൯. ബ്രഹ്മവിഹാരനിദ്ദേസോ

മേത്താഭാവനാകഥാ

൨൪൦. അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠേസു പന മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാതി ഇമേസു ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു മേത്തം ഭാവേതുകാമേന താവ ആദികമ്മികേന യോഗാവചരേന ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന ഗഹിതകമ്മട്ഠാനേന ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാ വിവിത്തേ പദേസേ സുപഞ്ഞത്തേ ആസനേ സുഖനിസിന്നേന ആദിതോ താവ ദോസേ ആദീനവോ, ഖന്തിയഞ്ച ആനിസംസോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോ.

കസ്മാ? ഇമായ ഹി ഭാവനായ ദോസോ പഹാതബ്ബോ, ഖന്തി അധിഗന്തബ്ബാ. ന ച സക്കാ കിഞ്ചി അദിട്ഠാദീനവം പഹാതും, അവിദിതാനിസംസം വാ അധിഗന്തും. തസ്മാ ‘‘ദുട്ഠോ ഖോ, ആവുസോ, ദോസേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ പാണമ്പി ഹനതീ’’തിആദീനം (അ. നി. ൩.൭൨) വസേന ദോസേ ആദീനവോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ഖന്തീ പരമം തപോ തിതിക്ഖാ, നിബ്ബാനം പരമം വദന്തി ബുദ്ധാ’’; (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൪);

‘‘ഖന്തിബലം ബലാനീകം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം’’. (ധ. പ. ൩൯൯; സു. നി. ൬൨൮);

‘‘ഖന്താ ഭിയ്യോ ന വിജ്ജതീ’’തിആദീനം (സം. നി. ൧.൨൫൦) വസേന ഖന്തിയം ആനിസംസോ വേദിതബ്ബോ.

അഥേവം ദിട്ഠാദീനവതോ ദോസതോ ചിത്തം വിവേചനത്ഥായ, വിദിതാനിസംസായ ച ഖന്തിയാ സംയോജനത്ഥായ മേത്താഭാവനാ ആരഭിതബ്ബാ. ആരഭന്തേന ച ആദിതോവ പുഗ്ഗലഭേദോ ജാനിതബ്ബോ ‘‘ഇമേസു പുഗ്ഗലേസു മേത്താ പഠമം ന ഭാവേതബ്ബാ, ഇമേസു നേവ ഭാവേതബ്ബാ’’തി.

അയഞ്ഹി മേത്താ അപ്പിയപുഗ്ഗലേ, അതിപ്പിയസഹായകേ, മജ്ഝത്തേ, വേരീപുഗ്ഗലേതി ഇമേസു ചതൂസു പഠമം ന ഭാവേതബ്ബാ. ലിങ്ഗവിസഭാഗേ ഓധിസോ ന ഭാവേതബ്ബാ. കാലകതേ ന ഭാവേതബ്ബാവ. കിംകാരണാ അപ്പിയാദീസു പഠമം ന ഭാവേതബ്ബാ? അപ്പിയം ഹി പിയട്ഠാനേ ഠപേന്തോ കിലമതി. അതിപ്പിയസഹായകം മജ്ഝത്തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ കിലമതി, അപ്പമത്തകേപി ചസ്സ ദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ ആരോദനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹോതി. മജ്ഝത്തം ഗരുട്ഠാനേ ച പിയട്ഠാനേ ച ഠപേന്തോ കിലമതി. വേരിമനുസ്സരതോ കോധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ അപ്പിയാദീസു പഠമം ന ഭാവേതബ്ബാ.

ലിങ്ഗവിസഭാഗേ പന തമേവ ആരബ്ഭ ഓധിസോ ഭാവേന്തസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. അഞ്ഞതരോ കിര അമച്ചപുത്തോ കുലൂപകത്ഥേരം പുച്ഛി ‘‘ഭന്തേ, കസ്സ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ’’തി? ഥേരോ ‘‘പിയപുഗ്ഗലേ’’തി ആഹ. തസ്സ അത്തനോ ഭരിയാ പിയാ ഹോതി. സോ തസ്സാ മേത്തം ഭാവേന്തോ സബ്ബരത്തിം ഭിത്തിയുദ്ധമകാസി. തസ്മാ ലിങ്ഗവിസഭാഗേ ഓധിസോ ന ഭാവേതബ്ബാ.

കാലകതേ പന ഭാവേന്തോ നേവ അപ്പനം, ന ഉപചാരം പാപുണാതി. അഞ്ഞതരോ കിര ദഹരഭിക്ഖു ആചരിയം ആരബ്ഭ മേത്തം ആരഭി. തസ്സ മേത്താ നപ്പവത്തതി. സോ മഹാഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പഗുണാവ മേ മേത്താഝാനസമാപത്തി, ന ച നം സമാപജ്ജിതും സക്കോമി, കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘നിമിത്തം, ആവുസോ, ഗവേസാഹീ’’തി ആഹ. സോ ഗവേസന്തോ ആചരിയസ്സ മതഭാവം ഞത്വാ അഞ്ഞം ആരബ്ഭ മേത്തായന്തോ സമാപത്തിം അപ്പേസി. തസ്മാ കാലകതേ ന ഭാവേതബ്ബാവ.

൨൪൧. സബ്ബപഠമം പന ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമി നിദ്ദുക്ഖോ’’തി വാ, ‘‘അവേരോ അബ്യാപജ്ജോ അനീഘോ സുഖീ അത്താനം പരിഹരാമീ’’തി വാ ഏവം പുനപ്പുനം അത്തനിയേവ ഭാവേതബ്ബാ.

ഏവം സന്തേ യം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൪൩) വുത്തം –

‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി? സേയ്യഥാപി നാമ ഏകം പുഗ്ഗലം പിയം മനാപം ദിസ്വാ മേത്തായേയ്യ, ഏവമേവ സബ്ബേ സത്തേ മേത്തായ ഫരതീ’’തി.

‘‘യഞ്ച പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൨.൨൨) –

‘‘കതമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനോധിസോഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തി ഭാവേതബ്ബാ, സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തു’’ അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തു. സബ്ബേ പാണാ… സബ്ബേ ഭൂതാ… സബ്ബേ പുഗ്ഗലാ… സബ്ബേ അത്തഭാവപരിയാപന്നാ അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’’തിആദി –

വുത്തം. യഞ്ച മേത്തസുത്തേ (ഖു. പാ. ൯.൩; സു. നി. ൧൪൫) –

‘‘സുഖിനോവ ഖേമിനോ ഹോന്തു,

സബ്ബസത്താ ഭവന്തു സുഖിതത്താ’’തിആദി. –

വുത്തം, തം വിരുജ്ഝതി. ന ഹി തത്ഥ അത്തനി ഭാവനാ വുത്താതി ചേ. തഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? തഞ്ഹി അപ്പനാവസേന വുത്തം. ഇദം സക്ഖിഭാവവസേന.

