നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ

(പഠമോ ഭാഗോ)

നിദാനാദികഥാ

൧. സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി. (സം. നി. ൧.൨൩);

ഇതി ഹിദം വുത്തം, കസ്മാ പനേതം വുത്തം, ഭഗവന്തം കിര സാവത്ഥിയം വിഹരന്തം രത്തിഭാഗേ അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ സംസയസമുഗ്ഘാടത്ഥം –

അന്തോജടാ ബഹിജടാ, ജടായ ജടിതാ പജാ;

തം തം ഗോതമ പുച്ഛാമി, കോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി. (സം. നി. ൧.൨൩) –

ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛി. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ജടാതി തണ്ഹായ ജാലിനിയാ ഏതം അധിവചനം. സാ ഹി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഹേട്ഠുപരിയവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനട്ഠേന വേളുഗുമ്ബാദീനം സാഖാജാലസങ്ഖാതാ ജടാ വിയാതി ജടാ, സാ പനേസാ സകപരിക്ഖാരപരപരിക്ഖാരേസു സകഅത്തഭാവപരഅത്തഭാവേസു അജ്ഝത്തികായതനബാഹിരായതനേസു ച ഉപ്പജ്ജനതോ അന്തോജടാ ബഹിജടാതി വുച്ചതി. തായ ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനായ ജടായ ജടിതാ പജാ. യഥാ നാമ വേളുഗുമ്ബജടാദീഹി വേളുആദയോ, ഏവം തായ തണ്ഹാജടായ സബ്ബാപി അയം സത്തനികായസങ്ഖാതാ പജാ ജടിതാ വിനദ്ധാ, സംസിബ്ബിതാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ച ഏവം ജടിതാ. തം തം ഗോതമ പുച്ഛാമീതി തസ്മാ തം പുച്ഛാമി. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. കോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി ഇമം ഏവം തേധാതുകം ജടേത്വാ ഠിതം ജടം കോ വിജടേയ്യ, വിജടേതും കോ സമത്ഥോതി പുച്ഛതി.

ഏവം പുട്ഠോ പനസ്സ സബ്ബധമ്മേസു അപ്പടിഹതഞാണചാരോ ദേവദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ ദസബലധരോ അനാവരണഞാണോ സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ –

സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി. –

ഇമം ഗാഥമാഹ.

൨. ഇമിസ്സാ ദാനി ഗാഥായ, കഥിതായ മഹേസിനാ;

വണ്ണയന്തോ യഥാഭൂതം, അത്ഥം സീലാദിഭേദനം.

സുദുല്ലഭം ലഭിത്വാന, പബ്ബജ്ജം ജിനസാസനേ;

സീലാദിസങ്ഗഹം ഖേമം, ഉജും മഗ്ഗം വിസുദ്ധിയാ.

യഥാഭൂതം അജാനന്താ, സുദ്ധികാമാപി യേ ഇധ;

വിസുദ്ധിം നാധിഗച്ഛന്തി, വായമന്താപി യോഗിനോ.

തേസം പാമോജ്ജകരണം, സുവിസുദ്ധവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, ദേസനാനയനിസ്സിതം.

വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സം, തം മേ സക്കച്ച ഭാസതോ;

വിസുദ്ധികാമാ സബ്ബേപി, നിസാമയഥ സാധവോതി.

൩. തത്ഥ വിസുദ്ധീതി സബ്ബമലവിരഹിതം അച്ചന്തപരിസുദ്ധം നിബ്ബാനം വേദിതബ്ബം. തസ്സാ വിസുദ്ധിയാ മഗ്ഗോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ. മഗ്ഗോതി അധിഗമൂപായോ വുച്ചതി. തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

സോ പനായം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ കത്ഥചി വിപസ്സനാമത്തവസേനേവ ദേസിതോ. യഥാഹ –

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി;

അഥ നിബ്ബിന്ദതി ദുക്ഖേ, ഏസ മഗ്ഗോ വിസുദ്ധിയാ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൭);

കത്ഥചി ഝാനപഞ്ഞാവസേന. യഥാഹ –

‘‘യമ്ഹി ഝാനഞ്ച പഞ്ഞാ ച, സ വേ നിബ്ബാനസന്തികേ’’തി. (ധ. പ. ൩൭൨);

കത്ഥചി കമ്മാദിവസേന. യഥാഹ –

‘‘കമ്മം വിജ്ജാ ച ധമ്മോ ച, സീലം ജീവിതമുത്തമം;

ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തേന ധനേന വാ’’തി. (മ. നി. ൩.൩൮൭; സം. നി. ൧.൪൮);

കത്ഥചി സീലാദിവസേന. യഥാഹ –

‘‘സബ്ബദാ സീലസമ്പന്നോ, പഞ്ഞവാ സുസമാഹിതോ;

ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, ഓഘം തരതി ദുത്തര’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൯൬);

കത്ഥചി സതിപട്ഠാനാദിവസേന. യഥാഹ –

‘‘ഏകായനോ അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ…പേ… നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ, യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩).

സമ്മപ്പധാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം പന പഞ്ഹാബ്യാകരണേ സീലാദിവസേന ദേസിതോ.

