൧. സീലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

സീലസരൂപാദികഥാവണ്ണനാ

൬. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. അനേകഗുണസങ്ഗാഹകേനാതി അധിസീലസിക്ഖാദീനം, അഞ്ഞേസഞ്ച അനേകേസം ഗുണാനം സങ്ഗാഹകേന. സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേനാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൭൭; ഥേരഗാ. ൬൭൬; നേത്തി. ൫) വിയ വിപസ്സനാമത്താദിമുഖേന സങ്ഖേപതോ അദേസേത്വാ സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേന ദേസിതോപി, സത്തതിംസായപി വാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗന്തോഗധത്താ തത്ഥ സീലസമാധിപഞ്ഞാ മുഖം പമുഖം കത്വാ ദേസിതോപി. ഏതേന സീലസമാധിപഞ്ഞാസു അവസേസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സഭാവതോ, ഉപകാരതോ ച അന്തോഗധഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം. അതിസങ്ഖേപദേസിതോയേവ ഹോതി സഭാവവിഭാഗാദിതോ അവിഭാവിതത്താ. നാലന്തി ന പരിയത്തം ന സമത്ഥം. സബ്ബേസന്തി നാതിസങ്ഖേപനാതിവിത്ഥാരരുചീനമ്പി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുനേയ്യാനമ്പി വാ. സങ്ഖേപദേസനാ ഹി സംഖിത്തരുചീനം, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനംയേവ ച ഉപകാരായ ഹോതി, ന പനിതരേസം. അസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ. പുച്ഛനട്ഠേന പഞ്ഹാ, കിരിയാ കരണം കമ്മം, പഞ്ഹാവ കമ്മം പഞ്ഹാകമ്മം, പുച്ഛനപയോഗോ.

കിം സീലന്തി സരൂപപുച്ഛാ. കേനട്ഠേന സീലന്തി കേന അത്ഥേന സീലന്തി വുച്ചതി, ‘‘സീല’’ന്തി പദം കം അഭിധേയ്യം നിസ്സായ പവത്തന്തി അത്ഥോ. തയിദം സീലം സഭാവതോ, കിച്ചതോ, ഉപട്ഠാനാകാരതോ, ആസന്നകാരണതോ ച കഥം ജാനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീ’’തി. പടിപത്തി നാമ ദിട്ഠാനിസംസേ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കിമാനിസംസ’’ന്തി. കതിവിധന്തി പഭേദപുച്ഛാ. വിഭാഗവന്താനം ഹി സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനമുഖേനേവ ഹോതീതി. വോദാനം വിസുദ്ധി. സാ ച സംകിലേസമലവിമുത്തി. തം ഇച്ഛന്തേന യസ്മാ ഉപായകോസല്ലത്ഥിനാ അനുപായകോസല്ലം വിയ സംകിലേസോ ജാനിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കോ ചസ്സ സംകിലേസോ’’തി.

തത്രാതി തസ്മിം, തസ്സ വാ പഞ്ഹാകമ്മസ്സ. വിസ്സജ്ജനന്തി വിവരണം. പുച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ അവിഭാവിതത്താ നിഗൂള്ഹോ മുട്ഠിയം കതോ വിയ തിട്ഠതി. തസ്സ വിവരണം വിസ്സജ്ജനം വിഭൂതഭാവകാരണതോ. പാണാതിപാതാദീഹീതി ഏത്ഥ പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്സ സരസേനേവ പതനസഭാവസ്സ അന്തരേ ഏവ അതിവ പാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ, അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ, പാണഘാതോ. ആദിസദ്ദേന അദിന്നാദാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേഹി പാണാതിപാതാദീഹി ദുസ്സീല്യകമ്മേഹി. വിരമന്തസ്സാതി സമാദാനവിരതിവസേന, സമ്പത്തവിരതിവസേന ച ഓരമന്തസ്സ. വത്തപടിപത്തിന്തി ഉപജ്ഝായവത്താദിവത്തകരണം. ചേതനാദയോ ധമ്മാതി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പാളിവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചേതയതീതി ചേതനാ, അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിം ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ. ചേതനായ അനുകൂലവസേനേവ ഹി തംസമ്പയുത്താ ധമ്മാ ആരമ്മണേ പവത്തന്തി. ചേതനാ കാമം കുസലത്തികസാധാരണാ, ഇധ പന സീലചേതനാ അധിപ്പേതാതി കത്വാ ‘‘കുസലാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ചേതസി നിയുത്തം ചേതസികം, ചിത്തസമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. ചേതനായ സതിപി ചേതസികത്തേ ‘‘ചേതനാ സീല’’ന്തി വിസും ഗഹിതത്താ തദഞ്ഞമേവ വിരതിഅനഭിജ്ഝാദികം ചേതസികം സീലം ദട്ഠബ്ബം ഗോബലീബദ്ദഞായേന. സംവരണം സംവരോ. യഥാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തേ ന ഓതരന്തി, തഥാ പിദഹനം. അവീതിക്കമോ വീതിക്കമസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാ അവീതിക്കമവസേന പവത്തചിത്തചേതസികാ. തത്ഥ ചേതനാ സീലം നാമാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ സുത്തപദസ്സ വിവരണം. വിരമന്തസ്സ ചേതനാതി വിരതിസമ്പയുത്തം പധാനഭൂതം ചേതനമാഹ. പൂരേന്തസ്സ ചേതനാതി വത്തപടിപത്തിആയൂഹിനീ. വിരമന്തസ്സ വിരതീതി വിരതിയാ പധാനഭാവം ഗഹേത്വാ വുത്തം.

ഏത്ഥ ഹി യദാ ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദി (കഥാ. ൫൩൯) വചനതോ പാണാതിപാതാദീനം പടിപക്ഖഭൂതാ തബ്ബിരതിവിസിട്ഠാ ചേതനാ തഥാപവത്താ പധാനഭാവേന പാണാതിപാതാദിപടിവിരതിസാധികാ ഹോതി, തദാ തംസമ്പയുത്താ വിരതിഅനഭിജ്ഝാദയോ ച ചേതനാപക്ഖികാ വാ, അബ്ബോഹാരികാ വാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ചേതനാസീലം വുത്തം. യദാ പന പാണാതിപാതാദീഹി സങ്കോചം ആപജ്ജന്തസ്സ തതോ വിരമണാകാരേന പവത്തമാനാ ചേതനാവിസിട്ഠാ വിരതി, അനഭിജ്ഝാദയോ ച തത്ഥ തത്ഥ പധാനഭാവേന കിച്ചസാധികാ ഹോന്തി, തദാ തംസമ്പയുത്താ ചേതനാ വിരതിആദിപക്ഖികാ വാ ഹോതി, അബ്ബോഹാരികാ വാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ചേതസികസീലം വുത്തം.

ഇദാനി സുത്തേ ആഗതനയേന കുസലകമ്മപഥവസേന ചേതനാചേതസികസീലാനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പജഹന്തസ്സാതി സമാദാനവസേന ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ന കരിസ്സാമീ’’തി സമ്പത്തവത്ഥുകാനിപി അനജ്ഝാചരണേന പജഹന്തസ്സ. സത്ത കമ്മപഥചേതനാതി പാണാതിപാതാദിപഹാനസാധികാ പടിപാടിയാ സത്ത കുസലകമ്മപഥചേതനാ. അഭിജ്ഝാദിവസേന യം പരദാരഗമനാദി കരീയതി, തസ്സ പഹായകാ അനഭിജ്ഝാദയോ സീലന്തി ആഹ ‘‘ചേതസികം സീലം നാമ അനഭിജ്ഝാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ’’തി. യഥാ ഹി അഭിജ്ഝാബ്യാപാദവസേന മിച്ഛാചാരപാണാതിപാതാദയോ കരീയന്തി, ഏവം മിച്ഛാദിട്ഠിവസേനാപി തേ പുത്തമുഖദസ്സനാദിഅത്ഥം കരീയന്തി. തേസഞ്ച പജഹനകാ അനഭിജ്ഝാദയോതി. പാതിമോക്ഖസംവരോ ചാരിത്തവാരിത്തവിഭാഗം വിനയപരിയാപന്നം സിക്ഖാപദസീലം. സതിസംവരോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ആരക്ഖാ, സാ ച തഥാപവത്താ സതിയേവ. ഞാണസംവരോ പഞ്ഞാ. ഖന്തിസംവരോ അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ അദോസപധാനാ ഖന്ധാ, അദോസോ ഏവ വാ. വീരിയസംവരോ കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനവസേന പവത്തം വീരിയം. പാതിമോക്ഖസംവരസതിസംവരാദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

സോതാനീതി തണ്ഹാദിട്ഠിഅവിജ്ജാദുച്ചരിതഅവസിട്ഠകിലേസസോതാനി. ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’തി വചനേന സോതാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദനം ഞാണന്തി വിഞ്ഞായതി.

ഇദമത്ഥികതം മനസി കത്വാ യേന ഞാണേന യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചയാ പടിസേവീയന്തി. തം പച്ചയപടിസേവനമ്പി ഞാണസഭാവത്താ ഏത്ഥേവ ഞാണസംവരേ ഏവ സമോധാനം സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ഖമതി അധിവാസേതീതി ഖമോ. ഉപ്പന്നന്തി തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ജാതം നിബ്ബത്തം. കാമവിതക്കന്തി കാമൂപസംഹിതം വിതക്കം. നാധിവാസേതീതി ചിത്തം ആരോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേ ന വാസേതി. ആജീവപാരിസുദ്ധിപീതി ബുദ്ധപടികുട്ഠം മിച്ഛാജീവം പഹായ അനവജ്ജേന പച്ചയപരിയേസനേന സിജ്ഝനകം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലമ്പി ഏത്ഥേവ വീരിയസംവരേ ഏവ സമോധാനം ഗച്ഛതി വീരിയസാധനത്താ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഞാണം തണ്ഹാദിസോതാനം പവത്തിനിവാരണതോ പിദഹനട്ഠേന സംവരണതോ സംവരോ ച, പരതോ പവത്തനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലം, ഏവം ഖന്തി അനധിവാസനേന ഉപ്പജ്ജനകകിലേസാനം അധിവാസനേന സംവരണതോ സംവരോ ച, ഖമനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലം, വീരിയം വിനോദേതബ്ബാനം പാപധമ്മാനം വിനോദനേന സംവരണതോ സംവരോ ച, വിനോദനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകഗുണാനം ആധാരാദിഭാവതോ സീലനട്ഠേന സീലന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ പന പാതിമോക്ഖസീലാദി തസ്സ തസ്സ പാപധമ്മസ്സ പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന സംവരണം പിദഹനം, തം ഉപാദായ സംവരോ, ഏവം അസമാദിന്നസീലസ്സ ആഗതവത്ഥുതോ വിരമണമ്പീതി ആഹ ‘‘യാ ച പാപഭീരുകാനം…പേ… സംവരസീലന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ന വീതിക്കമതി ഏതേനാതി അവീതിക്കമോ. തഥാപവത്തോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ.

൭. അവസേസേസു പന പഞ്ഹേസു. സമാധാനം സണ്ഠപനം. ദുസ്സീല്യവസേന ഹി പവത്താ കായകമ്മാദയോ സമ്പതി, ആയതിഞ്ച അഹിതദുക്ഖാവഹാ, ന സമ്മാ ഠപിതാതി അസണ്ഠപിതാ വിപ്പകിണ്ണാ വിസടാ ച നാമ ഹോന്തി, സുസീല്യവസേന പന പവത്താ തബ്ബിപരിയായതോ സണ്ഠപിതാ അവിപ്പകിണ്ണാ അവിസടാ ച നാമ ഹോന്തി യഥാ തം ഓക്ഖിത്തചക്ഖുതാ അബാഹുപ്പചാലനാദി. തേനാഹ ‘‘കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ’’തി. ഏതേന സമാധികിച്ചതോ സീലനം വിസേസേതി. തസ്സ ഹി സമാധാനം സമ്പയുത്തധമ്മാനം അവിക്ഖേപഹേതുതാ. ഇദം കായകമ്മാദീനം സണ്ഠപനം സംയമനം. ഉപധാരണം അധിട്ഠാനം മൂലഭാവോ. തഥാ ഹിസ്സ ആദിചരണാദിഭാവോ വുത്തോ. തേന പഥവീധാതുകിച്ചതോ സീലനം വിസേസിതം ഹോതി. സാ ഹി സഹജാതരൂപധമ്മാനം സന്ധാരണവസേന പവത്തതി. ഇദം പന അനവജ്ജധമ്മാനം മൂലാധിട്ഠാനഭാവേന. തേനാഹ ‘‘കുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ കുസലധമ്മാ നാമ സപുബ്ബഭാഗാ മഹഗ്ഗതാനുത്തരാ ധമ്മാ. അഞ്ഞേ പന ആചരിയാ. സിരട്ഠോതി യഥാ സിരസി ഛിന്നേ സബ്ബോ അത്തഭാവോ വിനസ്സതി, ഏവം സീലേ ഭിന്നേ സബ്ബം ഗുണസരീരം വിനസ്സതി. തസ്മാ തസ്സ ഉത്തമങ്ഗട്ഠോ സീലട്ഠോ. ‘‘സിരോ സീസ’’ന്തി വാ വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ‘‘സീല’’ന്തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സീതലട്ഠോ പരിളാഹവൂപസമനട്ഠോ. തേന ത-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ നിരുത്തിനയേനേവ ‘‘സീല’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹിദം പയോഗസമ്പാദിതം സബ്ബകിലേസപരിളാഹവൂപസമകരം ഹോതി. ഏവമാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന സയന്തി അകുസലാ ഏതസ്മിം സതി അപവിട്ഠാ ഹോന്തീതി സീലം, സുപന്തി വാ തേന വിഹതുസ്സാഹാനി സബ്ബദുച്ചരിതാനീതി സീലം, സബ്ബേസം വാ കുസലധമ്മാനം പവേസാരഹസാലാതി സീലന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൮. ‘‘സീലനട്ഠേന സീല’’ന്തി പുബ്ബേ സദ്ദത്ഥുദ്ധാരേന പകാസിതോപി ഭാവത്ഥോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സീലനം ലക്ഖണം തസ്സാ’’തി. ന ഹി തസ്സ ചേതനാദിഭേദഭിന്നസ്സ അനവസേസതോ സങ്ഗാഹകോ തതോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ അത്ഥി, യോ ലക്ഖണഭാവേന വുച്ചേയ്യ. നനു ച അനേകഭേദസങ്ഗാഹകം സാമഞ്ഞലക്ഖണം നാമ സിയാ, ന വിസേസലക്ഖണന്തി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സനേകധാ’’തി.

യഥാ ഹി നീലാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം വിസേസലക്ഖണം തദഞ്ഞധമ്മാസാധാരണതോ. ന അനിച്ചതാദി വിയ, രുപ്പനം വിയ വാ സാമഞ്ഞലക്ഖണം, ഏവമിധാപി ദട്ഠബ്ബം. കിം പനേതം സനിദസ്സനത്തം നാമ? ദട്ഠബ്ബതാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ. തസ്സ പന രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ സഭാവോ, സോ അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവം ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. അഥ വാ ‘‘സഹ നിദസ്സനേനാ’’തി ഏത്ഥ തബ്ഭാവത്ഥോ സഹ-സദ്ദോ യഥാ നന്ദിരാഗസഹഗതാതി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൪; പടി. മ. ൨.൩൦).

ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസന്തി കായികഅസംവരാദിഭേദസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ വിധമനകിച്ചം. അനവജ്ജരസന്തി അഗാരയ്ഹസമ്പത്തികം അഗരഹിതബ്ബഭാവേന സമ്പജ്ജനകം, അവജ്ജപടിപക്ഖഭാവേന വാ സമ്പജ്ജനകം. ലക്ഖണാദീസൂതി ലക്ഖണരസാദീസു വുച്ചമാനേസു കിച്ചമേവ, സമ്പത്തി വാ രസോതി വുച്ചതി, ന രസായതനരസാദീതി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘കിച്ചമേവാ’’തി അവധാരണം തസ്സ ഇതരരസതോ ബലവഭാവദസ്സനത്ഥന്തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, കിച്ചമേവ, സമ്പത്തി ഏവ വാ രസോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനന്തി കായാദീഹി സുചിഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി. ഗഹണഭാവന്തി ഗഹേതബ്ബഭാവം. തേന ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനം വുത്തം, ഫലട്ഠേന പന അവിപ്പടിസാരപച്ചുപട്ഠാനം, സമാധിപച്ചുപട്ഠാനം വാ. സീലം ഹി സമ്പതിയേവ അവിപ്പടിസാരം പച്ചുപട്ഠാപേതി, പരമ്പരായ സമാധിം. ഇമസ്സ പന ആനിസംസഫലസ്സ ആനിസംസകഥായം വക്ഖമാനത്താ ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ഫലസ്സ അനിച്ഛിതത്താ ഇധ അഗ്ഗഹണന്തി വദന്തി, തദയുത്തം ഫലസ്സ അനേകവിധത്താ, ലോകിയാദിസീലസ്സാപി വിഭജിയമാനത്താ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേനാ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦). യഥാ പഥവീധാതുയാ കമ്മാദി ദൂരകാരണം, സേസഭൂതത്തയം ആസന്നകാരണം, യഥാ ച വത്ഥസ്സ തന്തവായതുരിവേമസലാകാദി ദൂരകാരണം, തന്തവോ ആസന്നകാരണം, ഏവം സീലസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനാദി ദൂരകാരണം, ഹിരിഓത്തപ്പമസ്സ ആസന്നകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പനാ’’തിആദി. ഹിരോത്തപ്പേ ഹീതിആദി തസ്സ ആസന്നകാരണഭാവസാധനം. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി സമാദാനവസേന, തിട്ഠതി അവീതിക്കമവസേനാതി വേദിതബ്ബം.

സീലാനിസംസകഥാവണ്ണനാ

൯. അവിപ്പടിസാരാദീതി ഏത്ഥ വിപ്പടിസാരപടിപക്ഖോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ അവിപ്പടിസാരോ. സോ പന വിസേസതോ ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ സുപരിസുദ്ധം സീല’’ന്തി അത്തനോ സീലസ്സ പച്ചവേക്ഖണവസേന പവത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ആദി-സദ്ദേന പാമോജ്ജഭോഗസമ്പത്തികിത്തിസദ്ദാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അവിപ്പടിസാരത്ഥാനീതി അവിപ്പടിസാരപ്പയോജനാനി. കുസലാനീതി അനവജ്ജാനി. അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീതി അവിപ്പടിസാരുദ്ദയാനി. ഏതേന അവിപ്പടിസാരോ നാമ സീലസ്സ ഉദ്ദയമത്തം, സംവഡ്ഢിതസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായാപുപ്ഫസദിസം. അഞ്ഞോ ഏവ പനാനേന നിപ്ഫാദേതബ്ബോ സമാധിആദിഗുണോതി ദസ്സേതി.

സീലവതോ സീലസമ്പദായാതി പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണം കത്വാ സീലസ്സ സമ്പാദനേന സീലവതോ, തായ ഏവ സീലസമ്പദായ. അപ്പമാദാധികരണന്തി അപ്പമാദകാരണാ. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി ‘‘ഇതിപി സീലവാ, ഇതിപി കല്യാണധമ്മോ’’തി സുന്ദരോ ഥുതിഘോസോ ഉട്ഠഹതി, ലോകം പത്ഥരതി. വിസാരദോതി അത്തനി കിഞ്ചി ഗരഹിതബ്ബം ഉപവദിതബ്ബം അപസ്സന്തോ വിഗതസാരജ്ജോ നിബ്ഭയോ. അമങ്കുഭൂതോതി അവിലക്ഖോ. അസമ്മൂള്ഹോതി ‘‘അകതം വത മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮) വിപ്പടിസാരാഭാവതോ, കുസലകമ്മാദീനംയേവ ച തദാ ഉപട്ഠാനതോ അമൂള്ഹോ പസന്നമാനസോ ഏവ കാലംകരോതി. കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ, ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. സുഗതിന്തി സുന്ദരം ഗതിം. തേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സഗ്ഗന്തി ദേവഗതിം. സാ ഹി രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, ലോകിയതി ഏത്ഥ ഉളാരം പുഞ്ഞഫലന്തി ലോകോതി ച വുച്ചതി.

ആകങ്ഖേയ്യ ചേതി യദി ഇച്ഛേയ്യ. പിയോ ച അസ്സന്തി പിയായിതബ്ബോ പിയചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബോ പേമനിയോ ഭവേയ്യന്തി അത്ഥോ. മനാപോതി സബ്രഹ്മചാരീനം മനവഡ്ഢനകോ, തേസം വാ മനേന പത്തബ്ബോ, മേത്തചിത്തേന ഫരിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഗരൂതി ഗരുട്ഠാനിയോ പാസാണഛത്തസദിസോ. ഭാവനീയോതി ‘‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ ജാനം ജാനാതി, പസ്സം പസ്സതീ’’തി സമ്ഭാവനീയോ. സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസു ഏവ പരിപൂരകാരീ അസ്സ, അനൂനകാരീ പരിപൂരണാകാരേന സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യ. ‘‘ആദിനാ നയേനാ’’തി ഏതേന ‘‘അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്തോ അനിരാകതജ്ഝാനോ വിപസ്സനായ സമന്നാഗതോ ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൬൫) ഏവമാദികേ സീലഥോമനസുത്താഗതേ സത്തരസ സീലാനിസംസേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

ഇദാനി ന കേവലമിമേ ഏവ അവിപ്പടിസാരാദയോ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ബഹൂ സീലാനിസംസാ വിജ്ജന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സാസനേതി ഇമസ്മിം സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണാവഹേ സത്ഥുസാസനേ. ആചാരകുലപുത്താനം യം സീലം വിനാ പതിട്ഠാ അവട്ഠാനം നത്ഥി, തസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ സീലസ്സ ആനിസംസാനം പരിച്ഛേദം പരിമാണം കോ വദേ കോ വത്തും സക്കുണേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏതേന സബ്ബേസംയേവ ലോകിയലോകുത്തരാനം ഗുണാനം സീലമേവ മൂലഭൂതന്തി ദസ്സേത്വാ തതോ പരമ്പി മലവിസോധനേന, പരിളാഹവൂപസമനേന, സുചിഗന്ധവായനേന, സഗ്ഗനിബ്ബാനാധിഗമൂപായഭാവേന, സോഭാലങ്കാരസാധനതായ ഭയവിധമനേന, കിത്തിപാമോജ്ജജനേന ച സീലസദിസം അഞ്ഞം സത്താനം ഹിതസുഖാവഹം നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഗങ്ഗാ’’തിആദികാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ സരഭൂതി ഏകാ നദീ, ‘‘യം ലോകേ സരഭൂ’’തി വദന്തി. നിന്നഗാ വാചിരവതീതി ‘‘അചിരവതീ’’തി ഏവംനാമികാ നദീ, വാതി സബ്ബത്ഥ വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. തേന അവുത്താ ഗോധാവരീചന്ദഭാഗാദികാ സങ്ഗണ്ഹാതി. പാണനട്ഠേന പാണീനം സത്താനം യം മലം സീലജലം വിസോധയതി, തം മലം വിസോധേതും ന സക്കുണന്തി ഗങ്ഗാദയോ നദിയോതി പഠമഗാഥായ ന-കാരം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഹാരാതി മുത്താഹാരാ. മണയോതി വേളുരിയാദിമണയോ. അരിയന്തി വിസുദ്ധം. സീലസമുട്ഠാനോ കിത്തിസദ്ദോ ഗന്ധോ മനോഹരഭാവതോ, ദിസാസു അഭിബ്യാപനതോ ച ‘‘സീലഗന്ധോ’’തി വുത്തോ. സോ ഹി പടിവാതേപി പവത്തതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതീ’’തി (ധ. പ. ൫൪; അ. നി. ൩.൮൦; മി. പ. ൫.൪.൧). ദോസാനം ബലം നാമ വത്ഥുജ്ഝാചാരോ, തം തേസം കാതും അദേന്തം സീലം ദോസാനം ബലം ഘാതേതീതി വേദിതബ്ബം.

സീലപ്പഭേദകഥാവണ്ണനാ

൧൦. ‘‘കതിവിധ’’ന്തി ഏത്ഥ വിധ-സദ്ദോ കോട്ഠാസപരിയായോ ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു വിയ, പകാരത്ഥോ വാ, കതിപ്പകാരം കിത്തകാ സീലസ്സ പകാരഭേദാതി അത്ഥോ. സീലനലക്ഖണേനാതി സീലനസങ്ഖാതേന സഭാവേന.

ചരന്തി തേന സീലേസു പരിപൂരകാരിതം ഉപഗച്ഛന്തീതി ചരിത്തം, ചരിത്തമേവ ചാരിത്തം. വാരിതതോ തേന അത്താനം തായന്തി രക്ഖന്തീതി വാരിത്തം. അധികോ സമാചാരോ അഭിസമാചാരോ, തത്ഥ നിയുത്തം, സോ വാ പയോജനം ഏതസ്സാതി ആഭിസമാചാരികം. ആദി ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം. വിരമതി ഏതായ, സയം വാ വിരമതി, വിരമണം വാ വിരതി, ന വിരതീതി അവിരതി. നിസ്സയതീതി നിസ്സിതം, ന നിസ്സിതന്തി അനിസ്സിതം. പരിയന്തോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പരിയന്തം, കാലേന പരിയന്തം കാലപരിയന്തം, യഥാപരിച്ഛിന്നോ വാ കാലോ പരിയന്തോ ഏതസ്സാതി കാലപരിയന്തം. യാവ പാണനം ജീവനം കോടി ഏതസ്സാതി ആപാണകോടികം. അത്തനോ പച്ചയേഹി ലോകേ നിയുത്തം, തത്ഥ വാ വിദിതന്തി ലോകിയം. ലോകം ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം.

