൧൦. ആരുപ്പനിദ്ദേസോ

പഠമാരുപ്പവണ്ണനാ

൨൭൫. ബ്രഹ്മവിഹാരാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠേസു പന ചതൂസു ആരുപ്പേസു ആകാസാനഞ്ചായതനം താവ ഭാവേതുകാമോ ‘‘ദിസ്സന്തേ ഖോ പന രൂപാധികരണം ദണ്ഡാദാനസത്ഥാദാനകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദാ, നത്ഥി ഖോ പനേതം സബ്ബസോ ആരുപ്പേതി. സോ ഇതി പടിസങ്ഖായ രൂപാനംയേവ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൦൩) വചനതോ ഏതേസം ദണ്ഡാദാനാദീനഞ്ചേവ ചക്ഖുസോതരോഗാദീനഞ്ച ആബാധസഹസ്സാനം വസേന കരജരൂപേ ആദീനവം ദിസ്വാ തസ്സ സമതിക്കമായ ഠപേത്വാ പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം നവസു പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപ്പാദേതി.

തസ്സ കിഞ്ചാപി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന കരജരൂപം അതിക്കന്തം ഹോതി, അഥ ഖോ കസിണരൂപമ്പി യസ്മാ തപ്പടിഭാഗമേവ, തസ്മാ തമ്പി സമതിക്കമിതുകാമോ ഹോതി. കഥം? യഥാ അഹിഭീരുകോ പുരിസോ അരഞ്ഞേ സപ്പേന അനുബദ്ധോ വേഗേന പലായിത്വാ പലാതട്ഠാനേ ലേഖാചിത്തം താലപണ്ണം വാ വല്ലിം വാ രജ്ജും വാ ഫലിതായ വാ പന പഥവിയാ ഫലിതന്തരം ദിസ്വാ ഭായതേവ ഉത്തസതേവ, നേവ നം ദക്ഖിതുകാമോ ഹോതി. യഥാ ച അനത്ഥകാരിനാ വേരിപുരിസേന സദ്ധിം ഏകഗാമേ വസമാനോ പുരിസോ തേന വധബന്ധഗേഹഝാപനാദീഹി ഉപദ്ദുതോ അഞ്ഞം ഗാമം വസനത്ഥായ ഗന്ത്വാ തത്രാപി വേരിനാ സമാനരൂപസദ്ദസമുദാചാരം പുരിസം ദിസ്വാ ഭായതേവ ഉത്തസതേവ, നേവ നം ദക്ഖിതുകാമോ ഹോതി.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – തേസം ഹി പുരിസാനം അഹിനാ വേരിനാ വാ ഉപദ്ദുതകാലോ വിയ ഭിക്ഖുനോ ആരമ്മണവസേന കരജരൂപസമങ്ഗികാലോ. തേസം വേഗേന പലായനഅഞ്ഞഗാമഗമനാനി വിയ ഭിക്ഖുനോ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന കരജരൂപസമതിക്കമനകാലോ. തേസം പലാതട്ഠാനേ ച അഞ്ഞഗാമേ ച ലേഖാചിത്തതാലപണ്ണാദീനി ചേവ വേരിസദിസം പുരിസഞ്ച ദിസ്വാ ഭയസന്താസഅദസ്സനകാമതാ വിയ ഭിക്ഖുനോ കസിണരൂപമ്പി തപ്പടിഭാഗമേവ ഇദന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ തമ്പി സമതിക്കമിതുകാമതാ. സൂകരാഭിഹതസുനഖപിസാചഭീരുകാദികാപി ചേത്ഥ ഉപമാ വേദിതബ്ബാ.

൨൭൬. ഏവം സോ തസ്മാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ കസിണരൂപാ നിബ്ബിജ്ജ പക്കമിതുകാമോ പഞ്ചഹാകാരേഹി ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ പഗുണരൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ തസ്മിം ഝാനേ ‘‘ഇമം മയാ നിബ്ബിണ്ണം രൂപം ആരമ്മണം കരോതീ’’തി ച, ‘‘ആസന്നസോമനസ്സപച്ചത്ഥിക’’ന്തി ച, ‘‘സന്തവിമോക്ഖതോ ഓളാരിക’’ന്തി ച ആദീനവം പസ്സതി. അങ്ഗോളാരികതാ പനേത്ഥ നത്ഥി. യഥേവ ഹേതം രൂപം ദുവങ്ഗികം, ഏവം ആരുപ്പാനിപീതി.

സോ തത്ഥ ഏവം ആദീനവം ദിസ്വാ നികന്തിം പരിയാദായ ആകാസാനഞ്ചായതനം സന്തതോ അനന്തതോ മനസികരിത്വാ ചക്കവാളപരിയന്തം വാ യത്തകം ഇച്ഛതി തത്തകം വാ കസിണം പത്ഥരിത്വാ തേന ഫുട്ഠോകാസം ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി വാ, ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി വാ മനസികരോന്തോ ഉഗ്ഘാടേതി കസിണം. ഉഗ്ഘാടേന്തോ ഹി നേവ കിലഞ്ജം വിയ സംവേല്ലേതി, ന കപാലതോ പൂവം വിയ ഉദ്ധരതി, കേവലം പന തം നേവ ആവജ്ജേതി, ന മനസി കരോതി, ന പച്ചവേക്ഖതി, അനാവജ്ജേന്തോ അമനസികരോന്തോ അപച്ചവേക്ഖന്തോ ച അഞ്ഞദത്ഥു തേന ഫുട്ഠോകാസം ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി മനസികരോന്തോ കസിണം ഉഗ്ഘാടേതി നാമ. കസിണമ്പി ഉഗ്ഘാടിയമാനം നേവ ഉബ്ബട്ടതി ന വിവട്ടതി, കേവലം ഇമസ്സ അമനസികാരഞ്ച ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി മനസികാരഞ്ച പടിച്ച ഉഗ്ഘാടിതം നാമ ഹോതി, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസമത്തം പഞ്ഞായതി. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസന്തി വാ കസിണഫുട്ഠോകാസോതി വാ കസിണവിവിത്താകാസന്തി വാ സബ്ബമേതം ഏകമേവ.