൪. തത്രായം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – സീലേ പതിട്ഠായാതി സീലേ ഠത്വാ, സീലം പരിപൂരയമാനോയേവ ചേത്ഥ സീലേ ഠിതോതി വുച്ചതി. തസ്മാ സീലപരിപൂരണേന സീലേ പതിട്ഠഹിത്വാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. നരോതി സത്തോ. സപഞ്ഞോതി കമ്മജതിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ. ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയന്തി സമാധിഞ്ചേവ വിപസ്സനഞ്ച ഭാവയമാനോ, ചിത്തസീസേന ഹേത്ഥ സമാധി നിദ്ദിട്ഠോ. പഞ്ഞാനാമേന ച വിപസ്സനാതി. ആതാപീതി വീരിയവാ. വീരിയഞ്ഹി കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേന ആതാപോതി വുച്ചതി. തദസ്സ അത്ഥീതി ആതാപീ. നിപകോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പദേന പാരിഹാരികപഞ്ഞം ദസ്സേതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി പഞ്ഹാബ്യാകരണേ തിക്ഖത്തും പഞ്ഞാ ആഗതാ. തത്ഥ പഠമാ ജാതിപഞ്ഞാ, ദുതിയാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ, തതിയാ സബ്ബകിച്ചപരിണായികാ പാരിഹാരികപഞ്ഞാ. സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. സോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി സോ ഇമിനാ ച സീലേന ഇമിനാ ച ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠസമാധിനാ ഇമായ ച തിവിധായ പഞ്ഞായ ഇമിനാ ച ആതാപേനാതി ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസോ പഥവിയം പതിട്ഠായ സുനിസിതം സത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ മഹന്തം വേളുഗുമ്ബം വിജടേയ്യ, ഏവമേവ സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സമാധിസിലായം സുനിസിതം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസത്ഥം വീരിയബലപഗ്ഗഹിതേന പാരിഹാരികപഞ്ഞാഹത്ഥേന ഉക്ഖിപിത്വാ സബ്ബമ്പി തം അത്തനോ സന്താനേ പതിതം തണ്ഹാജടം വിജടേയ്യ സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സമ്പദാലേയ്യ. മഗ്ഗക്ഖണേ പനേസ തം ജടം വിജടേതി നാമ. ഫലക്ഖണേ വിജടിതജടോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൩);

൫. തത്രായം യായ പഞ്ഞായ സപഞ്ഞോതി വുത്തോ, തത്രാസ്സ കരണീയം നത്ഥി. പുരിമകമ്മാനുഭാവേനേവ ഹിസ്സ സാ സിദ്ധാ. ആതാപീ നിപകോതി ഏത്ഥ വുത്തവീരിയവസേന പന തേന സാതച്ചകാരിനാ പഞ്ഞാവസേന ച സമ്പജാനകാരിനാ ഹുത്വാ സീലേ പതിട്ഠായ ചിത്തപഞ്ഞാവസേന വുത്താ സമഥവിപസ്സനാ ഭാവേതബ്ബാതി ഇമമത്ര ഭഗവാ സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ദസ്സേതി.

ഏത്താവതാ ഹി തിസ്സോ സിക്ഖാ, തിവിധകല്യാണം സാസനം, തേവിജ്ജതാദീനം ഉപനിസ്സയോ, അന്തദ്വയവജ്ജനമജ്ഝിമപടിപത്തിസേവനാനി, അപായാദിസമതിക്കമനുപായോ, തീഹാകാരേഹി കിലേസപ്പഹാനം, വീതിക്കമാദീനം പടിപക്ഖോ, സംകിലേസത്തയവിസോധനം, സോതാപന്നാദിഭാവസ്സ ച കാരണം പകാസിതം ഹോതി.

കഥം? ഏത്ഥ ഹി സീലേന അധിസീലസിക്ഖാ പകാസിതാ ഹോതി, സമാധിനാ അധിചിത്തസിക്ഖാ, പഞ്ഞായ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ.

സീലേന ച സാസനസ്സ ആദികല്യാണതാ പകാസിതാ ഹോതി. ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൬൯) ഹി വചനതോ, ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦) ആദിവചനതോ ച സീലം സാസനസ്സ ആദി, തഞ്ച കല്യാണം, അവിപ്പടിസാരാദിഗുണാവഹത്താ. സമാധിനാ മജ്ഝേകല്യാണതാ പകാസിതാ ഹോതി. ‘‘കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൦) ആദിവചനതോ ഹി സമാധി സാസനസ്സ മജ്ഝേ, സോ ച കല്യാണോ, ഇദ്ധിവിധാദിഗുണാവഹത്താ. പഞ്ഞായ സാസനസ്സ പരിയോസാനകല്യാണതാ പകാസിതാ ഹോതി. ‘‘സചിത്തപരിയോദാപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦) ഹി വചനതോ, പഞ്ഞുത്തരതോ ച പഞ്ഞാ സാസനസ്സ പരിയോസാനം, സാ ച കല്യാണം, ഇട്ഠാനിട്ഠേസു താദിഭാവാവഹനതോ.

‘‘സേലോ യഥാ ഏകഘനോ, വാതേന ന സമീരതി;

ഏവം നിന്ദാപസംസാസു, ന സമിഞ്ജന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. (ധ. പ. ൮൧); –

ഹി വുത്തം.

തഥാ സീലേന തേവിജ്ജതായ ഉപനിസ്സയോ പകാസിതോ ഹോതി. സീലസമ്പത്തിഞ്ഹി നിസ്സായ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണാതി, ന തതോ പരം. സമാധിനാ ഛളഭിഞ്ഞതായ ഉപനിസ്സയോ പകാസിതോ ഹോതി. സമാധിസമ്പദഞ്ഹി നിസ്സായ ഛ അഭിഞ്ഞാ പാപുണാതി, ന തതോ പരം. പഞ്ഞായ പടിസമ്ഭിദാപഭേദസ്സ ഉപനിസ്സയോ പകാസിതോ ഹോതി. പഞ്ഞാസമ്പത്തിഞ്ഹി നിസ്സായ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണാതി, ന അഞ്ഞേന കാരണേന.

സീലേന ച കാമസുഖല്ലികാനുയോഗസങ്ഖാതസ്സ അന്തസ്സ വജ്ജനം പകാസിതം ഹോതി, സമാധിനാ അത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതസ്സ. പഞ്ഞായ മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ സേവനം പകാസിതം ഹോതി.

തഥാ സീലേന അപായസമതിക്കമനുപായോ പകാസിതോ ഹോതി, സമാധിനാ കാമധാതുസമതിക്കമനുപായോ, പഞ്ഞായ സബ്ബഭവസമതിക്കമനുപായോ.

സീലേന ച തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന കിലേസപ്പഹാനം പകാസിതം ഹോതി, സമാധിനാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനവസേന, പഞ്ഞായ സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന.

തഥാ സീലേന കിലേസാനം വീതിക്കമപടിപക്ഖോ പകാസിതോ ഹോതി, സമാധിനാ പരിയുട്ഠാനപടിപക്ഖോ, പഞ്ഞായ അനുസയപടിപക്ഖോ.

സീലേന ച ദുച്ചരിതസംകിലേസവിസോധനം പകാസിതം ഹോതി, സമാധിനാ തണ്ഹാസംകിലേസവിസോധനം, പഞ്ഞായ ദിട്ഠിസംകിലേസവിസോധനം.

