവ പഹീനരാഗദോസമോഹാ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദാ അരിയധമ്മേ സുവിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ ദസ്സാവിനോ സമ്മാപടിപന്നാ, തതോ ആസന്നഭാവതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘യോജനസതേ ചേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ, സോ ച ഹോതി അനഭിജ്ഝാലു കാമേസു ന തിബ്ബസാരാഗോ അബ്യാപന്നചിത്തോ അപ്പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ. അഥ ഖോ സോ സന്തികേവ മയ്ഹം, അഹഞ്ച തസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? ധമ്മം ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പസ്സതി, ധമ്മം പസ്സന്തോ മം പസ്സതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൨).

തഥാരൂപാ ഹി പുഗ്ഗലാ സത്ഥു യോജനസഹസ്സന്തരികാപി ഹോന്തി, ന താവതാ തേ ‘‘സത്ഥു ദൂരചാരിനോ’’തി വത്തബ്ബാ, തഥാ സത്ഥാപി നേസം. ഇതി സപ്പുരിസാനം ആരകാ ആസന്നേതി അരഹം.

യേ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തി, സുപ്പണീതാധിമുത്തികാ;

ആരകാ തേഹി ആസന്നേ, തേനാപി അരഹം ജിനോ.

യേ ഇമേ രാഗാദയോ പാപധമ്മാ യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി അനത്ഥം ആവഹന്തി. നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ ഏകംസേനേവ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ ച, തേ അത്തഹിതം, പരഹിതഞ്ച പരിപൂരേതും സമ്മാ പടിപജ്ജന്തേഹി സാധൂഹി ദൂരതോ രഹിതബ്ബാ പരിച്ചജിതബ്ബാ പഹാതബ്ബാതി രഹാ നാമ, തേ ച യസ്മാ ഭഗവതോ ബോധിമൂലേയേവ അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ. യഥാഹ –

‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗോ പഹീനോ ദോസോ മോഹോ, സബ്ബേപി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി (പാരാ. ൯-൧൦ അത്ഥതോ സമാനം).

തസ്മാ സബ്ബസോ ന സന്തി ഏതസ്സ രഹാതി അരഹോതി വത്തബ്ബേ ഓകാരസ്സ സാനുസാരം അ-കാരാദേസം കത്വാ ‘‘അരഹ’’ന്തി വുത്തം.

പാപധമ്മാ രഹാ നാമ, സാധൂഹി രഹിതബ്ബതോ;

തേസം സുട്ഠു പഹീനത്താ, ഭഗവാ അരഹം മതോ.

യേ തേ സബ്ബസോ പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധാ പഹീനകിലേസാ ഭാവിതമഗ്ഗാ സച്ഛികതനിരോധാ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ, യേ ച സേക്ഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, യേ ച പരിസുദ്ധപയോഗാ കല്യാണജ്ഝാസയാ സദ്ധാസീലസുതാദിഗുണസമ്പന്നാ പുഗ്ഗലാ, തേഹി ന രഹിതബ്ബോ ന പരിച്ചജിതബ്ബോ, തേ ച ഭഗവതാതി അരഹം. തഥാ ഹി അരിയപുഗ്ഗലാ സത്ഥാരാ ദിട്ഠധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖകരണതോ സത്ഥു ധമ്മസരീരേന അവിരഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. യഥാഹ ആയസ്മാ പിങ്ഗിയോ –

‘‘പസ്സാമി നം മനസാ ചക്ഖുനാവ,

രത്തിന്ദിവം ബ്രാഹ്മണ അപ്പമത്തോ;

നമസ്സമാനോ വിവസേമി രത്തിം,

തേനേവ മഞ്ഞാമി അവിപ്പവാസം.

‘‘സദ്ധാ ച പീതി ച മനോ സതി ച,

നാപേന്തിമേ ഗോതമസാസനമ്ഹാ;

യം യം ദിസം വജതി ഭൂരിപഞ്ഞോ,

സ തേന തേനേവ നതോഹമസ്മീ’’തി. (സു. നി. ൧൧൪൮-൧൧൪൯);

തേനേവ ച തേ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസന്തി. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൮; അ. നി. ൧.൨൭൬).

കല്യാണപുഥുജ്ജനാപി യേഭുയ്യേന സത്ഥരി നിച്ചലസദ്ധാ ഏവ ഹോന്തി. ഇതി സുപ്പടിപന്നേഹി പുരിസവിസേസേഹി അവിരഹിതബ്ബതോ, തേസഞ്ച അവിരഹനതോ ന സന്തി ഏതസ്സ രഹാ പരിച്ചജനകാ, നത്ഥി വാ ഏതസ്സ രഹോ സാധൂഹി പരിച്ചജിതബ്ബതാതി അരഹം.

‘‘യേ സച്ഛികതസദ്ധമ്മാ, അരിയാ സുദ്ധഗോചരാ;

ന തേഹി രഹിതോ ഹോതി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ’’തി.

രഹോതി ച ഗമനം വുച്ചതി, ഭഗവതോ ച നാനാഗതീസു പരിബ്ഭമനസങ്ഖാതം സംസാരേ ഗമനം നത്ഥി കമ്മക്ഖയകരേന അരിയമഗ്ഗേന ബോധിമൂലേയേവ സബ്ബസോ സസമ്ഭാരസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ വിദ്ധംസിതത്താ. യഥാഹ –

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യം, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬);

ഏവം നത്ഥി ഏതസ്സ രഹോഗമനം ഗതീസു പച്ചാജാതീതിപി അരഹം.

രഹോ വാ ഗമനം യസ്സ, സംസാരേ നത്ഥി സബ്ബസോ;

പഹീനജാതിമരണോ, അരഹം സുഗതോ മതോ.

പാസംസത്താ വാ ഭഗവാ അരഹം. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി പസംസായം അരഹ-സദ്ദം വണ്ണേന്തി. പാസംസഭാവോ ച ഭഗവതോ അനഞ്ഞസാധാരണോ യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതോ സദേവകേ ലോകേ സുപ്പതിട്ഠിതോ. തഥാ ഹേസ അനുത്തരേന സീലേന അനുത്തരേന സമാധിനാ അനുത്തരായ പഞ്ഞായ അനുത്തരായ വിമുത്തിയാ അസമോ അസമസമോ അപ്പടിമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം ഗുണേ വിഭജിത്വാ വുച്ചമാനേ പണ്ഡിതപുരിസേഹി ദേവേഹി ബ്രഹ്മേഹി ഭഗവതാ വാ പന പരിയോസാപേതും അസക്കുണേയ്യരൂപോ. ഇതി പാസംസത്താപി ഭഗവാ അരഹം.

ഗുണേഹി സദിസോ നത്ഥി, യസ്മാ ലോകേ സദേവകേ;

തസ്മാ പാസംസിയത്താപി, അരഹം ദ്വിപദുത്തമോ.

ഏവം സബ്ബഥാപി –

‘‘ആരകാ മന്ദബുദ്ധീനം, ആരകാ ച വിജാനതം;

രഹാനം സുപ്പഹീനത്താ, വിദൂനമരഹേയ്യതോ;

ഭവേസു ച രഹാഭാവാ, പാസംസാ അരഹം ജിനോ’’തി.

൧൩൧. സമ്മാതി അവിപരീതം. സാമന്തി സയമേവ. സമ്ബുദ്ധോതി ഹി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ ‘‘സയ’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധകോ ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബധമ്മാനന്തി അനവസേസാനം ഞേയ്യധമ്മാനം. കഥം പനേത്ഥ സബ്ബധമ്മാവബോധോ ലബ്ഭതീതി? ഏകദേസസ്സ അഗ്ഗഹണതോ. പദേസഗ്ഗഹണേ ഹി അസതി ഗഹേതബ്ബസ്സ നിപ്പദേസതാവ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ അത്ഥവിസേസാനപേക്ഖാ കത്തരി ഏവ ബുദ്ധസദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവതോ. ‘‘സമ്മാ സാമം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏത്തകമേവ ഹി ഇധ സദ്ദതോ ലബ്ഭതി, ‘‘സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി പന അത്ഥതോ ലബ്ഭമാനം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ന ഹി ബുജ്ഝനകിരിയാ അവിസയാ യുജ്ജതി.

ഇദാനി തസ്സാ വിസയം ‘‘സബ്ബധമ്മേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യേതി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനിതബ്ബേ. കേ പന തേതി? ചതുസച്ചധമ്മേ. അഭിഞ്ഞേയ്യതോ ബുദ്ധോതി അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ ബുജ്ഝി. പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ, അധിഗമക്ഖണേ മഗ്ഗപഞ്ഞായ, അപരഭാഗേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദീഹി അഞ്ഞാസീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേതി ദുക്ഖം അരിയസച്ചമാഹ. പഹാതബ്ബേതി സമുദയപക്ഖിയേ. സച്ഛികാതബ്ബേതി നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പന സോപാദിസേസാദികം പരിയായസിദ്ധം ഭേദം ഗഹേത്വാ കതോ, ഉദ്ദേസോ വാ അയം ചതുസച്ചധമ്മാനന്തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ചക്ഖും ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി. ഉദ്ദേസോ ച അവിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന കരീയതി. ഉദ്ദേസേന ഹി ഉദ്ദിസിയമാനാനം ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തം വുച്ചതി, ന പരിച്ഛേദോതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന വുത്തം യഥാ ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭-൮). സച്ഛികാതബ്ബേതി വാ ഫലവിമുത്തീനമ്പി ഗഹണം, ന നിബ്ബാനസ്സേവാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. ഏവഞ്ച ഭാവേതബ്ബേതി ഏത്ഥ ഝാനാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥായം ഭാവേതബ്ബഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന സച്ഛികാതബ്ബസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മീതി യസ്മാ ചത്താരി സച്ചാനി മയാ ബുദ്ധാനി, സച്ചവിനിമുത്തഞ്ച കിഞ്ചി ഞേയ്യം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബമ്പി ഞേയ്യം ബുദ്ധോസ്മി, അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അത്ഥോ.