സോ തം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസനിമിത്തം ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി പുനപ്പുനം ആവജ്ജേതി, തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരോതി. തസ്സേവം പുനപ്പുനം ആവജ്ജയതോ തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരോതോ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, ഉപചാരേന ചിത്തം സമാധിയതി. സോ തം നിമിത്തം പുനപ്പുനം ആസേവതി, ഭാവേതി, ബഹുലീകരോതി. തസ്സേവം പുനപ്പുനം ആവജ്ജയതോ മനസികരോതോ പഥവീകസിണാദീസു രൂപാവചരചിത്തം വിയ ആകാസേ ആകാസാനഞ്ചായതനചിത്തം അപ്പേതി. ഇധാപി ഹി പുരിമഭാഗേ തീണി ചത്താരി വാ ജവനാനി കാമാവചരാനി ഉപേക്ഖാവേദനാസമ്പയുത്താനേവ ഹോന്തി. ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാ അരൂപാവചരം. സേസം പഥവീകസിണേ വുത്തനയമേവ.

അയം പന വിസേസോ, ഏവം ഉപ്പന്നേ അരൂപാവചരചിത്തേ സോ ഭിക്ഖു യഥാ നാമ യാനപ്പുതോളി കുമ്ഭിമുഖാദീനം അഞ്ഞതരം നീലപിലോതികായ വാ പീതലോഹിതോദാതാദീനം വാ അഞ്ഞതരായ പിലോതികായ ബന്ധിത്വാ പേക്ഖമാനോ പുരിസോ വാതവേഗേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അപനീതായ പിലോതികായ ആകാസംയേവ പേക്ഖമാനോ തിട്ഠേയ്യ, ഏവമേവ പുബ്ബേ കസിണമണ്ഡലം ഝാനചക്ഖുനാ പേക്ഖമാനോ വിഹരിത്വാ ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി ഇമിനാ പരികമ്മമനസികാരേന സഹസാ അപനീതേ തസ്മിം നിമിത്തേ ആകാസഞ്ഞേവ പേക്ഖമാനോ വിഹരതി. ഏത്താവതാ ചേസ ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯).

൨൭൭. തത്ഥ സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന, സബ്ബാസം വാ അനവസേസാനന്തി അത്ഥോ. രൂപസഞ്ഞാനന്തി സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനാനഞ്ചേവ തദാരമ്മണാനഞ്ച. രൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി ഹി രൂപന്തി വുച്ചതി ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൨൯), തസ്സ ആരമ്മണമ്പി ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൭൩), തസ്മാ ഇധ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാതി ഏവം സഞ്ഞാസീസേന വുത്തരൂപാവചരജ്ഝാനസ്സേതം അധിവചനം. രൂപം സഞ്ഞാ അസ്സാതി രൂപസഞ്ഞം. രൂപം അസ്സ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. പഥവീകസിണാദിഭേദസ്സ തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം. സമതിക്കമാതി വിരാഗാ നിരോധാ ച. കിം വുത്തം ഹോതി? ഏതാസം കുസലവിപാകകിരിയവസേന പഞ്ചദസന്നം ഝാനസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം, ഏതേസഞ്ച പഥവീകസിണാദിവസേന നവന്നം ആരമ്മണസങ്ഖാതാനം രൂപസഞ്ഞാനം സബ്ബാകാരേന അനവസേസാനം വാ വിരാഗാ ച നിരോധാ ച വിരാഗഹേതുഞ്ചേവ നിരോധഹേതുഞ്ച ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ന ഹി സക്കാ സബ്ബസോ അനതിക്കന്തരൂപസഞ്ഞേന ഏതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതുന്തി.

തത്ഥ യസ്മാ ആരമ്മണേ അവിരത്തസ്സ സഞ്ഞാസമതിക്കമോ ന ഹോതി, സമതിക്കന്താസു ച സഞ്ഞാസു ആരമ്മണം സമതിക്കന്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ ആരമ്മണസമതിക്കമം അവത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമാ രൂപസഞ്ഞാ? രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി രൂപസഞ്ഞായോ. ഇമാ രൂപസഞ്ഞായോ അതിക്കന്തോ ഹോതി വീതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ. തേന വുച്ചതി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി (വിഭ. ൬൦൨) ഏവം വിഭങ്ഗേ സഞ്ഞാനംയേവ സമതിക്കമോ വുത്തോ. യസ്മാ പന ആരമ്മണസമതിക്കമേന പത്തബ്ബാ ഏതാ സമാപത്തിയോ, ന ഏകസ്മിഞ്ഞേവ ആരമ്മണേ പഠമജ്ഝാനാദീനി വിയ. തസ്മാ അയം ആരമ്മണസമതിക്കമവസേനാപി അത്ഥവണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

൨൭൮. പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാതി ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാനഞ്ച പടിഘാതേന സമുപ്പന്നാ സഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ. രൂപസഞ്ഞാദീനം ഏതമധിവചനം. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ പടിഘസഞ്ഞാ? രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ ഗന്ധസഞ്ഞാ രസസഞ്ഞാ ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ, ഇമാ വുച്ചന്തി പടിഘസഞ്ഞായോ’’തി (വിഭ. ൬൦൩). താസം കുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നം, അകുസലവിപാകാനം പഞ്ചന്നന്തി സബ്ബസോ ദസന്നമ്പി പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ പഹാനാ അസമുപ്പാദാ അപ്പവത്തിം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

കാമഞ്ചേതാ പഠമജ്ഝാനാദീനി സമാപന്നസ്സാപി ന സന്തി. ന ഹി തസ്മിം സമയേ പഞ്ചദ്വാരവസേന ചിത്തം പവത്തതി. ഏവം സന്തേപി അഞ്ഞത്ഥ പഹീനാനം സുഖദുക്ഖാനം ചതുത്ഥജ്ഝാനേ വിയ, സക്കായദിട്ഠാദീനം തതിയമഗ്ഗേ വിയ ച ഇമസ്മിം ഝാനേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം ഇമസ്സ ഝാനസ്സ പസംസാവസേന ഏതാസമേത്ഥ വചനം വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ കിഞ്ചാപി താ രൂപാവചരം സമാപന്നസ്സാപി ന സന്തി, അഥ ഖോ ന പഹീനത്താ ന സന്തി. ന ഹി രൂപവിരാഗായ രൂപാവചരഭാവനാ സംവത്തതി, രൂപായത്താ ച ഏതാസം പവത്തി. അയം പന ഭാവനാ രൂപവിരാഗായ സംവത്തതി. തസ്മാ താ ഏത്ഥ പഹീനാതി വത്തും വട്ടതി. ന കേവലഞ്ച വത്തും, ഏകംസേനേവ ഏവം ധാരേതുമ്പി വട്ടതി. താസഞ്ഹി ഇതോ പുബ്ബേ അപ്പഹീനത്തായേവ പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ ‘‘കണ്ടകോ’’തി (അ. നി. ൧൦.൭൨) വുത്തോ ഭഗവതാ. ഇധ ച പഹീനത്തായേവ അരൂപസമാപത്തീനം ആനേഞ്ജതാ (വിഭ. ൨൨൬) സന്തവിമോക്ഖതാ (മ. നി. ൧.൬൬) ച വുത്താ. ആളാരോ ച കാലാമോ അരൂപസമാപന്നോ പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി നിസ്സായ നിസ്സായ അതിക്കമന്താനി നേവ അദ്ദസ, ന പന സദ്ദം അസ്സോസീതി (ദീ. നി. ൨.൧൯൨).

൨൭൯. നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാതി നാനത്തേ വാ ഗോചരേ പവത്താനം സഞ്ഞാനം, നാനത്താനം വാ സഞ്ഞാനം. യസ്മാ ഹി ഏതാ ‘‘തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമങ്ഗിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം, ഇമാ വുച്ചന്തി നാനത്തസഞ്ഞായോ’’തി ഏവം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൦൪) വിഭജിത്വാ വുത്താ ഇധ അധിപ്പേതാ അസമാപന്നസ്സ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഗഹിതാ സഞ്ഞാ രൂപസദ്ദാദിഭേദേ നാനത്തേ നാനാസഭാവേ ഗോചരേ പവത്തന്തി, യസ്മാ ചേതാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ, ദ്വാദസാകുസലസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ദ്വേ അകുസലവിപാകസഞ്ഞാ, ഏകാദസ കാമാവചരകിരിയസഞ്ഞാതി ഏവം ചതുചത്താലീസമ്പി സഞ്ഞാ നാനത്താ നാനാസഭാവാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ, തസ്മാ നാനത്തസഞ്ഞാതി വുത്താ. താസം സബ്ബസോ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ അനാവജ്ജനാ അസമന്നാഹാരാ അപച്ചവേക്ഖണാ. യസ്മാ താ നാവജ്ജേതി, ന മനസി കരോതി, ന പച്ചവേക്ഖതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി.

യസ്മാ ചേത്ഥ പുരിമാ രൂപസഞ്ഞാ പടിഘസഞ്ഞാ ച ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേപി ന വിജ്ജന്തി. പഗേവ തസ്മിം ഭവേ ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണകാലേ, തസ്മാ താസം സമതിക്കമാ അത്ഥങ്ഗമാതി ദ്വേധാപി അഭാവോയേവ വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യസ്മാ അട്ഠ കാമാവചരകുസലസഞ്ഞാ, നവ കിരിയസഞ്ഞാ, ദസാകുസലസഞ്ഞാതി ഇമാ സത്തവീസതിസഞ്ഞാ ഇമിനാ ഝാനേന നിബ്ബത്തേ ഭവേ വിജ്ജന്തി, തസ്മാ താസം അമനസികാരാതി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപി ഹി ഇമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തോ താസം അമനസികാരായേവ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, താ പന മനസികരോന്തോ അസമാപന്നോ ഹോതീതി.

സങ്ഖേപതോ ചേത്ഥ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാതി ഇമിനാ സബ്ബരൂപാവചരധമ്മാനം പഹാനം വുത്തം. പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാതി ഇമിനാ സബ്ബേസം കാമാവചരചിത്തചേതസികാനം പഹാനഞ്ച അമനസികാരോ ച വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൮൦. അനന്തോ ആകാസോതി ഏത്ഥ നാസ്സ ഉപ്പാദന്തോ വാ വയന്തോ വാ പഞ്ഞായതീതി അനന്തോ. ആകാസോതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ വുച്ചതി. മനസികാരവസേനാപി ചേത്ഥ അനന്തതാ വേദിതബ്ബാ. തേനേവ വിഭങ്ഗേ വുത്തം ‘‘തസ്മിം ആകാസേ ചിത്തം ഠപേതി, സണ്ഠപേതി, അനന്തം ഫരതി, തേന വുച്ചതി അനന്തോ ആകാസോ’’തി (വിഭ. ൬൦൫).

ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം, ആകാസം അനന്തം ആകാസാനന്തം, ആകാസാനന്തമേവ ആകാസാനഞ്ചം, തം ആകാസാനഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം.

ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി തമാകാസാനഞ്ചായതനം പത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ തദനുരൂപേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതീതി.

അയം ആകാസാനഞ്ചായതനകമ്മട്ഠാനേ വിത്ഥാരകഥാ.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകഥാ

൨൮൧. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഭാവേതുകാമേന പന പഞ്ചഹാകാരേഹി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവേന ‘‘ആസന്നരൂപാവചരജ്ഝാനപച്ചത്ഥികാ അയം സമാപത്തി, നോ ച വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനമിവ സന്താ’’തി ആകാസാനഞ്ചായതനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദായ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സന്തതോ മനസികരിത്വാ തം ആകാസം ഫരിത്വാ പവത്തവിഞ്ഞാണം ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി പുനപ്പുനം ആവജ്ജിതബ്ബം, മനസികാതബ്ബം, പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കാതബ്ബം. ‘‘അനന്തം അനന്ത’’ന്തി പന ന മനസികാതബ്ബം.

തസ്സേവം തസ്മിം നിമിത്തേ പുനപ്പുനം ചിത്തം ചാരേന്തസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, ഉപചാരേന ചിത്തം സമാധിയതി. സോ തം നിമിത്തം പുനപ്പുനം ആസേവതി, ഭാവേതി, ബഹുലീകരോതി. തസ്സേവം കരോതോ ആകാസേ ആകാസാനഞ്ചായതനം വിയ ആകാസഫുടേ വിഞ്ഞാണേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനചിത്തം അപ്പേതി. അപ്പനാനയോ പനേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ചേസ ‘‘സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯) വുച്ചതി.

൨൮൨. തത്ഥ സബ്ബസോതി ഇദം വുത്തനയമേവ. ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥ പന പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഝാനമ്പി ആകാസാനഞ്ചായതനം, ആരമ്മണമ്പി. ആരമ്മണമ്പി ഹി പുരിമനയേനേവ ആകാസാനഞ്ചഞ്ച തം പഠമസ്സ ആരുപ്പജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണത്താ ദേവാനം ദേവായതനം വിയ അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം. തഥാ ആകാസാനഞ്ചഞ്ച തം തസ്സ ഝാനസ്സ സഞ്ജാതിഹേതുത്താ ‘‘കമ്ബോജാ അസ്സാനം ആയതന’’ന്തിആദീനി വിയ സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതിപി ആകാസാനഞ്ചായതനം. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി തംയേവ അനന്തോ ആകാസോതി ഏവം ഫരിത്വാ പവത്തവിഞ്ഞാണം ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏവം മനസികരോന്തോതി വുത്തം ഹോതി. മനസികാരവസേന വാ അനന്തം. സോ ഹി തമാകാസാരമ്മണം വിഞ്ഞാണം അനവസേസതോ മനസികരോന്തോ ‘‘അനന്ത’’ന്തി മനസി കരോതി. യം പന വിഭങ്ഗേ വുത്തം ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി, തംയേവ ആകാസം വിഞ്ഞാണേന ഫുടം മനസി കരോതി, അനന്തം ഫരതി, തേന വുച്ചതി അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (വിഭ. ൬൧൦).

തത്ഥ വിഞ്ഞാണേനാതി ഉപയോഗത്ഥേ കരണവചനം വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി അട്ഠകഥാചരിയാ തസ്സ അത്ഥം വണ്ണയന്തി, അനന്തം ഫരതി തഞ്ഞേവ ആകാസം ഫുടം വിഞ്ഞാണം മനസി കരോതീതി വുത്തം ഹോതി.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം. അനന്തമേവ ആനഞ്ചം. വിഞ്ഞാണം ആനഞ്ചം വിഞ്ഞാണാനഞ്ചന്തി അവത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചന്തി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ രൂള്ഹീസദ്ദോ. തം വിഞ്ഞാണഞ്ചം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

അയം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകമ്മട്ഠാനേ വിത്ഥാരകഥാ.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകഥാ

൨൮൩. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഭാവേതുകാമേന പന പഞ്ചഹാകാരേഹി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവേന ‘‘ആസന്നആകാസാനഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികാ അയം സമാപത്തി, നോ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമിവ സന്താ’’തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തത്ഥ നികന്തിം പരിയാദായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസികരിത്വാ തസ്സേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാരമ്മണഭൂതസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവോ സുഞ്ഞതാ വിവിത്താകാരോ മനസികാതബ്ബോ. കഥം? തം വിഞ്ഞാണം അമനസികരിത്വാ ‘‘നത്ഥി നത്ഥീ’’തി വാ, ‘‘സുഞ്ഞം സുഞ്ഞ’’ന്തി വാ, ‘‘വിവിത്തം വിവിത്ത’’ന്തി വാ പുനപ്പുനം ആവജ്ജിതബ്ബം, മനസികാതബ്ബം, പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കാതബ്ബം.

തസ്സേവം തസ്മിം നിമിത്തേ ചിത്തം ചാരേന്തസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, ഉപചാരേന ചിത്തം സമാധിയതി. സോ തം നിമിത്തം പുനപ്പുനം ആസേവതി, ഭാവേതി, ബഹുലീകരോതി. തസ്സേവം കരോതോ ആകാസേ ഫുടേ മഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം വിയ തസ്സേവ ആകാസം ഫരിത്വാ പവത്തസ്സ മഹഗ്ഗതവിഞ്ഞാണസ്സ സുഞ്ഞവിവിത്തനത്ഥിഭാവേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനചിത്തം അപ്പേതി. ഏത്ഥാപി ച അപ്പനാനയോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ, തസ്മിം ഹി അപ്പനാചിത്തേ ഉപ്പന്നേ സോ ഭിക്ഖു യഥാ നാമ പുരിസോ മണ്ഡലമാളാദീസു കേനചിദേവ കരണീയേന സന്നിപതിതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ സന്നിപാതകിച്ചാവസാനേവ ഉട്ഠായ പക്കന്തേസു ഭിക്ഖൂസു ആഗന്ത്വാ ദ്വാരേ ഠത്വാ പുന തം ഠാനം ഓലോകേന്തോ സുഞ്ഞമേവ പസ്സതി, വിവിത്തമേവ പസ്സതി. നാസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘ഏത്തകാ നാമ ഭിക്ഖൂ കാലങ്കതാ വാ ദിസാപക്കന്താ വാ’’തി, അഥ ഖോ സുഞ്ഞമിദം വിവിത്തന്തി നത്ഥിഭാവമേവ പസ്സതി, ഏവമേവ പുബ്ബേ ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനജ്ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സന്തോ വിഹരിത്വാ ‘‘നത്ഥി നത്ഥീ’’തിആദിനാ പരികമ്മമനസികാരേന അന്തരഹിതേ തസ്മിം വിഞ്ഞാണേ തസ്സ അപഗമസങ്ഖാതം അഭാവമേവ പസ്സന്തോ വിഹരതി. ഏത്താവതാ ചേസ ‘‘സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ നത്ഥി കിഞ്ചീതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯) വുച്ചതി.

൨൮൪. ഇധാപി സബ്ബസോതി ഇദം വുത്തനയമേവ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനന്തി ഏത്ഥാപി ച പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഝാനമ്പി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ആരമ്മണമ്പി. ആരമ്മണമ്പി ഹി പുരിമനയേനേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചഞ്ച തം ദുതിയസ്സ ആരുപ്പജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണത്താ ദേവാനം ദേവായതനം വിയ അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. തഥാ വിഞ്ഞാണഞ്ചഞ്ച തം തസ്സേവ ഝാനസ്സ സഞ്ജാതിഹേതുത്താ ‘‘കമ്ബോജാ അസ്സാനം ആയതന’’ന്തിആദീനി വിയ സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതിപി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

നത്ഥി കിഞ്ചീതി നത്ഥി നത്ഥി, സുഞ്ഞം സുഞ്ഞം, വിവിത്തം വിവിത്തന്തി ഏവം മനസികരോന്തോതി വുത്തം ഹോതി. യമ്പി വിഭങ്ഗേ വുത്തം ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീതി തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതി വിഭാവേതി അന്തരധാപേതി നത്ഥി കിഞ്ചീതി പസ്സതി, തേന വുച്ചതി നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി, തം കിഞ്ചാപി ഖയതോ സമ്മസനം വിയ വുത്തം, അഥ ഖ്വസ്സ ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഞ്ഹി വിഞ്ഞാണം അനാവജ്ജേന്തോ അമനസികരോന്തോ അപച്ചവേക്ഖന്തോ കേവലമസ്സ നത്ഥിഭാവം സുഞ്ഞഭാവം വിവിത്തഭാവമേവ മനസികരോന്തോ അഭാവേതി വിഭാവേതി അന്തരധാപേതീതി വുച്ചതി, ന അഞ്ഞഥാതി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ കിഞ്ചനന്തി അകിഞ്ചനം, അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. അകിഞ്ചനസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണാപഗമസ്സേതം അധിവചനം. തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനമസ്സ ഝാനസ്സ ദേവാനം ദേവായതനമിവാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

അയം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനേ വിത്ഥാരകഥാ.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാ

൨൮൫. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഭാവേതുകാമേന പന പഞ്ചഹാകാരേഹി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവേന ‘‘ആസന്നവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികാ അയം സമാപത്തി, നോ ച നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം വിയ സന്താ’’തി വാ ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ, സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ, സഞ്ഞാ സല്ലം, ഏതം സന്തം, ഏതം പണീതം യദിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ’’തി വാ ഏവം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ ആദീനവം, ഉപരി ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നികന്തിം പരിയാദായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസികരിത്വാ ‘‘സാവ അഭാവം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തിതാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി സന്താ സന്താ’’തി പുനപ്പുനം ആവജ്ജിതബ്ബാ, മനസികാതബ്ബാ, പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ, തക്കാഹതാ വിതക്കാഹതാ കാതബ്ബാ.

തസ്സേവം തസ്മിം നിമിത്തേ പുനപ്പുനം മാനസം ചാരേന്തസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, സതി സന്തിട്ഠതി, ഉപചാരേന ചിത്തം സമാധിയതി. സോ തം നിമിത്തം പുനപ്പുനം ആസേവതി, ഭാവേതി, ബഹുലീകരോതി. തസ്സേവം കരോതോ വിഞ്ഞാണാപഗമേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ഖന്ധേസു നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചിത്തം അപ്പേതി. അപ്പനാനയോ പനേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഏത്താവതാ ചേസ ‘‘സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൦൮; ദീ. നി. ൨.൧൨൯) വുച്ചതി.

൨൮൬. ഇധാപി സബ്ബസോതി ഇദം വുത്തനയമേവ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഝാനമ്പി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ആരമ്മണമ്പി. ആരമ്മണമ്പി ഹി പുരിമനയേനേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞഞ്ച തം തതിയസ്സ ആരുപ്പജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണത്താ ദേവാനം ദേവായതനം വിയ അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. തഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞഞ്ച തം തസ്സേവ ഝാനസ്സ സഞ്ജാതിഹേതുത്താ കമ്ബോജാ അസ്സാനം ആയതനന്തിആദീനി വിയ സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതിപി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. ഏവമേതം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി അപ്പവത്തികരണേന ച അമനസികരണേന ച സമതിക്കമിത്വാവ യസ്മാ ഇദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാതബ്ബം, തസ്മാ ഉഭയമ്പേതം ഏകജ്ഝം കത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏത്ഥ പന യായ സഞ്ഞായ ഭാവതോ തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി വുച്ചതി. യഥാ പടിപന്നസ്സ സാ സഞ്ഞാ ഹോതി, തം താവ ദസ്സേതും വിഭങ്ഗേ ‘‘നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘തഞ്ഞേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതി, തേന വുച്ചതി നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ’’തി (വിഭ. ൬൧൯) വുത്തം. തത്ഥ സന്തതോ മനസി കരോതീതി ‘‘സന്താ വതായം സമാപത്തി, യത്ര ഹി നാമ നത്ഥിഭാവമ്പി ആരമ്മണം കരിത്വാ ഠസ്സതീ’’തി ഏവം സന്താരമ്മണതായ തം സന്താതി മനസി കരോതി.

സന്തതോ ചേ മനസി കരോതി, കഥം സമതിക്കമോ ഹോതീതി? അസമാപജ്ജിതുകാമതായ. സോ ഹി കിഞ്ചാപി തം സന്തതോ മനസി കരോതി, അഥ ഖ്വസ്സ ‘‘അഹമേതം ആവജ്ജിസ്സാമി, സമാപജ്ജിസ്സാമി, അധിട്ഠഹിസ്സാമി, വുട്ഠഹിസ്സാമി, പച്ചവേക്ഖിസ്സാമീ’’തി ഏസ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ന ഹോതി. കസ്മാ? ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ സന്തതരപണീതതരതായ.

യഥാ ഹി രാജാ മഹച്ച രാജാനുഭാവേന ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരവീഥിയം വിചരന്തോ ദന്തകാരാദയോ സിപ്പികേ ഏകം വത്ഥം ദള്ഹം നിവാസേത്വാ ഏകേന സീസം വേഠേത്വാ ദന്തചുണ്ണാദീഹി സമോകിണ്ണഗത്തേ അനേകാനി ദന്തവികതിആദീനി സിപ്പാനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ വത രേ ഛേകാ ആചരിയാ ഈദിസാനിപി നാമ സിപ്പാനി കരിസ്സന്തീ’’തി ഏവം തേസം ഛേകതായ തുസ്സതി, ന ചസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘അഹോ വതാഹം രജ്ജം പഹായ ഏവരൂപോ സിപ്പികോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? രജ്ജസിരിയാ മഹാനിസംസതായ. സോ സിപ്പിനോ സമതിക്കമിത്വാവ ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഏസ കിഞ്ചാപി തം സമാപത്തിം സന്തതോ മനസി കരോതി, അഥ ഖ്വസ്സ ‘‘അഹമേതം സമാപത്തിം ആവജ്ജിസ്സാമി, സമാപജ്ജിസ്സാമി, അധിട്ഠഹിസ്സാമി, വുട്ഠഹിസ്സാമി, പച്ചവേക്ഖിസ്സാമീ’’തി നേവ ഏസ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ഹോതി.

സോ തം സന്തതോ മനസികരോന്തോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന തം പരമസുഖുമം അപ്പനാപ്പത്തം സഞ്ഞം പാപുണാതി, യായ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതീതി വുച്ചതി. സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിന്തി അച്ചന്തസുഖുമഭാവപ്പത്തസങ്ഖാരം ചതുത്ഥാരുപ്പസമാപത്തിം.

൨൮൭. ഇദാനി യം തം ഏവമധിഗതായ സഞ്ഞായ വസേന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി വുച്ചതി, തം അത്ഥതോ ദസ്സേതും ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ’’തി (വിഭ. ൬൨൦) വുത്തം. തേസു ഇധ സമാപന്നസ്സ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ സുഖുമായ ച ഭാവതോ നേവസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ സഞ്ഞാ നാസഞ്ഞന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞഞ്ച തം മനായതനധമ്മായതനപരിയാപന്നത്താ ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. അഥ വാ യായമേത്ഥ സഞ്ഞാ, സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ ച സാ സേസധമ്മാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനഞ്ചാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം.

ന കേവലഞ്ചേത്ഥ സഞ്ഞാവ ഏദിസീ, അഥ ഖോ വേദനാപി നേവവേദനാനാവേദനാ, ചിത്തമ്പി നേവചിത്തംനാചിത്തം, ഫസ്സോപി നേവഫസ്സോനാഫസ്സോ. ഏസ നയോ സേസസമ്പയുത്തധമ്മേസു. സഞ്ഞാസീസേന പനായം ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. പത്തമക്ഖനതേലപ്പഭുതീഹി ച ഉപമാഹി ഏസ അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ.

സാമണേരോ കിര തേലേന പത്തം മക്ഖേത്വാ ഠപേസി, തം യാഗുപാനകാലേ ഥേരോ പത്തമാഹരാതി ആഹ. സോ ‘‘പത്തേ തേലമത്ഥി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. തതോ ‘‘ആഹര, സാമണേര, തേലം, നാളിം പൂരേസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ, തേല’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ അന്തോവുത്ഥത്താ യാഗുയാ സദ്ധിം അകപ്പിയട്ഠേന ‘‘തേലമത്ഥീ’’തി ഹോതി. നാളിപൂരണാദീനം വസേന ‘‘നത്ഥീ’’തി ഹോതി. ഏവം സാപി സഞ്ഞാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാ ഹോതി.

കിം പനേത്ഥ സഞ്ഞാകിച്ചന്തി? ആരമ്മണസഞ്ജാനനഞ്ചേവ വിപസ്സനായ ച വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനം. ദഹനകിച്ചമിവ ഹി സുഖോദകേ തേജോധാതു സഞ്ജാനനകിച്ചം പേസാ പടും കാതും ന സക്കോതി. സേസസമാപത്തീസു സഞ്ഞാ വിയ വിപസ്സനായ വിസയഭാവം ഉപഗന്ത്വാ നിബ്ബിദാജനനമ്പി കാതും ന സക്കോതി. അഞ്ഞേസു ഹി ഖന്ധേസു അകതാഭിനിവേസോ ഭിക്ഖു നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനക്ഖന്ധേ സമ്മസിത്വാ നിബ്ബിദം പത്തും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി അപിച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ. പകതിവിപസ്സകോ പന മഹാപഞ്ഞോ സാരിപുത്തസദിസോവ സക്കുണേയ്യ. സോപി ‘‘ഏവം കിരിമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൯൫) ഏവം കലാപസമ്മസനവസേനേവ, നോ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന. ഏവം സുഖുമത്തം ഗതാ ഏസാ സമാപത്തി.

യഥാ ച പത്തമക്ഖനതേലൂപമായ, ഏവം മഗ്ഗുദകൂപമായപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. മഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ കിര ഥേരസ്സ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ സാമണേരോ ഥോകം ഉദകം ദിസ്വാ ‘‘ഉദകം, ഭന്തേ, ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചഥാ’’തി ആഹ. തതോ ഥേരേന ‘‘സചേ ഉദകമത്ഥി, ആഹര ന്ഹാനസാടികം, ന്ഹായിസ്സാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘നത്ഥി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ ഉപാഹനതേമനമത്തട്ഠേന ‘‘ഉദകമത്ഥീ’’തി ഹോതി, ന്ഹായനട്ഠേന ‘‘നത്ഥീ’’തി ഹോതി. ഏവമ്പി സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും അസമത്ഥതായ നേവസഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ നാസഞ്ഞാ ഹോതി.

ന കേവലഞ്ച ഏതാഹേവ, അഞ്ഞാഹിപി അനുരൂപാഹി ഉപമാഹി ഏസ അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി ഇദം വുത്തനയമേവാതി.

അയം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകമ്മട്ഠാനേ വിത്ഥാരകഥാ.

പകിണ്ണകകഥാ

൨൮൮. അസദിസരൂപോ നാഥോ, ആരുപ്പം യം ചതുബ്ബിധം ആഹ.

തം ഇതി ഞത്വാ തസ്മിം, പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാ.

൨൮൯. ആരുപ്പസമാപത്തിയോ ഹി –

ആരമ്മണാതിക്കമതോ, ചതസ്സോപി ഭവന്തിമാ;

അങ്ഗാതിക്കമമേതാസം, ന ഇച്ഛന്തി വിഭാവിനോ.

ഏതാസു ഹി രൂപനിമിത്താതിക്കമതോ പഠമാ, ആകാസാതിക്കമതോ ദുതിയാ, ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോ തതിയാ. ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണസ്സ അപഗമാതിക്കമതോ ചതുത്ഥീതി സബ്ബഥാ ആരമ്മണാതിക്കമതോ ചതസ്സോപി ഭവന്തിമാ ആരുപ്പസമാപത്തിയോതി വേദിതബ്ബാ. അങ്ഗാതിക്കമം പന ഏതാസം ന ഇച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ. ന ഹി രൂപാവചരസമാപത്തീസു വിയ ഏതാസു അങ്ഗാതിക്കമോ അത്ഥി. സബ്ബാസുപി ഹി ഏതാസു ഉപേക്ഖാ, ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ദ്വേ ഏവ ഝാനങ്ഗാനി ഹോന്തി.

൨൯൦. ഏവം സന്തേപി –

സുപ്പണീതതരാ ഹോന്തി, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധ;

ഉപമാ തത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യാ, പാസാദതലസാടികാ.

യഥാ ഹി ചതുഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ദിബ്ബനച്ചഗീതവാദിതസുരഭിഗന്ധമാലാഭോജനസയനച്ഛാദനാദിവസേന പണീതാ പഞ്ചകാമഗുണാ പച്ചുപട്ഠിതാ അസ്സു. ദുതിയേ തതോ പണീതതരാ. തതിയേ തതോ പണീതതരാ. ചതുത്ഥേ സബ്ബപണീതതരാ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി താനി ചത്താരിപി പാസാദതലാനേവ, നത്ഥി നേസം പാസാദതലഭാവേന വിസേസോ. പഞ്ചകാമഗുണസമിദ്ധവിസേസേന പന ഹേട്ഠിമതോ ഹേട്ഠിമതോ ഉപരിമം ഉപരിമം പണീതതരം ഹോതി.

യഥാ ച ഏകായ ഇത്ഥിയാ കന്തിതഥൂലസണ്ഹസണ്ഹതരസണ്ഹതമസുത്താനം ചതുപലതിപലദ്വിപലഏകപലസാടികാ അസ്സു ആയാമേന ച വിത്ഥാരേന ച സമപ്പമാണാ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി താ സാടികാ ചതസ്സോപി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച സമപ്പമാണാ, നത്ഥി താസം പമാണതോ വിസേസോ. സുഖസമ്ഫസ്സസുഖുമഭാവമഹഗ്ഘഭാവേഹി പന പുരിമായ പുരിമായ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ പണീതതരാ ഹോന്തി, ഏവമേവ കിഞ്ചാപി ചതൂസു ഏതാസു ഉപേക്ഖാ, ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഏതാനി ദ്വേയേവ അങ്ഗാനി ഹോന്തി, അഥ ഖോ ഭാവനാവിസേസേന തേസം അങ്ഗാനി പണീതപണീതതരഭാവേന സുപ്പണീതതരാ ഹോന്തി പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധാതി വേദിതബ്ബാ.

൨൯൧. ഏവം അനുപുബ്ബേന പണീതപണീതാ ചേതാ –

അസുചിമ്ഹി മണ്ഡപേ ലഗ്ഗോ, ഏകോ തന്നിസ്സിതോ പരോ;

അഞ്ഞോ ബഹി അനിസ്സായ, തം തം നിസ്സായ ചാപരോ.

ഠിതോ ചതൂഹി ഏതേഹി, പുരിസേഹി യഥാക്കമം;

സമാനതായ ഞാതബ്ബാ, ചതസ്സോപി വിഭാവിനാ.

തത്രായമത്ഥയോജനാ – അസുചിമ്ഹി കിര ദേസേ ഏകോ മണ്ഡപോ, അഥേകോ പുരിസോ ആഗന്ത്വാ തം അസുചിം ജിഗുച്ഛമാനോ തം മണ്ഡപം ഹത്ഥേഹി ആലമ്ബിത്വാ തത്ഥ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ വിയ അട്ഠാസി. അഥാപരോ ആഗന്ത്വാ തം മണ്ഡപേ ലഗ്ഗം പുരിസം നിസ്സിതോ. അഥഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ചിന്തേസി ‘‘യോ ഏസ മണ്ഡപലഗ്ഗോ, യോ ച തന്നിസ്സിതോ, ഉഭോപേതേ ദുട്ഠിതാ. ധുവോ ച നേസം മണ്ഡപപപാതേ പാതോ, ഹന്ദാഹം ബഹിയേവ തിട്ഠാമീ’’തി. സോ തന്നിസ്സിതം അനിസ്സായ ബഹിയേവ അട്ഠാസി. അഥാപരോ ആഗന്ത്വാ മണ്ഡപലഗ്ഗസ്സ ച തന്നിസ്സിതസ്സ ച അഖേമഭാവം ചിന്തേത്വാ ബഹിട്ഠിതഞ്ച സുട്ഠിതോതി മന്ത്വാ തം നിസ്സായ അട്ഠാസി. തത്ഥ അസുചിമ്ഹി ദേസേ മണ്ഡപോ വിയ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം ദട്ഠബ്ബം, അസുചിജിഗുച്ഛായ മണ്ഡപലഗ്ഗോ പുരിസോ വിയ രൂപനിമിത്തജിഗുച്ഛായ ആകാസാരമ്മണം ആകാസാനഞ്ചായതനം, മണ്ഡപലഗ്ഗം പുരിസം നിസ്സിതോ വിയ ആകാസാരമ്മണം ആകാസാനഞ്ചായതനം ആരബ്ഭ പവത്തം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, തേസം ദ്വിന്നമ്പി അഖേമഭാവം ചിന്തേത്വാ അനിസ്സായ തം മണ്ഡപലഗ്ഗം ബഹിട്ഠിതോ വിയ ആകാസാനഞ്ചായതനം ആരമ്മണം അകത്വാ തദഭാവാരമ്മണം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, മണ്ഡപലഗ്ഗസ്സ തന്നിസ്സിതസ്സ ച അഖേമതം ചിന്തേത്വാ ബഹിട്ഠിതഞ്ച സുട്ഠിതോതി മന്ത്വാ തം നിസ്സായ ഠിതോ വിയ വിഞ്ഞാണാഭാവസങ്ഖാതേ ബഹിപദേസേ ഠിതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ആരബ്ഭ പവത്തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദട്ഠബ്ബം.

൨൯൨. ഏവം പവത്തമാനഞ്ച –

ആരമ്മണം കരോതേവ, അഞ്ഞാഭാവേന തം ഇദം;

ദിട്ഠദോസമ്പി രാജാനം, വുത്തിഹേതു ജനോ യഥാ.

ഇദഞ്ഹി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ‘‘ആസന്നവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികാ അയം സമാപത്തീ’’തി ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം അഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണസ്സ അഭാവാ ആരമ്മണം കരോതേവ. യഥാ കിം? ദിട്ഠദോസമ്പി രാജാനം വുത്തിഹേതു യഥാ ജനോ. യഥാ ഹി അസംയതം ഫരുസകായവചീമനോസമാചാരം കഞ്ചി സബ്ബദിസമ്പതിം രാജാനം ‘‘ഫരുസസമാചാരോ അയ’’ന്തി ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി അഞ്ഞത്ഥ വുത്തിം അലഭമാനോ ജനോ വുത്തിഹേതു നിസ്സായ വത്തതി, ഏവം ദിട്ഠദോസമ്പി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം അഞ്ഞം ആരമ്മണം അലഭമാനമിദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ആരമ്മണം കരോതേവ.

൨൯൩. ഏവം കുരുമാനഞ്ച –

ആരുള്ഹോ ദീഘനിസ്സേണിം, യഥാ നിസ്സേണിബാഹുകം;

പബ്ബതഗ്ഗഞ്ച ആരുള്ഹോ, യഥാ പബ്ബതമത്ഥകം.

യഥാ വാ ഗിരിമാരൂള്ഹോ, അത്തനോയേവ ജണ്ണുകം;

ഓലുബ്ഭതി തഥേവേതം, ഝാനമോലുബ്ഭ വത്തതീതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

സമാധിഭാവനാധികാരേ

ആരുപ്പനിദ്ദേസോ നാമ

ദസമോ പരിച്ഛേദോ.