തഥാ സീലേന സോതാപന്നസകദാഗാമിഭാവസ്സ കാരണം പകാസിതം ഹോതി, സമാധിനാ അനാഗാമിഭാവസ്സ, പഞ്ഞായ അരഹത്തസ്സ. സോതാപന്നോ ഹി ‘‘സീലേസു പരിപൂരകാരീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭) വുത്തോ, തഥാ സകദാഗാമീ. അനാഗാമീ പന ‘‘സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭). അരഹാ പന ‘‘പഞ്ഞായ പരിപൂരകാരീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൭).

ഏവം ഏത്താവതാ തിസ്സോ സിക്ഖാ, തിവിധകല്യാണം സാസനം, തേവിജ്ജതാദീനം ഉപനിസ്സയോ, അന്തദ്വയവജ്ജനമജ്ഝിമപടിപത്തിസേവനാനി, അപായാദിസമതിക്കമനുപായോ, തീഹാകാരേഹി കിലേസപ്പഹാനം, വീതിക്കമാദീനം പടിപക്ഖോ, സംകിലേസത്തയവിസോധനം, സോതാപന്നാദിഭാവസ്സ ച കാരണന്തി ഇമേ നവ, അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ ഗുണത്തികാ പകാസിതാ ഹോന്തീതി.

൧. സീലനിദ്ദേസോ

സീലസരൂപാദികഥാ

൬. ഏവം അനേകഗുണസങ്ഗാഹകേന സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേന ദേസിതോപി പനേസ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ അതിസങ്ഖേപദേസിതോയേവ ഹോതി. തസ്മാ നാലം സബ്ബേസം ഉപകാരായാതി വിത്ഥാരമസ്സ ദസ്സേതും സീലം താവ ആരബ്ഭ ഇദം പഞ്ഹാകമ്മം ഹോതി.

കിം സീലം, കേനട്ഠേന സീലം, കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി, കിമാനിസംസം സീലം, കതിവിധം ചേതം സീലം, കോ ചസ്സ സംകിലേസോ, കിം വോദാനന്തി.

തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം. കിം സീലന്തി പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാദയോ ധമ്മാ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കിം സീലന്തി ചേതനാ സീലം, ചേതസികം സീലം, സംവരോ സീലം, അവീതിക്കമോ സീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯). തത്ഥ ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ വിരതി. അപിച ചേതനാ സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീനി പജഹന്തസ്സ സത്ത കമ്മപഥചേതനാ. ചേതസികം സീലം നാമ ‘‘അഭിജ്ഝം പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൭) ആദിനാ നയേന വുത്താ അനഭിജ്ഝാബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിധമ്മാ. സംവരോ സീലന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവിധേന സംവരോ വേദിതബ്ബോ പാതിമോക്ഖസംവരോ, സതിസംവരോ, ഞാണസംവരോ, ഖന്തിസംവരോ, വീരിയസംവരോതി. തത്ഥ ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോതി (വിഭ. ൫൧൧) അയം പാതിമോക്ഖസംവരോ. രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീതി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩) അയം സതിസംവരോ.

യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ;)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേതി. (സു. നി. ൧൦൪൧);

അയം ഞാണസംവരോ. പച്ചയപടിസേവനമ്പി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. യോ പനായം ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാതിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ, അയം ഖന്തിസംവരോ നാമ. യോ ചായം ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീതിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന ആഗതോ, അയം വീരിയസംവരോ നാമ. ആജീവപാരിസുദ്ധിപി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി. ഇതി അയം പഞ്ചവിധോപി സംവരോ, യാ ച പാപഭീരുകാനം കുലപുത്താനം സമ്പത്തവത്ഥുതോ വിരതി, സബ്ബമ്പേതം സംവരസീലന്തി വേദിതബ്ബം. അവീതിക്കമോ സീലന്തി സമാദിന്നസീലസ്സ കായികവാചസികോ അനതിക്കമോ. ഇദം താവ കിം സീലന്തി പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനം.

൭. അവസേസേസു കേനട്ഠേന സീലന്തി സീലനട്ഠേന സീലം. കിമിദം സീലനം നാമ. സമാധാനം വാ, കായകമ്മാദീനം സുസീല്യവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. ഉപധാരണം വാ, കുസലാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന ആധാരഭാവോതി അത്ഥോ. ഏതദേവ ഹേത്ഥ അത്ഥദ്വയം സദ്ദലക്ഖണവിദൂ അനുജാനന്തി. അഞ്ഞേ പന സിരട്ഠോ സീലത്ഥോ, സീതലട്ഠോ സീലത്ഥോതി ഏവമാദിനാപി നയേനേത്ഥ അത്ഥം വണ്ണയന്തി.

൮. ഇദാനി കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീതി ഏത്ഥ –

സീലനം ലക്ഖണം തസ്സ, ഭിന്നസ്സാപി അനേകധാ;

സനിദസ്സനത്തം രൂപസ്സ, യഥാ ഭിന്നസ്സനേകധാ.

യഥാ ഹി നീലപീതാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി രൂപായതനസ്സ സനിദസ്സനത്തം ലക്ഖണം, നീലാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സനിദസ്സന ഭാവാനതിക്കമനതോ. തഥാ സീലസ്സ ചേതനാദിഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നസ്സാപി യദേതം കായകമ്മാദീനം സമാധാനവസേന കുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം പതിട്ഠാനവസേന വുത്തം സീലനം, തദേവ ലക്ഖണം, ചേതനാദിഭേദേന ഭിന്നസ്സാപി സമാധാനപതിട്ഠാനഭാവാനതിക്കമനതോ. ഏവം ലക്ഖണസ്സ പനസ്സ –

ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനതാ, അനവജ്ജഗുണോ തഥാ;

കിച്ചസമ്പത്തിഅത്ഥേന, രസോ നാമ പവുച്ചതി.

തസ്മാ ഇദം സീലം നാമ കിച്ചട്ഠേന രസേന ദുസ്സീല്യവിദ്ധംസനരസം, സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന അനവജ്ജരസന്തി വേദിതബ്ബം. ലക്ഖണാദീസു ഹി കിച്ചമേവ സമ്പത്തി വാ രസോതി വുച്ചതി.

സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, തയിദം തസ്സ വിഞ്ഞുഹി;

ഓത്തപ്പഞ്ച ഹിരീ ചേവ, പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം.

തയിദം സീലം കായസോചേയ്യം വചീസോചേയ്യം മനോസോചേയ്യന്തി (അ. നി. ൩.൧൨൧) ഏവം വുത്തസോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, സോചേയ്യഭാവേന പച്ചുപട്ഠാതി ഗഹണഭാവം ഗച്ഛതി. ഹിരോത്തപ്പഞ്ച പനസ്സ വിഞ്ഞൂഹി പദട്ഠാനന്തി വണ്ണിതം, ആസന്നകാരണന്തി അത്ഥോ. ഹിരോത്തപ്പേ ഹി സതി സീലം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ തിട്ഠതി ച. അസതി നേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തിട്ഠതീതി. ഏവം സീലസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി വേദിതബ്ബാനി.

സീലാനിസംസകഥാ

൯. കിമാനിസംസം സീലന്തി അവിപ്പടിസാരാദിഅനേകഗുണപടിലാഭാനിസംസം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി ഖോ, ആനന്ദ, കുസലാനി സീലാനി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനീ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧).

അപരമ്പി വുത്തം ‘‘പഞ്ചിമേ ഗഹപതയോ ആനിസംസാ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധ ഗഹപതയോ സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അപ്പമാദാധികരണം മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം അധിഗച്ഛതി, അയം പഠമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം ഗഹപതയോ സീലവതോ സീലസമ്പന്നസ്സ കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, അയം ദുതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം ഗഹപതയോ സീലവാ സീലസമ്പന്നോ യഞ്ഞദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി യദി ഖത്തിയപരിസം യദി ബ്രാഹ്മണപരിസം യദി ഗഹപതിപരിസം യദി സമണപരിസം, വിസാരദോ ഉപസങ്കമതി അമങ്കുഭൂതോ, അയം തതിയോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം ഗഹപതയോ സീലവാ സീലസമ്പന്നോ അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, അയം ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായ. പുന ചപരം ഗഹപതയോ സീലവാ സീലസമ്പന്നോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി, അയം പഞ്ചമോ ആനിസംസോ സീലവതോ സീലസമ്പദായാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൦; അ. നി. ൫.൨൧൩; മഹാവ. ൨൮൫).

അപരേപി ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച അസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാതി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൬൫) നയേന പിയമനാപതാദയോ ആസവക്ഖയപരിയോസാനാ അനേകാ സീലാനിസംസാ വുത്താ. ഏവം അവിപ്പടിസാരാദിഅനേകഗുണാനിസംസം സീലം. അപിച –

സാസനേ കുലപുത്താനം, പതിട്ഠാ നത്ഥി യം വിനാ;

ആനിസംസപരിച്ഛേദം, തസ്സ സീലസ്സ കോ വദേ.

ന ഗങ്ഗാ യമുനാ ചാപി, സരഭൂ വാ സരസ്വതീ;

നിന്നഗാ വാചിരവതീ, മഹീ വാപി മഹാനദീ.

സക്കുണന്തി വിസോധേതും, തം മലം ഇധ പാണിനം;

വിസോധയതി സത്താനം, യം വേ സീലജലം മലം.

ന തം സജലദാ വാതാ, ന ചാപി ഹരിചന്ദനം;

നേവ ഹാരാ ന മണയോ, ന ചന്ദകിരണങ്കുരാ.

സമയന്തീധ സത്താനം, പരിളാഹം സുരക്ഖിതം;

യം സമേതി ഇദം അരിയം, സീലം അച്ചന്തസീതലം.

സീലഗന്ധസമോ ഗന്ധോ, കുതോ നാമ ഭവിസ്സതി;

യോ സമം അനുവാതേ ച, പടിവാതേ ച വായതി.

സഗ്ഗാരോഹണസോപാനം, അഞ്ഞം സീലസമം കുതോ;

ദ്വാരം വാ പന നിബ്ബാന, നഗരസ്സ പവേസനേ.

സോഭന്തേവം ന രാജാനോ, മുത്താമണിവിഭൂസിതാ;

യഥാ സോഭന്തി യതിനോ, സീലഭൂസനഭൂസിതാ.

അത്താനുവാദാദിഭയം, വിദ്ധംസയതി സബ്ബസോ;

ജനേതി കിത്തിഹാസഞ്ച, സീലം സീലവതം സദാ.

ഗുണാനം മൂലഭൂതസ്സ, ദോസാനം ബലഘാതിനോ;

ഇതി സീലസ്സ വിഞ്ഞേയ്യം, ആനിസംസകഥാമുഖന്തി.

സീലപ്പഭേദകഥാ

൧൦. ഇദാനി യം വുത്തം കതിവിധം ചേതം സീലന്തി, തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം. സബ്ബമേവ താവ ഇദം സീലം അത്തനോ സീലനലക്ഖണേന ഏകവിധം.

ചാരിത്തവാരിത്തവസേന ദുവിധം. തഥാ ആഭിസമാചാരികആദിബ്രഹ്മചരിയകവസേന, വിരതിഅവിരതിവസേന, നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേന, കാലപരിയന്തആപാണകോടികവസേന, സപരിയന്താപരിയന്തവസേന, ലോകിയലോകുത്തരവസേന ച.

തിവിധം ഹീനമജ്ഝിമപണീതവസേന. തഥാ അത്താധിപതേയ്യലോകാധിപതേയ്യധമ്മാധിപതേയ്യവസേന, പരാമട്ഠാപരാമട്ഠപടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന, വിസുദ്ധാവിസുദ്ധവേമതികവസേന, സേക്ഖാസേക്ഖനേവസേക്ഖനാസേക്ഖവസേന ച.

ചതുബ്ബിധം ഹാനഭാഗിയഠിതിഭാഗിയവിസേസഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയവസേന. തഥാ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീഅനുപസമ്പന്നഗഹട്ഠസീലവസേന, പകതിആചാരധമ്മതാപുബ്ബഹേതുകസീലവസേന, പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരആജീവപാരിസുദ്ധിപച്ചയസന്നിസ്സിതസീലവസേന ച.