സചേപി ഹി വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സം വാ ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമീ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനി മേത്തം ഭാവേതി, നേവസ്സ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമീ’’തി ഭാവയതോ പന യഥാ അഹം സുഖകാമോ ദുക്ഖപടിക്കൂലോ ജീവിതുകാമോ അമരിതുകാമോ ച, ഏവം അഞ്ഞേപി സത്താതി അത്താനം സക്ഖിം കത്വാ അഞ്ഞസത്തേസു ഹിതസുഖകാമതാ ഉപ്പജ്ജതി. ഭഗവതാപി –

‘‘സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാ,

നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചി;

ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസം,

തസ്മാ ന ഹിംസേ പരമത്തകാമോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൧൯; ഉദാ. ൪൧); –

വദതാ അയം നയോ ദസ്സിതോ.

൨൪൨. തസ്മാ സക്ഖിഭാവത്ഥം പഠമം അത്താനം മേത്തായ ഫരിത്വാ തദനന്തരം സുഖപ്പവത്തനത്ഥം യ്വായം പിയോ മനാപോ ഗരു ഭാവനീയോ ആചരിയോ വാ ആചരിയമത്തോ വാ ഉപജ്ഝായോ വാ ഉപജ്ഝായമത്തോ വാ തസ്സ ദാനപിയവചനാദീനി പിയമനാപത്തകാരണാനി സീലസുതാദീനി ഗരുഭാവനീയത്തകാരണാനി ച അനുസ്സരിത്വാ ‘‘ഏസ സപ്പുരിസോ സുഖീ ഹോതു നിദ്ദുക്ഖോ’’തിആദിനാ നയേന മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ.

ഏവരൂപേ ച പുഗ്ഗലേ കാമം അപ്പനാ സമ്പജ്ജതി, ഇമിനാ പന ഭിക്ഖുനാ താവതകേനേവ തുട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാ സീമാസമ്ഭേദം കത്തുകാമേന തദനന്തരം അതിപ്പിയസഹായകേ, അതിപ്പിയസഹായകതോ മജ്ഝത്തേ, മജ്ഝത്തതോ വേരീപുഗ്ഗലേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. ഭാവേന്തേന ച ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ മുദും കമ്മനിയം ചിത്തം കത്വാ തദനന്തരേ തദനന്തരേ ഉപസംഹരിതബ്ബം.

യസ്സ പന വേരീപുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, മഹാപുരിസജാതികത്താ വാ അനത്ഥം കരോന്തേപി പരേ വേരീസഞ്ഞാവ നുപ്പജ്ജതി, തേന ‘‘മജ്ഝത്തേ മേ മേത്തചിത്തം കമ്മനിയം ജാതം, ഇദാനി നം വേരിമ്ഹി ഉപസംഹരാമീ’’തി ബ്യാപാരോവ ന കാതബ്ബോ. യസ്സ പന അത്ഥി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മജ്ഝത്തതോ വേരീപുഗ്ഗലേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ’’തി.

൨൪൩. സചേ പനസ്സ വേരിമ്ഹി ചിത്തമുപസംഹരതോ തേന കതാപരാധാനുസ്സരണേന പടിഘമുപ്പജ്ജതി, അഥാനേന പുരിമപുഗ്ഗലേസു യത്ഥ കത്ഥചി പുനപ്പുനം മേത്തം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠഹിത്വാ പുനപ്പുനം തം പുഗ്ഗലം മേത്തായന്തേന പടിഘം വിനോദേതബ്ബം. സചേ ഏവമ്പി വായമതോ ന നിബ്ബാതി, അഥ –

കകചൂപമഓവാദ-ആദീനം അനുസാരതോ;

പടിഘസ്സ പഹാനായ, ഘടിതബ്ബം പുനപ്പുനം.

തഞ്ച ഖോ ഇമിനാ ആകാരേന അത്താനം ഓവദന്തേനേവ ‘‘അരേ കുജ്ഝനപുരിസ, നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘ഉഭതോദണ്ഡകേന ചേപി, ഭിക്ഖവേ, കകചേന ചോരാ ഓചരകാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓകന്തേയ്യും, തത്രാപി യോ മനോ പദോസേയ്യ. ന മേ സോ തേന സാസനകരോ’തി (മ. നി. ൧.൨൩൨) ച,

‘തസ്സേവ തേന പാപിയോ, യോ കുദ്ധം പടികുജ്ഝതി;

കുദ്ധമപ്പടികുജ്ഝന്തോ, സങ്ഗാമം ജേതി ദുജ്ജയം.

‘‘‘ഉഭിന്നമത്ഥം ചരതി, അത്തനോ ച പരസ്സ ച;

പരം സങ്കുപിതം ഞത്വാ, യോ സതോ ഉപസമ്മതീ’തി ച. (സം. നി. ൧.൧൮൮); –

‘‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സപത്തകന്താ സപത്തകരണാ കോധനം ആഗച്ഛന്തി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. കതമേ സത്ത? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി അഹോ വതായം ദുബ്ബണ്ണോ അസ്സാതി. തം കിസ്സഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ വണ്ണവതായ നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കിഞ്ചാപി സോ ഹോതി സുന്ഹാതോ സുവിലിത്തോ കപ്പിതകേസമസ്സു ഓദാതവത്ഥവസനോ, അഥ ഖോ സോ ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതി കോധാഭിഭൂതോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ ധമ്മോ സപത്തകന്തോ സപത്തകരണോ കോധനം ആഗച്ഛതി ഇത്ഥിം വാ പുരിസം വാ. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ ഏവം ഇച്ഛതി അഹോവതായം ദുക്ഖം സയേയ്യാതി…പേ… ന പചുരത്ഥോ അസ്സാതി…പേ… ന ഭോഗവാ അസ്സാതി…പേ… ന യസവാ അസ്സാതി…പേ… ന മിത്തവാ അസ്സാതി…പേ… ന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജേയ്യാതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, സപത്തോ സപത്തസ്സ സുഗതിഗമനേന നന്ദതി. കോധനായം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ കോധാഭിഭൂതോ കോധപരേതോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന വാചായ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി കോധാഭിഭൂതോ’തി (അ. നി. ൭.൬൪) ച,

‘‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഛവാലാതം ഉഭതോപദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥഗതം നേവ ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി, ന അരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം ഫരതി. തഥൂപമാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമീ’തി ച,

‘‘സോ ദാനി ത്വം ഏവം കുജ്ഝന്തോ ന ചേവ ഭഗവതോ സാസനകരോ ഭവിസ്സസി, പടികുജ്ഝന്തോ ച കുദ്ധപുരിസതോപി പാപിയോ ഹുത്വാ ന ദുജ്ജയം സങ്ഗാമം ജേസ്സസി, സപത്തകരണേ ച ധമ്മേ അത്താവ അത്തനോ കരിസ്സസി, ഛവാലാതൂപമോ ച ഭവിസ്സസീ’’തി.