പച്ചയതോ, ഫലതോ ച മജ്ഝിമപണീതേഹി നിഹീനം, തേസം വാ ഗുണേഹി പരിഹീനന്തി ഹീനം. അത്തനോ പച്ചയേഹി പധാനഭാവം നീതന്തി പണീതം. ഉഭിന്നമേവ വേമജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. അത്താധിപതിതോ ആഗതം അത്താധിപതേയ്യം. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹായ, ദിട്ഠിയാ വാ പരാമട്ഠം പധംസിതന്തി പരാമട്ഠം. തപ്പടിക്ഖേപതോ അപരാമട്ഠം. പടിപ്പസ്സദ്ധകിലേസം പടിപ്പസ്സദ്ധം. സിക്ഖാസു ജാതം, സേക്ഖസ്സ ഇദന്തി വാ സേക്ഖം. പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചതായ അസേക്ഖധമ്മപരിയാപന്നം അസേക്ഖം. തദുഭയപടിക്ഖേപേന നേവസേക്ഖനാസേക്ഖം. ഹാനം ഭജതി, ഹാനഭാഗോ വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഹാനഭാഗിയം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അപ്പപരിമാണത്താ പരിയന്തവന്തം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം. അനപ്പപരിമാണത്താ അപരിയന്തം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം അപരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം. സബ്ബസോ പുണ്ണം, പാരിസുദ്ധിവന്തഞ്ച സീലം പരിപുണ്ണപാരിസുദ്ധിസീലം.

൧൧. വുത്തനയേനാതി ‘‘സീലനട്ഠേന സീല’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൭) ഹേട്ഠാ വുത്തേന നയേന. ഇദം കത്തബ്ബന്തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദപൂരണന്തി ഇദം ആഭിസമാചാരികം കത്തബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ഏവം പഞ്ഞത്തസ്സ സിക്ഖാപദസീലസ്സ പൂരണം. സിക്ഖാപദസീലം ഹി പൂരേന്തോ സിക്ഖാപദമ്പി പൂരേതി പാലേതി നാമ. സിക്ഖാ ഏവ വാ സിക്ഖിതബ്ബതോ, പടിപജ്ജിതബ്ബതോ ച സിക്ഖാപദം. തസ്സ പൂരണന്തിപി യോജേതബ്ബം. ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തസ്സ അകരണന്തി ഇദം ദുച്ചരിതം ന കത്തബ്ബന്തി ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തസ്സ അകരണം വിരമണം. ചരന്തി തസ്മിന്തി തസ്മിം സീലേ തംസമങ്ഗിനോ ചരന്തീതി സീലസ്സ അധികരണതം വിഭാവേന്തോ തേസം പവത്തിട്ഠാനഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ പവത്തന്തീ’’തി. വാരിതന്തി ഇദം ന കത്തബ്ബന്തി പടിക്ഖിത്തം അകപ്പിയം. തായന്തീതി അകരണേനേവ തായന്തി. തേനാതി വാരിത്തസീലമാഹ. വാരേതി വാ സത്ഥാ ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി വാരിതം, സിക്ഖാപദം. തം അവികോപേന്തോ തായന്തി തേനാതി വാരിത്തം. സദ്ധാവീരിയസാധനന്തി സദ്ധായ, ഉട്ഠാനവീരിയേന ച സാധേതബ്ബം. ന ഹി അസദ്ധോ, കുസീതോ ച വത്തപടിപത്തിം പരിപൂരേതി, സദ്ധോ ഏവ സത്ഥാരാ പടിക്ഖിത്തേ അണുമത്തേപി വജ്ജേ ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി ആഹ ‘‘സദ്ധാസാധനം വാരിത്ത’’ന്തി.

അധിസീലസിക്ഖാപരിയാപന്നത്താ അഭിവിസിട്ഠോ സമാചാരോതി അഭിസമാചാരോതി ആഹ ‘‘ഉത്തമസമാചാരോ’’തി. അഭിസമാചാരോവ ആഭിസമാചാരികം, യഥാ വേനയികോതി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮) അധിപ്പായോ. അഭിസമാചാരോ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസതോ മഗ്ഗസീലം, ഫലസീലഞ്ച, തം ആരബ്ഭ ഉദ്ദിസ്സ തദത്ഥം തപ്പയോജനം പഞ്ഞത്തം ആഭിസമാചാരികം. സുപരിസുദ്ധാനി തീണി കായകമ്മാനി, ചത്താരി വചീകമ്മാനി, സുപരിസുദ്ധോ ആജീവോതി ഇദം ആജീവട്ഠമകം. തത്ഥ കാമം ആജീവഹേതുകതോ സത്തവിധദുച്ചരിതതോ വിരതി സമ്മാആജീവോതി സോപി സത്തവിധോ ഹോതി, സമ്മാജീവതാസാമഞ്ഞേന പന തം ഏകം കത്വാ വുത്തം. അഥ വാ തിവിധകുഹനവത്ഥുസന്നിസ്സയതോ മിച്ഛാജീവതോ വിരതിം ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തോ ‘‘ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ’’തി. സേട്ഠചരിയഭാവതോ മഗ്ഗോ ഏവ ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം, തസ്സ. ആദിഭാവഭൂതന്തി ആദിമ്ഹി ഭാവേതബ്ബതം നിപ്ഫാദേതബ്ബതം ഭൂതം പത്തം ആദിഭാവഭൂതം. കിഞ്ചാപി ദേസനാനുക്കമേന സമ്മാദിട്ഠി ആദി, പടിപത്തിക്കമേന പന ആജീവട്ഠമകസീലം ആദീതി. തസ്സ സമ്പത്തിയാതി ആഭിസമാചാരികസ്സ സമ്പജ്ജനേന പരിപൂരണേന ആദിബ്രഹ്മചരിയകം സമ്പജ്ജതി. യോ ഹി ലഹുകാനിപി അപ്പസാവജ്ജാനി പരിവജ്ജേതി, സോ ഗരുകാനി മഹാസാവജ്ജാനി ബഹ്വാദീനവാനി പരിവജ്ജേസ്സതീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. സുത്തം പന ഏതമത്ഥം ബ്യതിരേകവസേന വിഭാവേതി. തത്ഥ ധമ്മന്തി സീലം. തം ഹി ഉപരിഗുണവിസേസാനം ധാരണട്ഠേന ധമ്മോതി വുച്ചതി.

വിരതിസീലസ്സ ഇതരസീലേന സതിപി സമ്പയോഗാദികേ അസമ്മിസ്സകതാദസ്സനത്ഥം ‘‘വേരമണിമത്ത’’ന്തി വുത്തം.

‘‘നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേനാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനനിസ്സയം താവ ദസ്സേതും ‘‘നിസ്സയോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹാചരിതേന നിസ്സയിതബ്ബതോ തണ്ഹാവ തണ്ഹാനിസ്സയോ. തഥാ ദിട്ഠിനിസ്സയോ. ദിട്ഠിചരിതോ ഹി അസതിപി ദിട്ഠിയാ തണ്ഹാവിരഹേ ദിട്ഠിനിസ്സിതോവ പവത്തതി. ദേവോതി ചതുമഹാരാജസക്കസുയാമാദിപാകടദേവമാഹ. ദേവഞ്ഞതരോതി അപാകടം. തണ്ഹം ഏവ നിസ്സിതന്തി തണ്ഹാനിസ്സിതം. തണ്ഹായ നിസ്സിതന്തി ച കേചി വദന്തി. തേസം ‘‘ദ്വേ നിസ്സയാ’’തിആദിനാ വിരുജ്ഝതി. സുദ്ധിദിട്ഠിയാതി ‘‘ഇതി സംസാരസുദ്ധി ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്തദിട്ഠിയാ, ലോകുത്തരം സീലന്തി അധിപ്പായോ. തസ്സേവാതി ലോകുത്തരസ്സേവ സമ്ഭാരഭൂതം കാരണഭൂതം, വിവട്ടൂപനിസ്സയന്തി അത്ഥോ.

കാലപരിച്ഛേദം കത്വാതി ‘‘ഇമഞ്ച രത്തിം, ഇമഞ്ച ദിവ’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൪൧) വിയ കാലവസേന പരിച്ഛേദം കത്വാ. കാലപരിച്ഛേദം അകത്വാ സമാദിന്നമ്പി അന്തരാവിച്ഛിന്നം സമ്പത്തവിരതിവസേന യാവജീവം പവത്തിതമ്പി ആപാണകോടികം ന ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘യാവജീവം സമാദിയിത്വാ തഥേവ പവത്തിത’’ന്തി വുത്തം.

ലാഭയസഞാതിഅങ്ഗജീവിതവസേനാതി ലാഭയസാനം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദനവസേന, ഉപ്പന്നാനം രക്ഖണവസേന ചേവ വഡ്ഢനവസേന ച ഞാതിഅങ്ഗജീവിതാനം അവിനാസനവസേന. കിം സോ വീതിക്കമിസ്സതീതി യോ വീതിക്കമായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, സോ കായവാചാഹി വീതിക്കമിസ്സതീതി കിം ഇദം, നത്ഥേതന്തി അത്ഥോ. പടിക്ഖേപേ ഹി അയം കിം-സദ്ദോ.

ആരമ്മണഭാവേന വണോ വിയ ആസവേ കാമാസവാദികേ പഗ്ഘരതീതി സമ്പയോഗഭാവാഭാവേപി സഹാസവേഹീതി സാസവം. തേഭൂമകധമ്മജാതന്തി സീലം തപ്പരിയാപന്നന്തി ആഹ ‘‘സാസവം സീലം ലോകിയ’’ന്തി. ഭവവിസേസാ സമ്പത്തിഭവാ. വിനയോതി വിനയപരിയത്തി, തത്ഥ വാ ആഗതസിക്ഖാപദാനി. പാമോജ്ജം തരുണപീതി. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം സപച്ചയനാമരൂപദസ്സനം, തദധിട്ഠാനാ വാ തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാതി നിബ്ബിദാഞാണം. തേന ബലവവിപസ്സനമാഹ. വിരാഗോ മഗ്ഗോ. വിമുത്തി അരഹത്തഫലം. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണാ. കഥാതി വിനയകഥാ. മന്തനാതി വിനയവിചാരണാ. ഉപനിസാതി യഥാവുത്തകാരണപരമ്പരാസങ്ഖാതോ ഉപനിസ്സയോ. ലോകുത്തരം മഗ്ഗഫലചിത്തസമ്പയുത്തം ആജീവട്ഠമകസീലം. തത്ഥ മഗ്ഗസീലം ഭവനിസ്സരണാവഹം ഹോതി, പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ച ഭൂമി, ഫലസീലം പന പച്ചവേക്ഖണാഞാണസ്സേവ ഭൂമി.

൧൨. ഹീനാധിമുത്തിവസേന ഛന്ദാദീനമ്പി ഹീനതാ. പണീതാധിമുത്തിവസേന പണീതതാ. തദുഭയവേമജ്ഝതാവസേന മജ്ഝിമതാ. യഥേവ ഹി കമ്മം ആയൂഹനവസേന ഹീനാദിഭേദഭിന്നം ഹോതി, ഏവം ഛന്ദാദയോപി പവത്തിആകാരവസേന. സോ ച നേസം പവത്തിആകാരോ അധിമുത്തിഭേദേനാതി ദട്ഠബ്ബം. യസകാമതായാതി കിത്തിസിലോകാഭിരതിയാ, പരിവാരിച്ഛായ വാ. ‘‘കഥം നാമ മാദിസോ ഈദിസം കരേയ്യാ’’തി പാപജിഗുച്ഛായ അരിയഭാവം നിസ്സായ. അനുപക്കിലിട്ഠന്തി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാഹി, അഞ്ഞേഹി ച ഉപക്കിലേസേഹി അനുപക്കിലിട്ഠം. ഭവഭോഗത്ഥായാതി ഭവസമ്പത്തിഅത്ഥഞ്ചേവ ഭോഗസമ്പത്തിഅത്ഥഞ്ച. അത്തനോ വിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതന്തി സാവകപച്ചേകബോധിസത്തസീലമാഹ. സബ്ബസത്താനം വിമോക്ഖത്ഥായാതി സബ്ബസത്താനം സംസാരബന്ധനതോ വിമോചനത്ഥായ. പാരമിതാസീലം മഹാബോധിസത്തസീലം. യാ കരുണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹിതാ മഹാബോധിം ആരബ്ഭ പവത്താ പരമുക്കംസഗതസോചേയ്യസല്ലേഖാ ദേസകാലസത്താദിവികപ്പരഹിതാ സീലപാരമിതാ.

അനനുരൂപന്തി അസാരുപ്പം. അത്താ ഏവ ഗരു അധിപതി ഏതസ്സാതി അത്തഗരു, ലജ്ജാധികോ. അത്താധിപതിതോ ആഗതം അത്താധിപതേയ്യം. ലോകോ അധിപതി ഗരു ഏതസ്സാതി ലോകാധിപതി, ഓത്തപ്പാധികോ. ധമ്മോ നാമായം മഹാനുഭാവോ ഏകന്തനിയ്യാനികോ, സോ ച പടിപത്തിയാവ പൂജേതബ്ബോ. തസ്മാ ‘‘നം സീലസമ്പദായ പൂജേസ്സാമീ’’തി ഏവം ധമ്മമഹത്തം പൂജേതുകാമേന.

പരാമട്ഠത്താതി പരാഭവവസേന ആമട്ഠത്താ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഹി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ, ഇമിനാ മേ സീലേന സംസാരസുദ്ധി ഭവിസ്സതീ’’തി പവത്തസ്സ സീലം പരാമസന്തിയോ തം പരാഭവം പാപേന്തി മഗ്ഗസ്സ അനുപനിസ്സയഭാവകരണതോ. പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സാതി പുഥുജ്ജനേസു കല്യാണകസ്സ. സോ ഹി പുഥുജ്ജനോവ ഹുത്വാ കല്യാണേഹി സീലാദീഹി സമന്നാഗതോ. പരാമസനകിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനതോ, സമുച്ഛിന്ദനതോ ച തേഹി ന പരാമട്ഠന്തി അപരാമട്ഠം. തസ്സ തസ്സ കിലേസദരഥസ്സ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ വൂപസമനതോ പടിപ്പസ്സദ്ധം.

കതപടികമ്മന്തി വുട്ഠാനദേസനാഹി യഥാധമ്മം കതപടികാരം. ഏവം ഹി തം സീലം പടിപാകതികമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തം വിസുദ്ധ’’ന്തി. ‘‘കതപടികമ്മ’’ന്തി ഇമിനാ ച ‘‘ന പുനേവം കരിസ്സ’’ന്തി അധിട്ഠാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അച്ഛമംസം നു ഖോ, സൂകരമംസം നു ഖോ’’തിആദിനാ വത്ഥുമ്ഹി വാ, ‘‘പാചിത്തിയം നു ഖോ, ദുക്കടം നു ഖോ’’തിആദിനാ ആപത്തിയാ വാ, ‘‘മയാ തം വത്ഥു വീതിക്കന്തം നു ഖോ, ന നു ഖോ വീതിക്കന്ത’’ന്തിആദിനാ അജ്ഝാചാരേ വാ വേമതികസ്സ സംസയാപന്നസ്സ. വിസോധേതബ്ബം യഥാധമ്മം പടികമ്മേന. വിമതി ഏവ വേമതികം, തസ്മിം വേമതികേ സതി, വിമതിയാ ഉപ്പന്നായാതി അത്ഥോ. വിമതി പടിവിനേതബ്ബാതി സയം വാ തം വത്ഥും വിചാരേത്വാ, വിനയധരേ വാ പുച്ഛിത്വാ കങ്ഖാ വിനോദേതബ്ബാ. നിക്കങ്ഖേന പന കപ്പിയം ചേ കാതബ്ബം, അകപ്പിയം ചേ ഛഡ്ഡേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഇച്ചസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹീ’’തിആദിനാ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നം സീലം മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തം വുത്തം. സമുദായേസു പവത്തവോഹാരാ അവയവേസുപി പവത്തന്തീതി. സേസന്തി സബ്ബം ലോകിയസീലം.

പകതിപീതി സഭാവോപി. സുഖസീലോ സഖിലോ സുഖസംവാസോ. തേന പരിയായേനാതി പകതിഅത്ഥവാചകത്ഥേന. ഏകച്ചം അബ്യാകതം സീലം ഇധാധിപ്പേതസീലേന ഏകസങ്ഗഹന്തി അകുസലസ്സേവായുജ്ജമാനതം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ അകുസല’’ന്തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി സേക്ഖത്തികം ഇധ ഗഹിതം, ഇധ ന ഉപനീതം കുസലത്തികന്തി അധിപ്പായോ. വുത്തനയേനേവാതി വുത്തേനേവ നയേന കുസലത്തികം അഗ്ഗഹേത്വാ ഹീനത്തികാദീനം പഞ്ചന്നം തികാനം വസേന അസ്സ സീലസ്സ തിവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൩. യോധാതി യോ ഇധ. വത്ഥുവീതിക്കമേതി ആപത്തിയാ വത്ഥുനോ വീതിക്കമനേ അജ്ഝാചാരേ. കാമസങ്കപ്പാദയോ നവ മഹാവിതക്കാ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ. ഏവരൂപസ്സാതി ഏദിസസ്സ. തസ്സ ഹി സീലവന്തേ അനുപസങ്കമിത്വാ ദുസ്സീലേ സേവന്തസ്സ തതോ ഏവ തേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനേന പണ്ണത്തിവീതിക്കമേ അദോസദസ്സാവിനോ മിച്ഛാസങ്കപ്പബഹുലതായ മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി അരക്ഖതോ സീലം ഏകംസേനേവ ഹാനഭാഗിയം ഹോതി, ന ഠിതിഭാഗിയം, കുതോ വിസേസാദിഭാഗിയതാ. സീലസമ്പത്തിയാതി സീലപാരിപൂരിയാ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന. അഘടന്തസ്സ ഉത്തരീതി ഉത്തരി വിസേസാധിഗമായ അവായമന്തസ്സ. ഠിതിഭാഗിയം സീലം ഭവതി അസമാധിസംവത്തനിയത്താ. സമ്പാദിതേ ഹി സമാധിസ്മിം സീലസ്സ സമാധിസംവത്തനിയതാ നിച്ഛിയതി. സമാധത്ഥായാതി സമഥവസേന സമാധാനത്ഥായ. നിബ്ബിദന്തി വിപസ്സനം. ബലവവിപസ്സനാദസ്സനത്ഥം നിബ്ബിദാഗഹണം താവതാപി സീലസ്സ നിബ്ബേധഭാഗിയഭാവസിദ്ധിതോ.

യാനി ച സിക്ഖാപദാനി നേസം രക്ഖിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ, താനി പന അസാധാരണപഞ്ഞത്തിതോ അഞ്ഞാനി. നേസന്തി ‘‘രക്ഖിതബ്ബാനീ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ കത്തരി സാമിവചനം, തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി അത്ഥോ. സതി വാ ഉസ്സാഹേതി ഉസ്സക്കിത്വാ സീലാനി രക്ഖിതും ഉസ്സാഹേ സതി. ദസാതി സാമണേരേഹി രക്ഖിതബ്ബസീലമാഹ ഘടികാരാദീനം വിയ. അട്ഠാതി നച്ചാദിമാലാദിവേരമണിം ഏകം കത്വാ സബ്ബപച്ഛിമവജ്ജാനി അട്ഠ.

അവീതിക്കമോതി പഞ്ചന്നം സീലാനം അവീതിക്കമോ. പകതിസീലന്തി സഭാവസീലം. തത്രൂപപത്തിനിയതം ഹി സീലം ഉത്തരകുരുകാനം. മരിയാദാചാരിത്തന്തി തസ്സ തസ്സ സാവജ്ജസ്സ അകരണേ മരിയാദഭൂതം, തത്ഥ തത്ഥ കുലാദീസു പുബ്ബപുരിസേഹി ഠപിതം ചാരിത്തം. കുലദേസപാസണ്ഡധമ്മോ ഹി ‘‘ആചാരസീല’’ന്തി അധിപ്പേതം. തത്ഥ കുലധമ്മോ താവ ബ്രാഹ്മണാദീനം അമജ്ജപാനാദി, ദേസധമ്മോ ഏകച്ചജനപദവാസീനം അഹിംസനാദി, പാസണ്ഡധമ്മോ തിത്ഥിയാനം യമനിയമാദി. തിത്ഥിയമതം ഹി ദിട്ഠിപാസേന, തണ്ഹാപാസേന ച ഡേതി പവത്തതി, പാസം വാ ബാധം അരിയവിനയസ്സ ഡേതീതി ‘‘പാസണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘പകതിയാ സീലവതീ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦) വചനതോ ബോധിസത്തമാതു പഞ്ചസിക്ഖാപദസീലം പരിപുണ്ണമേവ. ഇദം പന ഉക്കംസഗതം ബോധിസത്തപിതരിപി ചിത്തുപ്പാദമത്തേനപി അസംകിലിട്ഠം ‘‘ധമ്മതാസീല’’ന്തി വുത്തം. കാമഗുണൂപസംഹിതന്തി കാമകോട്ഠാസേസു അസ്സാദൂപസംഹിതം കാമസ്സാദഗധിതം. ധമ്മതാസീലന്തി ധമ്മതായ കാരണനിയാമേന ആഗതം സീലം. സീലപാരമിം ഹി പരമുക്കംസം പാപേത്വാ കുച്ഛിഗതസ്സ മഹാബോധിസത്തസ്സ സീലതേജേന ഗുണാനുഭാവേന ബോധിസത്തമാതു സരസേനേവ പരമസല്ലേഖപ്പത്തം സീലം ഹോതി. മഹാകസ്സപാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഭദ്ദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേ കിര സുചിരം കാലം സുപരിസുദ്ധസീലാ ഏവ ഹുത്വാ ആഗതാ. തേനാഹ ‘‘സുദ്ധസത്താന’’ന്തി. താസു താസു ജാതീസൂതി സീലവരാജമഹിംസരാജാദിജാതീസു. പുബ്ബേ പുരിമജാതിയം സിദ്ധോ ഹേതു ഏതസ്സാതി പുബ്ബഹേതുകസീലം. ഇദം പന പകതിസീലാദിസമാദാനേന വിനാ അവീതിക്കമലക്ഖണം സമ്പത്തവിരതിസങ്ഗഹം ദട്ഠബ്ബം.

യം ഭഗവതാ ഏവം വുത്തം സീലന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി വക്ഖമാനസീലപരിപൂരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനം, അഞ്ഞസാസനസ്സ ച തഥാഭാവപടിസേധനം. വുത്തം ഹേതം ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪; മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). ഭിക്ഖൂതി തസ്സ സീലസ്സ പരിപൂരകപുഗ്ഗലപരിദീപനം. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഇദമസ്സ പാതിമോക്ഖസീലേ പതിട്ഠിതഭാവപരിദീപനം. വിഹരതീതി ഇദമസ്സ തദനുരൂപവിഹാരസമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതി ഇദം പാതിമോക്ഖസംവരസ്സ, ഉപരിഅധിഗന്തബ്ബഗുണാനഞ്ച ഉപകാരകധമ്മപരിദീപനം. അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീതി ഇദം പാതിമോക്ഖതോ അചവനഭാവപരിദീപനം. സമാദായാതി സിക്ഖാപദാനം അനവസേസതോ ആദാനപരിദീപനം. സിക്ഖതീതി സിക്ഖായ സമങ്ഗിഭാവപരിദീപനം. സിക്ഖാപദേസൂതി സിക്ഖിതബ്ബധമ്മപരിദീപനം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

സോതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ പതിട്ഠിതഭിക്ഖു. തേന യാദിസസ്സ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം ദസ്സേതി. ചക്ഖുനാതി യതോ സോ സംവരോ, തം ദസ്സേതി. രൂപന്തി യത്ഥ സോ സംവരോ, തം ദസ്സേതി. ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീതി സംവരസ്സ ഉപായം ദസ്സേതി. യത്വാധികരണ…പേ… അന്വാസ്സവേയ്യുന്തി സംവരസ്സ പടിപക്ഖം തത്ഥ ആദീനവം ദസ്സേതി. സംവരായ പടിപജ്ജതീതി പഗേവ സതിയാ ഉപട്ഠപേതബ്ബതം ദസ്സേതി. രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തി സതിയാ ഉപട്ഠാപനമേവ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ ആരക്ഖാതി ദസ്സേതി. ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീതി തഥാഭൂതാ സതിയേവേത്ഥ സംവരോതി ദസ്സേതി. വീതിക്കമസ്സ വസേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഛന്നം സിക്ഖാപദാനന്തി ‘‘ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തിആദിനാ ആഗതാനം ഛന്നം പാരാജികാദിപടിസംയുത്താനം സിക്ഖാപദാനം. സാമന്തജപ്പനാദിനാ തിവിധേന കുഹനവത്ഥുനാ വിമ്ഹാപനം കുഹനാ. അത്താനം, ദായകം വാ ഉക്ഖിപിത്വാ യഥാ സോ കിഞ്ചി ദദാതി, ഏവം കഥനം ലപനാ. നിമിത്തം വുച്ചതി പച്ചയദാനസഞ്ഞുപ്പാദകം കായവചീകമ്മം, തേന നിമിത്തേന ചരതി, നിമിത്തം വാ കരോതീതി നേമിത്തികോ, തസ്സ ഭാവോ നേമിത്തികതാ. ഗന്ധാദയോ വിയ ലാഭായ പരേസം അക്കോസനാദിനാ നിപിസതീതി നിപ്പേസോ, നിപ്പേസോവ നിപ്പേസികോ, തസ്സ ഭാവോ നിപ്പേസികതാ. മഹിച്ഛതായ അത്തനാ ലദ്ധലാഭേന പരതോ ലാഭപരിയേസനാ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ. ഏവമാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അനുപ്പിയഭാണിതാചാടുകമ്യതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിസങ്ഖാനേന പച്ചവേക്ഖണായ പരിസുദ്ധോ അസംകിലിട്ഠോ പടിസങ്ഖാനപരിസുദ്ധോ. ചത്താരോ പച്ചയാ പരിഭുഞ്ജീയന്തി ഏതേനാതി ചതുപച്ചയപരിഭോഗോ, തഥാപവത്താ അനവജ്ജചേതനാ.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലവണ്ണനാ

൧൪. തത്രാതി തേസു പാതിമോക്ഖസംവരാദീസു. ആദിതോ പട്ഠായാതി ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൧.൧൯൪) ആഗതദേസനായ ആദിതോ പഭുതി. വിനിച്ഛയകഥാതി തത്ഥ സംസയവിധമനേന വിനിച്ഛയാവഹാ കഥാ. പഠമസ്സ അത്ഥസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ അസാധാരണം പബ്ബജിതാവേണികം പരിയായം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛിന്നഭിന്നപടധരാദിതായ വാ’’തി ആഹ. ഏവം ഹിസ്സ പരിപുണ്ണപാതിമോക്ഖസംവരയോഗ്യതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. ഭിന്നപടധരാദിഭാവോ ച നാമ ദലിദ്ദസ്സാപി നിഗ്ഗഹിതസ്സ ഹോതീതി തതോ വിസേസേതും ‘‘സദ്ധാപബ്ബജിതോ’’തി വത്വാ പടിപത്തിയാ യോഗ്യഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘കുലപുത്തോ’’തി വുത്തം. ആചാരകുലപുത്തോ വാ ഹി പടിപജ്ജിതും സക്കോതി ജാതികുലപുത്തോ വാ. സിക്ഖാപദസീലന്തി ചാരിത്തവാരിത്തപ്പഭേദം സിക്ഖാപദവസേന പഞ്ഞത്തം സീലം. യോതി അനിയമനിദ്ദേസോ യോ കോചി പുഗ്ഗലോ. നന്തി വിനയപരിയാപന്നം സീലം. തന്തി പുഗ്ഗലം. മോക്ഖേതി സഹകാരികാരണഭാവതോ. അപായേ ഭവാനി ആപായികാനി. ആദി-സദ്ദേന തദഞ്ഞം സബ്ബസംസാരദുക്ഖം സങ്ഗണ്ഹാതി. സംവരണം കായവചീദ്വാരാനം പിദഹനം. യേന തേ സംവുതാ പിഹിതാ ഹോന്തി, സോ സംവരോ. യസ്മാ പന സോ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമോ വീതിക്കമപടിപക്ഖോതി കത്വാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായികവാചസികസ്സ അവീതിക്കമസ്സേതം നാമ’’ന്തി. പാതിമോക്ഖസംവരേന സംവുതോതി പാതിമോക്ഖസംവരേന പിഹിതകായവചീദ്വാരോ. തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ തം ഉപേതോ തേന ച സമങ്ഗീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപഗതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ’’തി.

അപരോ നയോ – കിലേസാനം ബലവഭാവതോ, പാപകിരിയായ സുകരഭാവതോ, പുഞ്ഞകിരിയായ ച ദുക്കരഭാവതോ ബഹുക്ഖത്തും അപായേസു പതനസീലോതി പാതീ, പുഥുജ്ജനോ. അനിച്ചതായ വാ ഭവാദീസു കമ്മവേഗക്ഖിത്തോ ഘടിയന്തം വിയ അനവട്ഠാനേന പരിബ്ഭമനതോ ഗമനസീലോതി പാതീ, മരണവസേന വാ തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ അത്തഭാവസ്സ പാതനസീലോതി പാതീ, സത്തസന്താനോ, ചിത്തമേവ വാ. തം പാതിനം സംസാരദുക്ഖതോ മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ചിത്തസ്സ ഹി വിമോക്ഖേന സത്തോ ‘‘വിമുത്തോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തം ഹി ‘‘ചിത്തവോദാനാ വിസുജ്ഝന്തീ’’തി, ‘‘അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮) ച. അഥ വാ അവിജ്ജാദിനാ ഹേതുനാ സംസാരേ പതതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി പാതീ, ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാനം സത്താനം തണ്ഹാസംയോജനാനം സന്ധാവതം സംസരത’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൨൪) ഹി വുത്തം. തസ്സ പാതിനോ സത്തസ്സ തണ്ഹാദിസംകിലേസത്തയതോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം. ‘‘കണ്ഠേകാളോ’’തിആദീനം വിയസ്സ സമാസസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ പാതേതി വിനിപാതേതി ദുക്ഖേതി പാതി, ചിത്തം. വുത്തം ഹി ‘‘ചിത്തേന നീയതി ലോകോ, ചിത്തേന പരികസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൬൨). തസ്സ പാതിനോ മോക്ഖോ ഏതേനാതി പാതിമോക്ഖം, പതതി വാ ഏതേന അപായദുക്ഖേ, സംസാരദുക്ഖേ ചാതി പാതീ, തണ്ഹാദിസംകിലേസോ. വുത്തം ഹി ‘‘തണ്ഹാ ജനേതി പുരിസം (സം. നി. ൧.൫൫-൫൭), തണ്ഹാദുതിയോ പുരിസോ’’തി (ഇതിവു. ൧൫, ൧൦൫; അ. നി. ൪.൯; മഹാനി. ൧൯൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ) ച ആദി. തതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ പതതി ഏത്ഥാതി പാതീനി, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. വുത്തം ഹി ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ, ഛസു കുബ്ബതി സന്ഥവ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൦; സു. നി. ൧൭൧). തതോ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനസങ്ഖാതതോ പാതിതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ പാതോ വിനിപാതോ അസ്സ അത്ഥീതി പാതീ, സംസാരോ. തതോ മോക്ഖോതി പാതിമോക്ഖം, അഥ വാ സബ്ബലോകാധിപതിഭാവതോ ധമ്മിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘പതീ’’തി വുച്ചതി. മുച്ചതി ഏതേനാതി മോക്ഖോ, പതിനോ മോക്ഖോ തേന പഞ്ഞത്തത്താതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. സബ്ബഗുണാനം വാ മൂലഭാവതോ ഉത്തമട്ഠേന പതി ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന മോക്ഖോ ചാതി പതിമോക്ഖോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പാതിമോക്ഖന്തി മുഖമേതം പമുഖമേത’’ന്തി (മഹാവ. ൧൩൫) വിത്ഥാരോ.

അഥ വാ പ-ഇതി പകാരേ, അതീ-തി അച്ചന്തത്ഥേ നിപാതോ, തസ്മാ പകാരേഹി അച്ചന്തം മോക്ഖേതീതി പാതിമോക്ഖം. ഇദം ഹി സീലം സയം തദങ്ഗവസേന, സമാധിസഹിതം പഞ്ഞാസഹിതഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന, സമുച്ഛേദവസേന ച അച്ചന്തം മോക്ഖേതി മോചേതീതി പാതിമോക്ഖം, പതി പതി മോക്ഖോതി വാ പതിമോക്ഖോ, തമ്ഹാ തമ്ഹാ വീതിക്കമദോസതോ പച്ചേകം മോക്ഖോതി അത്ഥോ, പതിമോക്ഖോ ഏവ പാതിമോക്ഖം. മോക്ഖോതി വാ നിബ്ബാനം, തസ്സ മോക്ഖസ്സ പടിബിമ്ബഭൂതോതി പതിമോക്ഖോ. സീലസംവരോ ഹി സൂരിയസ്സ അരുണുഗ്ഗമനം വിയ നിബ്ബാനസ്സ ഉദയഭൂതോ തപ്പടിഭാഗോ വിയ യഥാരഹം കിലേസനിബ്ബാപനതോ, പതിമോക്ഖോയേവ പാതിമോക്ഖം. അഥ വാ മോക്ഖം പതി വത്തതി, മോക്ഖാഭിമുഖന്തി വാ പതിമോക്ഖം, പതിമോക്ഖമേവ പാതിമോക്ഖന്തി ഏവമേത്ഥ പാതിമോക്ഖ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇരിയതീതി അത്തഭാവം പവത്തേതി. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദസ്സിതോ. പാളിയന്തി ഝാനവിഭങ്ഗപാളിയം (വിഭ. ൫൦൮ ആദയോ).

തത്ഥ കാമം സമണചാരം, സമണഗോചരഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി വുത്തം, യഥാ പന മഗ്ഗം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി വജ്ജേതബ്ബപുബ്ബകം ഗഹേതബ്ബം വദേയ്യ, യഥാ വാ സസീസന്ഹാനേന പഹീനസേദമലജല്ലികസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനാദിവിഭൂസനസംവിധാനം യുത്തരൂപം, ഏവം പഹീനപാപധമ്മസ്സ കല്യാണധമ്മസമായോഗോ യുത്തരൂപോതി ‘‘അത്ഥി ആചാരോ, അത്ഥി അനാചാരോ’’തി ദ്വയം ഉദ്ദിസിത്വാ അനാചാരം താവ വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അനാചാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കായികോ വീതിക്കമോതി തിവിധം കായദുച്ചരിതം. വാചസികോ വീതിക്കമോതി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. കായികവാചസികോതി തദുഭയം.

ഏവം ആജീവട്ഠമകസീലസ്സ വീതിക്കമോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി മാനസം അനാചാരം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അനാചാരോ’’തി വത്വാ തത്ഥ ഏകച്ചിയം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചോ വേളുദാനേന വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേളുദാനേനാതി പച്ചയുപ്പാദനത്ഥേന വേളുദാനേന. പത്തദാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വേളൂതി മനുസ്സാനം പയോജനാവഹോ യോ കോചി വേളുദണ്ഡോ. പത്തം ഗന്ധികാദീനം ഗന്ധപലിവേഠനാദിഅത്ഥം വാ, താലനാളികേരാദിപത്തം വാ. പുപ്ഫം യം കിഞ്ചി മനുസ്സാനം പയോജനാവഹം. തഥാ ഫലം. സിനാനം സിരീസചുണ്ണാദിന്ഹാനിയചുണ്ണം. മത്തികാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ദന്തകട്ഠം യം കിഞ്ചി മുഖസോധനത്ഥം ദന്തപോനം. ചാടുകമ്യതാ അത്താനം ദാസം വിയ നീചട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പരസ്സ ഖലിതവചനം സണ്ഠപേത്വാ പിയകാമതായ പഗ്ഗയ്ഹവചനം. മുഗ്ഗസൂപ്യതാതി മുഗ്ഗസൂപസമതാ സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പനം. യഥാ ഹി മുഗ്ഗസൂപേ പച്ചന്തേ ബഹൂ മുഗ്ഗാ പച്ചന്തി, കതിപയാ ന പച്ചന്തി, ഏവം സച്ചാലികേന ജീവിതകപ്പനേ ബഹു അലികം ഹോതി, അപ്പകം സച്ചന്തി. പരിഭടതീതി പരിഭടോ, പരേസം ദാരകേ പരിഹരന്തോ. പരിഭടസ്സ കമ്മം പാരിഭട്യം, സാ ഏവ പാരിഭട്യതാ, അലങ്കരണാദിനാ കുലദാരകപരിഹരണസ്സേതം നാമം. തേസം തേസം ഗിഹീനം ഗാമന്തരദേസന്തരാദീസു സാസനപടിസാസനഹരണം ജങ്ഘപേസനികം. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേനാതി ഏതേസം വാ വേളുദാനാദീനം വേജ്ജകമ്മഭണ്ഡാഗാരികകമ്മപിണ്ഡപടിപിണ്ഡകമ്മസങ്ഘുപ്പാദചേതിയുപ്പാദപട്ഠപനാദീനം വാ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതകപ്പനകകമ്മാനം യേന കേനചി. ബുദ്ധപടികുട്ഠേനാതി ബുദ്ധേഹി ഗരഹിതേന പടിസിദ്ധേന. മിച്ഛാജീവേനാതി ന സമ്മാആജീവേന. അയം വുച്ചതി അനാചാരോതി അയം സബ്ബോപി ‘‘അനാചാരോ’’തി കഥീയതി. ആചാരനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഗോചരനിദ്ദേസേപി പഠമം അഗോചരസ്സ വചനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഗോചരോതി പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ഉപസങ്കമിതും യുത്തട്ഠാനം. അയുത്തട്ഠാനം അഗോചരോ. വേസിയാ ഗോചരോ അസ്സാതി വേസിയാഗോചരോ, മിത്തസന്ഥവവസേന ഉപസങ്കമിതബ്ബട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. വേസിയാ നാമ രൂപൂപജീവിനിയോ, താ മിത്തസന്ഥവവസേന ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ, സമണഭാവസ്സ അന്തരായകരത്താ, പരിസുദ്ധാസയസ്സാപി ഗരഹഹേതുതോ, തസ്മാ ദക്ഖിണാദാനവസേന സതിം ഉപട്ഠപേത്വാവ ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. വിധവാ വുച്ചന്തി മതപതികാ, പവുത്ഥപതികാ വാ. ഥുല്ലകുമാരികാതി മഹല്ലികാ അനിവിട്ഠകുമാരിയോ, പണ്ഡകാതി നപുംസകാ. തേ ഹി ഉസ്സന്നകിലേസാ അവൂപസന്തപരിളാഹാ ലോകാമിസസന്നിസ്സിതകഥാബഹുലാ, തസ്മാ ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. ഭിക്ഖുനിയോ നാമ ഉസ്സന്നബ്രഹ്മചരിയാ. തഥാ ഭിക്ഖൂപി. തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗവത്ഥുഭാവതോ സന്ഥവവസേന ഉപസങ്കമനേ കതിപാഹേനേവ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ സിയാ, തസ്മാ ന ഉപസങ്കമിതബ്ബാ. ഗിലാനപുച്ഛനാദിവസേന ഉപസങ്കമനേ സതോകാരിനാ ഭവിതബ്ബം. പാനാഗാരന്തി സുരാപാനഘരം. തം സോണ്ഡജനേഹി അവിവിത്തം ഹോതി. തത്ഥ തേഹി സോണ്ഡതാദിവസേന ന ഉപസങ്കമിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായകരത്താ. സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹീതിആദീസു രാജാനോ നാമ യേ രജ്ജമനുസാസന്തി. രാജമഹാമത്താ രാജിസ്സരിയസദിസായ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാ. തിത്ഥിയാതി വിപരീതദസ്സനാ ബാഹിരകപരിബ്ബാജകാ. തിത്ഥിയസാവകാതി തേസു ദള്ഹഭത്താ പച്ചയദായകാ. അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേനാതി തിസ്സന്നം സിക്ഖാനം അനനുലോമികേന പച്ചനീകഭൂതേന സംസഗ്ഗേന സംസട്ഠോ വിഹരതി, യേന ബ്രഹ്മചരിയന്തരായം വാ സല്ലേഖപരിഹാനിം വാ പാപുണാതി.

ഇദാനി അപരേനപി പരിയായേന അഗോചരം ദസ്സേതും ‘‘യാനി വാ പന താനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അസ്സദ്ധാനീതി ബുദ്ധാദീസു സദ്ധാവിരഹിതാനി. തതോ ഏവ അപ്പസന്നാനി, കമ്മകമ്മഫലസദ്ധായ വാ അഭാവേന അസ്സദ്ധാനി. രതനത്തയപ്പസാദാഭാവേന അപ്പസന്നാനി. അക്കോസകപരിഭാസകാനീതി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസകാനി ചേവ ഭയദസ്സനേന സന്തജ്ജനകാനി ച. അത്ഥം ന ഇച്ഛന്തി അനത്ഥമേവ ഇച്ഛന്തീതി അനത്ഥകാമാനി. ഹിതം ന ഇച്ഛന്തി അഹിതമേവ ഇച്ഛന്തീതി അഹിതകാമാനി. ഫാസു ന ഇച്ഛന്തി അഫാസുംയേവ ഇച്ഛന്തീതി അഫാസുകകാമാനി. യോഗക്ഖേമം നിബ്ഭയം ന ഇച്ഛന്തി, അയോഗക്ഖേമമേവ ഇച്ഛന്തീതി അയോഗക്ഖേമകാമാനി. ഭിക്ഖൂനന്തി ഏത്ഥ സാമണേരാനമ്പി സങ്ഗഹോ. ഭിക്ഖുനീനന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖമാനസാമണേരീനം. സബ്ബേസം ഹി സാസനികാനം അനത്ഥകാമതാദീപനപദമിദം വചനം. തഥാരൂപാനി കുലാനീതി താദിസാനി ഖത്തിയകുലാദീനി. സേവതീതി നിസ്സായ ജീവതി. ഭജതീതി ഉപസങ്കമതി. പയിരുപാസതീതി പുനപ്പുനം ഉപഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതീതി അയം വേസിയാദികോ, രാജാദികോ, അസ്സദ്ധകുലാദികോ ച തം തം സേവന്തസ്സ തിപ്പകാരോപി അയുത്തോ ഗോചരോതി അഗോചരോ. ഏത്ഥ ഹി വേസിയാദികോ പഞ്ചകാമഗുണനിസ്സയതോ അഗോചരോ. യഥാഹ ‘‘കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ? യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൨). രാജാദികോ സമണധമ്മസ്സ അനുപനിസ്സയതോ, ലാഭസക്കാരാസനിവിചക്കനിപ്പോഥനദിട്ഠിവിപത്തിഹേതുതോ ച. അസ്സദ്ധകുലാദികോ സദ്ധാഹാനിചിത്തസന്താസാവഹതോ അഗോചരോ.

ഗോചരനിദ്ദേസേ ‘‘ന വേസിയാഗോചരോ’’തിആദീനി വുത്തപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബാനി. ഓപാനഭൂതാനീതി ഉദപാനഭൂതാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, ഭിക്ഖുനീസങ്ഘസ്സ ച ചതുമഹാപഥേ ഖതപോക്ഖരണീ വിയ യഥാസുഖം ഓഗാഹനക്ഖമാനി. കാസാവപജ്ജോതാനീതി ഭിക്ഖൂനം, ഭിക്ഖുനീനഞ്ച നിവത്ഥപാരുതകാസാവാനംയേവ പഭാഹി ഏകോഭാസാനി. ഇസിവാതപടിവാതാനീതി ഗേഹം പവിസന്താനം, നിക്ഖമന്താനഞ്ച ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീസങ്ഖാതാനം ഇസീനം ചീവരവാതേന ചേവ സമിഞ്ജനപസാരണാദിജനിതസരീരവാതേന ച പടിവാതാനി പവായിതാനി വിനിദ്ധുതകിബ്ബിസാനി വാ.

ഇദാനി നിദ്ദേസേ ആഗതനയേനാപി ആചാരഗോചരേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പാതിമോക്ഖസീലനിദ്ദേസേ. ഇമിനാപി നയേനാതി ഇദാനി വുച്ചമാനവിധിനാപി. സങ്ഘഗതോതി സങ്ഘസന്നിപാതം ഗതോ. അചിത്തീകാരകതോതി അകതചിത്തീകാരോ, അകതഗാരവോതി അത്ഥോ. ഘട്ടയന്തോതി സരീരേന, ചീവരേന വാ ഘംസന്തോ. പുരതോപി തിട്ഠതി അചിത്തീകാരകതോതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഠിതകോപീതി ഉപരി തിട്ഠന്തോ വിയ ആസന്നതരട്ഠാനേ ഠിതകോപി ഭണതി. ബാഹാവിക്ഖേപകോതി ബാഹും വിക്ഖിപന്തോ. അനുപാഹനാനന്തി അനാദരേ സാമിവചനം. സഉപാഹനോതി ഉപാഹനാരുള്ഹോ. ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജാതി ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം ഠിതട്ഠാനം അനുപവിസിത്വാ തേസം ആസന്നതരട്ഠാനം ഉപഗന്ത്വാ. കട്ഠം പക്ഖിപതി അഗ്ഗികുണ്ഡേ. വോക്കമ്മാതി പസ്സതോ അതിക്കമിത്വാ. ഗൂള്ഹാനി സഭാവതോ പടിച്ഛന്നാനി സാണിപാകാരാദിനാ പടിച്ഛാദിതാനി. അനാപുച്ഛാതി അനാപുച്ഛിത്വാ. അസ്സാതി അനാചാരസ്സ.

അപിച ഭിക്ഖൂതിആദി സബ്ബസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ആചാരദസ്സനവസേന പവത്തം അട്ഠകഥാവചനം, ന നിദ്ദേസപാളി. സദ്ധാസീലസുതചാഗാദിഗുണഹേതുകോ ഗരുഭാവോ ഗരുകരണം വാ ഗാരവോ, സഹ ഗാരവേനാതി സഗാരവോ. ഗരുട്ഠാനിയേസു ഗാരവസാരജ്ജാദിവസേന പടിസ്സായനാ പതിസ്സാ, സപ്പതിസ്സവപടിപത്തി. സഹ പതിസ്സായാതി സപ്പതിസ്സോ. സവിസേസം ഹിരിമനതായ, ഓത്തപ്പിഭാവേന ച ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ. സേഖിയധമ്മപാരിപൂരിവസേന സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം കരണവചനം. ഏസേവ നയോ ഇതോ പരേസുപി ഛസു പദേസു. അഭിക്കന്തേനാതി അഭിക്കമേന. ഇരിയാപഥസമ്പന്നോതി സമ്പന്നഇരിയാപഥോ. തേന സേസഇരിയാപഥാനമ്പി പാസാദികതമാഹ. ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോതി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു ഛസു ദ്വാരേസു സുസംവിഹിതാരക്ഖോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഭോജനസഞ്ഞിതേ ചതുബ്ബിധേപി പച്ചയേ പരിയേസനപടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗാദിവസേന സബ്ബസോ പമാണഞ്ഞൂ. ജാഗരിയമനുയുത്തോതി പുബ്ബരത്താപരരത്തം ഭാവനാമനസികാരസങ്ഖാതം ജാഗരിയം സാതച്ചകാരിതാവസേന അനു അനു യുത്തോ തത്ഥ യുത്തപയുത്തോ. സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോതിആദി യഥാവുത്തസ്സ ആചാരസ്സ സമ്ഭാരദസ്സനം. തത്ഥ അപ്പിച്ഛോതി നിഇച്ഛോ. സന്തുട്ഠോതി യഥാലാഭാദിവസേന സന്തോസേന തുട്ഠോ. സക്കച്ചകാരീതി ആദരകാരീ. ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോതി ഗരുട്ഠാനിയേസു ഗരുകരണബഹുലോ. അയം വുച്ചതി ആചാരോതി അയം സഗാരവതാദി അത്ഥകാമേഹി ആചരിതബ്ബതോ ആചാരോ.

സീലാദീനം ഗുണാനം ഉപനിസ്സയഭൂതോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ. സതിസങ്ഖാതോ ചിത്തസ്സ ആരക്ഖഭൂതോ ഏവ ഗോചരോ ആരക്ഖഗോചരോ. കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതോ ചിത്തസ്സ ഉപനിബന്ധനട്ഠാനഭൂതോ ഗോചരോ ഉപനിബന്ധഗോചരോ. അപ്പിച്ഛതാദീഹി ദസഹി വിവട്ടനിസ്സിതായ കഥായ വത്ഥുഭൂതേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ. തതോ ഏവ കല്യാണോ സുന്ദരോ മിത്തോതി കല്യാണമിത്തോ. തസ്സ ലക്ഖണം പരതോ ആഗമിസ്സതി. അസ്സുതം സുത്തഗേയ്യാദിം. സുണാതീതി സുതമയം ഞാണം ഉപ്പാദേതി. സുതം പരിയോദാപേതീതി തമേവ യഥാസുതം അവിസദതായ അപരിയോദാതം പുനപ്പുനം പരിപുച്ഛനാദിനാ വിസോധേതി നിജ്ജടം നിഗുമ്ബം കരോതി. തത്ഥ ച യേ കങ്ഖട്ഠാനിയാ ധമ്മാ, തേസു സംസയം ഛിന്ദന്തോ കങ്ഖം വിതരതി. കമ്മകമ്മഫലേസു, രതനത്തയേ ച സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉജുകരണേന ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി. തതോ ഏവ ച ദുവിധായപി സദ്ധാസമ്പദായ ചിത്തം പസാദേതി. അഥ വാ യഥാസുതം ധമ്മം പരിയോദപേത്വാ തത്ഥാഗതേ രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സപച്ചയം നാമരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തദിട്ഠിവങ്കവിധമനേന ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി. ധമ്മാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാമത്തദസ്സനേന തീസുപി അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരതി. തതോ പരം ച ഉദയബ്ബയഞാണാദിവസേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയഭൂമിം ഓക്കമന്തോ അവേച്ചപസാദേന രതനത്തയേ ചിത്തം പസാദേതി. തഥാഭൂതോവ തസ്സ കല്യാണമിത്തസ്സ അനുസിക്ഖനേന സദ്ധാദീഹി ഗുണേഹി ന ഹായതി, അഞ്ഞദത്ഥു വഡ്ഢതേവ. തേനാഹ ‘‘യസ്സ വാ’’തിആദി.