പഞ്ചവിധം പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലാദിവസേന. വുത്തമ്പി ചേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘പഞ്ച സീലാനി – പരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം, അപരിയന്തപാരിസുദ്ധിസീലം, പരിപുണ്ണപാരിസുദ്ധിസീലം, അപരാമട്ഠപാരിസുദ്ധിസീലം, പടിപ്പസ്സദ്ധിപാരിസുദ്ധിസീല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൭). തഥാ പഹാനവേരമണീചേതനാസംവരാവീതിക്കമവസേന.

൧൧. തത്ഥ ഏകവിധകോട്ഠാസേ അത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ദുവിധകോട്ഠാസേ യം ഭഗവതാ ‘‘ഇദം കത്തബ്ബ’’ന്തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദപൂരണം, തം ചാരിത്തം. യം ‘‘ഇദം ന കത്തബ്ബ’’ന്തി പടിക്ഖിത്തസ്സ അകരണം, തം വാരിത്തം. തത്രായം വചനത്ഥോ. ചരന്തി തസ്മിം സീലേസു പരിപൂരകാരിതായ പവത്തന്തീതി ചാരിത്തം. വാരിതം തായന്തി രക്ഖന്തി തേനാതി വാരിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാവീരിയസാധനം ചാരിത്തം, സദ്ധാസാധനം വാരിത്തം. ഏവം ചാരിത്തവാരിത്തവസേന ദുവിധം.

ദുതിയദുകേ അഭിസമാചാരോതി ഉത്തമസമാചാരോ. അഭിസമാചാരോ ഏവ ആഭിസമാചാരികം. അഭിസമാചാരം വാ ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തം ആഭിസമാചാരികം, ആജീവട്ഠമകതോ അവസേസസീലസ്സേതം അധിവചനം. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭാവഭൂതന്തി ആദിബ്രഹ്മചരിയകം, ആജീവട്ഠമകസീലസ്സേതം അധിവചനം. തഞ്ഹി മഗ്ഗസ്സ ആദിഭാവഭൂതം, പുബ്ബഭാഗേയേവ പരിസോധേതബ്ബതോ. തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧). യാനി വാ സിക്ഖാപദാനി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനീതി വുത്താനി, ഇദം ആഭിസമാചാരികസീലം. സേസം ആദിബ്രഹ്മചരിയകം. ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നം വാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം. ഖന്ധകവത്തപരിയാപന്നം ആഭിസമാചാരികം. തസ്സ സമ്പത്തിയാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം സമ്പജ്ജതി. തേനേവാഹ – ‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം ധമ്മം പരിപൂരേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧). ഏവം ആഭിസമാചാരികആദിബ്രഹ്മചരിയകവസേന ദുവിധം.

തതിയദുകേ പാണാതിപാതാദീഹി വേരമണിമത്തം വിരതിസീലം. സേസം ചേതനാദി അവിരതിസീലന്തി ഏവം വിരതിഅവിരതിവസേന ദുവിധം.

ചതുത്ഥദുകേ നിസ്സയോതി ദ്വേ നിസ്സയാ തണ്ഹാനിസ്സയോ ച ദിട്ഠിനിസ്സയോ ച. തത്ഥ യം ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; മ. നി. ൧.൧൮൬; അ. നി. ൫.൨൦൬; ൭.൫൦) ഏവം ഭവസമ്പത്തിം ആകങ്ഖമാനേന പവത്തിതം, ഇദം തണ്ഹാനിസ്സിതം. യം ‘‘സീലേന സുദ്ധീ’’തി ഏവം സുദ്ധിദിട്ഠിയാ പവത്തിതം, ഇദം ദിട്ഠിനിസ്സിതം. യം പന ലോകുത്തരം ലോകിയഞ്ച തസ്സേവ സമ്ഭാരഭൂതം, ഇദം അനിസ്സിതന്തി ഏവം നിസ്സിതാനിസ്സിതവസേന ദുവിധം.

പഞ്ചമദുകേ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ സമാദിന്നം സീലം കാലപരിയന്തം. യാവജീവം സമാദിയിത്വാ തഥേവ പവത്തിതം ആപാണകോടികന്തി ഏവം കാലപരിയന്തആപാണകോടികവസേന ദുവിധം.

ഛട്ഠദുകേ ലാഭയസഞാതിഅങ്ഗജീവിതവസേന ദിട്ഠപരിയന്തം സപരിയന്തം നാമ. വിപരീതം അപരിയന്തം. വുത്തമ്പി ചേതം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘കതമം തം സീലം സപരിയന്തം? അത്ഥി സീലം ലാഭപരിയന്തം, അത്ഥി സീലം യസപരിയന്തം, അത്ഥി സീലം ഞാതിപരിയന്തം, അത്ഥി സീലം അങ്ഗപരിയന്തം, അത്ഥി സീലം ജീവിതപരിയന്തം. കതമം തം സീലം ലാഭപരിയന്തം? ഇധേകച്ചോ ലാഭഹേതു ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ യഥാസമാദിന്നം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമതി, ഇദം തം സീലം ലാഭപരിയന്ത’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൮). ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതരാനിപി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. അപരിയന്തവിസ്സജ്ജനേപി വുത്തം ‘‘കതമം തം സീലം ന ലാഭപരിയന്തം? ഇധേകച്ചോ ലാഭഹേതു ലാഭപച്ചയാ ലാഭകാരണാ യഥാസമാദിന്നം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി, കിം സോ വീതിക്കമിസ്സതി, ഇദം തം സീലം ന ലാഭപരിയന്ത’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩൮). ഏതേനേവുപായേന ഇതരാനിപി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. ഏവം സപരിയന്താപരിയന്തവസേന ദുവിധം.