൨൪൪. തസ്സേവം ഘടയതോ വായമതോ സചേ തം പടിഘം വൂപസമ്മതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ വൂപസമ്മതി, അഥ യോ യോ ധമ്മോ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വൂപസന്തോ ഹോതി പരിസുദ്ധോ, അനുസ്സരിയമാനോ പസാദം ആവഹതി, തം തം അനുസ്സരിത്വാ ആഘാതോ പടിവിനേതബ്ബോ.

ഏകച്ചസ്സ ഹി കായസമാചാരോവ ഉപസന്തോ ഹോതി. ഉപസന്തഭാവോ ചസ്സ ബഹും വത്തപടിപത്തിം കരോന്തസ്സ സബ്ബജനേന ഞായതി. വചീസമാചാരമനോസമാചാരാ പന അവൂപസന്താ ഹോന്തി. തസ്സ തേ അചിന്തേത്വാ കായസമാചാരവൂപസമോയേവ അനുസ്സരിതബ്ബോ.

ഏകച്ചസ്സ വചീസമാചാരോവ ഉപസന്തോ ഹോതി. ഉപസന്തഭാവോ ചസ്സ സബ്ബജനേന ഞായതി. സോ ഹി പകതിയാ ച പടിസന്ഥാരകുസലോ ഹോതി സഖിലോ സുഖസമ്ഭാസോ സമ്മോദകോ ഉത്താനമുഖോ പുബ്ബഭാസീ മധുരേന സരേന ധമ്മം ഓസാരേതി, പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി ധമ്മകഥം കഥേതി. കായസമാചാരമനോസമാചാരാ പന അവൂപസന്താ ഹോന്തി, തസ്സ തേ അചിന്തേത്വാ വചീസമാചാരവൂപസമോയേവ അനുസ്സരിതബ്ബോ.

ഏകച്ചസ്സ മനോസമാചാരോവ ഉപസന്തോ ഹോതി, ഉപസന്തഭാവോ ചസ്സ ചേതിയവന്ദനാദീസു സബ്ബജനസ്സ പാകടോ ഹോതി. യോ ഹി അവൂപസന്തചിത്തോ ഹോതി, സോ ചേതിയം വാ ബോധിം വാ ഥേരേ വാ വന്ദമാനോ ന സക്കച്ചം വന്ദതി, ധമ്മസ്സവനമണ്ഡപേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ വാ പചലായന്തോ വാ നിസീദതി. ഉപസന്തചിത്തോ പന ഓകപ്പേത്വാ വന്ദതി, ഓഹിതസോതോ അട്ഠിംകത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ ചിത്തപ്പസാദം കരോന്തോ ധമ്മം സുണാതി. ഇതി ഏകച്ചസ്സ മനോസമാചാരോവ ഉപസന്തോ ഹോതി, കായവചീസമാചാരാ അവൂപസന്താ ഹോന്തി, തസ്സ തേ അചിന്തേത്വാ മനോസമാചാരവൂപസമോയേവ അനുസ്സരിതബ്ബോ.

ഏകച്ചസ്സ പന ഇമേസു തീസു ധമ്മേസു ഏകോപി അവൂപസന്തോ ഹോതി, തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ‘‘കിഞ്ചാപി ഏസ ഇദാനി മനുസ്സലോകേ ചരതി, അഥ ഖോ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന അട്ഠമഹാനിരയസോളസഉസ്സദനിരയപരിപൂരകോ ഭവിസ്സതീ’’തി കാരുഞ്ഞം ഉപട്ഠപേതബ്ബം. കാരുഞ്ഞമ്പി ഹി പടിച്ച ആഘാതോ വൂപസമ്മതി.

ഏകച്ചസ്സ തയോപിമേ ധമ്മാ വൂപസന്താ ഹോന്തി, തസ്സ യം യം ഇച്ഛതി, തം തം അനുസ്സരിതബ്ബം. താദിസേ ഹി പുഗ്ഗലേ ന ദുക്കരാ ഹോതി മേത്താഭാവനാതി.

ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം – ‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ആഘാതപടിവിനയാ. യത്ഥ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നോ ആഘാതോ സബ്ബസോ പടിവിനോദേതബ്ബോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൨) ഇദം പഞ്ചകനിപാതേ ആഘാതപടിവിനയസുത്തം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൨൪൫. സചേ പനസ്സ ഏവമ്പി വായമതോ ആഘാതോ ഉപ്പജ്ജതിയേവ, അഥാനേന ഏവം അത്താ ഓവദിതബ്ബോ –

‘‘അത്തനോ വിസയേ ദുക്ഖം, കതം തേ യദി വേരിനാ;

കിം തസ്സാവിസയേ ദുക്ഖം, സചിത്തേ കത്തുമിച്ഛസി.

‘‘ബഹൂപകാരം ഹിത്വാന, ഞാതിവഗ്ഗം രുദമ്മുഖം;

മഹാനത്ഥകരം കോധം, സപത്തം ന ജഹാസി കിം.

‘‘യാനി രക്ഖസി സീലാനി, തേസം മൂലനികന്തനം;

കോധം നാമുപളാലേസി, കോ തയാ സദിസോ ജളോ.

‘‘കതം അനരിയം കമ്മം, പരേന ഇതി കുജ്ഝസി;

കിം നു ത്വം താദിസംയേവ, യോ സയം കത്തുമിച്ഛസി.

‘‘ദോസേതുകാമോ യദി തം, അമനാപം പരോ കരി;

ദോസുപ്പാദേന തസ്സേവ, കിം പൂരേസി മനോരഥം.

‘‘ദുക്ഖം തസ്സ ച നാമ ത്വം, കുദ്ധോ കാഹസി വാ നവാ;

അത്താനം പനിദാനേവ, കോധദുക്ഖേന ബാധസി.

‘‘കോധം വാ അഹിതം മഗ്ഗം, ആരൂള്ഹാ യദി വേരിനോ;

കസ്മാ തുവമ്പി കുജ്ഝന്തോ, തേസംയേവാനുസിക്ഖസി.

‘‘യം ദോസം തവ നിസ്സായ, സത്തുനാ അപ്പിയം കതം;

തമേവ ദോസം ഛിന്ദസ്സു, കിമട്ഠാനേ വിഹഞ്ഞസി.

‘‘ഖണികത്താ ച ധമ്മാനം, യേഹി ഖന്ധേഹി തേ കതം;

അമനാപം നിരുദ്ധാ തേ, കസ്സ ദാനീധ കുജ്ഝസി.

‘‘ദുക്ഖം കരോതി യോ യസ്സ, തം വിനാ കസ്സ സോ കരേ;

സയമ്പി ദുക്ഖഹേതുത്ത, മിതി കിം തസ്സ കുജ്ഝസീ’’തി.

൨൪൬. സചേ പനസ്സ ഏവം അത്താനം ഓവദതോപി പടിഘം നേവ വൂപസമ്മതി, അഥാനേന അത്തനോ ച പരസ്സ ച കമ്മസ്സകതാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. തത്ഥ അത്തനോ താവ ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ ‘‘അമ്ഭോ ത്വം തസ്സ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സസി? നനു തവേവ ചേതം ദോസനിദാനം കമ്മം അനത്ഥായ സംവത്തിസ്സതി? കമ്മസ്സകോ ഹി ത്വം കമ്മദായാദോ കമ്മയോനി കമ്മബന്ധു കമ്മപടിസരണോ, യം കമ്മം കരിസ്സസി, തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സസി, ഇദഞ്ച തേ കമ്മം നേവ സമ്മാസമ്ബോധിം, ന പച്ചേകബോധിം, ന സാവകഭൂമിം, ന ബ്രഹ്മത്തസക്കത്തചക്കവത്തിപദേസരാജാദിസമ്പത്തീനം അഞ്ഞതരം സമ്പത്തിം സാധേതും സമത്ഥം, അഥ ഖോ സാസനതോ ചാവേത്വാ വിഘാസാദാദിഭാവസ്സ ചേവ നേരയികാദിദുക്ഖവിസേസാനഞ്ച തേ സംവത്തനികമിദം കമ്മം. സോ ത്വം ഇദം കരോന്തോ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി വീതച്ചിതേ വാ അങ്ഗാരേ, ഗൂഥം വാ ഗഹേത്വാ പരം പഹരിതുകാമോ പുരിസോ വിയ അത്താനമേവ പഠമം ദഹസി ചേവ ദുഗ്ഗന്ധഞ്ച കരോസീ’’തി.

ഏവം അത്തനോ കമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരസ്സപി ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ ‘‘ഏസോപി തവ കുജ്ഝിത്വാ കിം കരിസ്സതി? നനു ഏതസ്സേവേതം അനത്ഥായ സംവത്തിസ്സതി? കമ്മസ്സകോ ഹി അയമായസ്മാ കമ്മദായാദോ…പേ… യം കമ്മം കരിസ്സതി, തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സതി. ഇദഞ്ചസ്സ കമ്മം നേവ സമ്മാസമ്ബോധിം, ന പച്ചേകബോധിം, ന സാവകഭൂമിം, ന ബ്രഹ്മത്തസക്കത്തചക്കവത്തിപദേസരാജാദിസമ്പത്തീനം അഞ്ഞതരം സമ്പത്തിം സാധേതും സമത്ഥം, അഥ ഖോ സാസനതോ ചാവേത്വാ വിഘാസാദാദിഭാവസ്സ ചേവ നേരയികാദിദുക്ഖവിസേസാനഞ്ചസ്സ സംവത്തനികമിദം കമ്മം. സ്വായം ഇദം കരോന്തോ പടിവാതേ ഠത്വാ പരം രജേന ഓകിരിതുകാമോ പുരിസോ വിയ അത്താനംയേവ ഓകിരതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘യോ അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി,

സുദ്ധസ്സ പോസസ്സ അനങ്ഗണസ്സ;

തമേവ ബാലം പച്ചേതി പാപം,

സുഖുമോ രജോ പടിവാതംവ ഖിത്തോ’’’തി. (ധ. പ. ൧൨൫; സു. നി. ൬൬൭);

൨൪൭. സചേ പനസ്സ ഏവം കമ്മസ്സകതമ്പി പച്ചവേക്ഖതോ നേവ വൂപസമ്മതി, അഥാനേന സത്ഥു പുബ്ബചരിയഗുണാ അനുസ്സരിതബ്ബാ.

തത്രായം പച്ചവേക്ഖണാനയോ – അമ്ഭോ പബ്ബജിത, നനു തേ സത്ഥാ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ ബോധിസത്തോപി സമാനോ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരയമാനോ തത്ഥ തത്ഥ വധകേസുപി പച്ചത്ഥികേസു ചിത്തം നപ്പദൂസേസി. സേയ്യഥിദം, സീലവജാതകേ താവ അത്തനോ ദേവിയാ പദുട്ഠേന പാപഅമച്ചേന ആനീതസ്സ പടിരഞ്ഞോ തിയോജനസതം രജ്ജം ഗണ്ഹന്തസ്സ നിസേധനത്ഥായ ഉട്ഠിതാനം അമച്ചാനം ആവുധമ്പി ഛുപിതും ന അദാസി. പുന സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന ആമകസുസാനേ ഗലപ്പമാണം ഭൂമിം ഖണിത്വാ നിഖഞ്ഞമാനോ ചിത്തപ്പദോസമത്തമ്പി അകത്വാ കുണപഖാദനത്ഥം ആഗതാനം സിങ്ഗാലാനം പംസുവിയൂഹനം നിസ്സായ പുരിസകാരം കത്വാ പടിലദ്ധജീവിതോ യക്ഖാനുഭാവേന അത്തനോ സിരിഗബ്ഭം ഓരുയ്ഹ സിരിസയനേ സയിതം പച്ചത്ഥികം ദിസ്വാ കോപം അകത്വാവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സപഥം കത്വാ തം മിത്തട്ഠാനേ ഠപയിത്വാ ആഹ –

‘‘ആസീസേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹമത്താനം, യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹൂ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൫൧);

ഖന്തിവാദീജാതകേ ദുമ്മേധേന കാസിരഞ്ഞാ ‘‘കിംവാദീ ത്വം സമണാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഖന്തിവാദീ നാമാഹ’’ന്തി വുത്തേ സകണ്ടകാഹി കസാഹി താളേത്വാ ഹത്ഥപാദേസു ഛിജ്ജമാനേസു കോപമത്തമ്പി നാകാസി.

അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം മഹല്ലകോ പബ്ബജ്ജൂപഗതോ ഏവം കരേയ്യ. ചൂളധമ്മപാലജാതകേ പന ഉത്താനസേയ്യകോപി സമാനോ –

‘‘ചന്ദനരസാനുലിത്താ, ബാഹാ ഛിജ്ജന്തി ധമ്മപാലസ്സ;

ദായാദസ്സ പഥബ്യാ, പാണാ മേ ദേവ രുജ്ഝന്തീ’’തി. (ജാ. ൧.൫.൪൯);

ഏവം വിപ്പലപമാനായ മാതുയാ പിതരാ മഹാപതാപേന നാമ രഞ്ഞാ വംസകളീരേസു വിയ ചതൂസു ഹത്ഥപാദേസു ഛേദാപിതേസു താവതാപി സന്തുട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാ സീസമസ്സ ഛിന്ദഥാതി ആണത്തേ ‘‘അയം ദാനി തേ ചിത്തപരിഗ്ഗണ്ഹനകാലോ, ഇദാനി അമ്ഭോ ധമ്മപാല, സീസച്ഛേദാണാപകേ പിതരി, സീസച്ഛേദകേ പുരിസേ, പരിദേവമാനായ മാതരി, അത്തനി ചാതി ഇമേസു ചതൂസു സമചിത്തോ ഹോഹീ’’തി ദള്ഹം സമാദാനമധിട്ഠായ പദുട്ഠാകാരമത്തമ്പി നാകാസി.

ഇദഞ്ചാപി അനച്ഛരിയമേവ, യം മനുസ്സഭൂതോ ഏവമകാസി. തിരച്ഛാനഭൂതോപി പന ഛദ്ദന്തോ നാമ വാരണോ ഹുത്വാ വിസപ്പിതേന സല്ലേന നാഭിയം വിദ്ധോപി താവ അനത്ഥകാരിമ്ഹി ലുദ്ദകേ ചിത്തം നപ്പദൂസേസി. യഥാഹ –

‘‘സമപ്പിതോ പുഥുസല്ലേന നാഗോ,

അദുട്ഠചിത്തോ ലുദ്ദകം അജ്ഝഭാസി;

കിമത്ഥയം കിസ്സ വാ സമ്മ ഹേതു,

മമം വധീ കസ്സ വായം പയോഗോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൨൪);

ഏവം വത്വാ ച കാസിരഞ്ഞോ മഹേസിയാ തവ ദന്താനമത്ഥായ പേസിതോമ്ഹി ഭദന്തേതി വുത്തേ തസ്സാ മനോരഥം പൂരേന്തോ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിനിച്ഛരണസമുജ്ജലിതചാരുസോഭേ അത്തനോ ദന്തേ ഛേത്വാ അദാസി.

മഹാകപി ഹുത്വാ അത്തനായേവ പബ്ബതപപാതതോ ഉദ്ധരിതേന പുരിസേന –

‘‘ഭക്ഖോ അയം മനുസ്സാനം, യഥേവഞ്ഞേ വനേ മിഗാ;

യംനൂനിമം വധിത്വാന, ഛാതോ ഖാദേയ്യ വാനരം.

‘‘ആഹിതോവ ഗമിസ്സാമി, മംസമാദായ സമ്ബലം;

കന്താരം നിത്ഥരിസ്സാമി, പാഥേയ്യം മേ ഭവിസ്സതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൨൦൫-൨൦൬); –

ഏവം ചിന്തേത്വാ സിലം ഉക്ഖിപിത്വാ മത്ഥകേ സമ്പദാലിതേ അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി തം പുരിസം ഉദിക്ഖമാനോ –

‘‘മാ അയ്യോസി മേ ഭദന്തേ, ത്വം നാമേതാദിസം കരി;

ത്വം ഖോസി നാമ ദീഘാവു, അഞ്ഞം വാരേതുമരഹസീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൨൦൯); –

വത്വാ തസ്മിം പുരിസേ ചിത്തം അപ്പദൂസേത്വാ അത്തനോ ച ദുക്ഖം അചിന്തേത്വാ തമേവ പുരിസം ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസി.

ഭൂരിദത്തോ നാമ നാഗരാജാ ഹുത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ വമ്മികമുദ്ധനി സയമാനോ കപ്പുട്ഠാനഗ്ഗിസദിസേന ഓസധേന സകലസരീരേ സിഞ്ചിയമാനോപി പേളായ പക്ഖിപിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ കീളാപിയമാനോപി തസ്മിം ബ്രാഹ്മണേ മനോപദോസമത്തമ്പി ന അകാസി. യഥാഹ –

‘‘പേളായ പക്ഖിപന്തേപി, മദ്ദന്തേപി ച പാണിനാ;

അലമ്പാനേ ന കുപ്പാമി, സീലഖണ്ഡഭയാ മമാ’’തി. (ചരിയാ. ൨.൧൬);

ചമ്പേയ്യോപി നാഗരാജാ ഹുത്വാ അഹിതുണ്ഡികേന വിഹേഠിയമാനോ മനോപദോസമത്തമ്പി നുപ്പാദേസി. യഥാഹ –

‘‘തദാപി മം ധമ്മചാരിം, ഉപവുത്ഥഉപോസഥം;

അഹിതുണ്ഡികോ ഗഹേത്വാന, രാജദ്വാരമ്ഹി കീളതി.

‘‘യം സോ വണ്ണം ചിന്തയതി, നീലം പീതം വ ലോഹിതം;

തസ്സ ചിത്താനുവത്തന്തോ, ഹോമി ചിന്തിതസന്നിഭോ.

‘‘ഥലം കരേയ്യം ഉദകം, ഉദകമ്പി ഥലം കരേ;

യദിഹം തസ്സ കുപ്പേയ്യം, ഖണേന ഛാരികം കരേ.

‘‘യദി ചിത്തവസീ ഹേസ്സം, പരിഹായിസ്സാമി സീലതോ;

സീലേന പരിഹീനസ്സ, ഉത്തമത്ഥോ ന സിജ്ഝതീ’’തി. (ചരിയാ. ൨.൨൧-൨൪);

സങ്ഖപാലനാഗരാജാ ഹുത്വാ തിഖിണാഹി സത്തീഹി അട്ഠസു ഠാനേസു ഓവിജ്ഝിത്വാ പഹാരമുഖേഹി സകണ്ടകാ ലതായോ പവേസേത്വാ നാസായ ദള്ഹം രജ്ജും പക്ഖിപിത്വാ സോളസഹി ഭോജപുത്തേഹി കാജേനാദായ വയ്ഹമാനോ ധരണീതലേ ഘംസിയമാനസരീരോ മഹന്തം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോന്തോ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകിതമത്തേനേവ സബ്ബേ ഭോജപുത്തേ ഭസ്മം കാതും സമത്ഥോപി സമാനോ ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ പദുട്ഠാകാരമത്തമ്പി ന അകാസി.

യഥാഹ –

‘‘ചാതുദ്ദസിം പഞ്ചദസിഞ്ചളാര,

ഉപോസഥം നിച്ചമുപാവസാമി;

അഥാഗമും സോളസ ഭോജപുത്താ,

രജ്ജും ഗഹേത്വാന ദള്ഹഞ്ച പാസം.

‘‘ഭേത്വാന നാസം അതികസ്സ രജ്ജും,

നയിംസു മം സമ്പരിഗയ്ഹ ലുദ്ദാ;

ഏതാദിസം ദുക്ഖമഹം തിതിക്ഖം,

ഉപോസഥം അപ്പടികോപയന്തോ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൧൮൦-൧൮൧);

ന കേവലഞ്ച ഏതാനേവ, അഞ്ഞാനിപി മാതുപോസകജാതകാദീസു അനേകാനി അച്ഛരിയാനി അകാസി. തസ്സ തേ ഇദാനി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തം സദേവലോകേ കേനചി അപ്പടിസമഖന്തിഗുണം തം ഭഗവന്തം സത്ഥാരം അപദിസതോ പടിഘചിത്തം നാമ ഉപ്പാദേതും അതിവിയ അയുത്തം അപ്പതിരൂപന്തി.

൨൪൮. സചേ പനസ്സ ഏവം സത്ഥു പുബ്ബചരിതഗുണം പച്ചവേക്ഖതോപി ദീഘരത്തം കിലേസാനം ദാസബ്യം ഉപഗതസ്സ നേവ തം പടിഘം വൂപസമ്മതി, അഥാനേന അനമതഗ്ഗിയാനി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാനി. തത്ര ഹി വുത്തം –

‘‘ന സോ, ഭിക്ഖവേ, സത്തോ സുലഭരൂപോ, യോ ന മാതാഭൂതപുബ്ബോ, യോ ന പിതാഭൂതപുബ്ബോ, യോ ന ഭാതാ, യോ ന ഭഗിനീ, യോ ന പുത്തോ, യോ ന ധീതാഭൂതപുബ്ബാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൩൭-൧൪൨).

തസ്മാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ‘‘അയം കിര മേ അതീതേ മാതാ ഹുത്വാ ദസമാസേ കുച്ഛിയാ പരിഹരിത്വാ മുത്തകരീസഖേളസിങ്ഘാണികാദീനി ഹരിചന്ദനം വിയ അജിഗുച്ഛമാനാ അപനേത്വാ ഉരേ നച്ചാപേന്തീ അങ്ഗേന പരിഹരമാനാ പോസേസി, പിതാ ഹുത്വാ അജപഥസങ്കുപഥാദീനി ഗന്ത്വാ വാണിജ്ജം പയോജയമാനോ മയ്ഹമത്ഥായ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ ഉഭതോബ്യൂള്ഹേ സങ്ഗാമേ പവിസിത്വാ നാവായ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദിത്വാ അഞ്ഞാനി ച ദുക്കരാനി കരിത്വാ ‘പുത്തകേ പോസേസ്സാമീ’തി തേഹി തേഹി ഉപായേഹി ധനം സംഹരിത്വാ മം പോസേസി. ഭാതാ, ഭഗിനീ, പുത്തോ, ധീതാ ച ഹുത്വാപി ഇദഞ്ചിദഞ്ചുപകാരം അകാസീതി തത്ര മേ നപ്പതിരൂപം മനം പദൂസേതു’’ന്തി.

൨൪൯. സചേ പന ഏവമ്പി ചിത്തം നിബ്ബാപേതും ന സക്കോതിയേവ, അഥാനേന ഏവം മേത്താനിസംസാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ – ‘‘അമ്ഭോ പബ്ബജിത, നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘മേത്തായ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചേതോവിമുത്തിയാ ആസേവിതായ ഭാവിതായ ബഹുലീകതായ യാനീകതായ വത്ഥുകതായ അനുട്ഠിതായ പരിചിതായ സുസമാരദ്ധായ ഏകാദസാനിസംസാ പാടികങ്ഖാ. കതമേ ഏകാദസ? സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, ദേവതാ രക്ഖന്തി, നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതി, തുവടം ചിത്തം സമാധിയതി, മുഖവണ്ണോ പസീദതി, അസമ്മൂള്ഹോ കാലങ്കരോതി, ഉത്തരിമപ്പടിവിജ്ഝന്തോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹോതീ’തി (അ. നി. ൧൧.൧൫).

‘‘സചേ ത്വം ഇദം ചിത്തം ന നിബ്ബാപേസ്സസി, ഇമേഹി ആനിസംസേഹി പരിബാഹിരോ ഭവിസ്സസീ’’തി.

൨൫൦. ഏവമ്പി നിബ്ബാപേതും അസക്കോന്തേന പന ധാതുവിനിബ്ഭോഗോ കാതബ്ബോ. കഥം? ‘‘അമ്ഭോ പബ്ബജിത, ത്വം ഏതസ്സ കുജ്ഝമാനോ കസ്സ കുജ്ഝസി? കിം കേസാനം കുജ്ഝസി, ഉദാഹു ലോമാനം, നഖാനം…പേ… മുത്തസ്സ കുജ്ഝസി? അഥ വാ പന കേസാദീസു പഥവീധാതുയാ കുജ്ഝസി, ആപോധാതുയാ, തേജോധാതുയാ, വായോധാതുയാ കുജ്ഝസി? യേ വാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഉപാദായ അയമായസ്മാ ഇത്ഥന്നാമോതി വുച്ചതി, തേസു കിം രൂപക്ഖന്ധസ്സ കുജ്ഝസി, ഉദാഹു വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ കുജ്ഝസി? കിം വാ ചക്ഖായതനസ്സ കുജ്ഝസി, കിം രൂപായതനസ്സ കുജ്ഝസി…പേ… കിം മനായതനസ്സ കുജ്ഝസി, കിം ധമ്മായതനസ്സ കുജ്ഝസി? കിം വാ ചക്ഖുധാതുയാ കുജ്ഝസി, കിം രൂപധാതുയാ, കിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… കിം മനോധാതുയാ, കിം ധമ്മധാതുയാ, കിം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി? ഏവഞ്ഹി ധാതുവിനിബ്ഭോഗം കരോതോ ആരഗ്ഗേ സാസപസ്സ വിയ ആകാസേ ചിത്തകമ്മസ്സ വിയ ച കോധസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം ന ഹോതി.

൨൫൧. ധാതുവിനിബ്ഭോഗം പന കാതും അസക്കോന്തേന ദാനസംവിഭാഗോ കാതബ്ബോ. അത്തനോ സന്തകം പരസ്സ ദാതബ്ബം, പരസ്സ സന്തകം അത്തനാ ഗഹേതബ്ബം. സചേ പന പരോ ഭിന്നാജീവോ ഹോതി അപരിഭോഗാരഹപരിക്ഖാരോ, അത്തനോ സന്തകമേവ ദാതബ്ബം. തസ്സേവം കരോതോ ഏകന്തേനേവ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ആഘാതോ വൂപസമ്മതി. ഇതരസ്സ ച അതീതജാതിതോ പട്ഠായ അനുബന്ധോപി കോധോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ വൂപസമ്മതി, ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരേ തിക്ഖത്തും വുട്ഠാപിതസേനാസനേന പിണ്ഡപാതികത്ഥേരേന ‘‘അയം, ഭന്തേ, അട്ഠകഹാപണഗ്ഘനകോ പത്തോ മമ മാതരാ ഉപാസികായ ദിന്നോ ധമ്മിയലാഭോ, മഹാഉപാസികായ പുഞ്ഞലാഭം കരോഥാ’’തി വത്വാ ദിന്നം പത്തം ലദ്ധമഹാഥേരസ്സ വിയ. ഏവം മഹാനുഭാവമേതം ദാനം നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അദന്തദമനം ദാനം, ദാനം സബ്ബത്ഥസാധകം;

ദാനേന പിയവാചായ, ഉന്നമന്തി നമന്തി ചാ’’തി.

൨൫൨. തസ്സേവം വേരീപുഗ്ഗലേ വൂപസന്തപടിഘസ്സ യഥാ പിയാതിപ്പിയസഹായകമജ്ഝത്തേസു, ഏവം തസ്മിമ്പി മേത്താവസേന ചിത്തം പവത്തതി. അഥാനേന പുനപ്പുനം മേത്തായന്തേന അത്തനി പിയപുഗ്ഗലേ മജ്ഝത്തേ വേരീപുഗ്ഗലേതി ചതൂസു ജനേസു സമചിത്തതം സമ്പാദേന്തേന സീമാസമ്ഭേദോ കാതബ്ബോ. തസ്സിദം ലക്ഖണം, സചേ ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ പിയമജ്ഝത്തവേരീഹി സദ്ധിം അത്തചതുത്ഥേ ഏകസ്മിം പദേസേ നിസിന്നേ ചോരാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഏകം ഭിക്ഖും അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘കിം കാരണാ’’തി വുത്തേ ‘‘തം മാരേത്വാ ഗലലോഹിതം ഗഹേത്വാ ബലികരണത്ഥായാ’’തി വദേയ്യും, തത്ര ചേസോ ഭിക്ഖു ‘‘അസുകം വാ അസുകം വാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ചിന്തേയ്യ, അകതോവ ഹോതി സീമാസമ്ഭേദോ. സചേപി ‘‘മം ഗണ്ഹന്തു, മാ ഇമേ തയോ’’തിപി ചിന്തേയ്യ, അകതോവ ഹോതി സീമാസമ്ഭേദോ. കസ്മാ? യസ്സ യസ്സ ഹി ഗഹണമിച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ അഹിതേസീ ഹോതി, ഇതരേസംയേവ ഹിതേസീ ഹോതി.

യദാ പന ചതുന്നം ജനാനമന്തരേ ഏകമ്പി ചോരാനം ദാതബ്ബം ന പസ്സതി, അത്തനി ച തേസു ച തീസു ജനേസു സമമേവ ചിത്തം പവത്തേതി, കതോ ഹോതി സീമാസമ്ഭേദോ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘അത്തനി ഹിതമജ്ഝത്തേ, അഹിതേ ച ചതുബ്ബിധേ;

യദാ പസ്സതി നാനത്തം, ഹിതചിത്തോവ പാണിനം.

‘‘ന നികാമലാഭീ മേത്തായ, കുസലീതി പവുച്ചതി;

യദാ ചതസ്സോ സീമായോ, സമ്ഭിന്നാ ഹോന്തി ഭിക്ഖുനോ.

‘‘സമം ഫരതി മേത്തായ, സബ്ബലോകം സദേവകം;

മഹാവിസേസോ പുരിമേന, യസ്സ സീമാ ന ഞായതീ’’തി.

൨൫൩. ഏവം സീമാസമ്ഭേദസമകാലമേവ ച ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ നിമിത്തഞ്ച ഉപചാരഞ്ച ലദ്ധം ഹോതി. സീമാസമ്ഭേദേ പന കതേ തമേവ നിമിത്തം ആസേവന്തോ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ അപ്പകസിരേനേവ പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ അപ്പനം പാപുണാതി.

ഏത്താവതാനേന അധിഗതം ഹോതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പഠമജ്ഝാനം മേത്താസഹഗതം. അധിഗതേ ച തസ്മിം തദേവ നിമിത്തം ആസേവന്തോ ഭാവേന്തോ ബഹുലീകരോന്തോ അനുപുബ്ബേന ചതുക്കനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനാനി, പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി ച പാപുണാതി.

സോ ഹി പഠമജ്ഝാനാദീനം അഞ്ഞതരവസേന മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി (വിഭ. ൬൪൨; ദീ. നി. ൧.൫൫൬). പഠമജ്ഝാനാദിവസേന അപ്പനാപ്പത്തചിത്തസ്സേവ ഹി അയം വികുബ്ബനാ സമ്പജ്ജതി.

൨൫൪. ഏത്ഥ ച മേത്താസഹഗതേനാതി മേത്തായ സമന്നാഗതേന. ചേതസാതി ചിത്തേന. ഏകം ദിസന്തി ഏകമേകിസ്സാ ദിസായ പഠമപരിഗ്ഗഹിതം സത്തം ഉപാദായ ഏകദിസാപരിയാപന്നസത്തഫരണവസേന വുത്തം. ഫരിത്വാതി ഫുസിത്വാ ആരമ്മണം കത്വാ. വിഹരതീതി ബ്രഹ്മവിഹാരാധിട്ഠിതം ഇരിയാപഥവിഹാരം പവത്തേതി. തഥാ ദുതിയന്തി യഥാ പുരത്ഥിമാദീസു ദിസാസു യംകിഞ്ചി ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥേവ തദനന്തരം ദുതിയം തതിയം ചതുത്ഥഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇതി ഉദ്ധന്തി ഏതേനേവ നയേന ഉപരിമം ദിസന്തി വുത്തം ഹോതി. അധോ തിരിയന്തി അധോദിസമ്പി തിരിയംദിസമ്പി ഏവമേവ. തത്ഥ ച അധോതി ഹേട്ഠാ. തിരിയന്തി അനുദിസാസു. ഏവം സബ്ബദിസാസു അസ്സമണ്ഡലേ അസ്സമിവ മേത്താസഹഗതം ചിത്തം സാരേതിപി പച്ചാസാരേതിപീതി. ഏത്താവതാ ഏകം ദിസം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഓധിസോ മേത്താഫരണം ദസ്സിതം.

സബ്ബധീതിആദി പന അനോധിസോ ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബധീതി സബ്ബത്ഥ. സബ്ബത്തതായാതി സബ്ബേസു ഹീനമജ്ഝിമുക്കട്ഠമിത്തസപത്തമജ്ഝത്താദിപ്പഭേദേസു അത്തതായ. ‘‘അയം പരസത്തോ’’തി വിഭാഗം അകത്വാ അത്തസമതായാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ സബ്ബത്തതായാതി സബ്ബേന ചിത്തഭാഗേന ഈസകമ്പി ബഹി അവിക്ഖിപമാനോതി വുത്തം ഹോതി. സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബസത്തവന്തം, സബ്ബസത്തയുത്തന്തി അത്ഥോ. ലോകന്തി സത്തലോകം. വിപുലേനാതിഏവമാദിപരിയായദസ്സനതോ പനേത്ഥ പുന മേത്താസഹഗതേനാതി വുത്തം. യസ്മാ വാ ഏത്ഥ ഓധിസോ ഫരണേ വിയ പുന തഥാസദ്ദോ ഇതിസദ്ദോ വാ ന വുത്തോ, തസ്മാ പുന മേത്താസഹഗതേന ചേതസാതി വുത്തം. നിഗമവസേന വാ ഏതം വുത്തം. വിപുലേനാതി ഏത്ഥ ച ഫരണവസേന വിപുലതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഭൂമിവസേന പന ഏതം മഹഗ്ഗതം പഗുണവസേന ച അപ്പമാണസത്താരമ്മണവസേന ച അപ്പമാണം, ബ്യാപാദപച്ചത്ഥികപ്പഹാനേന അവേരം, ദോമനസ്സപ്പഹാനതോ അബ്യാപജ്ജം, നിദ്ദുക്ഖന്തി വുത്തം ഹോതി. അയം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാതിആദിനാ നയേന വുത്തായ വികുബ്ബനായ അത്ഥോ.

൨൫൫. യഥാ ചായം അപ്പനാപ്പത്തചിത്തസ്സേവ വികുബ്ബനാ സമ്പജ്ജതി, തഥാ യമ്പി പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൨.൨൨) ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി അനോധിസോഫരണാ മേത്താചേതോവിമുത്തി, സത്തഹാകാരേഹി ഓധിസോഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തി, ദസഹാകാരേഹി ദിസാഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുത്തം, തമ്പി അപ്പനാപ്പത്തചിത്തസ്സേവ സമ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ച സബ്ബേ സത്താ അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തു, സബ്ബേ പാണാ, സബ്ബേ ഭൂതാ, സബ്ബേ പുഗ്ഗലാ, സബ്ബേ അത്തഭാവപരിയാപന്നാ അവേരാ…പേ… പരിഹരന്തൂതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അനോധിസോഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ അവേരാ…പേ… അത്താനം പരിഹരന്തു, സബ്ബേ പുരിസാ, സബ്ബേ അരിയാ, സബ്ബേ അനരിയാ, സബ്ബേ ദേവാ, സബ്ബേ മനുസ്സാ, സബ്ബേ വിനിപാതികാ അവേരാ…പേ… പരിഹരന്തൂതി ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി ഓധിസോഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തി വേദിതബ്ബാ.

സബ്ബേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സത്താ അവേരാ…പേ… അത്താനം പരിഹരന്തു. സബ്ബേ പച്ഛിമായ ദിസായ, സബ്ബേ ഉത്തരായ ദിസായ, സബ്ബേ ദക്ഖിണായ ദിസായ, സബ്ബേ പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, സബ്ബേ പച്ഛിമായ അനുദിസായ, സബ്ബേ ഉത്തരായ അനുദിസായ, സബ്ബേ ദക്ഖിണായ അനുദിസായ, സബ്ബേ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ, സബ്ബേ ഉപരിമായ ദിസായ സത്താ അവേരാ…പേ… പരിഹരന്തു. സബ്ബേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പാണാ, ഭൂതാ, പുഗ്ഗലാ, അത്തഭാവപരിയാപന്നാ, അവേരാ…പേ… പരിഹരന്തു. സബ്ബാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഇത്ഥിയോ, സബ്ബേ പുരിസാ, അരിയാ, അനരിയാ, ദേവാ, മനുസ്സാ, വിനിപാതികാ അവേരാ…പേ… പരിഹരന്തു. സബ്ബാ പച്ഛിമായ ദിസായ, ഉത്തരായ, ദക്ഖിണായ, പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, പച്ഛിമായ, ഉത്തരായ, ദക്ഖിണായ അനുദിസായ, ഹേട്ഠിമായ ദിസായ, ഉപരിമായ ദിസായ ഇത്ഥിയോ…പേ… വിനിപാതികാ അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂതി ഇമേഹി ദസഹാകാരേഹി ദിസാഫരണാ മേത്താ ചേതോവിമുത്തി വേദിതബ്ബാ.

൨൫൬. തത്ഥ സബ്ബേതി അനവസേസപരിയാദാനമേതം. സത്താതി രൂപാദീസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗേന സത്താ വിസത്താതി സത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –