൮. അനുസ്സതികമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസോ

മരണസ്സതികഥാ

൧൬൭. ഇദാനി ഇതോ അനന്തരായ മരണസ്സതിയാ ഭാവനാനിദ്ദേസോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ മരണന്തി ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോ. യം പനേതം അരഹന്താനം വട്ടദുക്ഖസമുച്ഛേദസങ്ഖാതം സമുച്ഛേദമരണം, സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗസങ്ഖാതം ഖണികമരണം, രുക്ഖോ മതോ ലോഹം മതന്തിആദീസു സമ്മുതിമരണഞ്ച, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം.

യമ്പി ചേതം അധിപ്പേതം, തം കാലമരണം അകാലമരണന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ കാലമരണം പുഞ്ഞക്ഖയേന വാ ആയുക്ഖയേന വാ ഉഭയക്ഖയേന വാ ഹോതി. അകാലമരണം കമ്മുപച്ഛേദകകമ്മവസേന.

തത്ഥ യം വിജ്ജമാനായപി ആയുസന്താനജനകപച്ചയസമ്പത്തിയാ കേവലം പടിസന്ധിജനകസ്സ കമ്മസ്സ വിപക്കവിപാകത്താ മരണം ഹോതി, ഇദം പുഞ്ഞക്ഖയേന മരണം നാമ. യം ഗതികാലാഹാരാദിസമ്പത്തിയാ അഭാവേന അജ്ജതനകാലപുരിസാനം വിയ വസ്സസതമത്തപരിമാണസ്സ ആയുനോ ഖയവസേന മരണം ഹോതി, ഇദം ആയുക്ഖയേന മരണം നാമ. യം പന ദൂസീമാരകലാബുരാജാദീനം വിയ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഠാനാചാവനസമത്ഥേന കമ്മുനാ ഉപച്ഛിന്നസന്താനാനം, പുരിമകമ്മവസേന വാ സത്ഥഹരണാദീഹി ഉപക്കമേഹി ഉപച്ഛിജ്ജമാനസന്താനാനം മരണം ഹോതി, ഇദം അകാലമരണം നാമ. തം സബ്ബമ്പി വുത്തപ്പകാരേന ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദേന സങ്ഗഹിതം. ഇതി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദസങ്ഖാതസ്സ മരണസ്സ സരണം മരണസ്സതി.

൧൬൮. തം ഭാവേതുകാമേന രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന ‘‘മരണം ഭവിസ്സതി, ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘മരണം മരണ’’ന്തി വാ യോനിസോ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. അയോനിസോ പവത്തയതോ ഹി ഇട്ഠജനമരണാനുസ്സരണേ സോകോ ഉപ്പജ്ജതി വിജാതമാതുയാ പിയപുത്തമരണാനുസ്സരണേ വിയ. അനിട്ഠജനമരണാനുസ്സരണേ പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി വേരീനം വേരിമരണാനുസ്സരണേ വിയ. മജ്ഝത്തജനമരണാനുസ്സരണേ സംവേഗോ ന ഉപ്പജ്ജതി മതകളേവരദസ്സനേ ഛവഡാഹകസ്സ വിയ. അത്തനോ മരണാനുസ്സരണേ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി ഉക്ഖിത്താസികം വധകം ദിസ്വാ ഭീരുകജാതികസ്സ വിയ. തദേതം സബ്ബമ്പി സതിസംവേഗഞാണവിരഹതോ ഹോതി. തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ ഹതമതസത്തേ ഓലോകേത്വാ ദിട്ഠപുബ്ബസമ്പത്തീനം സത്താനം മതാനം മരണം ആവജ്ജേത്വാ സതിഞ്ച സംവേഗഞ്ച ഞാണഞ്ച യോജേത്വാ ‘‘മരണം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏവം പവത്തേന്തോ ഹി യോനിസോ പവത്തേതി, ഉപായേന പവത്തേതീതി അത്ഥോ. ഏവം പവത്തയതോയേവ ഹി ഏകച്ചസ്സ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, മരണാരമ്മണാ സതി സണ്ഠാതി, ഉപചാരപ്പത്തമേവ കമ്മട്ഠാനം ഹോതി.

൧൬൯. യസ്സ പന ഏത്താവതാ ന ഹോതി, തേന വധകപച്ചുപട്ഠാനതോ, സമ്പത്തിവിപത്തിതോ, ഉപസംഹരണതോ, കായബഹുസാധാരണതോ, ആയുദുബ്ബലതോ, അനിമിത്തതോ, അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ, ഖണപരിത്തതോതി ഇമേഹി അട്ഠഹാകാരേഹി മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

തത്ഥ വധകപച്ചുപട്ഠാനതോതി വധകസ്സ വിയ പച്ചുപട്ഠാനതോ. യഥാ ഹി ഇമസ്സ സീസം ഛിന്ദിസ്സാമീതി അസിം ഗഹേത്വാ ഗീവായ ചാരയമാനോ വധകോ പച്ചുപട്ഠിതോവ ഹോതി, ഏവം മരണമ്പി പച്ചുപട്ഠിതമേവാതി അനുസ്സരിതബ്ബം. കസ്മാ? സഹ ജാതിയാ ആഗതതോ, ജീവിതഹരണതോ ച. യഥാ ഹി അഹിച്ഛത്തകമകുളം മത്ഥകേന പംസും ഗഹേത്വാവ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഏവം സത്താ ജരാമരണം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തന്തി. തഥാ ഹി നേസം പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പാദാനന്തരമേവ ജരം പത്വാ പബ്ബതസിഖരതോ പതിതസിലാ വിയ ഭിജ്ജതി സദ്ധിം സമ്പയുത്തഖന്ധേഹി. ഏവം ഖണികമരണം താവ സഹ ജാതിയാ ആഗതം. ജാതസ്സ പന അവസ്സം മരണതോ ഇധാധിപ്പേതമരണമ്പി സഹ ജാതിയാ ആഗതം. തസ്മാ ഏസ സത്തോ ജാതകാലതോ പട്ഠായ യഥാ നാമ ഉട്ഠിതോ സൂരിയോ അത്ഥാഭിമുഖോ ഗച്ഛതേവ, ഗതഗതട്ഠാനതോ ഈസകമ്പി ന നിവത്തതി. യഥാ വാ നദീ പബ്ബതേയ്യാ സീഘസോതാ ഹാരഹാരിനീ സന്ദതേവ വത്തതേവ ഈസകമ്പി ന നിവത്തതി, ഏവം ഈസകമ്പി അനിവത്തമാനോ മരണാഭിമുഖോവ യാതി. തേന വുത്തം –

‘‘യമേകരത്തിം പഠമം, ഗബ്ഭേ വസതി മാണവോ;

അബ്ഭുട്ഠിതോവ സോ യാതി, സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൫.൩൬൩);

ഏവം ഗച്ഛതോ ചസ്സ ഗിമ്ഹാഭിതത്താനം കുന്നദീനം ഖയോ വിയ, പാതോ ആപോരസാനുഗതബന്ധനാനം ദുമപ്ഫലാനം പതനം വിയ, മുഗ്ഗരാഭിതാളിതാനം മത്തികഭാജനാനം ഭേദോ വിയ, സൂരിയരസ്മിസമ്ഫുട്ഠാനം ഉസ്സാവബിന്ദൂനം വിദ്ധംസനം വിയ ച മരണമേവ ആസന്നം ഹോതി. തേനാഹ –

‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതമുപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖീയതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദകം. (സം. നി. ൧.൧൪൬);

‘‘ഫലാനമിവ പക്കാനം, പാതോ പപതതോ ഭയം;

ഏവം ജാതാന മച്ചാനം, നിച്ചം മരണതോ ഭയം.

‘‘യഥാപി കുമ്ഭകാരസ്സ, കതം മത്തികഭാജനം;

ഖുദ്ദകഞ്ച മഹന്തഞ്ച, യം പക്കം യഞ്ച ആമകം;

സബ്ബം ഭേദനപരിയന്തം, ഏവം മച്ചാന ജീവിതം’. (സു. നി. ൫൮൧-൫൮൨);

‘‘ഉസ്സാവോവ തിണഗ്ഗമ്ഹി, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

ഏവമായു മനുസ്സാനം, മാ മം അമ്മ നിവാരയാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൧.൭൯);

ഏവം ഉക്ഖിത്താസികോ വധകോ വിയ സഹ ജാതിയാ ആഗതം പനേതം മരണം ഗീവായ അസിം ചാരയമാനോ സോ വധകോ വിയ ജീവിതം ഹരതിയേവ, ന അഹരിത്വാ നിവത്തതി. തസ്മാ സഹ ജാതിയാ ആഗതതോ, ജീവിതഹരണതോ ച ഉക്ഖിത്താസികോ വധകോ വിയ മരണമ്പി പച്ചുപട്ഠിതമേവാതി ഏവം വധകപച്ചുപട്ഠാനതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൦. സമ്പത്തിവിപത്തിതോതി ഇധ സമ്പത്തി നാമ താവദേവ സോഭതി, യാവ നം വിപത്തി നാഭിഭവതി, ന ച സാ സമ്പത്തി നാമ അത്ഥി, യാ വിപത്തിം അതിക്കമ്മ തിട്ഠേയ്യ. തഥാ ഹി –

‘‘സകലം മേദിനിം ഭുത്വാ, ദത്വാ കോടിസതം സുഖീ;

അഡ്ഢാമലകമത്തസ്സ, അന്തേ ഇസ്സരതം ഗതോ.

‘‘തേനേവ ദേഹബന്ധേന, പുഞ്ഞമ്ഹി ഖയമാഗതേ;

മരണാഭിമുഖോ സോപി, അസോകോ സോകമാഗതോ’’തി.

അപിച സബ്ബം ആരോഗ്യം ബ്യാധിപരിയോസാനം, സബ്ബം യോബ്ബനം ജരാപരിയോസാനം, സബ്ബം ജീവിതം മരണപരിയോസാനം, സബ്ബോയേവ ലോകസന്നിവാസോ ജാതിയാ അനുഗതോ, ജരായ അനുസടോ, ബ്യാധിനാ അഭിഭൂതോ, മരണേന അബ്ഭാഹതോ. തേനാഹ –

‘‘യഥാപി സേലാ വിപുലാ, നഭം ആഹച്ച പബ്ബതാ;

സമന്താ അനുപരിയേയ്യും, നിപ്പോഥേന്താ ചതുദ്ദിസാ.

‘‘ഏവം ജരാ ച മച്ചു ച, അധിവത്തന്തി പാണിനേ;

ഖത്തിയേ ബ്രാഹ്മണേ വേസ്സേ, സുദ്ദേ ചണ്ഡാലപുക്കുസേ;

ന കിഞ്ചി പരിവജ്ജേതി, സബ്ബമേവാഭിമദ്ദതി.

‘‘ന തത്ഥ ഹത്ഥീനം ഭൂമി, ന രഥാനം ന പത്തിയാ;

ന ചാപി മന്തയുദ്ധേന, സക്കാ ജേതും ധനേന വാ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൩൬);

ഏവം ജീവിതസമ്പത്തിയാ മരണവിപത്തിപരിയോസാനതം വവത്ഥപേന്തേന സമ്പത്തിവിപത്തിതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൧. ഉപസംഹരണതോതി പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഉപസംഹരണതോ. തത്ഥ സത്തഹാകാരേഹി ഉപസംഹരണതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം, യസമഹത്തതോ, പുഞ്ഞമഹത്തതോ, ഥാമമഹത്തതോ, ഇദ്ധിമഹത്തതോ, പഞ്ഞാമഹത്തതോ, പച്ചേകബുദ്ധതോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോതി. കഥം? ഇദം മരണം നാമ മഹായസാനം മഹാപരിവാരാനം സമ്പന്നധനവാഹനാനം മഹാസമ്മതമന്ധാതുമഹാസുദസ്സന ദള്ഹനേമി നിമിപ്പഭുതീനമ്പി ഉപരി നിരാസങ്കമേവ പതിതം, കിമങ്ഗം പന മയ്ഹം ഉപരി ന പതിസ്സതി?

മഹായസാ രാജവരാ, മഹാസമ്മതആദയോ;

തേപി മച്ചുവസം പത്താ, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം താവ യസമഹത്തതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം പുഞ്ഞമഹത്തതോ?

ജോതികോ ജടിലോ ഉഗ്ഗോ, മേണ്ഡകോ അഥ പുണ്ണകോ;

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച യേ ലോകേ, മഹാപുഞ്ഞാതി വിസ്സുതാ;

സബ്ബേ മരണമാപന്നാ, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം പുഞ്ഞമഹത്തതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം ഥാമമഹത്തതോ?

വാസുദേവോ ബലദേവോ, ഭീമസേനോ യുധിട്ഠിലോ;

ചാനുരോ യോ മഹാമല്ലോ, അന്തകസ്സ വസം ഗതാ.

ഏവം ഥാമബലൂപേതാ, ഇതി ലോകമ്ഹി വിസ്സുതാ;

ഏതേപി മരണം യാതാ, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം ഥാമമഹത്തതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം ഇദ്ധിമഹത്തതോ?

പാദങ്ഗുട്ഠകമത്തേന, വേജയന്തമകമ്പയി;

യോ നാമിദ്ധിമതം സേട്ഠോ, ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ.

സോപി മച്ചുമുഖം ഘോരം, മിഗോ സീഹമുഖം വിയ;

പവിട്ഠോ സഹ ഇദ്ധീഹി, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം ഇദ്ധിമഹത്തതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം പഞ്ഞാമഹത്തതോ?

ലോകനാഥം ഠപേത്വാന, യേ ചഞ്ഞേ അത്ഥി പാണിനോ;

പഞ്ഞായ സാരിപുത്തസ്സ, കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം.

ഏവം നാമ മഹാപഞ്ഞോ, പഠമോ അഗ്ഗസാവകോ;

മരണസ്സ വസം പത്തോ, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം പഞ്ഞാമഹത്തതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം പച്ചേകബുദ്ധതോ? യേപി തേ അത്തനോ ഞാണവീരിയബലേന സബ്ബകിലേസസത്തുനിമ്മഥനം കത്വാ പച്ചേകബോധിം പത്താ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പാ സയമ്ഭുനോ, തേപി മരണതോ ന മുത്താ, കുതോ പനാഹം മുച്ചിസ്സാമീതി.

തം തം നിമിത്തമാഗമ്മ, വീമംസന്താ മഹേസയോ;

സയമ്ഭുഞ്ഞാണതേജേന, യേ പത്താ ആസവക്ഖയം.

ഏകചരിയനിവാസേന, ഖഗ്ഗസിങ്ഗസമൂപമാ;

തേപി നാതിഗതാ മച്ചും, മാദിസേസു കഥാവ കാതി.

ഏവം പച്ചേകബുദ്ധതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

കഥം സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ? യോപി സോ ഭഗവാ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവിചിത്രരൂപകായോ സബ്ബാകാരപരിസുദ്ധസീലക്ഖന്ധാദിഗുണരതനസമിദ്ധധമ്മകായോ യസമഹത്തപുഞ്ഞമഹത്തഥാമമഹത്തഇദ്ധിമഹത്തപഞ്ഞാമഹത്താനം പാരം ഗതോ അസമോ അസമസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സോപി സലിലവുട്ഠിനിപാതേന മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ മരണവുട്ഠിനിപാതേന ഠാനസോ വൂപസന്തോ.

ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ, യം നാമേതം മഹേസിനോ;

ന ഭയേന ന ലജ്ജായ, മരണം വസമാഗതം.

നില്ലജ്ജം വീതസാരജ്ജം, സബ്ബസത്താഭിമദ്ദനം;

തയിദം മാദിസം സത്തം, കഥം നാഭിഭവിസ്സതീതി.

ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ അനുസ്സരിതബ്ബം.

തസ്സേവം യസമഹത്തതാദിസമ്പന്നേഹി പരേഹി സദ്ധിം മരണസാമഞ്ഞതായ അത്താനം ഉപസംഹരിത്വാ തേസം വിയ സത്തവിസേസാനം മയ്ഹമ്പി മരണം ഭവിസ്സതീതി അനുസ്സരതോ ഉപചാരപ്പത്തം കമ്മട്ഠാനം ഹോതീതി. ഏവം ഉപസംഹരണതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൨. കായബഹുസാധാരണതോതി അയം കായോ ബഹുസാധാരണോ. അസീതിയാ താവ കിമികുലാനം സാധാരണോ, തത്ഥ ഛവിനിസ്സിതാ പാണാ ഛവിം ഖാദന്തി, ചമ്മനിസ്സിതാ ചമ്മം ഖാദന്തി, മംസനിസ്സിതാ മംസം ഖാദന്തി, ന്ഹാരുനിസ്സിതാ ന്ഹാരും ഖാദന്തി, അട്ഠിനിസ്സിതാ അട്ഠിം ഖാദന്തി, മിഞ്ജനിസ്സിതാ മിഞ്ജം ഖാദന്തി. തത്ഥേവ ജായന്തി ജീയന്തി മീയന്തി, ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തി. കായോവ നേസം സൂതിഘരഞ്ചേവ ഗിലാനസാലാ ച സുസാനഞ്ച വച്ചകുടി ച പസ്സാവദോണികാ ച. സ്വായം തേസമ്പി കിമികുലാനം പകോപേന മരണം നിഗച്ഛതിയേവ. യഥാ ച അസീതിയാ കിമികുലാനം, ഏവം അജ്ഝത്തികാനംയേവ അനേകസതാനം രോഗാനം ബാഹിരാനഞ്ച അഹിവിച്ഛികാദീനം മരണസ്സ പച്ചയാനം സാധാരണോ.

യഥാ ഹി ചതുമഹാപഥേ ഠപിതേ ലക്ഖമ്ഹി സബ്ബദിസാഹി ആഗതാ സരസത്തിതോമരപാസാണാദയോ നിപതന്തി, ഏവം കായേപി സബ്ബുപദ്ദവാ നിപതന്തി. സ്വായം തേസമ്പി ഉപദ്ദവാനം നിപാതേന മരണം നിഗച്ഛതിയേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദിവസേ നിക്ഖന്തേ രത്തിയാ പടിഹിതായ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി, ബഹുകാ ഖോ മേ പച്ചയാ മരണസ്സ, അഹി വാ മം ഡംസേയ്യ, വിച്ഛികോ വാ മം ഡംസേയ്യ, സതപദീ വാ മം ഡംസേയ്യ, തേന മേ അസ്സ കാലങ്കിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ, ഉപക്ഖലിത്വാ വാ പപതേയ്യം, ഭത്തം വാ മേ ഭുത്തം ബ്യാപജ്ജേയ്യ, പിത്തം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സേമ്ഹം വാ മേ കുപ്പേയ്യ, സത്ഥകാ വാ മേ വാതാ കുപ്പേയ്യും, തേന മേ അസ്സ കാലങ്കിരിയാ, സോ മമസ്സ അന്തരായോ’’തി. ഏവം (അ. നി. ൬.൨൦) കായബഹുസാധാരണതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൩. ആയുദുബ്ബലതോതി ആയു നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം. തഥാ ഹി സത്താനം ജീവിതം അസ്സാസപസ്സാസൂപനിബദ്ധഞ്ചേവ ഇരിയാപഥൂപനിബദ്ധഞ്ച സീതുണ്ഹൂപനിബദ്ധഞ്ച മഹാഭൂതൂപനിബദ്ധഞ്ച ആഹാരൂപനിബദ്ധഞ്ച. തദേതം അസ്സാസപസ്സാസാനം സമവുത്തിതം ലഭമാനമേവ പവത്തതി. ബഹി നിക്ഖന്തനാസികവാതേ പന അന്തോ അപവിസന്തേ, പവിട്ഠേ വാ അനിക്ഖമന്തേ മതോ നാമ ഹോതി. ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനമ്പി സമവുത്തിതം ലഭമാനമേവ പവത്തതി. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരസ്സ പന അധിമത്തതായ ആയുസങ്ഖാരാ ഉപച്ഛിജ്ജന്തി. സീതുണ്ഹാനമ്പി സമവുത്തിതം ലഭമാനമേവ പവത്തതി. അതിസീതേന പന അതിഉണ്ഹേന വാ അഭിഭൂതസ്സ വിപജ്ജതി. മഹാഭൂതാനമ്പി സമവുത്തിതം ലഭമാനമേവ പവത്തതി. പഥവീധാതുയാ പന ആപോധാതുആദീനം വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരസ്സ പകോപേന ബലസമ്പന്നോപി പുഗ്ഗലോ പത്ഥദ്ധകായോ വാ അതിസാരാദിവസേന കിലിന്നപൂതികായോ വാ മഹാഡാഹപരേതോ വാ സമ്ഭിജ്ജമാനസന്ധിബന്ധനോ വാ ഹുത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപുണാതി. കബളീകാരാഹാരമ്പി യുത്തകാലേ ലഭന്തസ്സേവ ജീവിതം പവത്തതി, ആഹാരം അലഭമാനസ്സ പന പരിക്ഖയം ഗച്ഛതീതി. ഏവം ആയുദുബ്ബലതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൪. അനിമിത്തതോതി അവവത്ഥാനതോ, പരിച്ഛേദാഭാവതോതി അത്ഥോ. സത്താനം ഹി –

ജീവിതം ബ്യാധി കാലോ ച, ദേഹനിക്ഖേപനം ഗതി;

പഞ്ചേതേ ജീവലോകസ്മിം, അനിമിത്താ ന നായരേ.

തത്ഥ ജീവിതം താവ ‘‘ഏത്തകമേവ ജീവിതബ്ബം, ന ഇതോ പര’’ന്തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. കലലകാലേപി ഹി സത്താ മരന്തി, അബ്ബുദപേസിഘനമാസികദ്വേമാസതേമാസചതുമാസപഞ്ചമാസദസമാസകാലേപി. കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസമയേപി. തതോ പരം വസ്സസതസ്സ അന്തോപി ബഹിപി മരന്തിയേവ. ബ്യാധിപി ‘‘ഇമിനാവ ബ്യാധിനാ സത്താ മരന്തി, നാഞ്ഞേനാ’’തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. ചക്ഖുരോഗേനാപി ഹി സത്താ മരന്തി, സോതരോഗാദീനം അഞ്ഞതരേനാപി. കാലോപി ‘‘ഇമസ്മിംയേവ കാലേ മരിതബ്ബം, നാഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. പുബ്ബണ്ഹേപി ഹി സത്താ മരന്തി, മജ്ഝന്ഹികാദീനം അഞ്ഞതരസ്മിമ്പി. ദേഹനിക്ഖേപനമ്പി ‘‘ഇധേവ മീയമാനാനം ദേഹേന പതിതബ്ബം, നാഞ്ഞത്രാ’’തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. അന്തോഗാമേ ജാതാനം ഹി ബഹിഗാമേപി അത്തഭാവോ പതതി. ബഹിഗാമേ ജാതാനമ്പി അന്തോഗാമേ. തഥാ ഥലജാനം വാ ജലേ, ജലജാനം വാ ഥലേതി അനേകപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഗതിപി ‘‘ഇതോ ചുതേന ഇധ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്താ. ദേവലോകതോ ഹി ചുതാ മനുസ്സേസുപി നിബ്ബത്തന്തി, മനുസ്സലോകതോ ചുതാ ദേവലോകാദീനമ്പി യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തീതി ഏവം യന്തയുത്തഗോണോ വിയ ഗതിപഞ്ചകേ ലോകോ സമ്പരിവത്തതീതി ഏവം അനിമിത്തതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൫. അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോതി മനുസ്സാനം ജീവിതസ്സ നാമ ഏതരഹി പരിത്തോ അദ്ധാ. യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം, അപ്പം വാ ഭിയ്യോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അപ്പമിദം, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാനം ആയു, ഗമനീയോ സമ്പരായോ, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം, അപ്പം വാ ഭിയ്യോതി.

അപ്പമായുമനുസ്സാനം, ഹീളേയ്യ നം സുപോരിസോ;

ചരേയ്യാദിത്തസീസോവ, നത്ഥി മച്ചുസ്സ നാഗമോതി. (സം. നി. ൧.൧൪൫);

അപരമ്പി ആഹ – ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അരകോ നാമ സത്ഥാ അഹോസീ’’തി സബ്ബമ്പി സത്തഹി ഉപമാഹി അലങ്കതം സുത്തം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

അപരമ്പി ആഹ – ‘‘യോചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം രത്തിന്ദിവം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. യോചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം ദിവസം ജീവേയ്യം, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം, യദന്തരം ഏകം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം, യദന്തരം ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ പമത്താ വിഹരന്തി, ദന്ധം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായ. യോ ച ഖ്വായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം, യദന്തരം ഏകം ആലോപം സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. യോ ചായം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഏവം മരണസ്സതിം ഭാവേതി, അഹോ വതാഹം തദന്തരം ജീവേയ്യം, യദന്തരം അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമി, പസ്സസിത്വാ വാ അസ്സസാമി, ഭഗവതോ സാസനം മനസികരേയ്യം, ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ അപ്പമത്താ വിഹരന്തി, തിക്ഖം മരണസ്സതിം ഭാവേന്തി ആസവാനം ഖയായാ’’തി (അ. നി. ൬.൧൯). ഏവം ചതുപഞ്ചാലോപസങ്ഖാദനമത്തം അവിസ്സാസിയോ പരിത്തോ ജീവിതസ്സ അദ്ധാതി ഏവം അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൬. ഖണപരിത്തതോതി പരമത്ഥതോ ഹി അതിപരിത്തോ സത്താനം ജീവിതക്ഖണോ ഏകചിത്തപ്പവത്തിമത്തോയേവ. യഥാ നാമ രഥചക്കം പവത്തമാനമ്പി ഏകേനേവ നേമിപ്പദേസേന പവത്തതി, തിട്ഠമാനമ്പി ഏകേനേവ തിട്ഠതി, ഏവമേവ ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതം. തസ്മിം ചിത്തേ നിരുദ്ധമത്തേ സത്തോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ, ന ജീവതി, ന ജീവിസ്സതി. അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ന ജീവിത്ഥ, ന ജീവതി, ജീവിസ്സതി. പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ന ജീവിത്ഥ, ജീവതി, ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹു സോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ’’തി. (മഹാനി. ൩൯);

ഏവം ഖണപരിത്തതോ മരണം അനുസ്സരിതബ്ബം.

൧൭൭. ഇതി ഇമേസം അട്ഠന്നം ആകാരാനം അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന അനുസ്സരതോപി പുനപ്പുനം മനസികാരവസേന ചിത്തം ആസേവനം ലഭതി, മരണാരമ്മണാ സതി സന്തിട്ഠതി, നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, ഝാനങ്ഗാനി പാതുഭവന്തി. സഭാവധമ്മത്താ പന സംവേജനീയത്താ ച ആരമ്മണസ്സ അപ്പനം അപ്പത്വാ ഉപചാരപ്പത്തമേവ ഝാനം ഹോതി. ലോകുത്തരജ്ഝാനം പന ദുതിയചതുത്ഥാനി ച ആരുപ്പജ്ഝാനാനി സഭാവധമ്മേപി ഭാവനാവിസേസേന അപ്പനം പാപുണന്തി. വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമവസേന ഹി ലോകുത്തരം അപ്പനം പാപുണാതി. ആരമ്മണാതിക്കമഭാവനാവസേന ആരുപ്പം. അപ്പനാപത്തസ്സേവ ഹി ഝാനസ്സ ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തം തത്ഥ ഹോതി. ഇധ പന തദുഭയമ്പി നത്ഥി. തസ്മാ ഉപചാരപ്പത്തമേവ ഝാനം ഹോതി. തദേതം മരണസ്സതിബലേന ഉപ്പന്നത്താ മരണസ്സതിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

ഇമഞ്ച പന മരണസ്സതിം അനുയുത്തോ ഭിക്ഖു സതതം അപ്പമത്തോ ഹോതി, സബ്ബഭവേസു അനഭിരതിസഞ്ഞം പടിലഭതി, ജീവിതനികന്തിം ജഹാതി, പാപഗരഹീ ഹോതി, അസന്നിധിബഹുലോ പരിക്ഖാരേസു വിഗതമലമച്ഛേരോ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ചസ്സ പരിചയം ഗച്ഛതി, തദനുസാരേനേവ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ ച ഉപട്ഠാതി. യഥാ അഭാവിതമരണാ സത്താ സഹസാ വാളമിഗയക്ഖസപ്പചോരവധകാഭിഭൂതാ വിയ മരണസമയേ ഭയം സന്താസം സമ്മോഹം ആപജ്ജന്തി, ഏവം അനാപജ്ജിത്വാ അഭയോ അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി. സചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അമതം നാരാധേതി, കായസ്സ ഭേദാ സുഗതിപരായനോ ഹോതി.

തസ്മാ ഹവേ അപ്പമാദം, കയിരാഥ സുമേധസോ;

ഏവം മഹാനുഭാവായ, മരണസ്സതിയാ സദാതി.

ഇദം മരണസ്സതിയം വിത്ഥാരകഥാമുഖം.

കായഗതാസതികഥാ

൧൭൮. ഇദാനി യം തം അഞ്ഞത്ര ബുദ്ധുപ്പാദാ അപ്പവത്തപുബ്ബം സബ്ബതിത്ഥിയാനം അവിസയഭൂതം തേസു തേസു സുത്തന്തേസു ‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ മഹതോ സംവേഗായ സംവത്തതി. മഹതോ അത്ഥായ സംവത്തതി. മഹതോ യോഗക്ഖേമായ സംവത്തതി. മഹതോ സതിസമ്പജഞ്ഞായ സംവത്തതി. ഞാണദസ്സനപടിലാഭായ സംവത്തതി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതി. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ സംവത്തതി. കതമോ ഏകധമ്മോ? കായഗതാ സതി… (അ. നി. ൧.൫൬൩ ആദയോ). അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തി. അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, ന പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം ന പരിഭുഞ്ജന്തി. അമതം തേസം, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുത്തം… അപരിഭുത്തം… പരിഹീനം… അപരിഹീനം… വിരദ്ധം… അവിരദ്ധം, യേസം കായഗതാസതി ആരദ്ധാതി (അ. നി. ൧.൬൦൩) ഏവം ഭഗവതാ അനേകേഹി ആകാരേഹി പസംസിത്വാ ‘‘കഥം ഭാവിതാ, ഭിക്ഖവേ, കായഗതാസതി കഥം ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൫൪) നയേന ആനാപാനപബ്ബം, ഇരിയാപഥപബ്ബം, ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബം, പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബം, ധാതുമനസികാരപബ്ബം, നവസിവഥികപബ്ബാനീതി ഇമേസം ചുദ്ദസന്നം പബ്ബാനം വസേന കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം നിദ്ദിട്ഠം, തസ്സ ഭാവനാനിദ്ദേസോ അനുപ്പത്തോ.

തത്ഥ യസ്മാ ഇരിയാപഥപബ്ബം ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബം ധാതുമനസികാരപബ്ബന്തി ഇമാനി തീണി വിപസ്സനാവസേന വുത്താനി. നവ സിവഥികപബ്ബാനി വിപസ്സനാഞാണേസുയേവ ആദീനവാനുപസ്സനാവസേന വുത്താനി. യാപി ചേത്ഥ ഉദ്ധുമാതകാദീസു സമാധിഭാവനാ ഇജ്ഝേയ്യ, സാ അസുഭനിദ്ദേസേ പകാസിതായേവ. ആനാപാനപബ്ബം പന പടിക്കൂലമനസികാരപബ്ബഞ്ച ഇമാനേവേത്ഥ ദ്വേ സമാധിവസേന വുത്താനി. തേസു ആനാപാനപബ്ബം ആനാപാനസ്സതിവസേന വിസും കമ്മട്ഠാനംയേവ. യം പനേതം ‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി. അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ…പേ… മുത്ത’’ന്തി (മ. നി. ൩.൧൫൪) ഏവം മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജേന സങ്ഗഹേത്വാ പടിക്കൂലമനസികാരവസേന ദേസിതം ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം, ഇദമിധ കായഗതാസതീതി അധിപ്പേതം.

൧൭൯. തത്ഥായം പാളിവണ്ണനാപുബ്ബങ്ഗമോ ഭാവനാനിദ്ദേസോ. ഇമമേവ കായന്തി ഇമം ചതുമഹാഭൂതികം പൂതികായം. ഉദ്ധം പാദതലാതി പാദതലതോ ഉപരി. അധോ കേസമത്ഥകാതി കേസഗ്ഗതോ ഹേട്ഠാ. തചപരിയന്തന്തി തിരിയം തചപരിച്ഛിന്നം. പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതീതി നാനപ്പകാരകേസാദിഅസുചിഭരിതോ അയം കായോതി പസ്സതി. കഥം? അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ…പേ… മുത്തന്തി.

തത്ഥ അത്ഥീതി സംവിജ്ജന്തി. ഇമസ്മിന്തി യ്വായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തോ പൂരോ നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോതി വുച്ചതി, തസ്മിം. കായേതി സരീരേ. സരീരം ഹി അസുചിസഞ്ചയതോ കുച്ഛിതാനം കേസാദീനഞ്ചേവ ചക്ഖുരോഗാദീനഞ്ച രോഗസതാനം ആയഭൂതതോ കായോതി വുച്ചതി. കേസാ ലോമാതി ഏതേ കേസാദയോ ദ്വത്തിംസാകാരാ. തത്ഥ അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ, അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ ലോമാതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമസ്മിം ഹി പാദതലാ പട്ഠായ ഉപരി, കേസമത്ഥകാ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, തചതോ പട്ഠായ പരിതോതി ഏത്തകേ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സബ്ബാകാരേനപി വിചിനന്തോ ന കോചി കിഞ്ചി മുത്തം വാ മണിം വാ വേളുരിയം വാ അഗരും വാ കുങ്കുമം വാ കപ്പൂരം വാ വാസചുണ്ണാദിം വാ അണുമത്തമ്പി സുചിഭാവം പസ്സതി, അഥ ഖോ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛം അസിരികദസ്സനം നാനപ്പകാരം കേസലോമാദിഭേദം അസുചിംയേവ പസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ…പേ… മുത്ത’’ന്തി. അയമേത്ഥ പദസമ്ബന്ധതോ വണ്ണനാ.

൧൮൦. ഇമം പന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേതുകാമേന ആദികമ്മികേന കുലപുത്തേന വുത്തപ്പകാരം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഇദം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതബ്ബം. തേനാപിസ്സ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ദസധാ ച മനസികാരകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം. തത്ഥ വചസാ മനസാ വണ്ണതോ സണ്ഠാനതോ ദിസതോ ഓകാസതോ പരിച്ഛേദതോതി ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം.

ഇമസ്മിം ഹി പടിക്കൂലമനസികാരകമ്മട്ഠാനേ യോപി തിപിടകോ ഹോതി, തേനാപി മനസികാരകാലേ പഠമം വാചായ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സജ്ഝായം കരോന്തസ്സേവ കമ്മട്ഠാനം പാകടം ഹോതി മലയവാസീ മഹാദേവത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനാനം ദ്വിന്നം ഥേരാനം വിയ. ഥേരോ കിര തേഹി കമ്മട്ഠാനം യാചിതോ ചത്താരോ മാസേ ഇമംയേവ സജ്ഝായം കരോഥാതി ദ്വത്തിംസാകാരപാളിം അദാസി. തേ കിഞ്ചാപി നേസം ദ്വേ തയോ നികായാ പഗുണാ, പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതായ പന ചത്താരോ മാസേ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്താവ സോതാപന്നാ അഹേസും. തസ്മാ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന ആചരിയേന അന്തേവാസികോ വത്തബ്ബോ ‘‘പഠമം താവ വാചായ സജ്ഝായം കരോഹീ’’തി.

കരോന്തേന ച തചപഞ്ചകാദീനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുലോമപടിലോമവസേന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോതി ഹി വത്വാ പുന പടിലോമതോ തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

തദനന്തരം വക്കപഞ്ചകേ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം, തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

തതോ പപ്ഫാസപഞ്ചകേ ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം, വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം, തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

തതോ മത്ഥലുങ്ഗപഞ്ചകേ അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം മത്ഥലുങ്ഗന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം, പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം, വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം, തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

തതോ മേദഛക്കേ പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോതി വത്വാ പുന പടിലോമതോ മേദോ സേദോ ലോഹിതം പുബ്ബോ സേമ്ഹം പിത്തം, മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം, പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം, വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം, തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

തതോ മുത്തഛക്കേ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്തന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ മുത്തം ലസികാ സിങ്ഘാണികാ ഖേളോ വസാ അസ്സു, മേദോ സേദോ ലോഹിതം പുബ്ബോ സേമ്ഹം പിത്തം, മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം, പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം, വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം, തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാതി വത്തബ്ബം.

ഏവം കാലസതം കാലസഹസ്സം കാലസതസഹസ്സമ്പി വാചായ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായേന ഹി കമ്മട്ഠാനതന്തി പഗുണാ ഹോതി, ന ഇതോ ചിതോ ച ചിത്തം വിധാവതി. കോട്ഠാസാ പാകടാ ഹോന്തി, ഹത്ഥസങ്ഖലികാ വിയ വതിപാദപന്തി വിയ ച ഖായന്തി.

യഥാ പന വചസാ, തഥേവ മനസാപി സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായോ ഹി മനസാ സജ്ഝായസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. മനസാ സജ്ഝായോ ലക്ഖണപടിവേധസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

വണ്ണതോതി കേസാദീനം വണ്ണോ വവത്ഥപേതബ്ബോ.

സണ്ഠാനതോതി തേസഞ്ഞേവ സണ്ഠാനം വവത്ഥപേതബ്ബം.

ദിസതോതി ഇമസ്മിം ഹി സരീരേ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമദിസാ, അധോ ഹേട്ഠിമദിസാ, തസ്മാ അയം കോട്ഠാസോ ഇമിസ്സാ നാമ ദിസായാതി ദിസാ വവത്ഥപേതബ്ബാ.

ഓകാസതോതി അയം കോട്ഠാസോ ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ പതിട്ഠിതോതി ഏവം തസ്സ തസ്സ ഓകാസോ വവത്ഥപേതബ്ബോ.

പരിച്ഛേദതോതി സഭാഗപരിച്ഛേദോ വിസഭാഗപരിച്ഛേദോതി ദ്വേ പരിച്ഛേദാ. തത്ഥ അയം കോട്ഠാസോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയഞ്ച ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛിന്നോതി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. കേസാ ന ലോമാ, ലോമാപി ന കേസാതി ഏവം അമിസ്സകതാവസേന വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖന്തേന പന ഇദം കമ്മട്ഠാനം അസുകസ്മിം സുത്തേ പടിക്കൂലവസേന കഥിതം, അസുകസ്മിം ധാതുവസേനാതി ഞത്വാ ആചിക്ഖിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി മഹാസതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൭) പടിക്കൂലവസേനേവ കഥിതം. മഹാഹത്ഥിപദോപമ(മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ) മഹാരാഹുലോവാദ(മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) ധാതുവിഭങ്ഗേസു(മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ) ധാതുവസേന കഥിതം. കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩) പന യസ്സ വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ ചത്താരി ഝാനാനി വിഭത്താനി. തത്ഥ ധാതുവസേന കഥിതം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം ഹോതി. പടിക്കൂലവസേന കഥിതം സമഥകമ്മട്ഠാനം. തദേതം ഇധ സമഥകമ്മട്ഠാനമേവാതി.

൧൮൧. ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖിത്വാ അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ, അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ, അപ്പനാതോ, തയോ ച സുത്തന്താതി ഏവം ദസധാ മനസികാരകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം. തത്ഥ അനുപുബ്ബതോതി ഇദഞ്ഹി സജ്ഝായകരണതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടിയാ മനസികാതബ്ബം, ന ഏകന്തരികായ. ഏകന്തരികായ ഹി മനസികരോന്തോ യഥാ നാമ അകുസലോ പുരിസോ ദ്വത്തിംസപദം നിസ്സേണിം ഏകന്തരികായ ആരോഹന്തോ കിലന്തകായോ പതതി, ന ആരോഹനം സമ്പാദേതി, ഏവമേവ ഭാവനാസമ്പത്തിവസേന അധിഗന്തബ്ബസ്സ അസ്സാദസ്സ അനധിഗമാ കിലന്തചിത്തോ പതതി, ന ഭാവനം സമ്പാദേതി.

അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തേനാപി ച നാതിസീഘതോ മനസികാതബ്ബം. അതിസീഘതോ മനസികരോതോ ഹി യഥാ നാമ തിയോജനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ ഓക്കമനവിസ്സജ്ജനം അസല്ലക്ഖേത്വാ സീഘേന ജവേന സതക്ഖത്തുമ്പി ഗമനാഗമനം കരോതോ പുരിസസ്സ കിഞ്ചാപി അദ്ധാനം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, അഥ ഖോ പുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി, ഏവമേവ കേവലം കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം പാപുണാതി, അവിഭൂതം പന ഹോതി, ന വിസേസം ആവഹതി, തസ്മാ നാതിസീഘതോ മനസികാതബ്ബം.

യഥാ ച നാതിസീഘതോ, ഏവം നാതിസണികതോപി. അതിസണികതോ മനസികരോതോ ഹി യഥാ നാമ തദഹേവ തിയോജനമഗ്ഗം ഗന്തുകാമസ്സ പുരിസസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖപബ്ബതതളാകാദീസു വിലമ്ബമാനസ്സ മഗ്ഗോ പരിക്ഖയം ന ഗച്ഛതി, ദ്വീഹതീഹേന പരിയോസാപേതബ്ബോ ഹോതി, ഏവമേവ കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതി, വിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി.

വിക്ഖേപപടിബാഹനതോതി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപോ പടിബാഹിതബ്ബോ. അപ്പടിബാഹതോ ഹി യഥാ നാമ ഏകപദികം പപാതമഗ്ഗം പടിപന്നസ്സ പുരിസസ്സ അക്കമനപദം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകയതോ പദവാരോ വിരജ്ഝതി, തതോ സതപോരിസേ പപാതേ പതിതബ്ബം ഹോതി, ഏവമേവ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപേ സതി കമ്മട്ഠാനം പരിഹായതി പരിധംസതി. തസ്മാ വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ മനസികാതബ്ബം.

പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോതി യായം കേസാ ലോമാതിആദികാ പണ്ണത്തി, തം അതിക്കമിത്വാ പടിക്കൂലന്തി ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. യഥാ ഹി ഉദകദുല്ലഭകാലേ മനുസ്സാ അരഞ്ഞേ ഉദപാനം ദിസ്വാ തത്ഥ താലപണ്ണാദികം കിഞ്ചിദേവ സഞ്ഞാണം ബന്ധിത്വാ തേന സഞ്ഞാണേന ആഗന്ത്വാ ന്ഹായന്തി ചേവ പിവന്തി ച. യദാ പന നേസം അഭിണ്ഹസഞ്ചാരേന ആഗതാഗതപദം പാകടം ഹോതി, തദാ സഞ്ഞാണേന കിച്ചം ന ഹോതി, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഗന്ത്വാ ന്ഹായന്തി ചേവ പിവന്തി ച, ഏവമേവ പുബ്ബഭാഗേ കേസാ ലോമാതിപണ്ണത്തിവസേന മനസികരോതോ പടിക്കൂലഭാവോ പാകടോ ഹോതി. അഥ കേസാ ലോമാതിപണ്ണത്തിം സമതിക്കമിത്വാ പടിക്കൂലഭാവേയേവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം.

അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോതി യോ യോ കോട്ഠാസോ ന ഉപട്ഠാതി, തം തം മുഞ്ചന്തേന അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ മനസികാതബ്ബം. ആദികമ്മികസ്സ ഹി കേസാതി മനസികരോതോ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ മുത്തന്തി ഇമം പരിയോസാനകോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. മുത്തന്തി ച മനസികരോതോ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ കേസാതി ഇമം ആദികോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. അഥസ്സ മനസികരോതോ മനസികരോതോ കേചി കോട്ഠാസാ ഉപട്ഠഹന്തി, കേചി ന ഉപട്ഠഹന്തി. തേന യേ യേ ഉപട്ഠഹന്തി, തേസു തേസു താവ കമ്മം കാതബ്ബം. യാവ ദ്വീസു ഉപട്ഠിതേസു തേസമ്പി ഏകോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠഹതി, ഏവം ഉപട്ഠിതം പന തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരോന്തേന അപ്പനാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

തത്രായം ഉപമാ – യഥാ ഹി ദ്വത്തിംസതാലകേ താലവനേ വസന്തം മക്കടം ഗഹേതുകാമോ ലുദ്ദോ ആദിമ്ഹി ഠിതതാലസ്സ പണ്ണം സരേന വിജ്ഝിത്വാ ഉക്കുട്ഠിം കരേയ്യ, അഥ ഖോ സോ മക്കടോ പടിപാടിയാ തസ്മിം തസ്മിം താലേ പതിത്വാ പരിയന്തതാലമേവ ഗച്ഛേയ്യ, തത്ഥപി ഗന്ത്വാ ലുദ്ദേന തഥേവ കതേ പുന തേനേവ നയേന ആദിതാലം ആഗച്ഛേയ്യ, സോ ഏവം പുനപ്പുനം പരിപാതിയമാനോ ഉക്കുട്ഠുക്കുട്ഠിട്ഠാനേയേവ ഉട്ഠഹിത്വാ അനുക്കമേന ഏകസ്മിം താലേ നിപതിത്വാ തസ്സ വേമജ്ഝേ മകുളതാലപണ്ണസൂചിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ വിജ്ഝിയമാനോപി ന ഉട്ഠഹേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ ഹി താലവനേ ദ്വത്തിംസതാലാ, ഏവം ഇമസ്മിം കായേ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസാ. മക്കടോ വിയ ചിത്തം. ലുദ്ദോ വിയ യോഗാവചരോ. മക്കടസ്സ ദ്വത്തിംസതാലകേ താലവനേ നിവാസോ വിയ യോഗിനോ ചിത്തസ്സ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസകേ കായേ ആരമ്മണവസേന അനുസഞ്ചരണം. ലുദ്ദേന ആദിമ്ഹി ഠിതതാലസ്സ പണ്ണം സരേന വിജ്ഝിത്വാ ഉക്കുട്ഠിയാ കതായ മക്കടസ്സ തസ്മിം തസ്മിം താലേ പതിത്വാ പരിയന്തതാലഗമനം വിയ യോഗിനോ കേസാതി മനസികാരേ ആരദ്ധേ പടിപാടിയാ ഗന്ത്വാ പരിയോസാനകോട്ഠാസേയേവ ചിത്തസ്സ സണ്ഠാനം. പുന പച്ചാഗമനേപി ഏസേവ നയോ. പുനപ്പുനം പരിപാതിയമാനസ്സ മക്കടസ്സ ഉക്കുട്ഠുക്കുട്ഠിട്ഠാനേ ഉട്ഠാനം വിയ പുനപ്പുനം മനസികരോതോ കേസുചി കേസുചി ഉപട്ഠിതേസു അനുപട്ഠഹന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപട്ഠിതേസു പരികമ്മകരണം. അനുക്കമേന ഏകസ്മിം താലേ നിപതിത്വാ തസ്സ മജ്ഝേ മകുളതാലപണ്ണസൂചിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ വിജ്ഝിയമാനസ്സപി അനുട്ഠാനം വിയ അവസാനേ ദ്വീസു ഉപട്ഠിതേസു യോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠാതി, തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരിത്വാ അപ്പനായ ഉപ്പാദനം.

അപരാപി ഉപമാ – യഥാ നാമ പിണ്ഡപാതികോ ഭിക്ഖു ദ്വത്തിംസകുലം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വസന്തോ പഠമഗേഹേയേവ ദ്വേ ഭിക്ഖാ ലഭിത്വാ പരതോ ഏകം വിസ്സജ്ജേയ്യ. പുനദിവസേ തിസ്സോ ലഭിത്വാ പരതോ ദ്വേ വിസ്സജ്ജേയ്യ. തതിയദിവസേ ആദിമ്ഹിയേവ പത്തപൂരം ലഭിത്വാ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ദ്വത്തിംസകുലഗാമോ വിയ ഹി ദ്വത്തിംസാകാരോ. പിണ്ഡപാതികോ വിയ യോഗാവചരോ. തസ്സ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വാസോ വിയ യോഗിനോ ദ്വത്തിംസാകാരേ പരികമ്മകരണം. പഠമഗേഹേ ദ്വേ ഭിക്ഖാ ലഭിത്വാ പരതോ ഏകിസ്സാ വിസ്സജ്ജനം വിയ ദുതിയദിവസേ തിസ്സോ ലഭിത്വാ പരതോ ദ്വിന്നം വിസ്സജ്ജനം വിയ ച മനസികരോതോ മനസികരോതോ അനുപട്ഠഹന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപട്ഠിതേസു യാവ കോട്ഠാസദ്വയേ പരികമ്മകരണം. തതിയദിവസേ ആദിമ്ഹിയേവ പത്തപൂരം ലഭിത്വാ ആസനസാലായം നിസീദിത്വാ പരിഭോഗോ വിയ ദ്വീസു യോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠാതി, തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരിത്വാ അപ്പനായ ഉപ്പാദനം.

അപ്പനാതോതി അപ്പനാകോട്ഠാസതോ കേസാദീസു ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ അപ്പനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാതി അയമേവേത്ഥ അധിപ്പായോ.

തയോ ച സുത്തന്താതി അധിചിത്തം, സീതിഭാവോ, ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലന്തി ഇമേ തയോ സുത്തന്താ വീരിയസമാധിയോജനത്ഥം വേദിതബ്ബാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തത്ഥ –

‘‘അധിചിത്തമനുയുത്തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തീണി നിമിത്താനി കാലേനകാലം മനസികാതബ്ബാനി. കാലേനകാലം സമാധിനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. കാലേനകാലം പഗ്ഗഹനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. കാലേനകാലം ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം സമാധിനിമിത്തഞ്ഞേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം പഗ്ഗഹനിമിത്തഞ്ഞേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം ഉപേക്ഖാനിമിത്തഞ്ഞേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ന സമ്മാ സമാധിയേയ്യ ആസവാനം ഖയായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു കാലേനകാലം സമാധിനിമിത്തം പഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസികരോതി, തം ഹോതി ചിത്തം മുദുഞ്ച കമ്മഞ്ഞഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ ഉക്കം ബന്ധതി, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേതി, ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേത്വാ സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കാലേനകാലം അഭിധമതി, കാലേനകാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേനകാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അഭിധമേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ഡഹേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം നിബ്ബായേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അജ്ഝുപേക്ഖേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ന സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛേയ്യ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം കാലേനകാലം അഭിധമതി, കാലേനകാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേനകാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി, തം ഹോതി ജാതരൂപം മുദുഞ്ച കമ്മഞ്ഞഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ. യസ്സാ യസ്സാ ച പിളന്ധനവികതിയാ ആകങ്ഖതി യദി പടികായ യദി കുണ്ഡലായ യദി ഗീവേയ്യായ യദി സുവണ്ണമാലായ, തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോതി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തേന…പേ… സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ. യസ്സ യസ്സ ച അഭിഞ്ഞാ സച്ഛി കരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാ സച്ഛി കിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതി ആയതനേ’’തി (അ. നി. ൩.൧൦൩).

ഇദം സുത്തം അധിചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനുത്തരം സീതിഭാവം സച്ഛികാതും. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതി. യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി. പണീതാധിമുത്തികോ ച ഹോതി നിബ്ബാനാഭിരതോ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനുത്തരം സീതിഭാവം സച്ഛികാതു’’ന്തി (അ. നി. ൬.൮൫).

ഇദം സുത്തം അനുത്തരം സീതിഭാവോതി വേദിതബ്ബം.

ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലം ‘‘പന ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, അകാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪) അപ്പനാകോസല്ലകഥായം ദസ്സിതമേവ.

ഇതി ഇദം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഇദഞ്ച ദസവിധം മനസികാരകോസല്ലം സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ തേന യോഗിനാ ഉഭയകോസല്ലവസേന കമ്മട്ഠാനം സാധുകം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. സചേ പനസ്സ ആചരിയേന സദ്ധിം ഏകവിഹാരേയേവ ഫാസു ഹോതി, ഏവം വിത്ഥാരേന അകഥാപേത്വാ കമ്മട്ഠാനം സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ കമ്മട്ഠാനം അനുയുജ്ജന്തേന വിസേസം ലഭിത്വാ ഉപരൂപരി കഥാപേതബ്ബം. അഞ്ഞത്ഥ വസിതുകാമേന യഥാവുത്തേന വിധിനാ വിത്ഥാരതോ കഥാപേത്വാ പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാ സബ്ബം ഗണ്ഠിട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ പഥവീകസിണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ അനനുരൂപം സേനാസനം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വസന്തേന ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ പടിക്കൂലമനസികാരേ പരികമ്മം കാതബ്ബം.

കരോന്തേന പന കേസേസു താവ നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം. കഥം? ഏകം വാ ദ്വേ വാ കേസേ ലുഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ വണ്ണോ താവ വവത്ഥപേതബ്ബോ. ഛിന്നട്ഠാനേപി കേസേ ഓലോകേതും വട്ടതി. ഉദകപത്തേ വാ യാഗുപത്തേ വാ ഓലോകേതുമ്പി വട്ടതിയേവ. കാളകകാലേ ദിസ്വാ കാളകാതി മനസികാതബ്ബാ. സേതകാലേ സേതാതി. മിസ്സകകാലേ പന ഉസ്സദവസേന മനസികാതബ്ബാ ഹോന്തി. യഥാ ച കേസേസു, ഏവം സകലേപി തചപഞ്ചകേ ദിസ്വാവ നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം.

കോട്ഠാസവവത്ഥാപനകഥാ

൧൮൨. ഏവം നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബകോട്ഠാസേ വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന വവത്ഥപേത്വാ വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധആസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്രായം സബ്ബകോട്ഠാസേസു അനുപുബ്ബകഥാ. കേസാ താവ പകതിവണ്ണേന കാളകാ അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാ. സണ്ഠാനതോ ദീഘവട്ടലികാ തുലാദണ്ഡസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതാ. ഓകാസതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി, പുരതോ നലാടന്തേന, പച്ഛതോ ഗലവാടകേന പരിച്ഛിന്നാ. സീസകടാഹവേഠനം അല്ലചമ്മം കേസാനം ഓകാസോ. പരിച്ഛേദതോ കേസാ സീസവേഠനചമ്മേ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന ഹേട്ഠാ അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ, ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി അയം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാതി ഏവം അവസേസഏകതിംസകോട്ഠാസേഹി അമിസ്സീകതാ കേസാ നാമ പാടിയേക്കോ ഏകകോട്ഠാസോതി അയം വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ. ഇദം കേസാനം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥാപനം.

൧൮൩. ഇദം പന നേസം വണ്ണാദിവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ വവത്ഥാപനം. കേസാ നാമേതേ വണ്ണതോപി പടിക്കൂലാ. സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ആസയതോപി ഓകാസതോപി പടിക്കൂലാ.

മനുഞ്ഞേപി ഹി യാഗുപത്തേ വാ ഭത്തപത്തേ വാ കേസവണ്ണം കിഞ്ചി ദിസ്വാ കേസമിസ്സകമിദം ഹരഥ നന്തി ജിഗുച്ഛന്തി. ഏവം കേസാ വണ്ണതോ പടിക്കൂലാ. രത്തിം ഭുഞ്ജന്താപി കേസസണ്ഠാനം അക്കവാകം വാ മകചിവാകം വാ ഛുപിത്വാപി തഥേവ ജിഗുച്ഛന്തി. ഏവം സണ്ഠാനതോ പടിക്കൂലാ.

തേലമക്ഖനപുപ്ഫധൂപാദി സങ്ഖാരവിരഹിതാനഞ്ച കേസാനം ഗന്ധോ പരമജേഗുച്ഛോ ഹോതി. തതോ ജേഗുച്ഛതരോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്താനം. കേസാ ഹി വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടിക്കൂലാപി സിയും, ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലായേവ. യഥാ ഹി ദഹരസ്സ കുമാരസ്സ വച്ചം വണ്ണതോ ഹലിദ്ദിവണ്ണം, സണ്ഠാനതോപി ഹലിദ്ദിപിണ്ഡസണ്ഠാനം. സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതഞ്ച ഉദ്ധുമാതകകാളസുനഖസരീരം വണ്ണതോ താലപക്കവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ വട്ടേത്വാ വിസ്സട്ഠമുദിങ്ഗസണ്ഠാനം. ദാഠാപിസ്സ സുമനമകുളസദിസാതി ഉഭയമ്പി വണ്ണസണ്ഠാനതോ സിയാ അപ്പടിക്കൂലം ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലമേവ. ഏവം കേസാപി സിയും വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടിക്കൂലാ ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലായേവാതി.

യഥാ പന അസുചിട്ഠാനേ ഗാമനിസ്സന്ദേന ജാതാനി സൂപേയ്യപണ്ണാനി നാഗരികമനുസ്സാനം ജേഗുച്ഛാനി ഹോന്തി അപരിഭോഗാനി, ഏവം കേസാപി പുബ്ബലോഹിതമുത്തകരീസപിത്തസേമ്ഹാദിനിസ്സന്ദേന ജാതത്താ ജേഗുച്ഛാതി ഇദം നേസം ആസയതോ പാടിക്കുല്യം.

ഇമേ ച കേസാ നാമ ഗൂഥരാസിമ്ഹി ഉട്ഠിതകണ്ണികം വിയ ഏകതിംസകോട്ഠാസരാസിമ്ഹി ജാതാ. തേ സുസാനസങ്കാരട്ഠാനാദീസു ജാതസാകം വിയ പരിക്ഖാദീസു ജാതകമലകുവലയാദിപുപ്ഫം വിയ ച അസുചിട്ഠാനേ ജാതത്താ പരമജേഗുച്ഛാതി ഇദം നേസം ഓകാസതോ പാടിക്കുല്യം.