സത്തമദുകേ സബ്ബമ്പി സാസവം സീലം ലോകിയം. അനാസവം ലോകുത്തരം. തത്ഥ ലോകിയം ഭവവിസേസാവഹം ഹോതി ഭവനിസ്സരണസ്സ ച സമ്ഭാരോ. യഥാഹ – ‘‘വിനയോ സംവരത്ഥായ, സംവരോ അവിപ്പടിസാരത്ഥായ, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായ, പാമോജ്ജം പീതത്ഥായ, പീതി പസ്സദ്ധത്ഥായ, പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥായ, സുഖം സമാധത്ഥായ, സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദത്ഥായ, നിബ്ബിദാ വിരാഗത്ഥായ, വിരാഗോ വിമുത്തത്ഥായ, വിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥായ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനത്ഥായ, ഏതദത്ഥാ കഥാ, ഏതദത്ഥാ മന്തനാ, ഏതദത്ഥാ ഉപനിസാ, ഏതദത്ഥം സോതാവധാനം, യദിദം അനുപാദാചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ’’തി (പരി. ൩൬൬). ലോകുത്തരം ഭവനിസ്സരണാവഹം ഹോതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ച ഭൂമീതി ഏവം ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധം.

൧൨. തികേസു പഠമത്തികേ ഹീനേന ഛന്ദേന ചിത്തേന വീരിയേന വീമംസായ വാ പവത്തിതം ഹീനം. മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി പവത്തിതം മജ്ഝിമം. പണീതേഹി പണീതം. യസകാമതായ വാ സമാദിന്നം ഹീനം. പുഞ്ഞഫലകാമതായ മജ്ഝിമം. കത്തബ്ബമേവിദന്തി അരിയഭാവം നിസ്സായ സമാദിന്നം പണീതം. ‘‘അഹമസ്മി സീലസമ്പന്നോ, ഇമേ പനഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ’’തി ഏവം അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠം വാ ഹീനം. അനുപക്കിലിട്ഠം ലോകിയം സീലം മജ്ഝിമം. ലോകുത്തരം പണീതം. തണ്ഹാവസേന വാ ഭവഭോഗത്ഥായ പവത്തിതം ഹീനം. അത്തനോ വിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതം മജ്ഝിമം. സബ്ബസത്താനം വിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതം പാരമിതാസീലം പണീതന്തി ഏവം ഹീനമജ്ഝിമപണീതവസേന തിവിധം.

ദുതിയത്തികേ അത്തനോ അനനുരൂപം പജഹിതുകാമേന അത്തഗരുനാ അത്തനിഗാരവേന പവത്തിതം അത്താധിപതേയ്യം. ലോകാപവാദം പരിഹരിതുകാമേന ലോകഗരുനാ ലോകേ ഗാരവേന പവത്തിതം ലോകാധിപതേയ്യം. ധമ്മമഹത്തം പൂജേതുകാമേന ധമ്മഗരുനാ ധമ്മഗാരവേന പവത്തിതം ധമ്മാധിപതേയ്യന്തി ഏവം അത്താധിപതേയ്യാദിവസേന തിവിധം.

തതിയത്തികേ യം ദുകേസു നിസ്സിതന്തി വുത്തം, തം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പരാമട്ഠത്താ പരാമട്ഠം. പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ മഗ്ഗസമ്ഭാരഭൂതം സേക്ഖാനഞ്ച മഗ്ഗസമ്പയുത്തം അപരാമട്ഠം. സേക്ഖാസേക്ഖാനം ഫലസമ്പയുത്തം പടിപ്പസ്സദ്ധന്തി ഏവം പരാമട്ഠാദിവസേന തിവിധം.

ചതുത്ഥത്തികേ യം ആപത്തിം അനാപജ്ജന്തേന പൂരിതം, ആപജ്ജിത്വാ വാ പുന കതപടികമ്മം, തം വിസുദ്ധം. ആപത്തിം ആപന്നസ്സ അകതപടികമ്മം അവിസുദ്ധം. വത്ഥുമ്ഹി വാ ആപത്തിയാ വാ അജ്ഝാചാരേ വാ വേമതികസ്സ സീലം വേമതികസീലം നാമ. തത്ഥ യോഗിനാ അവിസുദ്ധസീലം വിസോധേതബ്ബം, വേമതികേ വത്ഥുജ്ഝാചാരം അകത്വാ വിമതി പടിവിനേതബ്ബാ ‘‘ഇച്ചസ്സ ഫാസു ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം വിസുദ്ധാദിവസേന തിവിധം.

പഞ്ചമത്തികേ ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി തീഹി ച സാമഞ്ഞഫലേഹി സമ്പയുത്തം സീലം സേക്ഖം. അരഹത്തഫലസമ്പയുത്തം അസേക്ഖം. സേസം നേവസേക്ഖനാസേക്ഖന്തി ഏവം സേക്ഖാദിവസേന തിവിധം.

പടിസമ്ഭിദായം പന യസ്മാ ലോകേ തേസം തേസം സത്താനം പകതിപി സീലന്തി വുച്ചതി, യം സന്ധായ ‘‘അയം സുഖസീലോ, അയം ദുക്ഖസീലോ, അയം കലഹസീലോ, അയം മണ്ഡനസീലോ’’തി ഭണന്തി, തസ്മാ തേന പരിയായേന ‘‘തീണി സീലാനി, കുസലസീലം അകുസലസീലം അബ്യാകതസീലന്തി (പടി. മ. ൧.൩൯). ഏവം കുസലാദിവസേനപി തിവിധന്തി വുത്തം. തത്ഥ അകുസലം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതസ്സ സീലസ്സ ലക്ഖണാദീസു ഏകേനപി ന സമേതീതി ഇധ ന ഉപനീതം, തസ്മാ വുത്തനയേനേവസ്സ തിവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൩. ചതുക്കേസു പഠമചതുക്കേ –

യോധ സേവതി ദുസ്സീലേ, സീലവന്തേ ന സേവതി;

വത്ഥുവീതിക്കമേ ദോസം, ന പസ്സതി അവിദ്ദസു.

മിച്ഛാസങ്കപ്പബഹുലോ, ഇന്ദ്രിയാനി ന രക്ഖതി;

ഏവരൂപസ്സ വേ സീലം, ജായതേ ഹാനഭാഗിയം.

യോ പനത്തമനോ ഹോതി, സീലസമ്പത്തിയാ ഇധ;

കമ്മട്ഠാനാനുയോഗമ്ഹി, ന ഉപ്പാദേതി മാനസം.

തുട്ഠസ്സ സീലമത്തേന, അഘടന്തസ്സ ഉത്തരി;

തസ്സ തം ഠിതിഭാഗിയം, സീലം ഭവതി ഭിക്ഖുനോ.