അന്തരഘരന്തി അന്തരേ അന്തരേ ഘരാനി ഏത്ഥ, തം ഏതസ്സാതി വാ ‘‘അന്തരഘര’’ന്തി ലദ്ധനാമം ഗോചരഗാമം പവിട്ഠോ. തത്ഥ ഘരേ ഘരേ ഭിക്ഖാപരിയേസനായ വീഥിം പടിപന്നോ. ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂതി ഹേട്ഠാഖിത്തചക്ഖു. കിത്തകേന പന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഹോതീതി ആഹ ‘‘യുഗമത്തദസ്സാവീ’’തി. സുസംവുതോതി സംയതോ. യഥാ പനേത്ഥ സുസംവുതോ നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ’’തിആദി വുത്തം.

യത്ഥാതി യേസു സതിപട്ഠാനേസു. ചിത്തം ഭാവനാചിത്തം. ഉപനിബന്ധതീതി ഉപനേത്വാ നിബന്ധതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യഥാ ഥമ്ഭേ നിബന്ധേയ്യ, വച്ഛം ദമം നരോ ഇധ;

ബന്ധേയ്യേവം സകം ചിത്തം, സതിയാരമ്മണേ ദള്ഹ’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

സതിപട്ഠാനാനം ഉപനിബന്ധഗോചരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി അത്തനോ പിതു സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തകോ, തേന ദിട്ഠോ ദസ്സിതോ ച വിസയോ.

അണുപ്പമാണേസൂതി പരമാണുപ്പമാണേസു. അസഞ്ചിച്ചആപന്നസേഖിയഅകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസൂതി അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയേസു അകുസലചിത്തുപ്പാദാദിഭേദേസൂതി ഏവം അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണം സേഖിയവിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. സേഖിയഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ വത്തക്ഖന്ധകാദീസു (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ) ആഗതവത്താദീനമ്പി ഗഹണം. തേപി ഹി സിക്ഖിതബ്ബട്ഠേന ‘‘സേഖിയാ’’തി ഇച്ഛിതാ. തഥാ ഹി മാതികായം പാരാജികാദീനം വിയ സേഖിയാനം പരിച്ഛേദോ ന കതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അസഞ്ചിച്ച ആപന്നസേഖിയാ’’തി അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഹോതി. ന ഹി മാതികായം ആഗതേസു പഞ്ചസത്തതിയാ സേഖിയേസു നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖോ നാമ അത്ഥി, അസഞ്ചിച്ചഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ അസതിഅജാനനാനമ്പി സങ്ഗഹോ കതോ. കേചി പനേത്ഥ അസിഞ്ചിച്ച ആപന്നഗ്ഗഹണേന അചിത്തകാപത്തിയോ ഗഹിതാതി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, ഗരുകാപത്തീസുപി കാസഞ്ചി അചിത്തകഭാവസബ്ഭാവതോ, അധിട്ഠാനാവികമ്മസ്സ, ദേസനാവികമ്മസ്സേവ വാ സബ്ബലഹുകസ്സ വജ്ജസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘യാനി താനി വജ്ജാനി അപ്പമത്തകാനി ഓരമത്തകാനി ലഹുകാനി ലഹുസമ്മതാനീ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന പാതിമോക്ഖസംവരവിസുദ്ധത്ഥം അനതിക്കമനീയാനം അനാപത്തിഗമനീയാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭയദസ്സനസീലോതി പരമാണുമത്തം വജ്ജം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധസിനേരുപബ്ബതസദിസം കത്വാ ദസ്സനസഭാവോ, സബ്ബലഹുകം വാ ദുബ്ഭാസിതമത്തം പാരാജികസദിസം കത്വാ ദസ്സനസഭാവോ. യം കിഞ്ചീതി മൂലപഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിസബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തിപദേസപഞ്ഞത്തിആദിഭേദം യം കിഞ്ചി സിക്ഖിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം പൂരേതബ്ബം സീലം. സമ്മാ ആദായാതി സമ്മദേവ സക്കച്ചം, സബ്ബസോ ച ആദിയിത്വാ. അയം പന ആചാരഗോചരസമ്പദാ കിം പാതിമോക്ഖസീലേ പരിയാപന്നാ, ഉദാഹു അപരിയാപന്നാതി? പരിയാപന്നാ. യദി ഏവം കസ്മാ പുന വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി.

ഇന്ദ്രിയസംവരസീലവണ്ണനാ

൧൫. ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ സമ്ഭാരഭൂതം, തസ്മിം സതിയേവ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘സോതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതോ ഭിക്ഖൂ’’തി. സമ്പാദിതേ ഹി ഏതസ്മിം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം സുഗുത്തം സുരക്ഖിതമേവ ഹോതി, സുസംവിഹിതകണ്ടകവതി വിയ സസ്സന്തി. കാരണവസേനാതി അസാധാരണകാരണസ്സ വസേന. അസാധാരണകാരണവസേന ഹി ഫലം അപദിസീയതി, യഥാ യവങ്കുരോ ഭേരിസദ്ദോതി. നിസ്സയവോഹാരേന വാ ഏതം നിസ്സിതവചനം, യഥാ മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീതി. രൂപന്തി രൂപായതനം. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ഏത്ഥ യദി ചക്ഖു രൂപം പസ്സേയ്യ, അഞ്ഞവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനോപി പസ്സേയ്യും, ന ചേതം അത്ഥി, കസ്മാ? അചേതനത്താ ചക്ഖുസ്സ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി അചിത്തകത്താ’’തി. അഥ വിഞ്ഞാണം രൂപം പസ്സേയ്യ, തിരോകുട്ടാദിഗതമ്പി നം പസ്സേയ്യ അപ്പടിഘഭാവതോ, ഇദമ്പി നത്ഥി സബ്ബസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തം ന പസ്സതി അചക്ഖുകത്താ’’തി. തത്ഥ യഥാ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം പസ്സതി, ന യം കിഞ്ചി. തഞ്ച കേനചി കുട്ടാദിനാ അന്തരിതേ ന ഉപ്പജ്ജതി, യത്ഥ ആലോകസ്സ വിബന്ധോ. യത്ഥ പന ന വിബന്ധോ ഫലികഗബ്ഭപടലാദികേ, തത്ഥ അന്തരിതേപി ഉപ്പജ്ജതേവ. ഏവം വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ചക്ഖു പസ്സതി, ന യം കിഞ്ചീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ചക്ഖും സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തി.

ദ്വാരാരമ്മണസങ്ഘട്ടേതി ദ്വാരസ്സ ആരമ്മണേന സങ്ഘട്ടേ സതി, ചക്ഖുസ്സ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥഗതേതി അധിപ്പായോ. പസാദവത്ഥുകേന ചിത്തേനാതി ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകേന തന്നിസ്സായ പവത്തേന വിഞ്ഞാണേന, യം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. പസ്സതീതി ഓലോകേതി. ചക്ഖുപസാദസന്നിസ്സയേ ഹി വിഞ്ഞാണേ ആലോകാനുഗ്ഗഹിതം രൂപാരമ്മണം സന്നിസ്സയഗുണേന ഓഭാസേന്തേ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ ‘‘രൂപം പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. ഓഭാസനഞ്ചേത്ഥ ആരമ്മണസ്സ യഥാസഭാവതോ വിഭാവനം, യം ‘‘പച്ചക്ഖതോ ഗഹണ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉസുനാ ലക്ഖസ്സ വേധേ സിജ്ഝന്തേ തസ്സ സമ്ഭാരഭൂതേന ധനുനാ വിജ്ഝതീതി വചനം വിയ വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനേ സിജ്ഝന്തേ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി ഈദിസീ സസമ്ഭാരകഥാ നാമേസാ ഹോതി. സസമ്ഭാരാ കഥാ സസമ്ഭാരകഥാ, ദസ്സനസ്സ കാരണസഹിതാതി അത്ഥോ. സസമ്ഭാരസ്സ വാ ദസ്സനസ്സ കഥാ സസമ്ഭാരകഥാ. തസ്മാതി യസ്മാ കേവലേന ചക്ഖുനാ, കേവലേന വാ വിഞ്ഞാണേന രൂപദസ്സനം നത്ഥി, തസ്മാ.

ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തം വാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥിസന്താനനിസ്സിതരൂപമുഖേന ഗയ്ഹമാനം സണ്ഠാനം ഥനമംസാവിസദതാ നിമ്മസ്സുമുഖതാ കേസബന്ധനവത്ഥഗ്ഗഹണം അവിസദട്ഠാനഗമനാദി ച സബ്ബം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി സഞ്ജാനനസ്സ കാരണഭാവതോ ഇത്ഥിനിമിത്തം. വുത്തവിപരിയായതോ പുരിസനിമിത്തം വേദിതബ്ബം. സുഭനിമിത്താദികം വാതി ഏത്ഥ രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതോ ഇട്ഠാകാരോ സുഭനിമിത്തം. ആദി-സദ്ദേന പടിഘനിമിത്താദീനം സങ്ഗഹോ. സോ പന ദോസുപ്പത്തിആദിഹേതുഭൂതോ അനിട്ഠാദിആകാരോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ചേത്ഥ പാളിയം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാവ സരൂപതോ ആഗതാ, ഉപേക്ഖാനിമിത്തസ്സാപി പന സങ്ഗഹോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, അസമപേക്ഖനേന ഉപ്പജ്ജനകമോഹസ്സാപി അസംവരഭാവതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘മുട്ഠസച്ചം വാ അഞ്ഞാണം വാ’’തി. ഉപേക്ഖാനിമിത്തന്തി ചേത്ഥ അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ വത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം, തഞ്ചസ്സ അസമപേക്ഖനവസേന വേദിതബ്ബം. ഏവം സങ്ഖേപതോ രാഗദോസമോഹാനം കാരണം ‘‘സുഭനിമിത്താദിക’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്ത’’ന്തി. ദിട്ഠമത്തേയേവ സണ്ഠാതീതി ‘‘ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി (ഉദാ. ൧൦) സുത്തേ വുത്തനയേന വണ്ണായതനേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന, വീഥിചിത്തേഹി ച ഗഹിതമത്തേയേവ തിട്ഠതി, ന തതോ പരം കിഞ്ചി സുഭാദിആകാരം പരികപ്പേതി. പാകടഭാവകരണതോതി പരിബ്യത്തഭാവകരണതോ വിഭൂതഭാവകരണതോ. വിസഭാഗവത്ഥുനോ ഹി ഹത്ഥാദിഅവയവേസു സുഭാദിതോ പരികപ്പേന്തസ്സ അപരാപരം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനാ കിലേസാ പരിബ്യത്താ ഹോന്തീതി തേ തേസം അനുബ്യഞ്ജനാ നാമ. തേ പന യസ്മാ തഥാ തഥാ സന്നിവിട്ഠാനം ഭൂതുപാദായരൂപാനം സന്നിവേസാകാരോ. ന ഹി തം മുഞ്ചിത്വാ പരമത്ഥതോ ഹത്ഥാദി നാമ കോചി അത്ഥി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഹത്ഥപാദ…പേ… ആകാരം ന ഗണ്ഹാതീ’’തി. കിം പന ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘യം തത്ഥ ഭൂതം, തദേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി. യം തസ്മിം സരീരേ വിജ്ജമാനം കേസലോമാദി ഭൂതുപാദായമത്തം വാ, തദേവ യാഥാവതോ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ അസുഭാകാരഗഹണസ്സ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചേതിയപബ്ബതവാസീ’’തിആദിനാ മഹാതിസ്സത്ഥേരവത്ഥും ആഹരി.

തത്ഥ സുമണ്ഡിതപസാധിതാതി സുട്ഠു മണ്ഡിതാ പസാധിതാ ച. ആഭരണാദീഹി ആഹാരിമേഹി മണ്ഡനം. സരീരസ്സ ഉച്ഛാദനാദിവസേന പടിസങ്ഖരണം പസാധനന്തി വദന്തി, ആഭരണേഹി, പന വത്ഥാലങ്കാരാദീഹി ച അലങ്കരണം പസാധനം. ഊനട്ഠാനപൂരണം മണ്ഡനം. വിപല്ലത്ഥചിത്താതി രാഗവസേന വിപരീതചിത്താ. ഓലോകേന്തോതി ഥേരോ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേനേവ ഗച്ഛന്തോ സദ്ദകണ്ടകത്താ പുബ്ബഭാഗമനസികാരസ്സ ഹസിതസദ്ദാനുസാരേന ‘‘കിമേത’’ന്തി ഓലോകേന്തോ. അസുഭസഞ്ഞന്തി അട്ഠികസഞ്ഞം. അട്ഠികകമ്മട്ഠാനം ഹി ഥേരോ തദാ പരിഹരതി. അരഹത്തം പാപുണീതി ഥേരോ കിര തസ്സാ ഹസന്തിയാ ദന്തട്ഠിദസ്സനേനേവ പുബ്ബഭാഗഭാവനായ സുഭാവിതത്താ പടിഭാഗനിമിത്തം, സാതിസയഞ്ച ഉപചാരജ്ഝാനം ലഭിത്വാ യഥാഠിതോവ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം അധിഗന്ത്വാ തം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപരമ്പരായ ആസവക്ഖയം പാപുണി. പുബ്ബസഞ്ഞം അനുസ്സരീതി പുബ്ബകം യഥാരദ്ധം കാലേന കാലം അനുയുഞ്ജിയമാനം അട്ഠികകമ്മട്ഠാനം അനുസ്സരി സമന്നാഹരി. അനുമഗ്ഗന്തി അനുപഥം തസ്സാ പദാനുപദം. ഥേരസ്സ കിര ഭാവനായ പഗുണഭാവതോ ദന്തട്ഠിദസ്സനേനേവ തസ്സാ സകലസരീരം അട്ഠികസങ്ഘാതഭാവേന ഉപട്ഠാസി. ന തം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ സഞ്ജാനി. തേനാഹ ‘‘നാഭിജാനാമി…പേ… മഹാപഥേ’’തി.

‘‘യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതൂ’’തി വത്വാ പുന ‘‘തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ സതികവാടേന പിദഹനത്ഥായാ’’തി വുത്തം, ന അസംവരസ്സാതി. യദിദം യം ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനം ദസ്സിതം, തം അസംവുതചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സേവ ഹേതു പവത്തം ദസ്സിതന്തി കത്വാ വുത്തം. ചക്ഖുദ്വാരികസ്സ ഹി അഭിജ്ഝാദിഅന്വാസ്സവനസ്സ തംദ്വാരികവിഞ്ഞാണസ്സ വിയ ചക്ഖുന്ദ്രിയം പധാനകാരണം. ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ അസംവുതത്തേ സതി തേ അന്വാസ്സവന്തീതി അസംവരിയമാനചക്ഖുന്ദ്രിയഹേതുകോ സോ അസംവരോ തഥാ വുത്തോതി. യത്വാധികരണന്തി ഹി യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ കാരണാതി അത്ഥോ. കീദിസസ്സ ച കാരണാതി? അസംവുതസ്സ, കിഞ്ച അസംവുതം? യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാസംവരസ്സ ഹേതു അഭിജ്ഝാദയോ അന്വാസ്സവന്തി, തസ്സ സംവരായാതി അയമേത്ഥ യോജനാ.

ജവനക്ഖണേ പന സചേ ദുസ്സീല്യം വാതിആദി പുന അവചനത്ഥം ഇധേവ സബ്ബം വുത്തന്തി ഛസു ദ്വാരേസു യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരേ കായവചീദുച്ചരിതസങ്ഖാതം ദുസ്സീല്യം അത്ഥി, തസ്മാ ദുസ്സീല്യാസംവരോ മനോദ്വാരവസേന, സേസാസംവരോ ഛദ്വാരവസേന യോജേതബ്ബോ. മുട്ഠസച്ചാദീനം ഹി സതിപടിപക്ഖാകുസലധമ്മാദിഭാവതോ സിയാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ കായികവാചസികവീതിക്കമഭൂതസ്സ ദുസ്സീല്യസ്സ തത്ഥ ഉപ്പത്തി, പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ. ദുസ്സീല്യാദയോ ചേത്ഥ പഞ്ച അസംവരാ സീലസംവരാദീനം പഞ്ചന്നം സംവരാനം പടിപക്ഖഭാവേന വുത്താ. തസ്മിം സതീതി തസ്മിം അസംവരേ സതി.

യഥാ കിന്തി യേന പകാരേന ജവനേ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയേ അസംവരോ’’തി വുച്ചതി, തം നിദസ്സനം കിന്തി അത്ഥോ. യഥാതിആദിനാ നഗരദ്വാരേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ഘരാദീനം അസംവുതതാ വിയ ജവനേ അസംവരേ സതി തംസമ്ബന്ധാനം ദ്വാരാദീനം അസംവുതതാതി ഏവം അഞ്ഞാസംവരേ അഞ്ഞാസംവുതതാ സാമഞ്ഞമേവ നിദസ്സേതി, ന പുബ്ബാപരസാമഞ്ഞം, അന്തോബഹിസാമഞ്ഞം വാ. സതി വാ ദ്വാരഭവങ്ഗാദികേ പുന ഉപ്പജ്ജമാനം ജവനം ബാഹിരം വിയ കത്വാ നഗരദ്വാരസമാനം വുത്തം, ഇതരഞ്ച അന്തോനഗരേ ഘരാദിസമാനം. പച്ചയഭാവേന ഹി പുരിമനിപ്ഫന്നം ജവനകാലേ അസന്തമ്പി ഭവങ്ഗാദി ചക്ഖാദി വിയ ഫലനിപ്ഫത്തിയാ സന്തംയേവ നാമ ഹോതി. ന ഹി ധരമാനംയേവ ‘‘സന്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ബാഹിരം വിയ കത്വാ’’തി ച പരമത്ഥതോ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവേ, ഇതരസ്സ ച അബ്ഭന്തരഭാവേ അസതിപി ‘‘പഭസ്സരമിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലിട്ഠ’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧.൪൯) വചനതോ ആഗന്തുകഭൂതസ്സ കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ജവനസ്സ ബാഹിരഭാവോ, തബ്ബിധുരസഭാവസ്സ ഇതരസ്സ അബ്ഭന്തരഭാവോ ഏകേന പരിയായേന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ജവനേ വാ അസംവരേ ഉപ്പന്നേ തതോ പരം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം അസംവരഹേതുഭാവാപത്തിതോ. അസംവരസ്സ ഹി ഉപ്പത്തിയാ ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം തസ്സ ഹേതുഭാവോ പഞ്ഞായതീതി. നഗരദ്വാരസദിസേന ജവനേന പവിസിത്വാ ദുസ്സീല്യാദിചോരാനം ദ്വാരഭവങ്ഗാദീസു മുസനം കുസലഭണ്ഡവിനാസനം കഥിതം. യസ്മിം ഹി ദ്വാരേ അസംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തത്ഥ ദ്വാരാദീനം സംവരൂപനിസ്സയഭാവം ഉപച്ഛിന്ദന്തോയേവ പവത്തതീതി. ദ്വാരഭവങ്ഗാദീനം ജവനേന സഹ സമ്ബന്ധോ ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ചക്ഖുദ്വാരേ രൂപാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ നിയമിതാദിവസേന കുസലാകുസലജവനേ സത്തക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ തദനുരൂപമേവ മനോദ്വാരികജവനേ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ സത്തക്ഖത്തുംയേവ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണേ പുന തസ്മിംയേവ ദ്വാരേ തദേവാരമ്മണം നിസ്സായ ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തിആദിനാ വവത്ഥപേന്തം പസാദരജ്ജനാദിവസേന സത്തക്ഖത്തും ജവനം ജവതി. ഏവം പവത്തമാനം ജവനം സന്ധായ ‘‘ജവനേ ദുസ്സീല്യാദീസു ഉപ്പന്നേസു തസ്മിം അസംവരേ സതി ദ്വാരമ്പി അഗുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം.

തസ്മിം പന ജവനേ. സീലാദീസൂതി സീലസംവരസതിസംവരഞാണസംവരഖന്തിസംവരവീരിയസംവരേസു ഉപ്പന്നേസു. യഥാ ഹി പഗേവ സതിആരക്ഖം അനുപട്ഠപേന്തസ്സ ദുസ്സീല്യാദീനം ഉപ്പത്തി, ഏവം പഗേവ സതിആരക്ഖം ഉപട്ഠപേന്തസ്സ സീലാദീനം ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. സദ്ദാദീസുപി യഥാരഹം നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനാനി വേദിതബ്ബാനി. സോതവിഞ്ഞാണേന ഹി സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ഇത്ഥിസദ്ദോ’’തി വാ ‘‘പുരിസസദ്ദോ’’തി വാ ഇട്ഠാനിട്ഠാദികം വാ കിലേസവത്ഥുഭൂതം നിമിത്തം ന ഗണ്ഹാതി, സുതമത്തേ ഏവ സണ്ഠാതി. യോ ച ഗീതസദ്ദാദികസ്സ കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി ലദ്ധവോഹാരോ മന്ദതാരാദിവസേന വവത്ഥിതോ ഛജ്ജാദിഭേദഭിന്നോ ആകാരോ, തമ്പി ന ഗണ്ഹാതീതി. ഏവം ഗന്ധാദീസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം. മനോദ്വാരേ പന സാവജ്ജനഭവങ്ഗം മനോദ്വാരം തസ്മിം ദ്വാരേ ധമ്മാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ തം ജവനമനസാവ വിഞ്ഞായ വിജാനിത്വാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. കിലേസോ അനുബന്ധോ ഏതസ്സാതി കിലേസാനുബന്ധോ, സോ ഏവ നിമിത്താദിഗാഹോ, തതോ പരിവജ്ജനലക്ഖണം കിലേസാനുബന്ധനിമിത്താദിഗ്ഗാഹപരിവജ്ജനലക്ഖണം. ആദി-സദ്ദേന അനുബ്യഞ്ജനം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലവണ്ണനാ

൧൬. വുത്തേതി ഇധേവ ഉദ്ദേസവസേന പുബ്ബേ വുത്തേ. തഥാ ഹി ‘‘ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാന’’ന്തി പദുദ്ധാരം കത്വാ താനി പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘യാനി താനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യാനി താനി ഏവം പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനീതി സമ്ബന്ധോ. ആജീവഹേതൂതി ജീവികനിമിത്തം, ‘‘ഏവാഹം പച്ചയേഹി അകിലമന്തോ ജീവിസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായേന. ആജീവകാരണാതി തസ്സേവ വേവചനം. പാപിച്ഛോതി പാപികായ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതോ. ഇച്ഛാപകതോതി ഇച്ഛായ അപകതോ ഉപദ്ദുതോ, അഭിഭൂതോ വാ. അസന്തന്തി അവിജ്ജമാനം. അഭൂതന്തി അനുപ്പന്നം. അനുപ്പന്നത്താ ഹി തസ്സ തം അസന്തന്തി പുരിമസ്സ പച്ഛിമം കാരണവചനം. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഉക്കട്ഠപുരിസാനം ധമ്മം, മനുസ്സധമ്മതോ വാ ഉത്തരി ഉക്കട്ഠം. ഉല്ലപതീതി ഉഗ്ഗതായുകോ ലപതി. സീലം ഹി ഭിക്ഖുനോ ആയു, തം തസ്സ തഥാലപനസമകാലമേവ വിഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി പാരാജികസങ്ഖാതാ ആപത്തി അസ്സ, പാരാജികസഞ്ഞിതസ്സ വാ വീതിക്കമസ്സ ആപജ്ജനം ഉല്ലപനന്തി അത്ഥോ. സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതീതി സഞ്ചരണഭാവം ആപജ്ജതി, ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസമതിം, പുരിസസ്സ വാ ഇത്ഥിമതിം ആരോചേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമേസം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വീതിക്കമസ്സ വസേനാ’’തി സമ്ബന്ധോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ.

കുഹനാതിആദീസൂതി ഹേട്ഠാ ഉദ്ദിട്ഠപാളിയാവ പദുദ്ധാരോ. അയം പാളീതി അയം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൮൬൧) ആഗതാ നിദ്ദേസപാളി.

൧൭. ചീവരാദിപച്ചയാ ലബ്ഭന്തീതി ലാഭാ. തേ ഏവ സക്കച്ചം ആദരവസേന ദിയ്യമാനാ സക്കാരാ. പത്ഥടയസതാ കിത്തിസദ്ദോ. തം ലാഭഞ്ച സക്കാരഞ്ച കിത്തിസദ്ദഞ്ച. സന്നിസ്സിതസ്സാതി ഏത്ഥ തണ്ഹാനിസ്സയോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘പത്ഥയന്തസ്സാ’’തി. അസന്തഗുണദീപനകാമസ്സാതി അസന്തേ അത്തനി അവിജ്ജമാനേ സദ്ധാദിഗുണേ സമ്ഭാവേതുകാമസ്സ. അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാലക്ഖണാ, പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാലക്ഖണാ ഹി പാപിച്ഛതാ. ഇച്ഛായ അപകതസ്സാതി പാപികായ ഇച്ഛായ സമ്മാആജീവതോ അപേതോ കതോതി അപകതോ. തഥാഭൂതോ ച ആജീവൂപദ്ദവേന ഉപദ്ദുതോതി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപദ്ദുതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി.