൧൩൨. ഏവം സച്ചവസേന സാമഞ്ഞതോ വുത്തമത്ഥം ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മേഹി, ഖന്ധാദീഹി ച സച്ചവസേനേവ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മൂലകാരണഭാവേനാതി സന്തേസുപി അവിജ്ജാദീസു അഞ്ഞേസു കാരണേസു തേസമ്പി മൂലഭൂതകാരണഭാവേന. തണ്ഹാ ഹി കമ്മസ്സ വിചിത്തഭാവഹേതുതോ, സഹായഭാവൂപഗമനതോ ച ദുക്ഖവിചിത്തതായ പധാനകാരണം. സമുട്ഠാപികാതി ഉപ്പാദികാ. പുരിമതണ്ഹാതി പുരിമഭവസിദ്ധാ തണ്ഹാ. ഉഭിന്നന്തി ചക്ഖുസ്സ, തംസമുദയസ്സ ച. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. നിരോധപജാനനാതി സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിരോധസ്സ പടിവിജ്ഝനാ. ഏകേകപദുദ്ധാരേനാതി ‘‘ചക്ഖും ചക്ഖുസമുദയോ’’തിആദിനാ ഏകേകകോട്ഠാസനിദ്ധാരണേന. തണ്ഹായപി പരിഞ്ഞേയ്യഭാവസബ്ഭാവതോ, ഉപാദാനക്ഖന്ധന്തോഗധത്താ ച ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘രൂപതണ്ഹാദയോ ഛ തണ്ഹാകായാ’’തി വുത്തം.

കസിണാനീതി കസിണജ്ഝാനാനി. ദ്വത്തിംസാകാരാതി ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ, തദാരമ്മണജ്ഝാനാനി ച. നവ ഭവാതി കാമഭവാദയോ തയോ, സഞ്ഞീഭവാദയോ തയോ, ഏകവോകാരഭവാദയോ തയോതി നവ ഭവാ. ചത്താരി ഝാനാനീതി അഗ്ഗഹിതാരമ്മണവിസേസാനി ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി, വിപാകജ്ഝാനാനം വാ ഏതം ഗഹണം. ഏത്ഥ ച കുസലധമ്മാനം ഉപനിസ്സയഭൂതാ തണ്ഹാ സമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാതി വേദിതബ്ബാ. കിരിയധമ്മാനം പന യത്ഥ തേ തസ്സ അത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതാ.

അനുബുദ്ധോതി ബുജ്ഝിതബ്ബധമ്മസ്സ അനുരൂപതോ ബുദ്ധോ. തേനാതി തസ്മാ. യസ്മാ സാമഞ്ഞതോ, വിസേസതോ ച ഏകേകപദുദ്ധാരേന സബ്ബധമ്മേ ബുദ്ധോ, തസ്മാ വുത്തം. കിന്തി ആഹ ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ’’തി, സബ്ബസ്സപി ഞേയ്യസ്സ സബ്ബാകാരതോ അവിപരീതം സയമേവ അഭിസമ്ബുദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ഇമിനാസ്സ പരോപദേസരഹിതസ്സ സബ്ബാകാരേന സബ്ബധമ്മാവബോധനസമത്ഥസ്സ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധവുത്തിനോ അനാവരണഞാണസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ അധിഗമോ ദസ്സിതോ.

നനു ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞം അനാവരണഞാണം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ഛ അസാധാരണഞാണാനി ബുദ്ധഞാണാനീ’’തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൭൩) വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി? ന വിരുജ്ഝതി, വിസയപവത്തിഭേദവസേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ദ്വിധാ വുത്തത്താ. ഏകമേവ ഹി തം ഞാണം അനവസേസസങ്ഖതാസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മവിസയതായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തത്ഥ ച ആവരണാഭാവതോ നിസ്സങ്ഗചാരമുപാദായ ‘‘അനാവരണഞാണ’’ന്തി വുത്തം. യഥാഹ പടിസമ്ഭിദായം ‘‘സബ്ബം സങ്ഖതമസങ്ഖതം അനവസേസം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തത്ഥ ആവരണം നത്ഥീതി അനാവരണഞാണ’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൧.൧൧൯). തസ്മാ നത്ഥി നേസം അത്ഥതോ ഭേദോ, ഏകന്തേന ചേതം ഏവമിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണാനം സാധാരണതാ, അസബ്ബധമ്മാരമ്മണതാ ച ആപജ്ജേയ്യ. ന ഹി ഭഗവതോ ഞാണസ്സ അണുമത്തമ്പി ആവരണം അത്ഥി, അനാവരണഞാണസ്സ ച അസബ്ബധമ്മാരമ്മണഭാവേ യത്ഥ തം ന പവത്തതി, തത്ഥാവരണസബ്ഭാവതോ അനാവരണഭാവോയേവ ന സിയാ. അഥ വാ പന ഹോതു അഞ്ഞമേവ അനാവരണഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ, ഇധ പന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതവുത്തിതായ അനാവരണഞാണന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ അധിപ്പേതം. തസ്സ ചാധിഗമേന ഭഗവാ ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ, സബ്ബവിദൂ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ച വുച്ചതി ന സകിംയേവ സബ്ബധമ്മാവബോധതോ. തഥാ ച വുത്തം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൨) ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ‘‘ബുദ്ധോ’’തി. സബ്ബധമ്മാവബോധനസമത്ഥഞാണസമധിഗമേന ഹി ഭഗവതോ സന്താനേ അനവസേസധമ്മേ പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥതാ അഹോസീതി.

ഏത്ഥാഹ – കിം പനിദം ഞാണം പവത്തമാനം സകിംയേവ സബ്ബസ്മിം വിസയേ പവത്തതി, ഉദാഹു കമേനാതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സകിംയേവ സബ്ബസ്മിം വിസയേ പവത്തതി, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിഭേദഭിന്നാനം സങ്ഖതധമ്മാനം, അസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മാനഞ്ച ഏകജ്ഝം ഉപട്ഠാനേ ദൂരതോ ചിത്തപടം പേക്ഖന്തസ്സ വിയ പടിവിഭാഗേനാവബോധോ ന സിയാ, തഥാ ച സതി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി വിപസ്സന്താനം അനത്താകാരേന വിയ സബ്ബധമ്മാ അനിരൂപിതരൂപേന ഭഗവതോ ഞാണസ്സ വിസയാ ഹോന്തീതി ആപജ്ജതി. യേപി ‘‘സബ്ബഞേയ്യധമ്മാനം ഠിതലക്ഖണവിസയം വികപ്പരഹിതം സബ്ബകാലം ബുദ്ധാനം ഞാണം പവത്തതി, തേന തേ ‘സബ്ബവിദൂ’തി വുച്ചന്തി, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘ചരം സമാഹിതോ നാഗോ, തിട്ഠന്തോപി സമാഹിതോ’തി ഇദമ്പി വചനം സുവുത്തം ഹോതീ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി വുത്തദോസാനാതിവത്തി, ഠിതലക്ഖണാരമ്മണതായ ച അതീതാനാഗതസമ്മുതിധമ്മാനം തദഭാവതോ ഏകദേസവിസയമേവ ഭഗവതോ ഞാണം സിയാ. തസ്മാ സകിംയേവ ഞാണം പവത്തതീതി ന യുജ്ജതി.

അഥ കമേന സബ്ബസ്മിം വിസയേ ഞാണം പവത്തതി? ഏവമ്പി ന യുജ്ജതി. ന ഹി ജാതിഭൂമിസഭാവാദിവസേന, ദിസാദേസകാലാദിവസേന ച അനേകഭേദഭിന്നേ ഞേയ്യേ കമേന ഗയ്ഹമാനേ തസ്സ അനവസേസപടിവേധോ സമ്ഭവതി, അപരിയന്തഭാവതോ ഞേയ്യസ്സ. യേ പന ‘‘അത്ഥസ്സ അവിസംവാദനതോ ഞേയ്യസ്സ ഏകദേസം പച്ചക്ഖം കത്വാ ‘സേസേപി ഏവ’ന്തി അധിമുച്ചിത്വാ വവത്ഥാപനേന സബ്ബഞ്ഞൂ ഭഗവാ, തഞ്ച ഞാണം ന അനുമാനികം സംസയാഭാവതോ. സംസയാനുബദ്ധം ഹി ലോകേ അനുമാനഞാണ’’ന്തി വദന്തി, തേസമ്പി തം ന യുത്തം. സബ്ബസ്സ ഹി അപ്പച്ചക്ഖഭാവേ അത്ഥാവിസംവാദനേന ഞേയ്യസ്സ ഏകദേസം പച്ചക്ഖം കത്വാ ‘‘സേസേപി ഏവ’’ന്തി അധിമുച്ചിത്വാ വവത്ഥാപനസ്സ അസമ്ഭവതോ. യഞ്ഹി തം സേസം, തം അപ്പച്ചക്ഖന്തി.

അഥ തമ്പി പച്ചക്ഖം, തസ്സ സേസഭാവോ ഏവ ന സിയാതി? സബ്ബമേതം അകാരണം. കസ്മാ? അവിസയവിചാരണഭാവതോ. വുത്തം ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ബുദ്ധവിസയോ, ഭിക്ഖവേ, അചിന്തേയ്യോ ന ചിന്തേതബ്ബോ. യോ ചിന്തേയ്യ, ഉമ്മാദസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭). ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – യംകിഞ്ചി ഭഗവതാ ഞാതും ഇച്ഛിതം സകലം, ഏകദേസോ വാ, തത്ഥ അപ്പടിഹതവുത്തിതായ പച്ചക്ഖതോ ഞാണം പവത്തതി, നിച്ചസമാധാനഞ്ച വിക്ഖേപാഭാവതോ. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ ച സകലസ്സ അവിസയഭാവേ തസ്സ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധവുത്തിതാ ന സിയാ, ഏകന്തേനേവ സാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപ്പടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധാ മനസികാരപ്പടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപ്പടിബദ്ധാ’’തി വചനതോ. അതീതാനാഗതവിസയമ്പി ഭഗവതോ ഞാണം അനുമാനാഗമതക്കഗ്ഗഹണവിരഹിതത്താ പച്ചക്ഖമേവ.

നനു ച ഏതസ്മിം പക്ഖേ യദാ സകലം ഞാതും ഇച്ഛിതം, തദാ സകിംയേവ സകലവിസയതായ അനിരൂപിതരൂപേന ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തേയ്യാതി വുത്തദോസാനാതിവത്തിയേവാതി? ന, തസ്സ വിസോധിതത്താ. വിസോധിതോ ഹി സോ ബുദ്ധവിസയോ അചിന്തേയ്യോതി. അഞ്ഞഥാ പചുരജനഞാണസമാനവുത്തിതായ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ഞാണസ്സ അചിന്തേയ്യതാ ന സിയാ. തസ്മാ സകലധമ്മാരമ്മണമ്പി തം ഏകധമ്മാരമ്മണം വിയ സുവവത്ഥാപിതേയേവ തേ ധമ്മേ കത്വാ പവത്തതീതി ഇദമേത്ഥ അചിന്തേയ്യം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യാവതകം ഞേയ്യം, താവതകം ഞാണം. യാവതകം ഞാണം, താവതകം ഞേയ്യം. ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യ’’ന്തി (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫). ഏവമേകജ്ഝം, വിസും, സകിം, കമേന വാ ഇച്ഛാനുരൂപം സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

൧൩൩. വിജ്ജാഹീതി ഏത്ഥ വിന്ദിയം വിന്ദതീതി വിജ്ജാ, യാഥാവതോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. അത്തനോ വാ പടിപക്ഖസ്സ വിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ, തമോക്ഖന്ധാദികസ്സ പദാലനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ അത്തനോ വിസയസ്സ വിദിതകരണട്ഠേനപി വിജ്ജാ. സമ്പന്നത്താതി സമന്നാഗതത്താ, പരിപുണ്ണത്താ വാ, അവികലത്താതി അത്ഥോ. തിസ്സന്നം, അട്ഠന്നം ച വിജ്ജാനം തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേ ഗഹണം വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. സത്ത സദ്ധമ്മാ നാമ സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം ബാഹുസച്ചം വീരിയം സതി പഞ്ഞാ ച. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൧൧). ചത്താരി ഝാനാനീതി യാനി കാനിചി ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി.

കസ്മാ പനേത്ഥ സീലാദയോ പന്നരസേവ ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമേയേവ ഹീ’’തിആദി. തേന തേസം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹതോ നിബ്ബാനുപഗമനേ ഏകംസതോ സാധനഭാവമാഹ. ഇദാനി തദത്ഥസാധനായ ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം.

നനു ചായം വിജ്ജാചരണസമ്പദാ സാവകേസുപി ലബ്ഭതീതി? കിഞ്ചാപി ലബ്ഭതി, ന പന തഥാ, യഥാ ഭഗവതോതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ വിജ്ജാസമ്പദാ’’തിആദി വുത്തം. ചരണധമ്മപരിയാപന്നത്താ കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ, സോ ചേത്ഥ മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താ സാധാരണഭാവോതി ആഹ ‘‘ചരണസമ്പദാ മഹാകാരുണികതം പൂരേത്വാ ഠിതാ’’തി. യഥാ സത്താനം അനത്ഥം പരിവജ്ജേത്വാ അത്ഥേ നിയോജനം പഞ്ഞായ വിനാ ന ഹോതി, ഏവം നേസം അത്ഥാനത്ഥജാനനം സത്ഥു കരുണായ വിനാ ന ഹോതീതി ഉഭയമ്പി ഉഭയത്ഥ സകിച്ചകമേവ സിയാ. യത്ഥ പന യസ്സാ പധാനഭാവോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ സബ്ബഞ്ഞുതായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ തം വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി യഥാ അഞ്ഞോപി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ, തേന വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവായം ആവേണികാ പടിപത്തീതി ദസ്സേതി. സാ പനായം സത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പദാ സാസനസ്സ നിയ്യാനികതായ സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിയാ ഏകന്തകാരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘തേനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥ ച വിജ്ജാസമ്പദായ സത്ഥു പഞ്ഞാമഹത്തം പകാസിതം ഹോതി, ചരണസമ്പദായ കരുണാമഹത്തം. തേസു പഞ്ഞായ ഭഗവതോ ധമ്മരജ്ജപ്പത്തി, കരുണായ ധമ്മസംവിഭാഗോ. പഞ്ഞായ സംസാരദുക്ഖനിബ്ബിദാ, കരുണായ സംസാരദുക്ഖസഹനം. പഞ്ഞായ പരദുക്ഖപരിജാനനം, കരുണായ പരദുക്ഖപതികാരാരമ്ഭോ. പഞ്ഞായ പരിനിബ്ബാനാഭിമുഖഭാവോ, കരുണായ തദധിഗമോ. പഞ്ഞായ സയം തരണം, കരുണായ പരേസം താരണം. പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി, കരുണായ ബുദ്ധകിച്ചസിദ്ധി. കരുണായ വാ ബോധിസത്തഭൂമിയം സംസാരാഭിമുഖഭാവോ, പഞ്ഞായ തത്ഥ അനഭിരതി. തഥാ കരുണായ പരേസം അഭിംസാപനം, പഞ്ഞായ സയം പരേഹി അഭായനം. കരുണായ പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി, പഞ്ഞായ അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി. തഥാ കരുണായ അപരന്തപോ, പഞ്ഞായ അനത്തന്തപോ. തേന അത്തഹിതായ പടിപന്നാദീസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. തഥാ കരുണായ ലോകനാഥതാ, പഞ്ഞായ അത്തനാഥതാ. കരുണായ ചസ്സ നിന്നതാഭാവോ, പഞ്ഞായ ഉന്നമാഭാവോ. തഥാ കരുണായ സബ്ബസത്തേസു ജനിതാനുഗ്ഗഹോ പഞ്ഞാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബത്ഥ വിരത്തചിത്തോ, പഞ്ഞായ സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തോ കരുണാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബസത്താനുഗ്ഗഹായ പവത്തോ. യഥാ ഹി കരുണാ ഭഗവതോ സിനേഹസോകവിരഹിതാ, ഏവം പഞ്ഞാ അഹംകാരമമംകാരവിനിമുത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസോധിതാ പരമവിസുദ്ധാ ഗുണവിസേസാ വിജ്ജാചരണസമ്പദാഹി പകാസിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൪. ഗമനമ്പി ഹി ഗതന്തി വുച്ചതി ‘‘ഗതേ ഠിതേ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൪; ൨.൩൭൬). സോഭനന്തി സുഭം. സുഭഭാവോ വിസുദ്ധതായ, വിസുദ്ധതാ ദോസവിഗമേനാതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധമനവജ്ജ’’ന്തി. ഗമനഞ്ച നാമ ബഹുവിധന്തി ഇധാധിപ്പേതം ഗമനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സോ ഹി നിബ്ബാനസ്സ ഗതി അധിഗമോതി കത്വാ ‘‘ഗതം, ഗമന’’ന്തി ച വുച്ചതി. ഇദാനി തസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തേന ഹേസാ’’തിആദി വുത്തം. ഖേമം ദിസന്തി നിബ്ബാനം. അസജ്ജമാനോതി പരിപന്ഥാഭാവേന സുഗതിഗമനേപി അസജ്ജന്തോ സങ്ഗം അകരോന്തോ, പഗേവ ഇതരത്ഥ. അഥ വാ ഏകാസനേ നിസീദിത്വാ ഖിപ്പഭിഞ്ഞാവസേനേവ ചതുന്നമ്പി മഗ്ഗാനം പടിലദ്ധഭാവതോ അസജ്ജമാനോ അസജ്ജന്തോ ഗതോ. യം ഗമനം ഗച്ഛന്തോ സബ്ബമനത്ഥം അപഹരതി, സബ്ബഞ്ച അനുത്തരം സമ്പത്തിം ആവഹതി, തദേവ സോഭനം നാമ. തേന ച ഭഗവാ ഗതോതി ആഹ ‘‘ഇതി സോഭനഗമനത്താ സുഗതോ’’തി സോഭനത്ഥോ സു-സദ്ദോതി കത്വാ.

അസുന്ദരാനം ദുക്ഖാനം സങ്ഖാരപ്പവത്തീനം അഭാവതോ അച്ചന്തസുഖത്താ ഏകന്തതോ സുന്ദരം നാമ അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ ‘‘സുന്ദരഞ്ചേസ ഠാനം ഗതോ അമതം നിബ്ബാന’’ന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪). സമ്മാതി സുട്ഠു. സുട്ഠു ഗമനഞ്ച നാമ പടിപക്ഖേന അനഭിഭൂതസ്സ ഗമനന്തി ആഹ ‘‘പഹീനേ കിലേസേ പുന അപച്ചാഗച്ഛന്തോ’’തി. ഇദഞ്ച സിഖാപ്പത്തം സമ്മാഗമനം, യായ ആഗമനീയപടിപദായ സിദ്ധം, സാപി സമ്മാഗമനമേവാതി ഏവമ്പി ഭഗവാ സുഗതോതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാ വാ ഗതോ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയാതി സമ്മാസമ്ബോധിയാ സമ്പാപനേ അവിപരീതപടിപത്തിയാ. ‘‘സബ്ബലോകസ്സ ഹിതസുഖമേവ കരോന്തോ’’തി ഏതേന മഹാബോധിയാ പടിപദാ അവിഭാഗേന സബ്ബസത്താനം സബ്ബദാ ഹിതസുഖാവഹഭാവേനേവ പവത്തതീതി ദസ്സേതി. ‘‘സസ്സതം ഉച്ഛേദന്തി ഇമേ അന്തേ അനുപഗച്ഛന്തോ ഗതോ’’തി ഏതേന പടിച്ചസമുപ്പാദഗതിം ദസ്സേതി. ‘‘കാമസുഖം അത്തകിലമഥന്തി ഇമേ അനുപഗച്ഛന്തോ ഗതോ’’തി ഏതേന അരിയമഗ്ഗഗതിം ദസ്സേതി.

തത്രാതി യുത്തട്ഠാനേ യുത്തസ്സേവ ഭാസനേ നിപ്ഫാദേതബ്ബേ, സാധേതബ്ബേ ചേതം ഭുമ്മം. അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥം. അത്ഥമുഖേന ഹി വാചായ അഭൂതതാ, ഭൂതതാ വാ. അതച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അഭൂതന്തി വാ അസന്തം അവിജ്ജമാനം. അതച്ഛന്തി അതഥാകാരം അഞ്ഞഥാസന്തം. അനത്ഥസഞ്ഹിതന്തി ദിട്ഠധമ്മികേന, സമ്പരായികേന വാ അനത്ഥേന സഞ്ഹിതം, അനത്ഥാവഹം. ന അത്ഥോതി അനത്ഥോ, അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖോ, അഭാവോ ച, തേന സഞ്ഹിതം, പിസുണവാചം, സമ്ഫപ്പലാപഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സാപി വചീദുച്ചരിതസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച പഠമാ വാചാ സീലവന്തം ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി, അചണ്ഡാലാദിമേവ ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തിആദിനാ ഭാസമാനസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. ദുതിയാ ദുസ്സീലം ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി, ചണ്ഡാലാദിമേവ ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തിആദിനാ അവിനയേന ഭാസമാനസ്സ. തതിയാ നേരയികാദികസ്സ നേരയികാദിഭാവവിഭാവനീകഥാ യഥാ ‘‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ’’തിആദികാ (ചൂളവ. ൩൪൮). ചതുത്ഥീ ‘‘വേദവിഹിതേന യഞ്ഞവിധിനാ പാണാതിപാതാദികതം സുഗതിം ആവഹതീ’’തി ലോകസ്സ ബ്യാമോഹനകഥാ. പഞ്ചമീ ഭൂതേന പേസുഞ്ഞൂപസംഹാരാദികഥാ. ഛട്ഠാ യുത്തപ്പത്തട്ഠാനേ പവത്തിതാ ദാനസീലാദികഥാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സമ്മാ ഗദത്താതി യഥാവുത്തം അഭൂതാദിം വജ്ജേത്വാ ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസഞ്ഹിതം പിയം മനാപം തതോ ഏവ സമ്മാ സുട്ഠു ഗദനതോ സുഗതോ ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ. ആപാഥഗമനമത്തേന കസ്സചി അപ്പിയമ്പി ഹി ഭഗവതോ വചനം പിയം മനാപമേവ അത്ഥസിദ്ധിയാ ലോകസ്സ ഹിതസുഖാവഹത്താ.

അപിച സോഭനം ഗതം ഗമനം ഏതസ്സാതി സുഗതോ. ഭഗവതോ ഹി വേനേയ്യജനുപസങ്കമനം ഏകന്തേന തേസം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനതോ സോഭനം ഭദ്ദകം. തഥാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതരൂപകായതായ ദുതവിലമ്ബിതഖലിതാനുകഡ്ഢനനിപ്പീളനുക്കുടികകുടിലാകുലതാദിദോസരഹിതവിലാസിതരാജഹംസവസഭവാരണമിഗരാജഗമനം കായഗമനം, ഞാണഗമനഞ്ച വിപുലനിമ്മലകരുണാസതിവീരിയാദിഗുണവിസേസസഹിതം അഭിനീഹാരതോ യാവ മഹാബോധി അനവജ്ജതായ, സത്താനം ഹിതസുഖാവഹതായ ച സോഭനമേവ. അഥ വാ സയമ്ഭൂഞാണേന സകലമ്പി ലോകം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പരിജാനന്തോ സമ്മാ ഗതോ അവഗതോതി സുഗതോ. തഥാ ലോകസമുദയം പഹാനാഭിസമയവസേന പജഹന്തോ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തോ സമ്മാ ഗതോ അതീതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ അധിഗതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ഭാവനാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ പടിപന്നോതി സുഗതോ. തഥാ യം ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, സബ്ബം തം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സമ്മാ പച്ചക്ഖതോ ഗതോ അബ്ഭഞ്ഞാസീതി സുഗതോ.

൧൩൫. സബ്ബഥാതി സബ്ബപ്പകാരേന. യോ യോ ലോകോ യഥാ യഥാ വേദിതബ്ബോ, തഥാ തഥാ. തേ പന പകാരേ ദസ്സേതും ‘‘സഭാവതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഭാവതോതി ദുക്ഖസഭാവതോ. സബ്ബോ ഹി ലോകോ ദുക്ഖസഭാവോ. യഥാഹ ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി (മഹാവ. ൧൪; ദീ. നി. ൨.൩൮൭). സമുദയതോതി യതോ സോ സമുദേതി, തതോ തണ്ഹാദിതോ. നിരോധതോതി യത്ഥ സോ നിരുജ്ഝതി, തതോ വിസങ്ഖാരതോ. നിരോധൂപായതോതി യേന വിധിനാ സോ നിരോധോ പത്തബ്ബോ, തതോ അരിയമഗ്ഗതോ, ഇതോ അഞ്ഞസ്സ പകാരസ്സ അഭാവാ.

ഇതി ‘‘സബ്ബഥാ ലോകം അവേദീ’’തി വത്വാ തദത്ഥസാധകം സുത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്ഥ ഖോ ആവുസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന ജായതീ’’തിആദിനാ ഉജുകം ജാതിആദീനി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതീ’’തി പദദ്വയേന അപരാപരം ചവനുപപജ്ജനാനി പടിക്ഖിപതി. കേചി പന ‘‘ന ജായതീതിആദി ഗബ്ഭസേയ്യകവസേന വുത്തം, ഇതരം ഓപപാതികവസേനാ’’തി വദന്തി. തന്തി ജാതിആദിരഹിതം. ഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. ഞാതേയ്യന്തി ജാനിതബ്ബം. ‘‘ഞാതായ’’ന്തി വാ പാഠോ, ഞാതാ അയം നിബ്ബാനത്ഥികോതി അധിപ്പായോ.

കാമം പാദഗമനേന ഗന്ത്വാ ലോകസ്സന്തം ഞാതും, ദട്ഠും, പത്തും വാ ന സക്കാ, അപിച പരിമിതപരിച്ഛിന്നട്ഠാനേ തം പഞ്ഞാപേത്വാ ദസ്സേമീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സസഞ്ഞിമ്ഹീതി സഞ്ഞാസഹിതേ. തതോ ഏവ സമനകേ സവിഞ്ഞാണകേ. അവിഞ്ഞാണകേ പന ഉതുസമുട്ഠാനരൂപസമുദായമത്തേ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ. ലോകന്തി ഖന്ധാദിലോകം. ലോകനിരോധന്തി തസ്സ ലോകസ്സ നിരുജ്ഝനം, നിബ്ബാനമേവ വാ. അദേസമ്പി ഹി തം യേസം നിരോധോ, തേസം വസേന ഉപചാരതോ, ദേസതോപി നിദ്ദിസീയതി യഥാ ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൧; മ. നി. ൧.൧൩൪; വിഭ. ൨൦൪).

ഗമനേനാതി പാകതികഗമനേന. ലോകസ്സന്തോതി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തോ അന്തകിരിയാഹേതുഭൂതം നിബ്ബാനം. കുദാചനന്തി കദാചിപി. അപത്വാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന അനധിഗന്ത്വാ. പമോചനന്തി പമുത്തി നിസ്സരണം. തസ്മാതി യസ്മാ ലോകസ്സന്തം അപത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മുത്തി നത്ഥി, തസ്മാ. ഹവേതി നിപാതമത്തം. ലോകവിദൂതി സഭാവാദിതോ സബ്ബം ലോകം ജാനന്തോ. സുമേധോതി സുന്ദരപഞ്ഞോ. ലോകന്തഗൂതി പരിഞ്ഞാഭിസമയേന ലോകം വിദിത്വാ പഹാനാഭിസമയേന ലോകന്തഗൂ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസസ്സ പരിനിട്ഠിതത്താ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ. സബ്ബേസം കിലേസാനം സമിതത്താ, ചതുസച്ചധമ്മാനം വാ അഭിസമിതത്താ സമിതാവീ. നാസീസതി ന പത്ഥേതി. യഥാ ഇമം ലോകം, ഏവം പരഞ്ച ലോകം അപ്പടിസന്ധികത്താ.

൧൩൬. ഏവം യദിപി ലോകവിദുതാ അനവസേസതോ ദസ്സിതാ സഭാവതോ ദസ്സിതത്താ, ലോകോ പന ഏകദേസേനേവ വുത്തോതി തം അനവസേസതോ ദസ്സേതും ‘‘അപിച തയോ ലോകാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം ഖന്ധാനം സമൂഹോ, സന്താനോ ച സത്തലോകോ. രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്തോ, ലോകീയന്തി ഏത്ഥ കുസലാകുസലം, തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോതി. അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപാദീനം സമൂഹോ, സന്താനോ ച ഓകാസലോകോ ലോകിയന്തി ഏത്ഥ തസാ, ഥാവരാ ച, തേസഞ്ച ഓകാസഭൂതോതി. തദാധാരതായ ഹേസ ‘‘ഭാജനലോകോ’’തിപി വുച്ചതി. ഉഭയേപി ഖന്ധാ സങ്ഖാരലോകോ പച്ചയേഹി സങ്ഖരീയന്തി, ലുജ്ജന്തി പലുജ്ജന്തി ചാതി. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ, പച്ചയായത്തവുത്തികാതി അത്ഥോ. പച്ചയത്ഥോ ഹേത്ഥ ആഹാര-സദ്ദോ ‘‘അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൨൩൨) വിയ. ഏവം ഹി ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇമിനാ അസഞ്ഞസത്താപി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. സാ പനായം ആഹാരട്ഠിതികതാ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരധമ്മോ, ന സത്തധമ്മോതി ആഹ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖാരലോകോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

യദി ഏവം ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇദം കഥന്തി? പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാതി നായം ദോസോ. യഥാ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘ഏകധമ്മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോ സമ്മാ വിരജ്ജമാനോ സമ്മാ വിമുച്ചമാനോ സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ സമ്മദത്ഥം അഭിസമേച്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി. കതമസ്മിം ഏകധമ്മേ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൭). ദിട്ഠിഗതികാനം സസ്സതാദിവസേന ‘‘അത്താ, ലോകോ’’തി ച പരികപ്പനാ യേഭുയ്യേന സത്തവിസയാ, ന സങ്ഖാരവിസയാതി ആഹ ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ അസസ്സതോ ലോകോതി വാ ആഗതട്ഠാനേ സത്തലോകോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തീതി യത്തകേ ഠാനേ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തി പരിബ്ഭമന്തി. ദിസാ ഭന്തി വിരോചമാനാതി തേസം പരിബ്ഭമനേനേവ താ ദിസാ പഭസ്സരാ ഹുത്വാ വിരോചന്തി. താവ സഹസ്സധാ ലോകോതി തത്തകം സഹസ്സപ്പകാരോ ഓകാസലോകോ, സഹസ്സലോകധാതുയോതി അത്ഥോ. ‘‘താവ സഹസ്സവാ’’തി വാ പാഠോ.

തമ്പീതി തം തിവിധമ്പി ലോകം. തഥാ ഹിസ്സ സബ്ബഥാപി വിദിതോതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ ലോകോതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി യായ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതാ വുത്താ, തായ സബ്ബോ സങ്ഖാരലോകോ ഏകോ ഏകവിധോ പകാരന്തരസ്സ അഭാവതോ. ദ്വേ ലോകാതിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നാമ-ഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നിബ്ബാനസ്സ അഗ്ഗഹണം, തസ്സ അലോകസഭാവത്താ. നനു ച ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏത്ഥ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ മഗ്ഗഫലധമ്മാനമ്പി ലോകതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പരിഞ്ഞേയ്യാനം ദുക്ഖസച്ചധമ്മാനം ഇധ ‘‘ലോകോ’’തി അധിപ്പേതത്താ. അഥ വാ ‘‘ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീ’’തി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ഉപാദാനാനം ആരമ്മണഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. ദസായതനാനീതി ദസ രൂപായതനാനി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി പച്ചയായത്തവുത്തിതാവചനേന സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ. തായ ച ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) വചനതോ ദുക്ഖാനത്തതാ ച പകാസിതാ ഹോന്തീതി തീണിപി സാമഞ്ഞലക്ഖണാനി ഗഹിതാനി. നാമന്തി ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, തേ ച അത്ഥതോ ഫസ്സാദയോ. രൂപന്തി ഭൂതുപാദായരൂപാനി, താനി ച അത്ഥതോ പഥവീആദയോതി അവിസേസേനേവ സലക്ഖണതോ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാ. തഗ്ഗഹണേനേവ യേ തേസം വിസേസാ കുസലാദയോ, ഹേതുആദയോ ച, തേപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഇതി അയം സങ്ഖാരലോകോപി സബ്ബഥാ വിദിതോ’’തി.

ആഗമ്മ ചിത്തം സേതി ഏത്ഥാതി ആസയോ മിഗാസയോ വിയ. യഥാ മിഗോ ഗോചരായ ഗന്ത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ തത്ഥേവ വനഗഹനേ സയതീതി സോ തസ്സ ആസയോ, ഏവം അഞ്ഞഥാ പവത്തിത്വാപി ചിത്തം ആഗമ്മ യത്ഥ സേതി, സോ തസ്സ ആസയോതി വുച്ചതി. സോ പന സസ്സതദിട്ഠിആദിവസേന ചതുബ്ബിധോ. വുത്തഞ്ച –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികാ;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസദ്ദിത’’ന്തി.

തത്ഥ സബ്ബദിട്ഠീനം സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീഹി സങ്ഗഹിതത്താ സബ്ബേപി ദിട്ഠിഗതികാ സത്താ ഇമാ ഏവ ദ്വേ ദിട്ഠിയോ സന്നിസ്സിതാ. യഥാഹ ‘‘ദ്വയനിസ്സിതോ ഖ്വായം, കച്ചാന, ലോകോ യേഭുയ്യേന അത്ഥിതഞ്ച നത്ഥിതഞ്ചാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫). അത്ഥിതാതി ഹി സസ്സതഗ്ഗാഹോ അധിപ്പേതോ, നത്ഥിതാതി ഉച്ഛേദഗ്ഗാഹോ. അയം താവ വട്ടനിസ്സിതാനം പുഥുജ്ജനാനം ആസയോ. വിവട്ടനിസ്സിതാനം പന സുദ്ധസത്താനം അനുലോമികാ ഖന്തി, യഥാഭൂതഞാണന്തി ദുവിധോ ആസയോ.

ആസയം ജാനാതീതി ചതുബ്ബിധമ്പി സത്താനം ആസയം ജാനാതി. ജാനന്തോ ച തേസം ദിട്ഠിഗതാനം, തേസഞ്ച ഞാണാനം അപ്പവത്തിക്ഖണേപി ജാനാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘കാമം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ കാമഗരുകോ കാമാസയോ കാമാധിമുത്തോ’തി, കാമം സേവന്തഞ്ഞേവ ജാനാതി ‘അയം പുഗ്ഗലോ നേക്ഖമ്മഗരുകോ നേക്ഖമ്മാസയോ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ’തി’’ആദി (പടി. മ. ൧.൧൧൩).

അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ അനു അനു സയന്തീതി അനുസയാ, അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഏതേന നേസം കാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹതം ദസ്സേതി. അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജന്തി. കേ പന തേ? രാഗാദയോ സത്ത അനാഗതാ കിലേസാ, അതീതാ, പച്ചുപ്പന്നാ ച തംസഭാവത്താ തഥാ വുച്ചന്തി. ന ഹി ധമ്മാനം കാലഭേദേന സഭാവഭേദോ അത്ഥി. തം സത്തവിധം അനുസയം തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ സന്താനേ പരോപരഭാവേന പവത്തമാനം ജാനാതി.

ചരിതന്തി സുചരിതദുച്ചരിതം. തം ഹി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൧൪, ൮൧൭) ചരിതനിദ്ദേസേ നിദ്ദിട്ഠം. അഥ വാ ചരിതന്തി ചരിയാ വേദിതബ്ബാ. താ പന രാഗദോസമോഹസദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കവസേന ഛ മൂലചരിയാ, താസം അപരിയന്തോ അന്തരഭേദോ, സംസഗ്ഗഭേദോ പന തേസട്ഠിവിധോ. തം ചരിതം സഭാവതോ സംകിലേസവോദാനതോ സമുട്ഠാനതോ ഫലതോ നിസ്സന്ദതോതി ഏവമാദിനാ പകാരേന ജാനാതി.

അധിമുത്തി അജ്ഝാസയധാതു. സാ ദുവിധാ ഹീനാധിമുത്തി പണീതാധിമുത്തീതി. യായ ഹീനാധിമുത്തികാ സത്താ ഹീനാധിമുത്തികേയേവ സേവന്തി, പണീതാധിമുത്തികാ ച പണീതാധിമുത്തികേയേവ. സാ അജ്ഝാസയധാതു അജ്ഝാസയസഭാവോ അധിമുത്തി. തം അധിമുത്തിം ജാനാതി ‘‘ഇമസ്സ അധിമുത്തി ഹീനാ, ഇമസ്സ പണീതാ’’തി, തത്ഥാപി ‘‘ഇമസ്സ മുദു, ഇമസ്സ മുദുതരാ, ഇമസ്സ മുദുതമാ’’തിആദിനാ. ഇന്ദ്രിയാനം ഹി തിക്ഖമുദുഭാവാദിനാ യഥാരഹം അധിമുത്തിയാ തിക്ഖമുദുഭാവാദികോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനീയം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൧൮, ൮൨൦) ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതാപി അധിമുത്തി ഇധ സത്താനം തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയഭാവദസ്സനത്ഥം പുന ഗഹിതാ’’തി.

അപ്പരജം അക്ഖം ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അപ്പം വാ രജം പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി ഏതേസന്തി അപ്പരജക്ഖാ, അനുസ്സദരാഗാദിരജാ സത്താ, തേ അപ്പരജക്ഖേ. മഹാരജക്ഖേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉസ്സദരാഗാദിരജാ മഹാരജക്ഖാ.

തിക്ഖിന്ദ്രിയേതി തിഖിണേഹി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതേ. മുദിന്ദ്രിയേതി മുദുകേഹി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതേ. ഉപനിസ്സയഇന്ദ്രിയാനി നാമ ഇധാധിപ്പേതാനി. സ്വാകാരേതി സുന്ദരാകാരേ കല്യാണപകതികേ, വിവട്ടജ്ഝാസയേതി അത്ഥോ. സുവിഞ്ഞാപയേതി സമ്മത്തനിയാമം വിഞ്ഞാപേതും സുകരേ സദ്ധേ, പഞ്ഞവന്തേ ച. ഭബ്ബേ അഭബ്ബേതി ഏത്ഥ ഭബ്ബേതി കമ്മാവരണകിലേസാവരണവിപാകാവരണരഹിതേ. വുത്തവിപരിയായേന ദ്വാകാരദുവിഞ്ഞാപയാഭബ്ബാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇമസ്സ രാഗരജോ അപ്പോ, ഇമസ്സ ദോസരജോ അപ്പോ’’തിആദിനാ അപ്പരജക്ഖേസു ജാനനം വേദിതബ്ബം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഭഗവാ അപരിമാണേ സത്തേ ആസയാദിതോ അനവസേസേത്വാ ജാനാതി, തസ്മാ അസ്സ ഭഗവതോ സത്തലോകോപി സബ്ബഥാ വിദിതോ.

നനു ച സത്തേസു പമാണാദിപി ജാനിതബ്ബോ അത്ഥീതി? അത്ഥി. തസ്സ പന ജാനനം ന നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായാതി ഇധ ന ഗഹിതം, ഭഗവതോ പന തമ്പി സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതമേവ, പയോജനാഭാവാ ദേസനം നാരുള്ഹം. തേന വുത്തം –

‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പരിത്തം നഖസിഖായം പംസും ആരോപേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, കതമം നു ഖോ ബഹുതരം – യോ വായം മയാ പരിത്തോ നഖസിഖായം പംസു ആരോപിതോ, അയം വാ മഹാപഥവീ’’’തിആദി (സം. നി. ൫.൧൧൨൧).

൧൩൭. ഓകാസലോകോപി സബ്ബഥാ വിദിതോതി സമ്ബന്ധോ. ചക്കവാളന്തി ലോകധാതു. സാ ഹി നേമിമണ്ഡലസദിസേന ചക്കവാളപബ്ബതേന സമന്തതോ പരിക്ഖിത്തത്താ ‘‘ചക്കവാള’’ന്തി വുച്ചതി. ചതുതിംസസതാനി ചാതി ചതുഅധികാനി തിംസസതാനി, തീണിസഹസ്സാനി, ചത്താരിസതാനി ചാതി അത്ഥോ. അഡ്ഢുഡ്ഢാനീതി ഉപഡ്ഢചതുത്ഥാനി, തീണിസതാനി, പഞ്ഞാസഞ്ചാതി അത്ഥോ. നഹുതാനീതി ദസസഹസ്സാനി. സങ്ഖാതാതി കഥിതാ. സണ്ഠിതീതി ഹേട്ഠാ, ഉപരിതോ ചാതി സബ്ബസോ ഠിതി.

ഏവം സണ്ഠിതേതി ഏവമവട്ഠിതേ. ഏത്ഥാതി ചക്കവാളേ. അച്ചുഗ്ഗതോ താവദേവാതി തത്തകമേവ ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനിയേവ ഉബ്ബേധോ. ന കേവലം ചേത്ഥ ഉബ്ബേധോവ, അഥ ഖോ ആയാമവിത്ഥാരാപിസ്സ തത്തകായേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സിനേരു, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജാ ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി ആയാമേന, ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥാരേനാ’’തി (അ. നി. ൭.൬൬).

തതോതി സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാ, ഉപരി ച വുത്തപ്പമാണതോ. ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢേനാതി ഉപഡ്ഢേന ഉപഡ്ഢേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ദ്വാചത്താലീസ യോജനസഹസ്സാനി സമുദ്ദേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ തത്തകമേവ ച ഉപരി ഉഗ്ഗതോ യുഗന്ധരപബ്ബതോ, ഏകവീസ യോജനസഹസ്സാനി സമുദ്ദേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ തത്തകമേവ ച ഉപരി ഉഗ്ഗതോ ഈസധരോ പബ്ബതോതി ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢപമാണതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ മഹാസമുദ്ദോ യാവ ചക്കവാളപാദമൂലാ അനുപുബ്ബനിന്നോ, ഏവം യാവ സിനേരുപാദമൂലാതി ഹേട്ഠാ സിനേരുപമാണതോ ഉപഡ്ഢപമാണോപി യുഗന്ധരപബ്ബതോ പഥവിയം സുപ്പതിട്ഠിതോ, ഏവം ഈസധരാദയോപീതി ദട്ഠബ്ബം. വുത്തം ഹേതം ‘‘മഹാസമുദ്ദോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ’’തി (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൪; അ. നി. ൮.൧൯). സിനേരുയുഗന്ധരാദീനം അന്തരേ സീദന്തരസമുദ്ദാ നാമ. തേ വിത്ഥാരതോ യഥാക്കമം സിനേരുആദീനം അച്ചുഗ്ഗതസമാനപരിമാണാതി വദന്തി. ബ്രഹാതി മഹന്തോ.

സിനേരുസ്സ സമന്തതോതി പരിക്ഖിപനവസേന സിനേരുസ്സ സമന്തതോ ഠിതാ. സിനേരും താവ പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ യുഗന്ധരോ, തം പരിക്ഖിപിത്വാ ഈസധരോ. ഏവം തം തം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ ‘‘സിനേരുസ്സ സമന്തതോ’’തി വുത്താ.

യോജനാനം സതാനുച്ചോ, ഹിമവാ പഞ്ച പബ്ബതോതി ഹിമവാ പബ്ബതോ പഞ്ച യോജനാനം സതാനി ഉച്ചോ ഉബ്ബേധോ. നഗവ്ഹയാതി നഗ-സദ്ദേന അവ്ഹാതബ്ബാ രുക്ഖാഭിധാനാ. പഞ്ഞാസയോജനക്ഖന്ധസാഖായാമാതി’ ഉബ്ബേധതോ പഞ്ഞാസയോജനക്ഖന്ധായാമാ, ഉബ്ബേധതോ, സമന്തതോ ച പഞ്ഞാസയോജനസാഖായാമാ ച. തതോ ഏവ സതയോജനവിത്ഥിണ്ണാ, താവദേവ ച ഉഗ്ഗതാ. യസ്സാനുഭാവേനാതി യസ്സാ മഹന്തതാ കപ്പട്ഠായിതാദിപ്പകാരേന പഭാവേന.

ഗരുളാനം സിമ്ബലിരുക്ഖോ സിനേരുസ്സ ദുതിയപരിഭണ്ഡേ പതിട്ഠിതോ.

സിരീസേനാതി പച്ചത്തേ കരണവചനം. സത്തമന്തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, സിരീസോ ഭവതി സത്തമോതി അത്ഥോ.

തത്ഥ ചണ്ഡമണ്ഡലം ഹേട്ഠാ, സൂരിയമണ്ഡലം ഉപരി. തസ്സ ആസന്നഭാവേന ചന്ദമണ്ഡലം അത്തനോ ഛായായ വികലഭാവേന ഉപട്ഠാതി. താനി യോജനന്തരികാനി യുഗന്ധരഗ്ഗപമാണേ ആകാസേ വിചരന്തി. അസുരഭവനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാ. അവീചി ജമ്ബുദീപസ്സ. ജമ്ബുദീപോ സകടസണ്ഠാനോ. അപരഗോയാനം ആദാസസണ്ഠാനോ. പുബ്ബവിദേഹോ അദ്ധചന്ദസണ്ഠാനോ. ഉത്തരകുരു പീഠസണ്ഠാനോ. തംതംനിവാസീനം, തംതംപരിവാരദീപവാസീനഞ്ച മനുസ്സാനം മുഖമ്പി തംതംസണ്ഠാനന്തി വദന്തി. തദന്തരേസൂതി തേസം ചക്കവാളാനം അന്തരേസു. തിണ്ണം ഹി പത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞആസന്നഭാവേന ഠപിതാനം അന്തരസദിസേ തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരേ ഏകേകോ ലോകന്തരനിരയോ.

അനന്താനീതി അപരിമാണാനി, ‘‘ഏത്തകാനീ’’തി അഞ്ഞേഹി മിനിതും അസക്കുണേയ്യാനി. ഭഗവാ അനന്തേന ബുദ്ധഞാണേന അവേദി ‘‘അനന്തോ ആകാസോ, അനന്തോ സത്തനികായോ, അനന്താനി ചക്കവാളാനീ’’തി തിവിധമ്പി അനന്തം ബുദ്ധഞാണം പരിച്ഛിന്ദതി സയമ്പി അനന്തത്താ. യാവതകം ഹി ഞേയ്യം, താവതകം ഞാണം. യാവതകം ഞാണം, താവതകം ഞേയ്യം. ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അനന്തേന ബുദ്ധഞാണേന അവേദീ’’തി. അനന്തതാ ചസ്സ അനന്തഞേയ്യപടിവിജ്ഝനേനേവ വേദിതബ്ബാ തത്ഥ അപ്പടിഹതചാരത്താ. നനു ചേത്ഥ വിവട്ടാദീനമ്പി വിദിതതാ വത്തബ്ബാതി? സച്ചം വത്തബ്ബം, സാ പന പരതോ അഭിഞ്ഞാകഥായം ആഗമിസ്സതീതി ഇധ ന ഗഹിതാ.

൧൩൮. അത്തനാതി നിസ്സക്കവചനമേതം. ഗുണേഹി അത്തനാ വിസിട്ഠതരസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. തര-ഗ്ഗഹണം ചേത്ഥ ‘‘അനുത്തരോ’’തി പദസ്സ അത്ഥനിദ്ദേസതായ കതം, ന വിസിട്ഠസ്സ കസ്സചി അത്ഥിതായ. സദേവകേ ഹി ലോകേ സദിസകപ്പോപി നാമ കോചി തഥാഗതസ്സ നത്ഥി, കുതോ സദിസോ. വിസിട്ഠേ പന കാ കഥാ. കസ്സചീതി കസ്സചിപി. അഭിഭവതീതി സീലസമ്പദായ ഉപനിസ്സയഭൂതാനം ഹിരോത്തപ്പമേത്താകരുണാനം, വിസേസപച്ചയാനം സദ്ധാസതിവീരിയപഞ്ഞാനഞ്ച ഉക്കംസപ്പത്തിയാ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ അനഞ്ഞസാധാരണോ സവാസനപടിപക്ഖസ്സ പഹീനത്താ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ സത്ഥു സീലഗുണോ. തേന ഭഗവാ സദേവകം ലോകം അഞ്ഞദത്ഥു അഭിഭുയ്യ പവത്തതി, ന സയം കേനചി അഭിഭുയ്യതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം സമാധിഗുണാദീസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. സീലാദയോ ചേതേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ വേദിതബ്ബാ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പന ലോകിയം കാമാവചരമേവ.

യദി ഏവം, കഥം തേന സദേവകം ലോകം അഭിഭവതീതി? തസ്സാപി ആനുഭാവതോ അസദിസത്താ. തമ്പി ഹി വിസയതോ, പവത്തിതോ, പവത്തി ആകാരതോ ച ഉത്തരിതരമേവ. തം ഹി അനഞ്ഞസാധാരണം സത്ഥു വിമുത്തിഗുണം ആരബ്ഭ പവത്തതി, പവത്തമാനഞ്ച അതക്കാവചരം പരമഗമ്ഭീരം സണ്ഹസുഖുമം സവിസയം പടിപക്ഖധമ്മാനം സുപ്പഹീനത്താ സുട്ഠു പാകടം വിഭൂതതരം കത്വാ പവത്തതി, സമ്മദേവ ച വസീഭാവസ്സ പാപിതത്താ, ഭവങ്ഗപരിവാസസ്സ ച അതിപരിത്തകത്താ ലഹും ലഹും പവത്തതീതി.

ഏവം സീലാദിഗുണേഹി ഭഗവതോ ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദിസസ്സാപി അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അസമോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസമോതി ഏകസ്മിം കാലേ നത്ഥി ഏതസ്സ സീലാദിഗുണേന സമാ സദിസാതി അസമോ. തഥാ അസമേഹി അതീതാനാഗതബുദ്ധേഹി സമോ, അസമാ വാ സമാ ഏതസ്സാതി അസമസമോ. സീലാദിഗുണേന നത്ഥി ഏതസ്സ പടിമാതി അപ്പടിമോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ഉപമാമത്തം പടിമാ, സദിസൂപമാ പടിഭാഗോ, യുഗഗ്ഗാഹവസേന ഠിതോ പടിപുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ.

ന ഖോ പനാഹം സമനുപസ്സാമീതി മമ സമന്തചക്ഖുനാ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സബ്ബലോകം പസ്സന്തോപി തത്ഥ സദേവകേ…പേ… പജായ അത്തനാ അത്തതോ സീലസമ്പന്നതരം സമ്പന്നതരസീലം കഞ്ചി പുഗ്ഗലം ന ഖോ പന പസ്സാമി, താദിസസ്സ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അഗ്ഗപ്പസാദസുത്താദീനീതി ഏത്ഥ –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ ബഹുപ്പദാ വാ രൂപിനോ വാ അരൂപിനോ വാ സഞ്ഞിനോ വാ അസഞ്ഞിനോ വാ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിനോ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. യേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ. അഗ്ഗേ ഖോ പന പസന്നാനം അഗ്ഗോ വിപാകോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ൫.൩൨; ൧൦.൧൫; ഇതിവു൯൦) –

ഇദം അഗ്ഗപ്പസാദസുത്തം. ആദി-സദ്ദേന –

‘‘സദേവകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ തഥാഗതോ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ, തസ്മാ ‘തഥാഗതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪; ദീ. നി. ൩.൧൮൮) –

ഏവമാദീനി സുത്തപദാനി വേദിതബ്ബാനി. ആദികാ ഗാഥായോതി ഏത്ഥ –

‘‘അഹം ഹി അരഹാ ലോകേ, അഹം സത്ഥാ അനുത്തരോ;

ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സീതിഭൂതോസ്മി നിബ്ബുതോ. (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧);

‘‘ദന്തോ ദമയതം സേട്ഠോ, സന്തോ സമയതം ഇസി;

മുത്തോ മോചയതം അഗ്ഗോ, തിണ്ണോ താരയതം വരോ. (ഇതിവു. ൧൧൨);

‘‘നയിമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന,

ബുദ്ധേന സേട്ഠോ സദിസോ ച വിജ്ജതി;

യമാഹു ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗതം ഗതോ,

പുഞ്ഞത്ഥികാനം വിപുലഫലേസിന’’ന്തി. (വി. വ. ൧൦൪൭; കഥാ. ൭൯൯) –

ഏവമാദികാ ഗാഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ.

൧൩൯. ദമേതീതി സമേതി, കായസമാദീഹി യോജേതീതി അത്ഥോ. തം പന കായസമാദീഹി യോജനം യഥാരഹം തദങ്ഗവിനയാദീസു പതിട്ഠാപനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിനേതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ദമേതും യുത്താതി ദമനാരഹാ. അമനുസ്സപുരിസാതി ഏത്ഥ ന മനുസ്സാതി അമനുസ്സാ. തംസദിസതാ ഏത്ഥ ജോതീയതി, തേന മനുസ്സത്തമത്തം നത്ഥി, അഞ്ഞം സമാനന്തി യക്ഖാദയോ ‘‘അമനുസ്സാ’’തി അധിപ്പേതാ, ന യേ കേചി മനുസ്സേഹി അഞ്ഞേ. തഥാ ഹി തിരച്ഛാനപുരിസാനം വിസും ഗഹണം കതം, യക്ഖാദയോ ഏവ ച നിദ്ദിട്ഠാ. അപലാലോ ഹിമവന്തവാസീ. ചൂളോദരമഹോദരാ നാഗദീപവാസിനോ. അഗ്ഗിസിഖധൂമസിഖാ സീഹളദീപവാസിനോ. നിബ്ബിസാ കതാ ദോസവിസസ്സ വിനോദനേന. തേനാഹ ‘‘സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപിതാ’’തി. കൂടദന്താദയോതി ആദി-സദ്ദേന ഘോടമുഖഉപാലിഗഹപതിആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സക്കദേവരാജാദയോതി ആദി-സദ്ദേന അജകലാപയക്ഖബകബ്രഹ്മാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം ചേത്ഥ സുത്തന്തി ഇദം കേസിസുത്തം. വിനീതാ വിചിത്രേഹി വിനയനൂപായേഹീതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ വിത്ഥാരേതബ്ബം യഥാരഹം സണ്ഹാദീഹി ഉപായേഹി വിനയസ്സ ദീപനതോ.

വിസുദ്ധസീലാദീനം പഠമജ്ഝാനാദീനീതി ‘‘വിസുദ്ധസീലസ്സ പഠമജ്ഝാനം, പഠമജ്ഝാനലാഭിനോ ദുതിയജ്ഝാന’’ന്തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ ഉപരൂപരി വിസേസം ആചിക്ഖന്തോതി സമ്ബന്ധോ. സോതാപന്നാദീനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ദന്തേപി ദമേതിയേവാ’’തി ഇദം പുബ്ബേ ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം ദമഥം അനുപഗതാ പുരിസദമ്മാ’’തി വുത്താതി കത്വാ വുത്തം. യേ പന വിപ്പകതദമ്മഭാവാ സബ്ബഥാ ദമേതബ്ബതം നാതിവത്താ, തേ സത്തേ സന്ധായ ‘‘ദന്തേപി ദമേതിയേവാ’’തി വുത്തം. തേപി ഹി പുരിസദമ്മാ ഏവാതി, യതോ നേ സത്ഥാ ദമേതി.

അത്ഥപദന്തി അത്ഥാഭിബ്യഞ്ജകപദം, വാക്യന്തി അത്ഥോ. വാക്യേന ഹി അത്ഥാഭിബ്യത്തി, ന നാമാദിപദമത്തേന. ഏകപദഭാവേന ച അനഞ്ഞസാധാരണോ സത്ഥു പുരിസദമ്മസാരഥിഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി. അട്ഠ ദിസാതി അട്ഠ സമാപത്തിയോ. താ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാപി അസംകിണ്ണഭാവേന ദിസ്സന്തി അപദിസ്സന്തീതി ദിസാ, ദിസാ വിയാതി വാ ദിസാ. അസജ്ജമാനാതി ന സജ്ജമാനാ വസീഭാവപ്പത്തിയാ നിസ്സങ്ഗചാരാ. ധാവന്തി ജവനവുത്തിയോഗതോ. ഏകംയേവ ദിസം ധാവതി, അത്തനോ കായം അപരിവത്തേന്തോതി അധിപ്പായോ. സത്ഥാരാ പന ദമിതാ പുരിസദമ്മാ ഏകിരിയാപഥേനേവ അട്ഠ ദിസാ ധാവന്തി. തേനാഹ ‘‘ഏകപല്ലങ്കേനേവ നിസിന്നാ’’തി. അട്ഠ ദിസാതി ച നിദസ്സനമത്തമേതം, ലോകിയേഹി അഗതപുബ്ബം നിരോധസമാപത്തിദിസം, അമതദിസഞ്ച പക്ഖന്ദനതോ.

൧൪൦. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ നിയുത്തോതി ദിട്ഠധമ്മികോ, ഇധലോകത്ഥോ. കമ്മകിലേസവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്മാ ഗന്തബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ, തത്ഥ നിയുത്തോതി സമ്പരായികോ, പരലോകത്ഥോ. പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ, നിബ്ബാനം. തേഹി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി. യഥാരഹന്തി യഥാനുരൂപം. തേസു അത്ഥേസു യോ യോ പുഗ്ഗലോ യം യം അരഹതി, തദനുരൂപം. അനുസാസതീതി വിനേതി തസ്മിം അത്ഥേ പതിട്ഠപേതി, സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സത്ഥോ, ഭണ്ഡമൂലേന വാണിജ്ജായ ദേസന്തരം ഗച്ഛന്തോ ജനസമൂഹോ. ഹിതുപദേസാദിവസേന പരിപാലേതബ്ബോ സാസിതബ്ബോ സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സത്ഥാ, സത്ഥവാഹോ. സോ വിയ ഭഗവാതി ആഹ ‘‘സത്ഥാ വിയാതി സത്ഥാ, ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ’’തി.

ഇദാനി തമത്ഥം നിദ്ദേസപാളിനയേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ സത്ഥവാഹോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സത്ഥേതി സത്ഥികേ ജനേ. കം താരേന്തി ഏത്ഥാതി കന്താരോ, നിരുദകോ അരഞ്ഞപ്പദേസോ. രുള്ഹീവസേന പന ഇതരോപി അരഞ്ഞപ്പദേസോ തഥാ വുച്ചതി. ചോരകന്താരന്തി ചോരേഹി അധിട്ഠിതകന്താരം. തഥാ വാളകന്താരം. ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരന്തി ദുല്ലഭഭിക്ഖം കന്താരം. താരേതീതി അഖേമന്തട്ഠാനം അതിക്കാമേതി. ഉത്താരേതീതിആദി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢേത്വാ വുത്തം. അഥ വാ ഉത്താരേതീതി ഖേമന്തഭൂമിം ഉപനേന്തോ താരേതി. നിത്താരേതീതി അഖേമന്തട്ഠാനതോ നിക്ഖാമേന്തോ താരേതി. പതാരേതീതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ താരേതി, ഹത്ഥേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിയ താരേതീതി അത്ഥോ. സബ്ബമ്പേതം താരണുത്താരണാദിഖേമട്ഠാനേ ഠപനമേവാതി ആഹ ‘‘ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേതീ’’തി. സത്തേതി വേനേയ്യസത്തേ. മഹാഗഹനതായ, മഹാനത്ഥതായ, ദുന്നിത്ഥരണതായ ച ജാതിയേവ കന്താരോ ജാതികന്താരോ, തം ജാതികന്താരം.

ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേനാതി ഉക്കട്ഠസത്തപരിച്ഛേദവസേന. ദേവമനുസ്സാ ഏവ ഹി ഉക്കട്ഠസത്താ, ന തിരച്ഛാനാദയോ. ഭബ്ബപുഗ്ഗലപരിച്ഛേദവസേനാതി സമ്മത്തനിയാമോക്കമനസ്സ യോഗ്യപുഗ്ഗലസ്സ പരിച്ഛിന്ദനവസേന. ഏതന്തി ‘‘ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി ഏതം വചനം. ഭഗവതോതി നിസ്സക്കവചനം യഥാ ‘‘ഉപജ്ഝായതോ അജ്ഝേതീ’’തി, ഭഗവതോ സന്തികേതി വാ അത്ഥോ. ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിന്തി തിഹേതുകപടിസന്ധിആദികം മഗ്ഗഫലാധിഗമസ്സ ബലവകാരണം.

ഗഗ്ഗരായാതി ഗഗ്ഗരായ നാമ രഞ്ഞോ ദേവിയാ, തായ വാ കാരിതത്താ ‘‘ഗഗ്ഗരാ’’തി ലദ്ധനാമായ. സരേ നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി ധമ്മസഞ്ഞായ സരേ നിമിത്തം ഗണ്ഹി, ഗണ്ഹന്തോ ച പസന്നചിത്തോ പരിസപരിയന്തേ നിപജ്ജി. സന്നിരുമ്ഭിത്വാ അട്ഠാസീതി തസ്സ സീസേ ദണ്ഡസ്സ ഠപിതഭാവം അപസ്സന്തോ തത്ഥ ദണ്ഡം ഉപ്പീളേത്വാ അട്ഠാസി. മണ്ഡൂകോപി ദണ്ഡേ ഠപിതേപി ഉപ്പീളിതേപി ധമ്മഗതേന പസാദേന വിസ്സരമകരോന്തോവ കാലമകാസി. ദേവലോകേ നിബ്ബത്തസത്താനം അയം ധമ്മതാ, യാ ‘‘കുതോഹം ഇധ നിബ്ബത്തോ, തത്ഥ കിം നു ഖോ കമ്മമകാസി’’ന്തി ആവജ്ജനാ. തസ്മാ അത്തനോ പുരിമഭവസ്സ ദിട്ഠത്താ ആഹ ‘‘അരേ അഹമ്പി നാമ ഇധനിബ്ബത്തോ’’തി. ഭഗവതോ പാദേ വന്ദി കതഞ്ഞുതാസംവഡ്ഢിതേന പേമഗാരവബഹുമാനേന.

ഭഗവാ ജാനന്തോവ മഹാജനസ്സ കമ്മഫലം, ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ച പച്ചക്ഖം കാതുകാമോ ‘‘കോ മേ വന്ദതീ’’തി ഗാഥായ പുച്ഛി. തത്ഥ കോതി ദേവനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബാദീസു കോ, കതമോതി അത്ഥോ. മേതി മമ. പാദാനീതി പാദേ. ഇദ്ധിയാതി ഇമായ ഏവരൂപായ ദേവിദ്ധിയാ. ‘‘യസസാ’’തി ഇമിനാ ഏദിസേന പരിവാരേന, പരിച്ഛേദേന ച. ജലന്തി വിജ്ജോതമാനോ. അഭിക്കന്തേനാതി അതിവിയ കന്തേന കമനീയേന സുന്ദരേന. വണ്ണേനാതി ഛവിവണ്ണേന സരീരവണ്ണനിഭായ. സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാതി സബ്ബാ ദസപി ദിസാ പഭാസേന്തോ, ചന്ദോ വിയ, സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകാലോകം കരോന്തോതി അത്ഥോ.

ഏവം പന ഭഗവതാ പുച്ഛിതോ ദേവപുത്തോ അത്താനം പവേദേന്തോ ‘‘മണ്ഡൂകോഹം പുരേ ആസി’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പുരേതി പുരിമജാതിയം. ‘‘ഉദകേ’’തി ഇദം തദാ അത്തനോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനം. ‘‘ഉദകേ മണ്ഡൂകോ’’തി ഏതേന ഉദ്ധമായികാദികസ്സ ഥലേ മണ്ഡൂകസ്സ നിവത്തനം കതം ഹോതി. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗുന്നം ഘാസേസനട്ഠാനം. ഇധ പന ഗോചരോ വിയാതി ഗോചരോ, വാരി ഉദകം ഗോചരോ ഏതസ്സാതി വാരിഗോചരോ. ഉദകചാരീപി ഹി കോചി കച്ഛപാദി അവാരിഗോചരോപി ഹോതീതി ‘‘വാരിഗോചരോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. തവ ധമ്മം സുണന്തസ്സാതി ബ്രഹ്മസ്സരേന കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ദേസേന്തസ്സ തവ ധമ്മം ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി സരേ നിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന സുണന്തസ്സ. അനാദരേ ചേതം സാമിവചനം. അവധി വച്ഛപാലകോതി വച്ഛേ രക്ഖന്തോ ഗോപാലദാരകോ മമ സമീപം ആഗന്ത്വാ ദണ്ഡമോലുബ്ഭ തിട്ഠന്തോ മമ സീസേ ദണ്ഡം സന്നിരുമ്ഭിത്വാ മം മാരേസീതി അത്ഥോ.

സിതം കത്വാതി ‘‘തഥാ പരിത്തതരേനാപി പുഞ്ഞാനുഭാവേന ഏവം അതിവിയ ഉളാരാ ലോകിയലോകുത്തരാ സമ്പത്തിയോ ലബ്ഭന്തീ’’തി പീതിസോമനസ്സജാതോ ഭാസുരതരധവലവിപ്ഫുരന്തദസ്സനകിരണാവലീഹി ഭിയ്യോസോ മത്തായ തം പദേസം ഓഭാസേന്തോ സിതം കത്വാ. പീതിസോമനസ്സവസേന ഹി സോ –

‘‘മുഹുത്തം ചിത്തപസാദസ്സ, ഇദ്ധിം പസ്സ യസഞ്ച മേ;

ആനുഭാവഞ്ച മേ പസ്സ, വണ്ണം പസ്സ ജുതിഞ്ച മേ.

‘‘യേ ച തേ ദീഘമദ്ധാനം, ധമ്മം അസ്സോസും ഗോതമ;

പത്താ തേ അചലട്ഠാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചരേ’’തി. (വി. വ. ൮൫൯-൮൬൦);

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ വത്വാ പക്കാമി.

൧൪൧. യം പന കിഞ്ചീതി ഏത്ഥ യന്തി അനിയമിതവചനം. തഥാ കിഞ്ചീതി. പനാതി വചനാലങ്കാരമത്തം. തസ്മാ യം കിഞ്ചീതി ഞേയ്യസ്സ അനവസേസപരിയാദാനം കതം ഹോതി. പനാതി വാ വിസേസത്ഥദീപകോ നിപാതോ. തേന ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഇമിനാ സങ്ഖേപതോ, വിത്ഥാരതോ ച സത്ഥു ചതുസച്ചാഭിസമ്ബോധോ വുത്തോ. ‘‘ബുദ്ധോ’’തി പന ഇമിനാ തദഞ്ഞസ്സപി ഞേയ്യസ്സാവബോധോ. പുരിമേന വാ സത്ഥു പടിവേധഞാണാനുഭാവോ, പച്ഛിമേന ദേസനാഞാണാനുഭാവോ. പീതി ഉപരി വുച്ചമാനോ വിസേസോ ജോതീയതി. സബ്ബസോ പടിപക്ഖേഹി വിമുച്ചതീതി വിമോക്ഖോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ. തസ്സ അന്തോ അഗ്ഗഫലം, തത്ഥ ഭവം തസ്മിം ലദ്ധേ ലദ്ധബ്ബതോ വിമോക്ഖന്തികഞാണം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സബ്ബമ്പി ബുദ്ധഞാണം. ഏവം പവത്തോതി ഏത്ഥ –

‘‘സബ്ബഞ്ഞുതായ ബുദ്ധോ, സബ്ബദസ്സാവിതായ ബുദ്ധോ, അനഞ്ഞനേയ്യതായ ബുദ്ധോ, വിസവിതായ ബുദ്ധോ, ഖീണാസവസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, നിരുപലേപസങ്ഖാതേന ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതരാഗോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതദോസോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തവീതമോഹോതി ബുദ്ധോ, ഏകന്തനിക്കിലേസോതി ബുദ്ധോ, ഏകായനമഗ്ഗം ഗതോതി ബുദ്ധോ, ഏകോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ബുദ്ധോ, അബുദ്ധിവിഹതത്താ ബുദ്ധിപടിലാഭാ ബുദ്ധോ. ബുദ്ധോതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹികതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം. വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ബുദ്ധോ’’തി (മഹാനി. ൧൯൨) –

അയം നിദ്ദേസപാളിനയോ. യസ്മാ ചേത്ഥ തസ്സാ പടിസമ്ഭിദാപാളിയാ ഭേദോ നത്ഥി, തസ്മാ ദ്വീസു ഏകേനാപി അത്ഥസിദ്ധീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടിസമ്ഭിദാനയോ വാ’’തി അനിയമത്ഥോ വാ-സദ്ദോ വുത്തോ.