സമ്പന്നസീലോ ഘടതി, സമാധത്ഥായ യോ പന;

വിസേസഭാഗിയം സീലം, ഹോതി ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

അതുട്ഠോ സീലമത്തേന, നിബ്ബിദം യോനുയുഞ്ജതി;

ഹോതി നിബ്ബേധഭാഗിയം, സീലമേതസ്സ ഭിക്ഖുനോതി.

ഏവം ഹാനഭാഗിയാദിവസേന ചതുബ്ബിധം.

ദുതിയചതുക്കേ ഭിക്ഖൂ ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി, യാനി ച നേസം ഭിക്ഖുനീനം പഞ്ഞത്തിതോ രക്ഖിതബ്ബാനി, ഇദം ഭിക്ഖുസീലം. ഭിക്ഖുനിയോ ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനി, യാനി ച താസം ഭിക്ഖൂനം പഞ്ഞത്തിതോ രക്ഖിതബ്ബാനി, ഇദം ഭിക്ഖുനിസീലം. സാമണേരസാമണേരീനം ദസസീലാനി അനുപസമ്പന്നസീലം. ഉപാസകഉപാസികാനം നിച്ചസീലവസേന പഞ്ചസിക്ഖാപദാനി, സതി വാ ഉസ്സാഹേ ദസ, ഉപോസഥങ്ഗവസേന അട്ഠാതി ഇദം ഗഹട്ഠസീലന്തി ഏവം ഭിക്ഖുസീലാദിവസേന ചതുബ്ബിധം.

തതിയചതുക്കേ ഉത്തരകുരുകാനം മനുസ്സാനം അവീതിക്കമോ പകതിസീലം. കുലദേസപാസണ്ഡാനം അത്തനോ അത്തനോ മരിയാദാചാരിത്തം ആചാരസീലം. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ആനന്ദ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി ന ബോധിസത്തമാതു പുരിസേസു മാനസം ഉപ്പജ്ജി കാമഗുണൂപസംഹിത’’ന്തി ഏവം വുത്തം ബോധിസത്തമാതുസീലം ധമ്മതാസീലം. മഹാകസ്സപാദീനം പന സുദ്ധസത്താനം, ബോധിസത്തസ്സ ച താസു താസു ജാതീസു സീലം പുബ്ബഹേതുകസീലന്തി ഏവം പകതിസീലാദിവസേന ചതുബ്ബിധം.

ചതുത്ഥചതുക്കേ യം ഭഗവതാ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൧.൧൯൩) വം വുത്തം സീലം, ഇദം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം നാമ. യം പന ‘‘സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ, യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ…പേ… മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൨, ൪൧൧; ദീ. നി. ൧.൨൧൩; അ. നി. ൪.൧൯൮) വുത്തം, ഇദം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം. യാ പന ആജീവഹേതുപഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വീതിക്കമസ്സ, ‘‘കുഹനാ ലപനാ നേമിത്തികതാ നിപ്പേസികതാ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ’’തി ഏവമാദീനഞ്ച പാപധമ്മാനം വസേന പവത്താ മിച്ഛാജീവാ വിരതി, ഇദം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം. ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതി, യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) ആദിനാ നയേന വുത്തോ പടിസങ്ഖാനപരിസുദ്ധോ ചതുപച്ചയപരിഭോഗോ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം നാമ.

പാതിമോക്ഖസംവരസീലം

൧൪. തത്രായം ആദിതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനായ സദ്ധിം വിനിച്ഛയകഥാ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഭിക്ഖൂതി സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖണതായ വാ ഭിന്നപടധരാദിതായ വാ ഏവം ലദ്ധവോഹാരോ സദ്ധാപബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോതി ഏത്ഥ പാതിമോക്ഖന്തി സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചയതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹി, തസ്മാ പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി. സംവരണം സംവരോ, കായികവാചസികസ്സ അവീതിക്കമസ്സേതം നാമം. പാതിമോക്ഖമേവ സംവരോ പാതിമോക്ഖസംവരോ. തേന പാതിമോക്ഖസംവരേന സംവുതോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ, ഉപഗതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. വിഹരതീതി ഇരിയതി. ആചാരഗോചരസമ്പന്നോതിആദീനമത്ഥോ പാളിയം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി അത്ഥി ആചാരോ, അത്ഥി അനാചാരോ;

തത്ഥ കതമോ അനാചാരോ? കായികോ വീതിക്കമോ വാചസികോ വീതിക്കമോ കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ, അയം വുച്ചതി അനാചാരോ. സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അനാചാരോ. ഇധേകച്ചോ വേളുദാനേന വാ പത്തദാനേന വാ പുപ്ഫഫലസിനാനദന്തകട്ഠദാനേന വാ ചാടുകമ്യതായ വാ മുഗ്ഗസൂപ്യതായ വാ പാരിഭട്യതായ വാ ജങ്ഘപേസനികേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ബുദ്ധപടികുട്ഠേന മിച്ഛാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതി, അയം വുച്ചതി അനാചാരോ.

തത്ഥ കതമോ ആചാരോ? കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, അയം വുച്ചതി ആചാരോ. സബ്ബോപി സീലസംവരോ ആചാരോ. ഇധേകച്ചോ ന വേളുദാനേന വാ ന പത്തന പുപ്ഫന ഫലന സിനാനന ദന്തകട്ഠദാനേന വാ ന ചാടുകമ്യതായ വാ ന മുഗ്ഗസൂപ്യതായ വാ ന പാരിഭട്യതായ വാ ന ജങ്ഘപേസനികേന വാ ന അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ബുദ്ധപടികുട്ഠേന മിച്ഛാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതി, അയം വുച്ചതി ആചാരോ.

ഗോചരോതി അത്ഥി ഗോചരോ അത്ഥി അഗോചരോ.

തത്ഥ കതമോ അഗോചരോ? ഇധേകച്ചോ വേസിയാഗോചരോ വാ ഹോതി വിധവാ, ഥുല്ലകുമാരികാ, പണ്ഡക, ഭിക്ഖുനീ, പാനാഗാരഗോചരോ വാ ഹോതി, സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന, യാനി വാ പന താനി കുലാനി അസ്സദ്ധാനി അപ്പസന്നാനി അനോപാനഭൂതാനി അക്കോസകപരിഭാസകാനി അനത്ഥകാമാനി അഹിതകാമാനി അഫാസുകകാമാനി അയോഗക്ഖേമകാമാനി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം, തഥാരൂപാനി കുലാനി സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി, അയം വുച്ചതി അഗോചരോ.

തത്ഥ കതമോ ഗോചരോ? ഇധേകച്ചോ ന വേസിയാഗോചരോ വാ ഹോതി…പേ… ന പാനാഗാരഗോചരോ വാ ഹോതി, അസംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി…പേ… തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന, യാനി വാ പന താനി കുലാനി സദ്ധാനി പസന്നാനി ഓപാനഭൂതാനി കാസാവപജ്ജോതാനി ഇസിവാതപടിവാതാനി അത്ഥകാമാനി…പേ… യോഗക്ഖേമകാമാനി ഭിക്ഖൂനം…പേ… ഉപാസികാനം, തഥാരൂപാനി കുലാനി സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി, അയം വുച്ചതി ഗോചരോ. ഇതി ഇമിനാ ച ആചാരേന ഇമിനാ ച ഗോചരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപഗതോ സമുപഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ, തേന വുച്ചതി ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧).

അപി ചേത്ഥ ഇമിനാപി നയേന ആചാരഗോചരാ വേദിതബ്ബാ. ദുവിധോ ഹി അനാചാരോ കായികോ വാചസികോ ച. തത്ഥ കതമോ കായികോ അനാചാരോ? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോപി അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി തിട്ഠതി, ഘട്ടയന്തോപി നിസീദതി, പുരതോപി തിട്ഠതി, പുരതോപി നിസീദതി, ഉച്ചേപി ആസനേ നിസീദതി, സസീസമ്പി പാരുപിത്വാ നിസീദതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി, ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാഹനാനം ചങ്കമന്താനം സഉപാഹനോ ചങ്കമതി, നീചേ ചങ്കമേ ചങ്കമന്താനം ഉച്ചേ ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഛമായ ചങ്കമന്താനം ചങ്കമേ ചങ്കമതി, ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനുപഖജ്ജാപി തിട്ഠതി, അനുപഖജ്ജാപി നിസീദതി, നവേപി ഭിക്ഖൂ ആസനേന പടിബാഹതി, ജന്താഘരേപി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനാപുച്ഛാ കട്ഠം പക്ഖിപതി, ദ്വാരം പിദഹതി, ഉദകതിത്ഥേപി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി ഓതരതി, പുരതോപി ഓതരതി, ഘട്ടയന്തോപി ന്ഹായതി, പുരതോപി ന്ഹായതി, ഘട്ടയന്തോപി ഉത്തരതി, പുരതോപി ഉത്തരതി, അന്തരഘരം പവിസന്തോപി ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഘട്ടയന്തോപി ഗച്ഛതി, പുരതോപി ഗച്ഛതി, വോക്കമ്മ ച ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛതി, യാനിപി താനി ഹോന്തി കുലാനം ഓവരകാനി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച യത്ഥ കുലിത്ഥിയോ കുലകുമാരിയോ നിസീദന്തി, തത്ഥപി സഹസാ പവിസതി, കുമാരകസ്സപി സീസം പരാമസതി, അയം വുച്ചതി കായികോ അനാചാരോ.

തത്ഥ കതമോ വാചസികോ അനാചാരോ? ഇധേകച്ചോ സങ്ഘഗതോപി അചിത്തീകാരകതോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ അനാപുച്ഛാ ധമ്മം ഭണതി. പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസതി, ഠിതകോപി ഭണതി, ബാഹാവിക്ഖേപകോപി ഭണതി, അന്തരഘരം പവിട്ഠോപി ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇത്ഥന്നാമേ ഇത്ഥംഗോത്തേ കിം അത്ഥി, യാഗു അത്ഥി, ഭത്തം അത്ഥി, ഖാദനീയം അത്ഥി, കിം പിവിസ്സാമ, കിം ഖാദിസ്സാമ, കിം ഭുഞ്ജിസ്സാമ. കിം വാ മേ ദസ്സഥാ’’തി വിപ്പലപതി, അയം വുച്ചതി വാചസികോ അനാചാരോ (മഹാനി. ൮൭). പടിപക്ഖവസേന പനസ്സ ആചാരോ വേദിതബ്ബോ.

അപിച ഭിക്ഖു സഗാരവോ സപ്പതിസ്സോ ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഓക്ഖിത്തചക്ഖു ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയമനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ആഭിസമാചാരികേസു സക്കച്ചകാരീ ഗരുചിത്തീകാരബഹുലോ വിഹരതി, അയം വുച്ചതി ആചാരോ. ഏവം താവ ആചാരോ വേദിതബ്ബോ.

ഗോചരോ പന തിവിധോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ ആരക്ഖഗോചരോ ഉപനിബന്ധഗോചരോതി. തത്ഥ കതമോ ഉപനിസ്സയഗോചരോ? ദസകഥാവത്ഥുഗുണസമന്നാഗതോ കല്യാണമിത്തോ, യം നിസ്സായ അസ്സുതം സുണാതി, സുതം പരിയോദപേതി, കങ്ഖം വിതരതി, ദിട്ഠിം ഉജും കരോതി, ചിത്തം പസാദേതി. യസ്സ വാ പന അനുസിക്ഖമാനോ സദ്ധായ വഡ്ഢതി, സീലേന, സുതേന, ചാഗേന, പഞ്ഞായ വഡ്ഢതി, അയം വുച്ചതി ഉപനിസ്സയഗോചരോ.

കതമോ ആരക്ഖഗോചരോ? ഇധ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠോ വീഥിം പടിപന്നോ ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സാവീ സുസംവുതോ ഗച്ഛതി, ന ഹത്ഥിം ഓലോകേന്തോ, ന അസ്സം, ന രഥം, ന പത്തിം, ന ഇത്ഥിം, ന പുരിസം ഓലോകേന്തോ, ന ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോ, ന അധോ ഓലോകേന്തോ, ന ദിസാവിദിസം പേക്ഖമാനോ ഗച്ഛതി, അയം വുച്ചതി ആരക്ഖഗോചരോ.