കുഹനമേവ പച്ചയുപ്പാദനസ്സ വത്ഥൂതി കുഹനവത്ഥു. തിവിധമ്പേതം തത്ഥ ആഗതം തസ്സ നിസ്സയഭൂതായ ഇമായ പാളിയാ ദസ്സേതുന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തദത്ഥികസ്സേവാതി തേഹി ചീവരാദീഹി അത്ഥികസ്സേവ. പടിക്ഖിപനേനാതി ചീവരാദീനം പടിക്ഖിപനഹേതു. അസ്സാതി ഭവേയ്യ. പടിഗ്ഗഹണേന ചാതി ച-സദ്ദേന പുബ്ബേ വുത്തം പടിക്ഖിപനം സമുച്ചിനോതി.

ഭിയ്യോകമ്യതന്തി ബഹുകാമതം. യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തസ്മാ ‘‘ധാരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ യദേതം സങ്ഘാടിം കത്വാ ധാരണം, ഏതം സമണസ്സ സാരുപ്പന്തി യോജനാ. പാപണികാനീതി ആപണതോ ഛഡ്ഡിതാനി. നന്തകാനീതി അന്തരഹിതാനി ചോളഖണ്ഡാനി. ഉച്ചിനിത്വാതി ഉഞ്ഛനേന ചിനിത്വാ സങ്ഗഹേത്വാ. ഉഞ്ഛാചരിയായാതി ഉഞ്ഛാചരിയായ ലദ്ധേന. ഗിലാനസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഭേസജ്ജസങ്ഖാതാ ജീവിതപരിക്ഖാരാ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. പൂതിമുത്തന്തി പുരാണസ്സ, അപുരാണസ്സ ച സബ്ബസ്സ ഗോമുത്തസ്സേതം നാമം. പൂതിമുത്തേനാതി പൂതിഭാവേന മുത്തേന പരേഹി ഛഡ്ഡിതേന, പൂതിഭൂതേന വാ ഗോമുത്തേന. ധുതവാദോതി പരേസമ്പി ധുതഗുണവാദീ. സമ്മുഖീഭാവാതി സമ്മുഖതോ വിജ്ജമാനത്താ, ലബ്ഭമാനതായാതി അത്ഥോ.

അത്താനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമസ്സ സാമന്തേ കത്വാ ജപ്പനം സാമന്തജപ്പനം. മഹേസക്ഖോതി മഹാനുഭാവോ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘മിത്തോ’’തി സാമഞ്ഞതോ വത്വാ പുന തം വിസേസേതി ‘‘സന്ദിട്ഠോ സമ്ഭത്തോ’’തി. ദിട്ഠമത്തോ ഹി മിത്തോ സന്ദിട്ഠോ. ദള്ഹഭത്തികോ സമ്ഭത്തോ. സഹായോതി സഹ ആയനകോ, സഖാതി അത്ഥോ. സത്തപദിനോ ഹി ‘‘സഖാ’’തി വുച്ചന്തി. വിഹാരോ പാകാരപരിച്ഛിന്നോ സകലോ ആവാസോ. അഡ്ഢയോഗോ ദീഘപാസാദോ, ഗരുളസണ്ഠാനപാസാദോതിപി വദന്തി. പാസാദോ ചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. കൂടാഗാരം ദ്വീഹി കണ്ണികാഹി കത്തബ്ബപാസാദോ. അട്ടോ പടിരാജൂനമ്പി പടിബാഹനയോഗ്യോ ചതുപഞ്ചഭൂമകോ പടിസ്സയവിസേസോ. മാളോ ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ അനേകകോണവന്തോ പടിസ്സയവിസേസോ. ഉദ്ദണ്ഡോ അഗബ്ഭികാ ഏകദ്വാരാ ദീഘസാലാതി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി – വിഹാരോ നാമ ദീഘമുഖപാസാദോ. അഡ്ഢയോഗോ ഏകപസ്സേന ഛദനകസേനാസനം. തസ്സ കിര ഏകപസ്സേ ഭിത്തി ഉച്ചതരാ ഹോതി, ഇതരപസ്സേ നീചാ, തേന തം ഏകപസ്സഛദനകം ഹോതി. പാസാദോ ആയതചതുരസ്സപാസാദോ. ഹമ്മിയം മുണ്ഡച്ഛദനം ചന്ദികങ്ഗണയുത്തം. ഗുഹാ കേവലാ പബ്ബതഗുഹാ. ലേണം ദ്വാരബദ്ധം. കൂടാഗാരം യോ കോചി കണ്ണികാബദ്ധപാസാദോ. അട്ടോ ബഹലഭിത്തിഗേഹം. യസ്സ ഗോപാനസിയോ അഗ്ഗഹേത്വാ ഇട്ഠകാഹി ഏവ ഛദനം ഹോതി. അട്ടാലകാകാരേന കരീയതീതിപി വദന്തി. മാളോ വട്ടാകാരേന കതസേനാസനം. ഉദ്ദണ്ഡോ ഏകോ പടിസ്സയവിസേസോ. യോ ‘‘ഭണ്ഡസാലാ, ഉദോസിത’’ന്തിപി വുച്ചതി. ഉപട്ഠാനസാലാ സന്നിപതനട്ഠാനം.

കുച്ഛിതരജഭൂതായ പാപിച്ഛതായ നിരത്ഥകം കായവചീവിപ്ഫന്ദനിഗ്ഗണ്ഹനം കോരജം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി കോരജികോ, കോഹഞ്ഞേന സംയതകായോ, അതിവിയ, അഭിണ്ഹം വാ കോരജികോ കോരജികകോരജികോ. അതിപരിസങ്കിതോതി കേചി. അതിവിയ കുഹോ കുഹകകുഹകോ, സാതിസയവിമ്ഹാപകോതി അത്ഥോ. അതിവിയ ലപോ ലപനകോ ലപകലപകോ. മുഖസമ്ഭാവികോതി കോരജികകോരജികാദിഭാവേന പവത്തവചനേഹി അത്തനോ മുഖമത്തേന അഞ്ഞേഹി സമ്ഭാവികോ. സോ ഏവരൂപോ ഏവരൂപതായ ഏവ അത്താനം പരം വിയ കത്വാ ‘‘അയം സമണോ’’തിആദീനി കഥേതി. ഗമ്ഭീരന്തിആദി തസ്സാ കഥായ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപടിബദ്ധതായ വുത്തം.

സമ്ഭാവനാധിപ്പായകതേനാതി ‘‘കഥം നു ഖോ മം ജനോ ‘അരിയോ’തി വാ ‘വിസേസലാഭീ’തി വാ സമ്ഭാവേയ്യാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന കതേന. ഗമനം സണ്ഠപേതീതി വിസേസലാഭീനം ഗമനം വിയ അത്തനോ ഗമനം സക്കച്ചം ഠപേതി, സതോ സമ്പജാനോവ ഗച്ഛന്തോ വിയ ഹോതി. പണിധായാതി ‘‘അരഹാതി മം ജാനന്തൂ’’തി ചിത്തം സണ്ഠപേത്വാ, പത്ഥേത്വാ വാ. സമാഹിതോ വിയാതി ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതോ വിയ. ആപാഥകജ്ഝായീതി മനുസ്സാനം ആപാഥട്ഠാനേ സമാധിസമാപന്നോ വിയ നിസീദന്തോ ആപാഥകേ ജനസ്സ പാകടട്ഠാനേ ഝായീ. ഇരിയാപഥസങ്ഖാതന്തി ഇരിയാപഥസണ്ഠപനസങ്ഖാതം.

പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേനാതി അയോനിസോ ഉപ്പാദിതാനം പച്ചയാനം പടിസേവനന്തി ഏവം കഥിതേന, തേന വാ പച്ചയപടിസേവനേന സങ്ഖാതബ്ബേന കഥിതബ്ബേന. അഞ്ഞം വിയ കത്വാ അത്തനോ സമീപേ ഭണനം സാമന്തജപ്പിതം. ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം കത്വാ ‘‘അട്ഠപനാ’’തി വുത്തം. കുഹനം കുഹോ, തസ്സ അയനാ പവത്തി കുഹായനാ, കുഹസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അയനാ ഗതി കിരിയാ കുഹായനാ. കുഹേതി, കുഹേന വാ ഇതോതി കുഹിതോ, കുഹകോ.

പുട്ഠസ്സാതി ‘‘കോ തിസ്സോ, കോ രാജപൂജിതോ’’തി പുട്ഠസ്സ. ഉദ്ധം കത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ വിഭവസമ്പത്തിആദിനാ പഗ്ഗഹേത്വാ.

ഉന്നഹനാതി ഉദ്ധം ഉദ്ധം ബന്ധനാ പലിവേഠനാ. ദ്വേ കിര ഭിക്ഖൂ ഏകം ഗാമം പവിസിത്വാ ആസനസാലായ നിസീദിത്വാ ഏകം കുമാരികം പക്കോസിംസു. തായ ആഗതായ തത്രേകോ ഏകം പുച്ഛി ‘‘അയം, ഭന്തേ, കസ്സ കുമാരികാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം ഉപട്ഠായികായ തേലകന്ദരികായ ധീതാ, ഇമിസ്സാ മാതാ മയി ഗേഹം ഗതേ സപ്പിം ദദമാനാ ഘടേനേവ ദേതി, അയമ്പി മാതാ വിയ ഘടേന ദേതീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൮൬൨) ഉക്കാചേസി. ഇമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തേലകന്ദരികവത്ഥു ചേത്ഥ വത്തബ്ബ’’ന്തി.

ധമ്മാനുരൂപാ വാതി മത്താവചനാനുരൂപം വാ. മത്താവചനം ഹി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘സുഭാസിതം ഉത്തമമാഹു സന്തോ, ധമ്മം ഭണേ നാധമ്മം തം ദുതിയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൩; സു. നി. ൪൫൨). തേന ബഹും വിപ്പലപനമാഹ, സച്ചതോ വാ അഞ്ഞാ സുഭാസിതാ വാചാ ‘‘ധമ്മോ’’തി വേദിതബ്ബോ. മുഗ്ഗസൂപസദിസകമ്മോ പുഗ്ഗലോ മുഗ്ഗസൂപ്യോ. തേനാഹ ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ മുഗ്ഗസൂപ്യോതി വുച്ചതീ’’തി. പരിഭടസ്സ കമ്മം പാരിഭട്യം, തദേവ പാരിഭട്യതാ.

നിമിത്തേന ചരന്തോ, ജീവന്തോ വാ നിമിത്തകോ, തസ്സ ഭാവോ നേമിത്തികതാ. അത്തനോ ഇച്ഛായ പകാസനം ഓഭാസോ. കോ പന സോതി? ‘‘അജ്ജ ഭിക്ഖൂനം പച്ചയാ ദുല്ലഭാ ജാതാ’’തിആദികാ പച്ചയപടിസംയുത്തകഥാ. ഇച്ഛിതവത്ഥുസ്സ സമീപേ കഥനം സാമന്തജപ്പാ.

അക്കോസനഭയേനാപി ദദേയ്യാതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസനം. തഥാ വമ്ഭനാദയോ. ഉപേക്ഖനാ ഉപാസകാനം ദായകാദിഭാവതോ ബഹി ഛഡ്ഡനാ. ഖിപനാതി ഖേപവചനം. തം പന അവഹസിത്വാ വചനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പണ്ഡനാ’’തി. പാപനാതി അദായകത്തസ്സ, അവണ്ണസ്സ വാ പതിട്ഠാപനം. പരേസം പിട്ഠിമംസഖാദനസീലോ പരപിട്ഠിമംസികോ, തസ്സ ഭാവോ പരപിട്ഠിമംസികതാ. അബ്ഭങ്ഗന്തി അബ്ഭഞ്ജനം. നിപിസിത്വാ ഗന്ധമഗ്ഗനാ വിയാതി അനിപ്പിസിതേ അലബ്ഭമാനസ്സ ഗന്ധസ്സ നിപിസനേ ലാഭോ വിയ പരഗുണേ അനിപ്പിസിതേ അലബ്ഭമാനാനം പച്ചയാനം നിപിസനേന ലാഭോ ദട്ഠബ്ബോതി.

നികത്തും അപ്പേന ലാഭേന ബഹുകം വഞ്ചേത്വാ ഗഹേതും ഇച്ഛനം നിജിഗീസനം, തസ്സ ഭാവോ നിജിഗീസനതാ. തസ്സേവ ഇച്ഛനസ്സ പവത്തിആകാരോ, തംസഹജാതം വാ ഗവേസനകമ്മം.

അങ്ഗന്തി ഹത്ഥപാദാദിഅങ്ഗാനി ഉദ്ദിസ്സ പവത്തം വിജ്ജം. നിമിത്തന്തി നിമിത്തസത്ഥം. ഉപ്പാതന്തി ഉക്കാപാതദിസാഡാഹ-ഭൂമിചാലാദിഉപ്പാതപടിബദ്ധവിജ്ജം. സുപിനന്തി സുപിനസത്ഥം. ലക്ഖണന്തി ഇത്ഥിപുരിസാനം ലക്ഖണജാനനസത്ഥം. മൂസികച്ഛിന്നന്തി വത്ഥാദീനം അസുകഭാഗേ മൂസികച്ഛേദേ സതി ഇദം നാമ ഫലം ഹോതീതി ജാനനകസത്ഥം. പലാസഗ്ഗിആദീസു ഇമിനാ നാമ അഗ്ഗിനാ ഹുതേ ഇദം നാമ ഹോതീതി അഗ്ഗിവസേന ഹോമവിധാനം അഗ്ഗിഹോമം. ഇമിനാ നയേന ദബ്ബിഹോമം വേദിതബ്ബം. ആദി-സദ്ദേന ഥുസഹോമാദീനം, അഞ്ഞേസഞ്ച സുത്തേ ആഗതാനം മിച്ഛാജീവാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വീരിയസാധനത്താ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലസ്സ ‘‘പച്ചയപരിയേസനവായാമോ’’തി വുത്തം. തസ്സ പാരിസുദ്ധി അനവജ്ജഭാവോ, യേന ധമ്മേന സമേന പച്ചയലാഭോ ഹോതി. ന ഹി അലസോ ഞായേന പച്ചയേ പരിയേസിതും സക്കോതീതി.

പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലവണ്ണനാ

൧൮. പടിസങ്ഖാതി അയം ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൧) വിയ യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോ. യോനിസോതി ചേത്ഥ ഉപായത്ഥോ യോനിസോ-സദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപായേന പഥേനാ’’തി. ‘‘പടിസങ്ഖായ ഞത്വാ’’തി വത്വാ തയിദം പടിസങ്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണന്തി ദസ്സേതും ‘‘പച്ചവേക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ ഹി പച്ചവേക്ഖിത്വാതി സീതപടിഘാതാദികം തം തം പയോജനം പതി പതി അവേക്ഖിത്വാ, ഞാണേന പസ്സിത്വാതി അത്ഥോ, ഏവം പടിസങ്ഖായാതി തദേവ പയോജനം പതി പതി സങ്ഖായ, ജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ഞാണപരിയായോ ഹി ഇധ സങ്ഖാ-സദ്ദോതി. ഏത്ഥ ച ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദി കാമം പച്ചയപരിഭോഗകാലേന വുച്ചതി, ധാതുവസേന പന പടികൂലവസേന വാ പച്ചവേക്ഖണായ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം സുജ്ഝതീതി അപരേ. ഭിജ്ജതീതി കേചി. ഏകേ പന പഠമം ഏവ പരിയത്തന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ‘‘ചീവര’’ന്തി ഏകവചനം ഏകത്തമത്തം വാചകന്തി അധിപ്പായേന ‘‘അന്തരവാസകാദീസു യം കിഞ്ചീ’’തി വുത്തം, ജാതിസദ്ദതായ പന തസ്സ പാളിയം ഏകവചനന്തി യത്തകാനി ചീവരാനി യോഗിനാ പരിഹരിതബ്ബാനി, തേസം സബ്ബേസം ഏകജ്ഝം ഗഹണന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും, യം കിഞ്ചീതി വാ അനവസേസപരിയാദാനമേതം, ന അനിയമവചനം. ‘‘നിവാസേതി വാ പാരുപതി വാ’’തി വികപ്പനം പന പടിസേവനപരിയായസ്സ പരിഭോഗസ്സ വിഭാഗദസ്സനന്തി തം പഞ്ഞപേത്വാ സയനനിസീദന-ചീവരകുടികരണാദിവസേനാപി പരിഭോഗസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

പയോജനാനം മരിയാദാ പയോജനാവധി, തസ്സ പരിച്ഛിന്ദനവസേന യോ നിയമോ, തസ്സ വചനം പയോജനാ…പേ… വചനം. ഇദാനി തം നിയമം വിവരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏത്തകമേവ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവധാരണേന ലീളാവിഭൂസാവിലമ്ബനാനടമ്ബരാദിവസേന വത്ഥപരിഭോഗം നിസേധേതി. തേനാഹ ‘‘ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി. ലീളാവസേന ഹി ഏകച്ചേ സത്താ വത്ഥാനി പരിദഹന്തി ചേവ ഉപസംവിയന്തി ച. യഥാ തം യോബ്ബനേ ഠിതാ നാഗരികമനുസ്സാ. ഏകച്ചേ വിഭൂസനവസേന, യഥാ തം രൂപൂപജീവിനിആദയോ. വിലമ്ബനവസേന വിലമ്ബകാ. നടമ്ബരവസേന ഭോജാദയോ. അജ്ഝത്തധാതുക്ഖോഭോ സീതരോഗാദിഉപ്പാദകോ. ഉതുപരിണാമനവസേനാതി ഉതുനോ പരിവത്തനവസേന വിസഭാഗസീതഉതുസമുട്ഠാനേന. വാ-സദ്ദേന ഹേമന്താദീസു ഹിമപാതാദിവസേന പവത്തസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, ന ഉപ്പാദേതി സീതന്തി അധിപ്പായോ. യദത്ഥം പന തം വിനോദനം, തം മത്ഥകപ്പത്തം ദസ്സേതും ‘‘സീതബ്ഭാഹതേ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ഉണ്ഹസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു സേസപയോജനേസു. യദിപി സൂരിയസന്താപോപി ഉണ്ഹോവ, തസ്സ പന ആതപഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ ‘‘അഗ്ഗിസന്താപസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏകച്ചോ ദാവഗ്ഗിസന്താപോ കായം ചീവരേന പടിച്ഛാദേത്വാ സക്കാ വിനോദേതുന്തി ആഹ ‘‘തസ്സ വനദാഹാദീസു സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. തേ പന യസ്മാ ഡംസനസീലാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഡംസനമക്ഖികാ’’തി. സപ്പാദയോതി സപ്പസതപദിഉണ്ണനാഭിസരബൂവിച്ഛികാദയോ. ഫുട്ഠസമ്ഫസ്സോതി ഫുട്ഠവിസമാഹ. തിവിധാ ഹി സപ്പാ – ദട്ഠവിസാ ഫുട്ഠവിസാ ദിട്ഠവിസാ. തേസു പുരിമകാ ദ്വേ ഏവ ഗഹിതാ. സതപദിആദീനമ്പി താദിസാനം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം. നിയതപയോജനം ഏകന്തികം, സബ്ബകാലികഞ്ച പയോജനം. ഹിരീ കുപ്പതി നില്ലജ്ജതാ സണ്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘വിനസ്സതീ’’തി. കൂപാവതരണം വാ പടിച്ഛാദനം അരഹതീതി കോപിനം. ഹിരിയിതബ്ബട്ഠേന ഹിരീ ച തം കോപിനഞ്ചാതി ഹിരികോപിനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്സ ചാതി ച-സദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തപയോജനാനം സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ.

യം കിഞ്ചി ആഹാരന്തി ഖാദനീയഭോജനീയാദിഭേദം യം കിഞ്ചി ആഹരിതബ്ബവത്ഥും. പിണ്ഡായ ഭിക്ഖായ ഉലതീതി പിണ്ഡോലോ, തസ്സ കമ്മം പിണ്ഡോല്യം. തേന പിണ്ഡോല്യേന ഭിക്ഖാചരിയായ. പതിതത്താതി പക്ഖിപിതത്താ. പിണ്ഡപാതോ പത്തേ പക്ഖിത്തഭിക്ഖാഹാരോ. പിണ്ഡാനം വാ പാതോതി ഘരേ ഘരേ ലദ്ധഭിക്ഖാനം സന്നിപാതോ. ‘‘നത്ഥി ദവാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫) സഹസാ കിരിയാപി ‘‘ദവാ’’തി വുച്ചതി, തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘ദവത്ഥം, കീളാനിമിത്തന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. മുട്ഠികമല്ലാ മുട്ഠിയുദ്ധയുജ്ഝനകാ. ആദി-സദ്ദേന നിബുദ്ധയുജ്ഝനകാദീനം ഗഹണം. ബലമദനിമിത്തന്തി ബലം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകമദോ ബലമദോ. തം നിമിത്തം, ബലസ്സ ഉപ്പാദനത്ഥന്തി അത്ഥോ. പോരിസമദനിമിത്തന്തി പോരിസമദോ വുച്ചതി പുരിസമാനോ ‘‘അഹം പുരിസോ’’തി ഉപ്പജ്ജനകമാനോ. അസദ്ധമ്മസേവനാസമത്ഥതം നിസ്സായ പവത്തോ മാനോ, രാഗോ ഏവ വാ പോരിസമദോതി കേചി. തം നിമിത്തം. അന്തേപുരികാ രാജോരോധാ. സബ്ബേസം സന്നിവേസയോഗ്യതായ വേസിയോ രൂപൂപജീവിനിയോ. മണ്ഡനം നാമ ഇധാവയവപാരിപൂരീതി ആഹ ‘‘അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം പീണഭാവനിമിത്ത’’ന്തി, പരിബ്രൂഹനഹേതൂതി അത്ഥോ. നടാ നാമ രങ്ഗനടാ. നച്ചകാ ലങ്ഘകാദയോ. വിഭൂസനം സോഭാസമുപ്പാദനന്തി ആഹ ‘‘പസന്നച്ഛവിവണ്ണതാനിമിത്ത’’ന്തി.

ഏതം പദം. മോഹൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥന്തി മോഹസ്സ ഉപനിസ്സയതാപഹാനായ. ദവാ ഹി മോഹേന ഹോതി, മോഹഞ്ച വഡ്ഢേതീതി തസ്സാ വജ്ജനേന മോഹസ്സ അനുപനിസ്സയതാ. ദോസൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥന്തി ഇദം ബലമദസ്സ, പുരിസമദസ്സ ച ദോസഹേതുനോ വസേന വുത്തം, ഇതരസ്സ പന വസേന ‘‘രാഗൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥ’’ന്തി വത്തബ്ബം. മണ്ഡനവിഭൂസനപടിക്ഖേപോ സിയാ മോഹൂപനിസ്സയപ്പഹാനായപി, രാഗൂപനിസ്സയതായ പന ഉജുപടിപക്ഖോതി വുത്തം ‘‘രാഗൂപനിസ്സയപ്പഹാനത്ഥ’’ന്തി. യദിപി ഏകച്ചസ്സ ദവമദേ ആരബ്ഭ പരസ്സ പടിഘസംയോജനാദീനം ഉപ്പത്തി ഹോതിയേവ മനോപദോസികദേവാദീനം വിയ, അത്തനോ പന ദവമദേ ആരബ്ഭ യേസം സവിസേസം രാഗമോഹമാനാദയോ പാപധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ സന്ധായ ‘‘അത്തനോ സംയോജനുപ്പത്തിപടിസേധനത്ഥ’’ന്തി വത്വാ മണ്ഡനവിഭൂസനാനി പടിച്ച സവിസേസം പരസ്സപി രാഗമോഹാദയോ പവത്തന്തീതി ‘‘പരസ്സപി സംയോജനുപ്പത്തിപടിസേധനത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. അയോനിസോ പടിപത്തിയാതി ഏത്ഥ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം മുഞ്ചിത്വാ സബ്ബാപി മിച്ഛാപടിപത്തി അയോനിസോ പടിപത്തി. പുരിമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി അയോനിസോ പടിപത്തിയാ, പച്ഛിമേഹി ദ്വീഹി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസ്സ പഹാനം വുത്തന്തി വദന്തി. ‘‘ചതൂഹിപി ചേതേഹീ’’തി പന വചനതോ സബ്ബേഹി ഉഭിന്നമ്പി പഹാനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കാമകീളാപി ദവന്തോഗധാ ഹോതിയേവ, പുരിസമദോപി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസ്സ ഹേതുയേവാതി.

ചാതുമഹാഭൂതികസ്സാതി ചതുമഹാഭൂതേ സന്നിസ്സിതസ്സ. രൂപകായസ്സാതി ചതുസന്തതിരൂപസമൂഹസ്സ. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. സാ പനസ്സ ഠിതി പബന്ധവസേന ഇച്ഛിതാതി ആഹ ‘‘പബന്ധട്ഠിതത്ഥ’’ന്തി. പവത്തിയാതി ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പവത്തിയാ. തഥാ ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയം ‘‘യാപനാ വത്തനാ’’തി (ധ. സ. ൧൯, ൬൩൪) ച നിദ്ദിട്ഠം. തസ്സാ ച അവിച്ഛേദോ ആഹാരൂപയോഗേന ഹോതി. കായസ്സ ചിരതരം യാവ ആയുകപ്പോ, താവ അവത്ഥാനം യാപനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിരകാലട്ഠിതത്ഥം വാ’’തി ആഹ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘ഘരൂപത്ഥമ്ഭമിവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥായം യോജനാ – യഥാ ജിണ്ണഘരസാമികോ ഘരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനം കരോതി തസ്സ അപതനത്ഥം, യഥാ ച സാകടികോ അക്ഖബ്ഭഞ്ജനം കരോതി തസ്സ സമ്പവത്തനത്ഥം, ഏവമേസ യോഗീ കായസ്സ ഠിതത്ഥം, യാപനത്ഥഞ്ച പിണ്ഡപാതം പടിസേവതി പരിഭുഞ്ജതീതി. ഏതേന ഠിതി നാമ അപതനം യാപനാ പവത്തീതി ദസ്സേതി. ന ദവമദമണ്ഡനവിഭൂസനത്ഥന്തി ഇദം ‘‘യാവദേവാ’’തി അവധാരണേന നിവത്തിതത്ഥദസ്സനം. തിട്ഠന്തി ഉപാദിന്നധമ്മാ ഏതായാതി ഠിതി, ആയൂതി ആഹ ‘‘ഠിതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. തഥാ ഹി തം ആയു ‘‘ഠിതീ’’തി നിദ്ദിട്ഠം, ഠിതിയാ യാപനായാതി കായസ്സ ഠിതിഹേതുതായ ‘‘ഠിതീ’’തി ലദ്ധവോഹാരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്തനത്ഥന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയപവത്താപനത്ഥ’’ന്തി. ആബാധട്ഠേനാതി വിബാധനട്ഠേന, രോഗട്ഠേന വാ. ജിഘച്ഛാപരമാ ഹി രോഗാ. ഉപരമത്ഥന്തി വൂപസമത്ഥം. വണാലേപനമിവ വണികോ. ഉണ്ഹസീതാദീസു അഭിഭവന്തേസു തപ്പടികാരം സീതുണ്ഹം വിയ പടിസേവതീതി സമ്ബന്ധോ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ഠപേത്വാ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹാ സാസനാവചരിതബ്ബാ അനുസാസനീ സാസനബ്രഹ്മചരിയന്തി ആഹ ‘‘സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ച മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചാ’’തി. അനുഗ്ഗഹണത്ഥന്തി അനു അനു ഗണ്ഹനത്ഥം സമ്പാദനത്ഥം. കായബലം നിസ്സായാതി യഥാസമാരദ്ധം ഗുണവിസേസപാരിപൂരിഹേതുഭൂതം കായബലമത്തം നിസ്സായ. തേനാഹ ‘‘സിക്ഖത്തയാനുയോഗവസേനാ’’തിആദി. കന്താരനിത്ഥരണത്ഥികാ ജായമ്പതികാ, നദീസമുദ്ദനിത്ഥരണത്ഥികാ ച പുത്തമംസാദീനി യഥാ അഗിദ്ധാ അമുച്ഛിതാ കേവലം തം തം അത്ഥസിദ്ധിമേവ അവേക്ഖന്താ പടിസേവന്തി തേഹി വിനാ അസിജ്ഝനതോ, ഏവമയമ്പി കേവലം ഭവകന്താരനിത്ഥരണത്ഥികോ അഗിദ്ധോ അമുച്ഛിതോ തേന വിനാ അസിജ്ഝനതോ പിണ്ഡപാതം പടിസേവതീതി ഉപമാസംസന്ദനം.

ഇതീതി പകാരത്ഥേ നിപാതപദം. തേന പടിസേവിയമാനസ്സ പിണ്ഡപാതസ്സ പടിസേവനാകാരോ ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘ഏവം ഇമിനാ പിണ്ഡപാതപടിസേവനേനാ’’തി. പുരാണന്തി ഭോജനതോ പുരിമകാലികത്താ പുരാതനം. പടിഹങ്ഖാമീതി പടിഹനിസ്സാമി. നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീതി പടിസേവതീതി യോജനാ. കീദിസം, കഥഞ്ചാതി ആഹ ‘‘അപരിമിത…പേ… അഞ്ഞതരോ വിയാ’’തി. അപരിമിതം അപരിമാണം ഭോജനം പച്ചയോ ഏതിസ്സാതി അപരിമിതഭോജനപച്ചയാ, തം അപരിമിതഭോജനപച്ചയം അത്തനോ ഗഹണീതേജപമാണതോ അതിക്കന്തപമാണഭോജനഹേതുകന്തി അത്ഥോ. യോ ബഹും ഭുഞ്ജിത്വാ അത്തനോ ധമ്മതായ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ‘‘ആഹര ഹത്ഥ’’ന്തി വദതി, അയം ആഹരഹത്ഥകോ. യോ ഭുഞ്ജിത്വാ അച്ചുദ്ധുമാതകുച്ഛിതായ ഉട്ഠിതോപി സാടകം നിവാസേതും ന സക്കോതി, അയം അലംസാടകോ. യോ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉട്ഠാതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ പരിവത്തതി, അയം തത്രവട്ടകോ. യോ യഥാ കാകേഹി ആമസിതും സക്കാ, ഏവം യാവ മുഖദ്വാരം ആഹാരേതി, അയം കാകമാസകോ. യോ ഭുഞ്ജിത്വാ മുഖേ സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ വമതി, അയം ഭുത്തവമിതകോ. ഏതേസം അഞ്ഞതരോ വിയ. അഥ വാ പുരാണവേദനാ നാമ അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ. തം ‘‘പടിഹനിസ്സാമീ’’തി പടിസേവതി. നവവേദനാ നാമ അതിഭുത്തപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ. തം ‘‘ന ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി പടിസേവതി. അഥ വാ നവവേദനാ നാമ അഭുത്തപച്ചയേന ഉപ്പജ്ജനകവേദനാ, തസ്സാ അനുപ്പന്നായ അനുപ്പജ്ജനത്ഥമേവ പടിസേവതി. അഭുത്തപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജനകാതി ചേതം ഖുദ്ദായ വിസേസനം. യസ്സാ അപ്പവത്തി ഭോജനേന കാതബ്ബാ, തസ്സാ ദസ്സനത്ഥം. അഭുത്തപച്ചയേന, ഭുത്തപച്ചയേന ച ഉപ്പജ്ജനകാനുപ്പജ്ജനകവേദനാസു പുരിമാ യഥാപവത്താ ജിഘച്ഛാനിമിത്താ വേദനാ. സാ ഹി അഭുഞ്ജന്തസ്സ ഭിയ്യോപവഡ്ഢനവസേന ഉപ്പജ്ജതി. പച്ഛിമാപി ഖുദ്ദാനിമിത്താവ അങ്ഗദാഹസൂലാദിവേദനാ പവത്താ. സാ ഹി ഭുത്തപച്ചയാ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നാവ നുപ്പജ്ജിസ്സതീതി അയമേതാസം വിസേസോ. വിഹിംസാനിമിത്തതാ ചേതാസം വിഹിംസായ വിസേസോ.

യാ വേദനാ. അധുനാതി ഏതരഹി. അസപ്പായാപരിമിതഭോജനം നിസ്സായാതി അസപ്പായാപരിമിതസ്സ ആഹാരസ്സ ഭുഞ്ജനപയോഗം ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. പുരാണകമ്മപച്ചയവസേനാതി പുബ്ബേ പുരിമജാതിയം കതത്താ പുരാണസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയതാവസേന പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജനാരഹതായ തം വജ്ജേത്വാ പയോഗസമ്പത്തിയാ ഉപട്ഠാപനം ദുക്ഖവേദനാപച്ചയഘാതോ, പടിഹനനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ പച്ചയം വിനാസേന്തോ തം പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീ’’തി. അയുത്തപരിഭോഗോ പച്ചയേ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭോഗോ. സോ ഏവ കതൂപചിതകമ്മതായ കമ്മൂപചയോ. തം നിസ്സായ പടിച്ച ആയതിം അനാഗതേ കാലേ ഉപ്പജ്ജനതോ യാ ചായം ‘‘നവവേദനാ’’തി വുച്ചതീതി യോജനാ. യുത്തപരിഭോഗവസേനാതി പച്ചവേക്ഖിത്വാ പച്ചയാനം പരിഭോഗവസേന, തസ്സാ നവവേദനായ മൂലം അയുത്തപരിഭോഗകമ്മം അനിബ്ബത്തേന്തോ സബ്ബേന സബ്ബം അനുപ്പാദേന്തോ. ഏത്താവതാതി ‘‘ഇതി പുരാണ’’ന്തിആദിനാ വുത്തേന പദദ്വയേന. ‘‘വിഹിംസൂപരതിയാ’’തിആദിനാ വാ പദചതുക്കേന യുത്തപരിഭോഗസങ്ഗഹോ പബ്ബജിതാനുച്ഛവികസ്സ പച്ചയപരിഭോഗസ്സ വുത്തത്താ. അത്തകിലമഥാനുയോഗപ്പഹാനം ജിഘച്ഛാദിദുക്ഖപടിഘാതസ്സ ഭാസിതത്താ. ഝാനസുഖാദീനം പച്ചയഭൂതസ്സ കായസുഖസ്സ അവിസ്സജ്ജനതോ ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗോ ച ദീപിതോ ഹോതി.

അസപ്പായാപരിമിതൂപയോഗേന ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകോ, ഇരിയാപഥഭഞ്ജനകോ വാ സിയാ പരിസ്സയോ, സപ്പായപരിമിതൂപയോഗേന പന സോ ന ഹോതി. തഥാ സതി ചിരകാലപ്പവത്തിസങ്ഖാതാ സരീരസ്സ യാത്രാ യാപനാ ഭവിസ്സതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പരിമിതപരിഭോഗേന…പേ… ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. യോ രോഗോ സാദ്ധോ അസാദ്ധോ ച ന ഹോതി, സോ യാപ്യരോഗോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി യാപ്യരോഗീ. സോ ഹി നിച്ചകാലം ഭേസജ്ജം ഉപസേവതി, തഥാ അയമ്പീതി. യദി യാത്രാപി യാപനാ, പുബ്ബേപി ‘‘യാപനായാ’’തി വുത്തം, കോ ഏത്ഥ വിസേസോതി? പുബ്ബേ ‘‘യാപനായാ’’തി ജീവിതിന്ദ്രിയയാപനാ അധിപ്പേതാ, ഇധ പന ചതുന്നമ്പി ഇരിയാപഥാനം അവിച്ഛേദസങ്ഖാതാ യാപനാ യാത്രാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ബുദ്ധപടികുട്ഠേന മിച്ഛാജീവേന പച്ചയപരിയേസനാ അയുത്തപരിയേസനാ. ദായകദേയ്യധമ്മാനം, അത്തനോ ച പമാണം അജാനിത്വാ പടിഗ്ഗഹണം, സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനത്ഥം വാ പടിഗ്ഗഹണം അയുത്തപടിഗ്ഗഹണം, യേന വാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭോഗോ അയുത്തപരിഭോഗോ. തേസം പരിവജ്ജനം ധമ്മേന സമേന പച്ചയുപ്പാദനാദിവസേന വേദിതബ്ബം. ധമ്മേന ഹി പച്ചയേ പരിയേസിത്വാ ധമ്മേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജനം അനവജ്ജതാ നാമ.

അരതീതി ഉക്കണ്ഠാ. പന്തസേനാസനേസു, അധികുസലധമ്മേസു ച അനഭിരതി. തന്ദീതി പചലായികാ നിദ്ദാ. വിജമ്ഭിതാതി ഥിനമിദ്ധാഭിഭവേന കായസ്സ വിജമ്ഭനാ. വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹാ വിഞ്ഞൂഗരഹാ. ഏകച്ചോ ഹി അനവജ്ജംയേവ സാവജ്ജം കരോതി, ‘‘ലദ്ധം മേ’’തി പമാണാധികം ഭുഞ്ജിത്വാ തം ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ ഉദ്ധംവിരേചനഅധോവിരേചനാദീഹി കിലമതി, സകലവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ തസ്സ സരീരപടിജഗ്ഗനഭേസജ്ജപരിയേസനാപസുതാ ഹോന്തി. അഞ്ഞേ തേ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അസുകസ്സ ഉദരം ഉദ്ധുമാത’’ന്തിആദീനി സുത്വാ ‘‘നിച്ചകാലമേസ ഏവംപകതികോ അത്തനോ കുച്ഛിപമാണം നാമ ന ജാനാതീ’’തി നിന്ദന്തി, ഏവം അനവജ്ജംയേവ സാവജ്ജം കരോതി. ഏവം അകത്വാ ‘‘അനവജ്ജതാ ച ഭവിസ്സതീ’’തി പടിസേവതി. അത്തനോ ഹി പകതിഅഗ്ഗിബലാദിം ജാനിത്വാ ‘‘ഏവം മേ അരതിആദീനം അഭാവേന കായസുഖതാ, അഗരഹിതബ്ബതാ ച ഭവിസ്സതീ’’തി പമാണയുത്തമേവ പടിസേവതി. യാവതകോ ഭോജനേന അത്ഥോ, തസ്സ സാധനേന യാവദത്ഥം ഉദരസ്സ പരിപൂരണേന ഉദരാവദേഹകം ഭോജനം യാവദത്ഥഉദരാവദേഹകഭോജനം, തസ്സ പരിവജ്ജനേന. സേയ്യായ സയനേന ലദ്ധബ്ബസുഖം സേയ്യസുഖം, ഉഭോഹി പസ്സേഹി സമ്പരിവത്തനകം സയന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനസുഖം പസ്സസുഖം, മിദ്ധേന നിദ്ദായനേന ഉപ്പജ്ജനസുഖം മിദ്ധസുഖം, തേസം സേയ്യ…പേ… സുഖാനം പഹാനതോ ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം യോഗ്യഭാവസ്സ പടിപാദനം കായസ്സ ചതുഇരിയാപഥയോഗ്യഭാവപടിപാദനം, തതോ. സുഖോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ഫാസുവിഹാരോ. പച്ഛിമേ വികപ്പേ, സബ്ബവികപ്പേസു വാ വുത്തം ഫാസുവിഹാരലക്ഖണം ആഗമേന സമത്ഥേതും ‘‘വുത്തമ്പി ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തീസുപി വികപ്പേസു ആഹാരസ്സ ഊനപരിഭോഗവസേനേവ ഹി ഫാസുവിഹാരോ വുത്തോതി.

ഏത്താവതാതി ‘‘യാത്രാ’’തിആദിനാ വുത്തേന പദത്തയേന. ‘‘യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീ’’തി പയോജനപരിഗ്ഗഹദീപനാ. യാത്രാ ഹി നം ആഹാരൂപയോഗം പയോജേതീതി. ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗഹേതുകോ ഫാസുവിഹാരോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ അന്തദ്വയപരിവജ്ജനതോ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ അട്ഠ അങ്ഗാനി സമോധാനേതബ്ബാനി – ‘‘നേവ ദവായാ’’തി ഏകം അങ്ഗം, ‘‘ന മദായാ’’തി ഏകം, ‘‘ന മണ്ഡനായാ’’തി ഏകം, ‘‘ന വിഭൂസനായാ’’തി ഏകം, ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായാ’’തി ഏകം, ‘‘വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാ’’തി ഏകം, ‘‘ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ഏകം, ‘‘യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകം. ‘‘അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’തി അയമേത്ഥ ഭോജനാനിസംസോ. മഹാസിവത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘ഹേട്ഠാ ചത്താരി അങ്ഗാനി പടിക്ഖേപോ നാമ, ഉപരി പന അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേതബ്ബാനീ’’തി. തത്ഥ ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തി ഏകം അങ്ഗം, ‘‘യാപനായാ’’തി ഏകം, ‘‘വിഹിംസൂപരതിയാ’’തി ഏകം, ‘‘ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായാ’’തി ഏകം, ‘‘ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമീ’’തി ഏകം, ‘‘നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ഏകം, ‘‘യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകം, ‘‘അനവജ്ജതാ ചാ’’തി ഏകം. ഫാസുവിഹാരോ പന ഭോജനാനിസംസോതി. ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേന്തോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ പിണ്ഡപാതം പടിസേവതി നാമ.

യത്ഥ യത്ഥാതി ഭുമ്മനിദ്ദേസേന സേന-സദ്ദസ്സ അധികരണത്ഥവുത്തിമാഹ. തഥാ ആസന-സദ്ദസ്സാതി. അഡ്ഢയോഗാദിമ്ഹീതി ആദി-സദ്ദേന പാസാദാദിം, മഞ്ചാദിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. യത്ഥ യത്ഥ വിഹാരേ വാ അഡ്ഢയോഗാദിമ്ഹി വാ ആസതീതി വിഹാരഅഡ്ഢയോഗാദികേ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇധ ആദി-സദ്ദേന പീഠസന്ഥതാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പരിസഹനട്ഠേനാതി അഭിഭവനട്ഠേന, വിബാധനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. ഉതുയേവ ഉതുപരിസ്സയോതി സീതുണ്ഹാദിഉതുയേവ അസപ്പായോ വുത്തനയേന ഉതുപരിസ്സയോ. തസ്സ ഉതുപരിസ്സയസ്സ വിനോദനത്ഥം, അനുപ്പന്നസ്സ അനുപ്പാദനത്ഥം, ഉപ്പന്നസ്സ വൂപസമനത്ഥഞ്ചാതി അത്ഥോ. നാനാരമ്മണതോ പടിസംഹരിത്വാ കമ്മട്ഠാനഭൂതേ ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ സമ്മദേവ ലയനം പടിസല്ലാനം, തത്ഥ ആരാമോ അഭിരതി പടിസല്ലാനാരാമോ, തദത്ഥം. സേനാസനം ഹി വിവിത്തം യോഗിനോ ഭാവനാനുകൂലം സുഞ്ഞാഗാരഭാവതോ. തം പനേതം അത്ഥദ്വയം വിഭാവേതും ‘‘യോ സരീരാബാധചിത്തവിക്ഖേപകരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏകീഭാവസുഖത്ഥന്തി ഏകീഭാവഹേതുകം സുഖം ഏകീഭാവസുഖം, തദത്ഥം. ഗണസങ്ഗണികകിലേസസങ്ഗണികാഭാവേന ഉപ്പജ്ജനകസുഖം.

യദി ഉതുയേവ ഉതുപരിസ്സയോ, ‘‘ഉതു ച സീതുണ്ഹ’’ന്തി സീതുണ്ഹപടിഘാതം വത്വാ ഉതുപരിസ്സയവിനോദനം കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘കാമഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘നിയതം ഉതുപരിസ്സയവിനോദന’’ന്തി ഏതേന ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായ ഉണ്ഹസ്സ പടിഘാതായാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം സീതുണ്ഹം അനിയതം കദാചി കദാചി ഉപ്പജ്ജനകം, ഉതുപരിസ്സയോ പന സബ്ബദാഭാവീ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേതി. വുത്തപ്പകാരോതി ‘‘സീതാദികോ, അസപ്പായോ’’തി ച ഏവം വുത്തപ്പകാരോ വിവടങ്ഗണരുക്ഖമൂലാദീസു നിസിന്നസ്സ അപരിഗുത്തിയാ അസംവുതദ്വാരാദിതായ പാകടപരിസ്സയാ, അസപ്പായരൂപദസ്സനാദിനാ അപാകടപരിസ്സയാ ച ഭിക്ഖുസ്സ കായചിത്താനം ആബാധം കരേയ്യും. യത്ഥ ഗുത്തേ സേനാസനേ ആബാധം ന കരോന്തി. ഏവം ജാനിത്വാതി ഉഭയപരിസ്സയരഹിതന്തി ഏവം ഞത്വാ പടിസേവന്തോ ഭിക്ഖു വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ.

ധാതുക്ഖോഭലക്ഖണസ്സ, തംഹേതുകദുക്ഖവേദനാലക്ഖണസ്സ വാ രോഗസ്സ പടിപക്ഖഭാവോ പടിഅയനട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘പച്ചനീകഗമനട്ഠേനാതി അത്ഥോ’’തി, വൂപസമനട്ഠേനാതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സ കസ്സചീതി സപ്പിആദീസു യസ്സ കസ്സചി. സപ്പായസ്സാതി ഹി തസ്സ വികാരവൂപസമേനാതി അധിപ്പായോ. ഭിസക്കസ്സ കമ്മം തേന വിധാതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘തേന അനുഞ്ഞാതത്താ’’തി. നഗരപരിക്ഖാരേഹീതി നഗരം പരിവാരേത്വാ രക്ഖണകേഹി. വിവടപരിക്ഖേപോ പരിക്ഖാ ഉഡ്ഡാപോ പാകാരോ ഏസികാ പലിഘോ പാകാരപത്ഥണ്ഡിലന്തി സത്ത ‘‘നഗരപരിക്ഖാരാ’’തി വദന്തി. സീലപരിക്ഖാരോതി സുവിസുദ്ധസീലാലങ്കാരോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഇധ ‘‘രഥോ’’തി അധിപ്പേതോ. തസ്സ ച സമ്മാവാചാദയോ അലങ്കാരട്ഠേന ‘‘പരിക്ഖാരോ’’തി വുത്താ. ജീവിതപരിക്ഖാരാതി ജീവിതസ്സ പവത്തികാരണാനി. സമുദാനേതബ്ബാതി സമ്മാ ഉദ്ധം ഉദ്ധം ആനേതബ്ബാ പരിയേസിതബ്ബാ. പരിവാരോപി ഹോതി അന്തരായാനം പരിതോ വാരണതോ. തേനാഹ ‘‘ജീവിത…പേ… രക്ഖണതോ’’തി.

തത്ഥ അന്തരന്തി വിവരം, ഓകാസോതി അത്ഥോ. വേരികാനം അന്തരം അദത്വാ അത്തനോ സാമികാനം പരിവാരേത്വാ ഠിതസേവകാ വിയ രക്ഖണതോ. അസ്സാതി ജീവിതസ്സ. കാരണഭാവതോതി ചിരപ്പവത്തിയാ കാരണഭാവതോ. രസായനഭൂതം ഹി ഭേസജ്ജം സുചിരമ്പി കാലം ജീവിതം പവത്തേതിയേവ. യദിപി അനുപ്പന്നാ ഏവ ദുക്ഖവേദനാ ഭേസജ്ജപരിഭോഗേന പടിഹഞ്ഞന്തി, ന ഉപ്പന്നാ താസം സരസേനേവ ഭിജ്ജനതോ, ഉപ്പന്നസദിസാ പന ‘‘ഉപ്പന്നാ’’തി വുച്ചന്തി. ഭവതി ഹി തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരോ, യഥാ സാ ഏവ തിത്തിരി, താനിയേവ ഓസധാനീതി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നാനന്തി ജാതാനം ഭൂതാനം നിബ്ബത്താന’’ന്തി. സഞ്ചയതോ പട്ഠായ സോ ധാതുക്ഖോഭോ സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി തംസമുട്ഠാനാ. ‘‘ദുക്ഖവേദനാ’’തി വത്വാ സാ അകുസലസഭാവാപി അത്ഥീതി തതോ വിസേസേതും ‘‘അകുസലവിപാകവേദനാ’’തി വുത്തം. ബ്യാബാധനട്ഠേന ബ്യാബാധോ, ബ്യാബാധോവ ബ്യാബജ്ഝം, ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. നത്ഥി ഏത്ഥ ബ്യാബജ്ഝന്തി അബ്യാബജ്ഝം, നിദ്ദുക്ഖതാ. തേനാഹ ‘‘അബ്യാബജ്ഝപരമതായാ’’തി നിദ്ദുക്ഖപരമതായാതി. തം ദുക്ഖന്തി രോഗനിമിത്തകം ദുക്ഖം.

ചീവരാദീനം പച്ചയാനം നിസ്സയനം പരിഭോഗോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘തേ പടിച്ച നിസ്സായാ’’തി വത്വാ ‘‘പരിഭുഞ്ജമാനാ’’തി വുത്തം. പവത്തന്തീതി ജീവന്തി. ജീവനമ്പി ഹി പവത്തനം, യതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം ‘‘പവത്തനരസ’’ന്തി വുച്ചതി.

ചതുപാരിസുദ്ധിസമ്പാദനവിധിവണ്ണനാ

൧൯. ഏവം പാതിമോക്ഖസംവരാദിഭേദേന നിദ്ദിട്ഠം സീലം പുന സാധനവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘ഏവമേതസ്മി’’ന്തിആദിമാരദ്ധം. തത്ഥ സാധീയതി സമ്പാദിയതി ഏതേനാതി സാധനം, സദ്ധാ സാധനം ഏതസ്സാതി സദ്ധാസാധനോ. നനു ച വീരിയസതിപഞ്ഞാഹിപി വിനാ പാതിമോക്ഖസംവരോ ന സിജ്ഝതീതി? സച്ചം ന സിജ്ഝതി, സദ്ധായ പന വിസേസഹേതുഭാവം സന്ധായ ഏവം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ

‘‘സാവകവിസയാതീതത്താ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ’’തി. ഗരുകലഹുകാദിഭേദേ ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം തസ്സ തസ്സ അപരാധസ്സ അനുരൂപം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം നാമ സാവകാനം അവിസയോ, ബുദ്ധാനം ഏവ വിസയോ. സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം താവ തിട്ഠതു, തസ്സ കാലോപി നാമ സാവകാനം അവിസയോ, ബുദ്ധാനം ഏവ വിസയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനപടിക്ഖേപോ ചേത്ഥ നിദസ്സന’’ന്തി ആഹ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ആഗമേഹി ത്വം സാരിപുത്ത, ആഗമേഹി ത്വം സാരിപുത്ത, തഥാഗതോവ തത്ഥ കാലം ജാനിസ്സതീ’’തി (പാരാ. ൨൧). തത്ഥ ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന ‘‘അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞപേമ, പഞ്ഞത്തം ന സമുച്ഛിന്ദാമ, യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ വത്താമാ’’തി (പാരാ. ൫൬൫) ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സദ്ധായാതി സദ്ദഹനേന സത്ഥരി, ധമ്മേ ച സദ്ധായ പച്ചുപട്ഠാപനേന. ജീവിതേപി പഗേവ ജീവിതപരിക്ഖാരേതി അധിപ്പായോ.

കികീവ അണ്ഡന്തി കികീസകുണികാ വിയ അത്തനോ അണ്ഡം. സാ കിര ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ അണ്ഡമേവ രക്ഖതി. ചമരീവ വാലധിന്തി ചമരീമിഗോ വിയ അത്തനോ വാലധിം. ചമരീമിഗാ കിര ബ്യാധേന പരിപാതിയമാനാ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ കണ്ഡകഗുമ്ബാദീസു ലഗ്ഗം അത്തനോ വാലമേവ രക്ഖന്തി. പിയംവ പുത്തം ഏകകന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യഥാ ഹി ഏകപുത്തകോ കുടുമ്ബികോ തം ഏകപുത്തം, ഏകനയനോ ച തം ഏകനയനം സുട്ഠുതരം രക്ഖതി. തഥേവ സീലം അനുരക്ഖമാനകാതി അനുകമ്പനവസേന വുത്തം. സുപേസലാതി സുട്ഠു പിയസീലാ. സദാ സബ്ബകാലം ദഹരമജ്ഝിമഥേരകാലേസു. ഛന്നമ്പി ഗാരവാനം വസേന സഗാരവാ, ഗരുകാരവന്തോതി അത്ഥോ.

ഏവമേവ ഖോതി യഥാ മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിക്കമതി, ഏവമേവ. മമ സാവകാതി അരിയസാവകേ സന്ധായാഹ. തേ ഹി ധുവസീലാ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ജീവിതഹേതുപി സീലസ്സ അവീതിക്കമനേ.

മഹാവത്തനിഅടവീ നാമ വിഞ്ഝാടവീ. ഹിമവന്തപസ്സേ അടവീതി കേചി. ഥേരന്തി നാമഗോത്തവസേന അപഞ്ഞാതം ഏകം ഥേരം. നിപജ്ജാപേസും ഗന്ത്വാ കസ്സചി മാ ആരോചേയ്യാതി.

പൂതിലതായാതി ഗളോചിലതായ. സമസീസീതി ജീവിതസമസീസീ. യസ്സ ഹി കിലേസസീസം അവിജ്ജം മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി, തതോ ഏകൂനവീസതിമേ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗോത്തരണേ വട്ടസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി, സോ ഇമായ വാരസമതായ ‘‘ജീവിതസമസീസീ’’തി വുച്ചതി. സോ ച ഥേരോ തഥാ പരിനിബ്ബായി. തേന വുത്തം ‘‘സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീ’’തി. അഭയത്ഥേരോ കിര മഹാഭിഞ്ഞോ. തസ്മാ ചേതിയം കാരാപേസീതി വദന്തി. അപ്പേവാതി അപ്പേവ നാമ അത്തനോ ജീവിതമ്പി ജഹേയ്യ, ന ഭിന്ദേതി ന ഭിന്ദേയ്യ, ന വീതിക്കമേയ്യ.

സതിയാ അധിട്ഠിതാനന്തി പഗേവ ഉപട്ഠിതായ സതിയാ ആരക്ഖവസേന അധിട്ഠിതാനം ഇന്ദ്രിയാനം. അനന്വാസ്സവനീയതോതി ദ്വാരഭാവേന അഭിജ്ഝാദീഹി അനനുബന്ധിതബ്ബതോ. വരന്തി സേട്ഠം. തത്തായാതി ഉണ്ഹായ. ആദിത്തായാതി ആദിതോ പട്ഠായ ദിത്തായ. സമ്പജ്ജലിതായാതി സമന്തതോ ജലന്തിയാ. സജോതിഭൂതായാതി ഏകജാലീഭൂതായ. സമ്പലിമട്ഠന്തി സബ്ബസോ ആമട്ഠം, അഞ്ചിതന്തി അത്ഥോ. ന ത്വേവ വരന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. രൂപേസൂതി രൂപാരമ്മണേസു. അനുബ്യഞ്ജനസോ നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനവസേന ഉപ്പാദനേന പാകടീകരണവസേന സുഭാദിനിമിത്തഗ്ഗാഹോ, അഥ വാ അനുബ്യഞ്ജനസോതി ഹത്ഥപാദാദിഅനുബ്യഞ്ജനതോ, നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി ഇത്ഥിപുരിസാദിസുഭാദിനിമിത്തഗ്ഗഹണം. ചക്ഖുദ്വാരാദിപവത്തസ്സാതി ചക്ഖുദ്വാരാദീഹി പവത്തസ്സ. വിഞ്ഞാണസ്സാതി ജവനവിഞ്ഞാണസ്സ. നിമിത്താദിഗ്ഗാഹം നിസേധേന്തേന സമ്പാദേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അസംവിഹിതസാഖാപരിവാരന്തി സമ്മാ അവിഹിതവതിപരിക്ഖേപം. പരസ്സഹാരീഹീതി പരസന്തകാവഹാരകേഹി ചോരേഹി. സമതിവിജ്ഝതീതി സബ്ബസോ അതിവിജ്ഝതി അനുപവിസതി.

രൂപേസൂതി രൂപഹേതു രൂപനിമിത്തം. ഉപ്പജ്ജനകഅനത്ഥതോ രക്ഖ ഇന്ദ്രിയന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസു. ഏതേ ഹി ദ്വാരാതി ഏതേ ചക്ഖാദിദ്വാരാ. സതികവാടേന അസംവുതത്താ വിവടാ. തതോ ഏവ അരക്ഖിതാ. കിലേസുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവേന തംസമങ്ഗിനം ഹനന്തീതി കാരണൂപചാരേനേവ വുത്തം. ഏതേ വാ രൂപാദയോ. കിലേസാനം ആരമ്മണഭൂതാ ദ്വാരാ ചക്ഖാദിദ്വാരാ. തേ കീദിസാ വിവടാ അരക്ഖിതാ അസംവുതചക്ഖാദിഹേതും തംസമങ്ഗിനം ഹനന്തീതി കാരണൂപചാരേനേവ വുത്തം. അഗാരന്തി ഗേഹം. ദുച്ഛന്നന്തി ന സമ്മാ ഛാദിതം. അഭാവിതന്തി ലോകുത്തരഭാവനാരഹിതം.

സമ്പാദിതേതിആദിസ്സ വോദാനപക്ഖസ്സ അത്ഥോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ. അയം പന സബ്ബസോ കിലേസാനം അനുപ്പാദോ അതിഉക്കട്ഠദേസനാ മഗ്ഗേനാഗതസദിസത്താ. സമ്പാദേതബ്ബോതി ‘‘ന പുനേവം കരിസ്സ’’ന്തി അധിട്ഠാനസുദ്ധിയാ സമ്പാദേതബ്ബോ.

അധുനാപബ്ബജിതേനാതി ന ചിരപബ്ബജിതേന, നവപബ്ബജിതേനാതി അത്ഥോ. കാമരാഗേന ഡയ്ഹാമീതി കാമരാഗഗ്ഗിനാ പരിഡയ്ഹാമി. സോ ച പന ദാഹോ ഇദാനി ചിത്തഗതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തം മേ പരിഡയ്ഹതീ’’തി. സാധൂതി ആയാചനാ. നിബ്ബാപനന്തി തസ്സ നിബ്ബാപനുപായം. ഗോതമാതി ഥേരം ഗോത്തേന ആലപതി.

സഞ്ഞായ വിപരിയേസാതി ‘‘അസുഭേ സുഭ’’ന്തി പവത്തസഞ്ഞാവിപരിയേസഹേതു വിപരീതസഞ്ഞാനിമിത്തം. നിമിത്തം പരിവജ്ജേഹി കീദിസം? രാഗൂപസഞ്ഹിതം രാഗുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം സുഭനിമിത്തം പരിവജ്ജേഹി ന മനസി കരോഹി. ന കേവലം സുഭനിമിത്തസ്സാമനസികാരോ ഏവ, അഥ ഖോ അസുഭഭാവനായ അത്തനോ ചിത്തം ഭാവേഹി. കഥം? ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം യഥാ തം അസുഭാരമ്മണേ വിക്ഖേപാഭാവേന ഏകഗ്ഗം, സുട്ഠു അപ്പിതഭാവേന സുസമാഹിതഞ്ച ഹോതി, ഏവം ഭാവേഹീതി. ഏവം സമഥഭാവനായ കാമരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമുച്ഛേദനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സങ്ഖാരേ പരതോ പസ്സാതി സബ്ബേപി സങ്ഖാരേ അവിധേയ്യകതായ ‘‘പരേ’’തി പസ്സ. അനിച്ചതായ പന ഉദയബ്ബയപടിപീളിതത്താ ദുക്ഖതോ, അനത്തസഭാവത്താ, അത്തവിരഹതോ ച നോ അത്തതോ പസ്സ. ഏവം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സബ്ബസോ നിബ്ബാപേഹി മഹാരാഗം തേഭൂമകസ്സ അഭിഭവനതോ മഹാവിസയതായ മഹാരാഗം വൂപസമേഹി. യഥാ ഏതരഹി, ഏവം മാ ഡയ്ഹിത്ഥോ പുനപ്പുനന്തി ദള്ഹതരം രാഗവിനോദനേ നിയോജേസി.

ഏവം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലസ്സ സമ്പാദനേ വിധിം ദസ്സേത്വാ ഏവം തം സുസമ്പാദിതം ഹോതീതി നയം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ തത്ഥ പരിപൂരകാരിനോ ഥേരേ നിദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘ലേണം ന ഉല്ലോകിതപുബ്ബ’’ന്തി ഇദം സബ്ബത്ഥേവ ഥേരസ്സ യുഗമത്തദസ്സിതായ വുത്തം. കിം പന ഥേരോ സേനാസനം ന സോധേതി? ‘‘ഉല്ലോകാ പഠമം ഓഹാരേതബ്ബ’’ന്തി ഹി വുത്തം, അന്തേവാസികാദയോ ഏവ കിരസ്സ സേനാസനം സോധേന്തി. അസ്സ നാഗരുക്ഖസ്സ.

തസ്മിം ഗാമേതി മഹാഗാമേ. തരുണാ ഥഞ്ഞപിവനകാ പുത്തധീതരോ യാസം താ തരുണപുത്താ, താസം. ലഞ്ജാപേസീതി ഥനപട്ടികായ ഥനേ ബന്ധാപേത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ജാപേസി. രാജാ ഥേരം ചിരതരം ദട്ഠും കാലവിക്ഖേപം കരോന്തോ ‘‘സ്വേ സീലാനി ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഥേരോ രഞ്ഞോ ച ദേവിയാ ച വന്ദനകാലേ സത്താകാരമത്തം ഗണ്ഹാതി. ഇത്ഥീ പുരിസോതി പന വിവേകം ന കരോതി. തേനാഹ ‘‘വവത്ഥാനം ന കരോമീ’’തി. ‘‘അഹോ സുപരിസുദ്ധസീലോ വതായം അയ്യോ’’തി ദണ്ഡദീപികം ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. അതിപരിസുദ്ധം പാകടന്തി സപ്പായലാഭേന കമ്മട്ഠാനം അതിവിയ പരിസുദ്ധം വിഭൂതം അഹോസി. സകലം പബ്ബതം ഉന്നാദയന്തോതി പഥവികമ്പനേന സകലം പബ്ബതം ഏകം നിന്നാദം കരോന്തോ. തന്നിവാസിദേവതാനം സാധുകാരദാനേനാതി കേചി. ഭന്തോതി അനവട്ഠിതോ. ബാലോതി തരുണദാരകോ. ഉത്രസ്തോതി ഞാതകേഹി വിനാഭാവേന സന്ത്രസ്തോ.

വിസഗണ്ഡകരോഗോതി ഥനകന്ദളരോഗമാഹ. മാസരോഗാദികോപി വിസഗണ്ഡകരോഗോതി വദന്തി. യതോ പബ്ബജിതോ, തതോ പട്ഠായ പബ്ബജിതകാലതോ പഭുതീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി ഇന്ദ്രിയസംവരസീലാനി. തേസു ഹി ഭിന്നേസു ഇന്ദ്രിയാനിപി ഭിന്നാനീതി വുച്ചന്തി ആരക്ഖാഭാവതോ, ഇന്ദ്രിയാനേവ വാ നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹസ്സ ദ്വാരഭൂതാനി ഭിന്നാനി നാമ തംസമങ്ഗിനോ അനത്ഥുപ്പത്തിതോ, വിപരിയായതോ അഭിന്നാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഇന്ദ്രിയാനം വാ അയോനിസോ ഉപസംഹാരോ ഭേദനം, യോനിസോ ഉപസംഹാരോ അഭേദനന്തി അപരേ. മിത്തത്ഥേരോവാതി മഹാമിത്തത്ഥേരോ വിയ. വരേതി സേട്ഠേ.

തഥാ വീരിയേനാതി തഥാ-സദ്ദേന വീരിയം വിസേസേതി. യഥാ സതി അനവജ്ജലക്ഖണാവ ഇന്ദ്രിയസംവരസാധനം, തഥാ വീരിയം അനവജ്ജലക്ഖണം ആജീവപാരിസുദ്ധിസാധനന്തി. വീരിയാപേക്ഖമേവ വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘സമ്മാആരദ്ധവീരിയസ്സാ’’തി. അയുത്താ ഏസനാ അനേസനാ, യഥാവുത്തമിച്ഛാജീവസങ്ഗഹാ. സാ ഏവ സത്ഥുസാസനസ്സ ന പതിരൂപാതി അപ്പതിരൂപം, തം അനേസനം അപ്പതിരൂപം. അഥ വാ പതിരൂപവിരോധിനീ അപ്പതിരൂപാ, പരിഗ്ഗഹിതധുതങ്ഗസ്സ ധുതങ്ഗനിയമവിരോധിനീ യസ്സ കസ്സചി സല്ലേഖവികോപിനീ പടിപത്തി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, അനേസനം, അപ്പതിരൂപഞ്ച പഹായാതി. പടിസേവമാനേന പരിവജ്ജയതാ സമ്പാദേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പരിസുദ്ധുപ്പാദേ’’തി ഇമിനാവ ധമ്മദേസനാദീനം പരിസുദ്ധായ സമുട്ഠാനതാ ദീപിതാ ഹോതീതി ‘‘ധമ്മദേസനാദീഹി ചസ്സ ഗുണേഹി പസന്നാന’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ബാഹുസച്ചവത്തപരിപൂരണഇരിയാപഥസമ്പത്തിആദീനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ധുതഗുണേ ചസ്സ പസന്നാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന മിത്തസുഹജ്ജപംസുകൂലചരിയാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ധുതങ്ഗനിയമാനുലോമേനാതി തംതംധുതങ്ഗനിയതായ പടിപത്തിയാ അനുലോമവസേന, അവികോപനവസേനാതി അത്ഥോ. മഹിച്ഛസ്സേവ മിച്ഛാജീവേന ജീവികാ, ന അപ്പിച്ഛസ്സ. അപ്പിച്ഛതായ ഉക്കംസഗതായ മിച്ഛാജീവസ്സ അസമ്ഭവോ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകബ്യാധിവൂപസമത്ഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പൂതിഹരിതകീതി പൂതിമുത്തപരിഭാവിതം, പൂതിഭാവേന വാ ഛഡ്ഡിതം ഹരിതകം. അരിയവംസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി, അരിയവംസേ വാ നിയുത്തോതി അരിയവംസികോ, പച്ചയഗേധസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതത്താ ഉത്തമോ ച സോ അരിയവംസികോ ചാതി ഉത്തമഅരിയവംസികോ. യസ്സ കസ്സചീതി പരിഗ്ഗഹിതാപരിഗ്ഗഹിതധുതങ്ഗേസു യസ്സ കസ്സചി.

നിമിത്തം നാമ പച്ചയേ ഉദ്ദിസ്സ യഥാ അധിപ്പായോ ഞായതി ഏവം നിമിത്തകമ്മം. ഓഭാസോ നാമ ഉജുകമേവ അകഥേത്വാ യഥാ അധിപ്പായോ വിഭൂതോ ഹോതി, ഏവം ഓഭാസനം. പരികഥാ നാമ പരിയായേന കഥനം. തഥാ ഉപ്പന്നന്തി നിമിത്താദിവസേന ഉപ്പന്നം.

ദ്വാരം ദിന്നന്തി രോഗസീസേന പരിഭോഗസ്സ ദ്വാരം ദിന്നം. തസ്മാ അരോഗകാലേപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, ആപത്തി ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചാപി ആപത്തി ന ഹോതീ’’തിആദി. ന വട്ടതീതി സല്ലേഖപടിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വട്ടതി, സല്ലേഖം കോപേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ആജീവം പന കോപേതീ’’തി ഇമിനാവ സേനാസനപടിസംയുത്തധുതങ്ഗധരസ്സ നിമിത്താദയോ ന വട്ടന്തീതി വദന്തി. തദഞ്ഞധുതങ്ഗധരസ്സാപി ന വട്ടന്തിയേവാതി അപരേ. അകരോന്തോതി യഥാസകം അനുഞ്ഞാതവിസയേപി അകരോന്തോ. അഞ്ഞത്രേവാതി ഠപേത്വാ ഏവ.

ഗണവാസം പഹായ അരഞ്ഞായതനേ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകസ്സ മുദ്ധഭൂതായ അഗ്ഗഫലസമാപത്തിയാ വിഹരന്തോ മഹാഥേരോ ‘‘പവിവേകം ബ്രൂഹയമാനോ’’തി വുത്തോ. ഉദരസന്നിസ്സിതോ വാതാബാധോ ഉദരവാതാബാധോ. അസമ്ഭിന്നം ഖീരം ഏതസ്സാതി അസമ്ഭിന്നഖീരം, തദേവ പായാസന്തി അസമ്ഭിന്നഖീരപായാസം, ഉദകേന അസമ്മിസ്സഖീരേന പക്കപായാസന്തി അത്ഥോ. തസ്സാതി പായാസസ്സ. ഉപ്പത്തിമൂലന്തി ‘‘ഗിഹികാലേ മേ, ആവുസോ, മാതാ സപ്പിമധുസക്കരാദീഹി യോജേത്വാ അസമ്ഭിന്നഖീരപായാസം അദാസി, തേന മേ ഫാസു അഹോസീ’’തി അത്തനോ വചീനിച്ഛാരണസങ്ഖാതം ഉപ്പത്തിഹേതും. ‘‘അപരിഭോഗാരഹോ പിണ്ഡപാതോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഥേരസ്സ ഓഭാസനാദിചിത്തുപ്പത്തിയേവ നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, അജ്ഝാസയം പന അജാനന്താ ഏകച്ചേ പുഥുജ്ജനാ തഥാ മഞ്ഞേയ്യും, അനാഗതേ ച സബ്രഹ്മചാരിനോ ഏവം മമ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജേയ്യുന്തി പടിക്ഖിപി. അപിച മഹാഥേരസ്സ പരമുക്കംസഗതാ സല്ലേഖപടിപത്തി. തഥാ ഹി ദഹരഭിക്ഖുനോ ‘‘കസ്സ സമ്പന്നം ന മനാപ’’ന്തി (പാചി. ൨൦൯, ൨൫൭, ൬൧൨, ൧൨൨൮, ൧൨൩൪; ചൂളവ. ൩൪൩) വചനം നിസ്സായ യാവ പരിനിബ്ബാനാ പിട്ഠഖാദനീയം ന ഖാദതി.

വചീവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരാതി വചീനിച്ഛാരണഹേതു. അത്ഥവിഞ്ഞാപനവസേന പവത്തമാനോ ഹി സദ്ദോ അസതിപി വിഞ്ഞത്തിയാ തസ്സ കേനചി പച്ചയേന പച്ചയഭാവേ വചീവിഞ്ഞത്തിവസേനേവ പവത്തതീതി ‘‘വചീവിഞ്ഞത്തിവിപ്ഫാരോ’’തി വുച്ചതി. ഭുത്തോതി ഭുത്തവാ സചേ ഭവേയ്യം അഹം. സാതി അസ്സ. അകാരലോപേന ഹി നിദ്ദേസോ ‘‘ഏവംസ തേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮; ൮.൭) വിയ. അന്തഗുണന്തി അന്തഭോഗോ. ബഹി ചരേതി ആസയതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗോചരഗ്ഗഹണവസേന ബഹി യദി വിചരേയ്യ. പരമപ്പിച്ഛം ദസ്സേതും ലോകവോഹാരേനേവമാഹ. ലോകേ ഹി അയുത്തഭോജനം ഓദരിയം ഗരഹന്താ ഏവം വദന്തി ‘‘കിംസു നാമ തസ്സ അന്താനി ബഹി ചരന്തീ’’തി. ആരാധേമീതി ആദിതോ പട്ഠായ രാധേമി, വസേ വത്തേമീതി അത്ഥോ.

മഹാതിസ്സത്ഥേരോ കിര ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ ഭത്തച്ഛേദേന, മഗ്ഗകിലമഥേന ച കിലന്തകായോ ദുബ്ബലോ അഞ്ഞതരസ്സ ഫലിതസ്സ അമ്ബസ്സ മൂലേ നിപജ്ജി, ബഹൂനി അമ്ബഫലാനി തഹം തഹം പതിതാനി ഹോന്തി. തത്ഥേകോ വുഡ്ഢതരോ ഉപാസകോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഉപഗന്ത്വാ പരിസ്സമം ഞത്വാ അമ്ബപാനം പായേത്വാ അത്തനോ പിട്ഠിം ആരോപേത്വാ വസനട്ഠാനം നേതി. ഥേരോ –

‘‘ന പിതാ നപി തേ മാതാ, ന ഞാതി നപി ബന്ധവോ;

കരോതേതാദിസം കിച്ചം, സീലവന്തസ്സ കാരണാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦) –

അത്താനം ഓവദിത്വാ സമ്മസനം ആരഭിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തസ്സ പിട്ഠിഗതോ ഏവ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. ഇമം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അമ്ബഖാദകമഹാതിസ്സത്ഥേരവത്ഥുപി ചേത്ഥ കഥേതബ്ബ’’ന്തി. സബ്ബഥാപീതി സബ്ബപ്പകാരേനപി അനേസനവസേന, ചിത്തുപ്പത്തിവസേനപി, പഗേവ കായവചീവിപ്ഫന്ദിതവസേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അനേസനായാ’’തിആദി.

അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗേ ഇണപരിഭോഗആപത്തിആദീനവസ്സ, തബ്ബിപരിയായതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗേ ആനിസംസസ്സ ച ദസ്സനം ആദീനവാനിസംസദസ്സനം. തസ്സ പന പച്ചയാധികാരത്താ വുത്തം ‘‘പച്ചയേസൂ’’തി. കാരണകാരണമ്പി ഹി കാരണഭാവേന വുച്ചതി യഥാ തിണേഹി ഭത്തം സിദ്ധന്തി. യേന കാരണേന ഭിക്ഖുനോ അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ നാമ സിയാ, തസ്മിം വജ്ജിതേ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം സിജ്ഝതി, വിസുജ്ഝതി ചാതി ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പച്ചയഗേധന്തി ഗേധഗ്ഗഹണേനേവ സമ്മോഹോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ തേന സഹ പവത്തനതോ, തദുപനിസ്സയതോ ച. ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നേതി ഇദം പച്ചയാനം ആഗമനസുദ്ധിദസ്സനം, ന പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലവിസുദ്ധിദസ്സനം. പച്ചയാനം ഹി ഇദമത്ഥിതം ഉപധാരേത്വാ പരിഭുഞ്ജനം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം. യസ്മാ പന തേ പച്ചയാ ഞായാധിഗതാ ഏവ ഭിക്ഖുനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നേ പച്ചയേ’’തി. യഥാവുത്തേന വിധിനാതി ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮; മഹാനി. ൨൦൬) വുത്തവിധിനാ.

ധാതുവസേന വാതി ‘‘യഥാപച്ചയം വത്തമാനം ധാതുമത്തമേവേതം, യദിദം ചീവരാദി, തദുപഭുഞ്ജകോ ച പുഗ്ഗലോ’’തി ഏവം ധാതുമനസികാരവസേന വാ. പടികൂലവസേന വാതി പിണ്ഡപാതേ താവ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാവസേന, ‘‘സബ്ബാനി പന ഇമാനി ചീവരാദീനി അജിഗുച്ഛനീയാനി, ഇമം പൂതികായം പത്വാ അതിവിയ ജിഗുച്ഛനീയാനി ജായന്തീ’’തി ഏവം പടികൂലമനസികാരവസേന വാ. തതോ ഉത്തരീതി പടിലാഭകാലതോ ഉപരി. അനവജ്ജോവപരിഭോഗോ ആദിതോവ പഞ്ഞായ പരിസോധിതത്താ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതപത്തചീവരാനം വിയാതി. പച്ചവേക്ഖണായ ആദിസുദ്ധിദസ്സനപരമേതം, ന പരിഭോഗകാലേ പച്ചവേക്ഖണപടിക്ഖേപപരം. തേനാഹ ‘‘പരിഭോഗകാലേപീ’’തിആദി. തത്രാതി തസ്മിം പരിഭോഗകാലേ പച്ചവേക്ഖണേ. സന്നിട്ഠാനകരോതി അസന്ദേഹകരോ ഏകന്തികോ.

ഥേയ്യപരിഭോഗോ നാമ അനരഹസ്സ പരിഭോഗോ. ഭഗവതാപി അത്തനോ സാസനേ സീലവതോ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ദുസ്സീലസ്സ. ദായകാനമ്പി സീലവതോ ഏവ പരിച്ചാഗോ, ന ദുസ്സീലസ്സ. അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവസ്സ പച്ചാസീസനതോ. ഇതി സത്ഥാരാ അനനുഞ്ഞാതത്താ, ദായകേഹി ച അപരിച്ചത്തത്താ ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ഥേയ്യായ പരിഭോഗോ ഥേയ്യപരിഭോഗോ. ഇണവസേന പരിഭോഗോ ഇണപരിഭോഗോ, പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ ഇണം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ വിയാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി ‘‘സീലവതോ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. ചീവരം കായതോ മോചേത്വാ പരിഭോഗേ പരിഭോഗേ പുരേഭത്ത…പേ… പച്ഛിമയാമേസു പച്ചവേക്ഖിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തഥാ അസക്കോന്തേന യഥാവുത്തകാലവിസേസവസേന ഏകദിവസേ ചതുക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും ദ്വിക്ഖത്തും സകിംയേവ വാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. സചേ അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഇണപരിഭോഗട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഹിയ്യോ യം മയാ ചീവരം പരിഭുത്തം, തം യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ…പേ… ഹിരികോപീനപടിച്ഛാദനത്ഥം. ഹിയ്യോ യോ മയാ പിണ്ഡപാതോ പരിഭുത്തോ, സോ ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദിനാ സചേ അതീതപരിഭോഗപച്ചവേക്ഖണം ന കരേയ്യാതി വദന്തി, തം വീമംസിതബ്ബം. സേനാസനമ്പി പരിഭോഗേ പരിഭോഗേതി പവേസേ പവേസേ. സതിപച്ചയതാതി സതിയാ പച്ചയഭാവോ പടിഗ്ഗഹണസ്സ, പരിഭോഗസ്സ ച പച്ചവേക്ഖണസതിയാ പച്ചയഭാവോ യുജ്ജതി, പച്ചവേക്ഖിത്വാവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഞ്ചാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സതിം കത്വാ’’തിആദി. ഏവം സന്തേപീതി യദിപി ദ്വീസുപി ഠാനേസു പച്ചവേക്ഖണാ യുത്താ, ഏവം സന്തേപി. അപരേ പനാഹു – സതി പച്ചയതാതി സതി ഭേസജ്ജപരിഭോഗസ്സ പച്ചയഭാവേ, സതി പച്ചയേതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേപീതി പച്ചയേ സതിപീതി. തം തേസം മതിമത്തം. തഥാ ഹി പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം പച്ചവേക്ഖണായ വിസുജ്ഝതി, ന പച്ചയസ്സ ഭാവമത്തേന.

ഏവം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ വിസുദ്ധിം ദസ്സേത്വാ തേനേവ പസങ്ഗേന സബ്ബാപി വിസുദ്ധിയോ ദസ്സേതും ‘‘ചതുബ്ബിധാ ഹി സുദ്ധീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുജ്ഝതി ഏതായാതി സുദ്ധി, യഥാധമ്മം ദേസനാവ സുദ്ധി ദേസനാസുദ്ധി. വുട്ഠാനസ്സാപി ചേത്ഥ ദേസനായ ഏവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഛിന്നമൂലാപത്തീനം പന അഭിക്ഖുതാപടിഞ്ഞാവ ദേസനാ. അധിട്ഠാനവിസിട്ഠോ സംവരോവ സുദ്ധി സംവരസുദ്ധി. ധമ്മേന സമേന പച്ചയാനം പരിയേട്ഠി ഏവ സുദ്ധി പരിയേട്ഠിസുദ്ധി. ചതൂസുപി പച്ചയേസു വുത്തവിധിനാ പച്ചവേക്ഖണാവ സുദ്ധി പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധി. ഏസ താവ സുദ്ധീസു സമാസനയോ. സുദ്ധിമന്തേസു പന ദേസനാ സുദ്ധി ഏതസ്സാതി ദേസനാസുദ്ധി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സുദ്ധി-സദ്ദോ പന വുത്തനയോവ. ഏവന്തി സംവരഭേദം സന്ധായാഹ. പഹായാതി വജ്ജേത്വാ, അകത്വാതി അത്ഥോ.

ദാതബ്ബട്ഠേന ദായം, തം ആദിയന്തീതി ദായാദാ. അനനുഞ്ഞാതേസു സബ്ബേന സബ്ബം പരിഭോഗാഭാവതോ, അനുഞ്ഞാതേസു ഏവ ച പരിഭോഗസമ്ഭവതോ ഭിക്ഖൂഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബപച്ചയാ ഭഗവതോ സന്തകാ. ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ മാ ആമിസദായാദാ. അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ ‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും നോ ആമിസദായാദാ’’’തി (മ. നി. ൧.൨൯) ഏവം പവത്തം ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ച ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അത്ഥേ സാധകം.

അവീതരാഗാനം തണ്ഹാപരവസതായ പച്ചയപരിഭോഗേ സാമിഭാവോ നത്ഥി, തദഭാവേന വീതരാഗാനം തത്ഥ സാമിഭാവോ യഥാരുചിപരിഭോഗസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി തേ പടികൂലമ്പി അപ്പടികൂലാകാരേന, അപ്പടികൂലമ്പി പടികൂലാകാരേന, തദുഭയമ്പി വജ്ജേത്വാ അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരേന പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദായകാനഞ്ച മനോരഥം പരിപൂരേന്തി. തേനാഹ ‘‘തേ ഹി തണ്ഹായ ദാസബ്യം അതീതത്താ സാമിനോ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി.

സബ്ബേസന്തി അരിയാനം, പുഥുജ്ജനാനഞ്ച. കഥം പുഥുജ്ജനാനം ഇമേ പരിഭോഗാ സമ്ഭവന്തി? ഉപചാരവസേന. യോ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സാപി സല്ലേഖപടിപത്തിയം ഠിതസ്സ പച്ചയഗേധം പഹായ തത്ഥ തത്ഥ അനുപലിത്തേന ചിത്തേന പരിഭോഗോ, സോ സാമിപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി. സീലവതോ പന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി, ദായകാനം മനോരഥസ്സ അവിരാധനതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ദായജ്ജപരിഭോഗേയേവ വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ പരിഭോഗേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തസ്സ സേക്ഖസങ്ഗഹതോ. സേക്ഖസുത്തം (സം. നി. ൫.൧൩) ഹേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം. തേനാഹ ‘‘സീലവാപി ഹീ’’തിആദി. പച്ചനീകത്താതി യഥാ ഇണായികോ അത്തനോ രുചിയാ ഇച്ഛിതദേസം ഗന്തും ന ലഭതി, ഏവം ഇണപരിഭോഗയുത്തോ ലോകതോ നിസ്സരിതും ന ലഭതീതി തപ്പടിപക്ഖത്താ സീലവതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ആണണ്യപരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘ആണണ്യപരിഭോഗോ വാ’’തി. ഏതേന നിപ്പരിയായതോ ചതുപരിഭോഗവിനിമുത്തോ വിസുംയേവായം പരിഭോഗോതി ദസ്സേതി. ഇമായ സിക്ഖായാതി സീലസങ്ഖാതായ സിക്ഖായ. കിച്ചകാരീതി പടിഞ്ഞാനുരൂപം പടിപജ്ജനതോ യുത്തപത്തകാരീ.

ഇദാനി തമേവ കിച്ചകാരിതം സുത്തപദേന വിഭാവേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിഹാരന്തി പതിസ്സയം. സയനാസനന്തി മഞ്ചാദിം. ഉഭയേനപി സേനാസനമേവ വുത്തം. ആപന്തി ഉദകം. സങ്ഘാടിരജൂപവാഹനന്തി പംസുമലാദിനോ സങ്ഘാടിഗതരജസ്സ ധോവനം. സുത്വാന ധമ്മം സുഗതേന ദേസിതന്തി ചീവരാദീസു ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതി സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮; മഹാനി. ൨൦൬) നയേന ഭഗവതാ ദേസിതം ധമ്മം സുത്വാ. സങ്ഖായ സേവേ വരപഞ്ഞസാവകോതി ‘‘പിണ്ഡ’’ന്തി വുത്തം പിണ്ഡപാതം, വിഹാരാദിപദേഹി വുത്തം സേനാസനം, ‘‘പിപാസാഗേലഞ്ഞസ്സ വൂപസമനതോ പാനീയമ്പി ഗിലാനപച്ചയോ’’തി ആപമുഖേന ദസ്സിതം ഗിലാനപച്ചയം, സങ്ഘാടിയാദിചീവരന്തി ചതുബ്ബിധം പച്ചയം സങ്ഖായ ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൪.൧൨൦; അ. നി. ൬.൫൮; ൮.൯; ധ. സ. ൧൩൫൫) നയേന പച്ചവേക്ഖിത്വാ. സേവേ സേവിതും സക്കുണേയ്യ ഉത്തമപഞ്ഞസ്സ ഭഗവതോ സാവകോ സേഖോ വാ പുഥുജ്ജനോ വാ.

യസ്മാ ച സങ്ഖായ സേവീ വരപഞ്ഞസാവകോ, തസ്മാ ഹി പിണ്ഡേ…പേ… പോക്ഖരേ വാരിബിന്ദു, തഥാ ഹോതി. കാലേനാതി അരിയാനം ഭോജനകാലേ. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. പരതോതി അഞ്ഞതോ ദായകതോ. അനുഗ്ഗഹാതി അനുകമ്പായ ബഹുമ്ഹി ഉപനീതേ മത്തം സോ ജഞ്ഞാ ജാനേയ്യ സതതം സബ്ബകാലം ഉപട്ഠിതോ ഉപട്ഠിതസ്സതി. ആലേപനരൂഹനേ യഥാതി ഭേസജ്ജലേപനേന വണസ്സ രുഹനേ വിയ, മത്തം ജാനേയ്യാതി യോജനാ. ആഹരേതി ആഹരേയ്യ. ‘‘ആഹരേയ്യാഹാര’’ന്തി വാ പാഠോ. യാപനത്ഥന്തി സരീരസ്സ യാപനായ. അമുച്ഛിതോതി തണ്ഹാമുച്ഛായ അമുച്ഛിതോ ഗേധം തണ്ഹം അനാപന്നോ.

അത്തനോ മാതുലസ്സ സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സേവ നാമസ്സ ഗഹിതത്താ ഭാഗിനേയ്യസങ്ഘരക്ഖിതസാമണേരോ. സാലികൂരന്തി സാലിഭത്തം. സുനിബ്ബുതന്തി സുസീതലം. അസഞ്ഞതോതി അപച്ചവേക്ഖണം സന്ധായാഹ. സബ്ബാസവപരിക്ഖീണോതി പരിക്ഖീണസബ്ബാസവോ.

പഠമസീലപഞ്ചകവണ്ണനാ

൨൦. പരിയന്തോ ഏതേസം അത്ഥീതി പരിയന്താനി, പരിയന്താനി സിക്ഖാപദാനി യേസം തേ പരിയന്തസിക്ഖാപദാ, തേസം പരിയന്തസിക്ഖാപദാനം. ഉപസമ്പന്നാനന്തി ഠപേത്വാ കല്യാണപുഥുജ്ജനസേക്ഖാസേക്ഖേ തദഞ്ഞേസം ഉപസമ്പന്നാനം. സാമഞ്ഞജോതനാപി ഹി വിസേസേ തിട്ഠതി. കുസലധമ്മേ യുത്താനന്തി വിപസ്സനാചാരേ യുത്തപയുത്താനം. സേക്ഖധമ്മാ പരിയന്താ പരമാ മരിയാദാ ഏതസ്സാതി സേക്ഖപരിയന്തോ. നാമരൂപപരിച്ഛേദതോ, കുസലധമ്മസമാദാനതോ വാ പന പട്ഠായ യാവ ഗോത്രഭൂ, താവ പവത്തകുസലധമ്മപ്പബന്ധോ സേക്ഖധമ്മേ ആഹച്ച ഠിതോ സേക്ഖപരിയന്തോ. സേക്ഖധമ്മാനം വാ ഹേട്ഠിമന്തഭൂതാ സിക്ഖിതബ്ബാ ലോകിയാ തിസ്സോ സിക്ഖാ സേക്ഖപരിയന്തോ, തസ്മിം സേക്ഖപരിയന്തേ. പരിപൂരകാരീനന്തി കിഞ്ചിപി സിക്ഖം അഹാപേത്വാ പൂരേന്താനം. ഉപരിവിസേസാധിഗമത്ഥം കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാനം. തതോ ഏവ സീലപാരിപൂരിഅത്ഥം പരിച്ചത്തജീവിതാനം. ദിട്ഠിസംകിലേസേന അപരാമസനീയതോ പാരിസുദ്ധിവന്തം സീലം അപരാമട്ഠപാരിസുദ്ധിസീലം. കിലേസാനം സബ്ബസോ പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ പാരിസുദ്ധിവന്തം സീലം പടിപ്പസ്സദ്ധിപാരിസുദ്ധിസീലം.

അനുപസമ്പന്നാനം അസേക്ഖാനം, സേക്ഖാനം, കല്യാണപുഥുജ്ജനാനഞ്ച സീലം മഹാനുഭാവതായ ആനുഭാവതോ അപരിയന്തമേവാതി ആഹ ‘‘ഗണനവസേന സപരിയന്തത്താ’’തി. കായവാചാനം സംവരണതോ, വിനയനതോ ച സംവരവിനയാ. പേയ്യാലമുഖേന നിദ്ദിട്ഠാതി തത്ഥ തത്ഥ സത്ഥാരാ ദേസിതവിത്ഥാരനയേന യഥാവുത്തഗണനതോ നിദ്ദിട്ഠാ. സിക്ഖാതി സീലസങ്ഖാതാ സിക്ഖാ. വിനയസംവരേതി വിനയപിടകേ. ഗണനവസേന സപരിയന്തമ്പി ഉപസമ്പന്നാനം സീലന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യം കിഞ്ചി ഹി ഉപസമ്പന്നേന സിക്ഖിതബ്ബം സീലം നാമ, തത്ഥ കസ്സചിപി അനവസേസതോ അനവസേസവസേന. സമാദാനഭാവന്തി സമാദാനസബ്ഭാവം. ലാഭ…പേ… വസേന അദിട്ഠപരിയന്തഭാവോ ലാഭാദിഹേതു സീലസ്സ അവീതിക്കമോ.

ധനം ചജേ അങ്ഗവരസ്സ ഹേതു പാരിപന്ഥികചോരാദീഹി ഉപദ്ദുതോ. അങ്ഗം ചജേ ജീവിതം രക്ഖമാനോ സപ്പദട്ഠാദികാലേ. അങ്ഗം ധനം ജീവിതഞ്ചാപി സബ്ബം, ചജേ നരോ ധമ്മമനുസ്സരന്തോ സുതസോമമഹാബോധിസത്താദയോ വിയ. തേനാഹ ‘‘ഇമം സപ്പുരിസാനുസ്സതിം അവിജഹന്തോ’’തി. ജിഘച്ഛാപരിസ്സമേന ജീവിതസംസയേ സതിപി. സിക്ഖാപദം അവീതിക്കമ്മാതി അസ്സാമികേസു അമ്ബഫലേസു ഭൂമിയം പതിതേസു സമീപേയേവ സന്തേസുപി പടിഗ്ഗാഹകാഭാവേന അപരിഭുഞ്ജന്തോ പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദം അവീതിക്കമിത്വാ.

സീലവന്തസ്സാതി സീലവന്തഭാവസ്സ കാരണാ, സീലവന്തസ്സ വാ തുയ്ഹം ഏതാദിസം അംസേന വാഹണാദികം കിച്ചം കരോതി, കാരണാ സീലസ്സാതി അധിപ്പായോ. സുധോതജാതിമണി വിയാതി ചതൂസു പാസാണേസു സമ്മദേവ ധോതജാതിമണി വിയ. മഹാസങ്ഘരക്ഖിതഭാഗിനേയ്യസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരാനം വിയാതി മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ, തസ്സേവ ഭാഗിനേയ്യസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ വിയ ച. ‘‘കിമത്ഥം മയം ഇധാഗതാ’’തി മഹാജനസ്സ വിപ്പടിസാരോ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അച്ഛരികായാതി അങ്ഗുലിഫോടനേന. അസതിയാതി സതിസമ്മോസേന. അഞ്ഞാണപകതന്തി അഞ്ഞാണേന അപരജ്ഝിത്വാ കതം, അജാനിത്വാ കതന്തി അത്ഥോ.

അപ്പസ്സുതോപി ചേ ഹോതീതി സുത്തഗേയ്യാദിസുതരഹിതോ ഹോതി ചേ. സീലേസു അസമാഹിതോതി പാതിമോക്ഖസംവരാദിസീലേസുപി ന സമ്മാ പതിട്ഠിതോ ഹോതി ചേ. നാസ്സ സമ്പജ്ജതേ സുതന്തി അസ്സ സീലരഹിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സുതം അത്തനോ, പരേസഞ്ച കത്ഥചി ഭവസമ്പത്തിആവഹം ന ഹോതി. ‘‘ദുസ്സീലോയം പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി ഹി സിക്ഖാകാമാ ന തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമന്തി. ബഹുസ്സുതോപി ചേതി ഏത്ഥ ചേ-തി നിപാതമത്തം. പസംസിതോതി പസംസിതോ ഏവ നാമ.

രാഗവസേന അപരാമട്ഠഗഹണേന തണ്ഹാപരാമാസാഭാവമാഹ. തഥാരൂപന്തി രാഗവസേന അപരാമട്ഠം. ഭിന്ദിത്വാതി ഹനിത്വാ. സഞ്ഞപേസ്സാമീതി സഞ്ഞത്തിം കരിസ്സാമി, അപ്പകം വേലം മം വിസ്സേജ്ജേതുന്തി അധിപ്പായോ. അട്ടിയാമീതി ജിഗുച്ഛാമി. ഹരായാമീതി ലജ്ജാമി.

പലിപന്നോതി സീദന്തോ, സമ്മക്ഖിതോ വാ. സീലേനേവ സദ്ധിം മരിസ്സാമീതി സീലം അവിനാസേന്തോ തേന സഹേവ മരിസ്സാമി, ന ഇദാനി കദാചിപി തം പരിച്ചജിസ്സാമി. സതി ഹി ഭവാദാനേ സീലേന വിയോഗോ സിയാ, ഭവമേവ നാദിയിസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. രോഗം സമ്മസന്തോതി രോഗഭൂതം വേദനം വേദനാമുഖേന സേസാരൂപധമ്മേ, രൂപധമ്മേ ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സന്തോ.

രുപ്പതോതി വികാരം ആപാദിയമാനസരീരസ്സ. പരിസുസ്സതീതി സമന്തതോ സുസ്സതി. യഥാ കിം? പുപ്ഫം യഥാ പംസുനി ആതപേ കതം സൂരിയാതപസന്തത്തേ പംസുനി ഠപിതം സിരീസാദിപുപ്ഫം വിയാതി അത്ഥോ. അജഞ്ഞന്തി അമനുഞ്ഞം ജിഗുച്ഛനീയം. ജഞ്ഞസങ്ഖാതന്തി ബാലേഹി ‘‘ജഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം കിത്തിതം. ജഞ്ഞരൂപം അപസ്സതോതി യഥാഭൂതം അപ്പസ്സതോ അവിദ്ദസുനോ ‘‘ജഞ്ഞ’’ന്തി പസംസിതം. ധിരത്ഥുമന്തി ധി അത്ഥു ഇമം, ധി-സദ്ദയോഗേന സബ്ബത്ഥ ഉപയോഗവചനം, ഇമസ്സ പൂതികായസ്സ ധികാരോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. ദുഗ്ഗന്ധിയന്തി ദുഗ്ഗന്ധികം ദുഗ്ഗന്ധവന്തം. യത്ഥ യഥാവുത്തേ പൂതികായേ രാഗഹേതു പമത്താ പമാദം ആപന്നാ. പജാതി സത്താ. ഹാപേന്തി മഗ്ഗം സുഗതൂപപത്തിയാതി സുഗതൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം, സീലമ്പി ഹാപേന്തി, പഗേവ ഝാനാദിന്തി അധിപ്പായോ. കേവലം ‘‘അരഹന്തോ’’തി വത്തബ്ബാ സാവകഖീണാസവാ, ഇതരേ പന പച്ചേകബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാതി സഹ വിസേസനേനാതി ആഹ ‘‘അരഹന്താദീന’’ന്തി. സബ്ബദരഥപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി സബ്ബകിലേസദരഥപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ.

ദുതിയസീലപഞ്ചകവണ്ണനാ

പാണാതിപാതാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാനാദീനം അഗ്ഗമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസപരിയോസാനാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പഹാനാദീതി ആദി-സദ്ദേന വേരമണിആദീനം ചതുന്നം. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘പഹാനവസേനാ’’തി ലിഖന്തി, സാ പമാദലേഖാ. പാണാതിപാതസ്സ പഹാനം സീലന്തി ഹിരോത്തപ്പകരുണാലോഭാദിപമുഖേന യേന കുസലചിത്തുപ്പാദേന പാണാതിപാതോ പഹീയതി, തം പാണാതിപാതസ്സ പഹാനം സീലനട്ഠേന സീലം. തഥാ പാണാതിപാതാ വിരതി വേരമണീ സീലം. പാണാതിപാതസ്സ പടിപക്ഖചേതനാ ചേതനാ സീലം. പാണാതിപാതസ്സ സംവരണം പവേസദ്വാരപിധാനം സംവരോ സീലം. പാണാതിപാതസ്സ അവീതിക്കമനം അവീതിക്കമോ സീലം. അദിന്നാദാനസ്സാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഭിജ്ഝാദീനം പന അനഭിജ്ഝാദിവസേന പഹാനം വേദിതബ്ബം. വേരമണീ ചേതനാ തംസമ്പയുത്താ സംവരാവീതിക്കമാ തപ്പമുഖാ ധമ്മാ.

ഏവം ദസകുസലകമ്മപഥവസേന പഹാനസീലാദീനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഉപായാനം അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം, അട്ഠാരസന്നം മഹാവിപസ്സനാനം, അരിയമഗ്ഗാനഞ്ച വസേന താനി ദസ്സേതും ‘‘നേക്ഖമ്മേനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നേക്ഖമ്മേനാതി അലോഭപ്പധാനേന കുസലചിത്തുപ്പാദേന. കുസലാ ഹി ധമ്മാ കാമപടിപക്ഖാ ഇധ ‘‘നേക്ഖമ്മ’’ന്തി അധിപ്പേതാ. തേനാഹ ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം സീല’’ന്തിആദി. തത്ഥ പഹാനസീലാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. വിസേസമേവ വക്ഖാമ. അബ്യാപാദേനാതി മേത്തായ. ആലോകസഞ്ഞായാതി വിഭൂതം കത്വാ മനസികരണേന ഉപട്ഠിതആലോകസഞ്ജാനനേന. അവിക്ഖേപേനാതി സമാധിനാ. ധമ്മവവത്ഥാനേനാതി കുസലാദിധമ്മാനം യാഥാവനിച്ഛയേന. സപച്ചയനാമരൂപവവത്ഥാനേനാതിപി വദന്തി.

ഏവം കാമച്ഛന്ദാദിനീവരണപ്പഹാനേന ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൩൮) വുത്തായ പഠമജ്ഝാനാധിഗമസ്സ ഉപായഭൂതായ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ വസേന പഹാനസീലാദീനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സഉപായാനം അട്ഠസമാപത്തിആദീനം വസേന ദസ്സേതും ‘‘ഞാണേനാ’’തിആദി വുത്തം. നാമരൂപപരിഗ്ഗഹകങ്ഖാവിതരണാനം ഹി വിബന്ധഭൂതസ്സ മോഹസ്സ ദൂരീകരണേന ഞാതപരിഞ്ഞായ ഠിതസ്സ അനിച്ചസഞ്ഞാദയോ സിജ്ഝന്തി. തഥാ ഝാനസമാപത്തീസു അഭിരതിനിമിത്തേന പാമോജ്ജേന. തത്ഥ അനഭിരതിയാ വിനോദിതായ ഝാനാദീനം സമധിഗമോതി സമാപത്തിവിപസ്സനാനം അരതിവിനോദനഅവിജ്ജാപദാലനാദിനാ ഉപായോതി വുത്തം ‘‘ഞാണേന അവിജ്ജായ, പാമോജ്ജേന അരതിയാ’’തി. ഉപ്പടിപാടിനിദ്ദേസോ പന നീവരണസഭാവായ അവിജ്ജായ ഹേട്ഠാനീവരണേസുപി സങ്ഗഹദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം.