൨. ധമ്മാനുസ്സതികഥാ

൧൪൬. ധമ്മാനുസ്സതിം ഭാവേതുകാമേനാപി രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦) ഏവം പരിയത്തിധമ്മസ്സ ചേവ നവവിധസ്സ ച ലോകുത്തരധമ്മസ്സ ഗുണാ അനുസ്സരിതബ്ബാ.

൧൪൭. സ്വാക്ഖാതോതി ഇമസ്മിം ഹി പദേ പരിയത്തിധമ്മോപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ഇതരേസു ലോകുത്തരധമ്മോവ. തത്ഥ പരിയത്തിധമ്മോ താവ സ്വാക്ഖാതോ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണത്താ സാത്ഥസബ്യഞ്ജനകേവലപരിപുണ്ണപരിസുദ്ധബ്രഹ്മചരിയപ്പകാസനത്താ ച. യഞ്ഹി ഭഗവാ ഏകഗാഥമ്പി ദേസേതി, സാ സമന്തഭദ്ദകത്താ ധമ്മസ്സ പഠമപാദേന ആദികല്യാണാ, ദുതിയതതിയപാദേഹി മജ്ഝേകല്യാണാ, പച്ഛിമപാദേന പരിയോസാനകല്യാണാ. ഏകാനുസന്ധികം സുത്തം നിദാനേന ആദികല്യാണം, നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേന മജ്ഝേകല്യാണം. നാനാനുസന്ധികം സുത്തം പഠമാനുസന്ധിനാ ആദികല്യാണം, പച്ഛിമേന പരിയോസാനകല്യാണം, സേസേഹി മജ്ഝേകല്യാണം. അപിച സനിദാനസഉപ്പത്തികത്താ ആദികല്യാണം, വേനേയ്യാനം അനുരൂപതോ അത്ഥസ്സ അവിപരീതതായ ച ഹേതുദാഹരണയുത്തതോ ച മജ്ഝേകല്യാണം, സോതൂനം സദ്ധാപടിലാഭജനനേന നിഗമനേന ച പരിയോസാനകല്യാണം.

സകലോപി സാസനധമ്മോ അത്തനോ അത്ഥഭൂതേന സീലേന ആദികല്യാണോ, സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, നിബ്ബാനേന പരിയോസാനകല്യാണോ. സീലസമാധീഹി വാ ആദികല്യാണോ, വിപസ്സനാമഗ്ഗേഹി മജ്ഝേകല്യാണോ, ഫലനിബ്ബാനേഹി പരിയോസാനകല്യാണോ. ബുദ്ധസുബോധിതായ വാ ആദികല്യാണോ, ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണോ, സങ്ഘസുപ്പടിപ്പത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ. തം സുത്വാ തഥത്ഥായ പടിപന്നേന അധിഗന്തബ്ബായ അഭിസമ്ബോധിയാ വാ ആദികല്യാണോ, പച്ചേകബോധിയാ മജ്ഝേകല്യാണോ, സാവകബോധിയാ പരിയോസാനകല്യാണോ.

സുയ്യമാനോ ചേസ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ സവനേനപി കല്യാണമേവ ആവഹതീതി ആദികല്യാണോ, പടിപജ്ജിയമാനോ സമഥവിപസ്സനാസുഖാവഹനതോ പടിപത്തിയാപി കല്യാണം ആവഹതീതി മജ്ഝേകല്യാണോ, തഥാപടിപന്നോ ച പടിപത്തിഫലേ നിട്ഠിതേ താദിഭാവാവഹനതോ പടിപത്തിഫലേനപി കല്യാണം ആവഹതീതി പരിയോസാനകല്യാണോതി ഏവം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണത്താ സ്വാക്ഖാതോ.

യം പനേസ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച പകാസേതി നാനാനയേഹി ദീപേതി, തം യഥാനുരൂപം അത്ഥസമ്പത്തിയാ സാത്ഥം, ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിഅത്ഥപദസമായോഗതോ സാത്ഥം, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസസമ്പത്തിയാ സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥഗമ്ഭീരതാപടിവേധഗമ്ഭീരതാഹി സാത്ഥം, ധമ്മഗമ്ഭീരതാദേസനാഗമ്ഭീരതാഹി സബ്യഞ്ജനം. അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സാത്ഥം, ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാവിസയതോ സബ്യഞ്ജനം. പണ്ഡിതവേദനീയതോ പരിക്ഖകജനപ്പസാദകന്തി സാത്ഥം, സദ്ധേയ്യതോ ലോകിയജനപ്പസാദകന്തി സബ്യഞ്ജനം. ഗമ്ഭീരാധിപ്പായതോ സാത്ഥം, ഉത്താനപദതോ സബ്യഞ്ജനം. ഉപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ സകലപരിപുണ്ണഭാവേന കേവലപരിപുണ്ണം. അപനേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ നിദ്ദോസഭാവേന പരിസുദ്ധം.

അപിച പടിപത്തിയാ അധിഗമബ്യത്തിതോ സാത്ഥം, പരിയത്തിയാ ആഗമബ്യത്തിതോ സബ്യഞ്ജനം, സീലാദിപഞ്ചധമ്മക്ഖന്ധയുത്തതോ കേവലപരിപുണ്ണം, നിരുപക്കിലേസതോ നിത്തരണത്ഥായ പവത്തിതോ ലോകാമിസനിരപേക്ഖതോ ച പരിസുദ്ധന്തി ഏവം സാത്ഥസബ്യഞ്ജനകേവലപരിപുണ്ണപരിസുദ്ധബ്രഹ്മചരിയപ്പകാസനതോ സ്വാക്ഖാതോ.

അത്ഥവിപല്ലാസാഭാവതോ വാ സുട്ഠു അക്ഖാതോതി സ്വാക്ഖാതോ. യഥാ ഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ധമ്മസ്സ അത്ഥോ വിപല്ലാസമാപജ്ജതി, അന്തരായികാതി വുത്തധമ്മാനം അന്തരായികത്താഭാവതോ, നിയ്യാനികാതി വുത്തധമ്മാനം നിയ്യാനികത്താഭാവതോ. തേന തേ ദുരക്ഖാതധമ്മായേവ ഹോന്തി, ന തഥാ ഭഗവതോ ധമ്മസ്സ അത്ഥോ വിപല്ലാസമാപജ്ജതി. ഇമേ ധമ്മാ അന്തരായികാ, ഇമേ ധമ്മാ നിയ്യാനികാതി ഏവം വുത്തധമ്മാനം തഥാഭാവാനതിക്കമനതോതി. ഏവം താവ പരിയത്തിധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ.

ലോകുത്തരധമ്മോ പന നിബ്ബാനാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ പടിപദാനുരൂപസ്സ ച നിബ്ബാനസ്സ അക്ഖാതത്താ സ്വാക്ഖാതോ. യഥാഹ – ‘‘സുപഞ്ഞത്താ ഖോ പന തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ച. സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സംസന്ദതി സമേതി, ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ (ദീ. നി. ൨.൨൯൬) തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ചാ’’തി. അരിയമഗ്ഗോ ചേത്ഥ അന്തദ്വയം അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമാ പടിപദാഭൂതോവ ‘‘മജ്ഝിമാ പടിപദാ’’തി അക്ഖാതത്താ സ്വാക്ഖാതോ. സാമഞ്ഞഫലാനി പടിപസ്സദ്ധകിലേസാനേവ ‘‘പടിപസ്സദ്ധകിലേസാനീ’’തി അക്ഖാതത്താ സ്വാക്ഖാതാനി. നിബ്ബാനം സസ്സതാമതതാണലേണാദിസഭാവമേവ സസ്സതാദിസഭാവവസേന അക്ഖാതത്താ സ്വാക്ഖാതന്തി ഏവം ലോകുത്തരധമ്മോപി സ്വാക്ഖാതോ.

൧൪൮. സന്ദിട്ഠികോതി ഏത്ഥ പന അരിയമഗ്ഗോ താവ അത്തനോ സന്താനേ രാഗാദീനം അഭാവം കരോന്തേന അരിയപുഗ്ഗലേന സാമം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. യഥാഹ –‘‘രത്തോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ അത്തബ്യാബാധായപി ചേതേതി, പരബ്യാബാധായപി ചേതേതി, ഉഭയബ്യാബാധായപി ചേതേതി. ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. രാഗേ പഹീനേ നേവ അത്തബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന പരബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ഉഭയബ്യാബാധായ ചേതേതി, ന ചേതസികം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. ഏവമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, സന്ദിട്ഠികോ ധമ്മോ ഹോതീ’’തി(അ. നി. ൩.൫൪). അപിച നവവിധോപി ലോകുത്തരധമ്മോ യേന യേന അധിഗതോ ഹോതി, തേന തേന പരസദ്ധായ ഗന്തബ്ബതം ഹിത്വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന സയം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. അഥ വാ പസത്ഥാ ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി, സന്ദിട്ഠിയാ ജയതീതി സന്ദിട്ഠികോ. തഥാ ഹേത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ സമ്പയുത്തായ, അരിയഫലം കാരണഭൂതായ, നിബ്ബാനം വിസയിഭൂതായ സന്ദിട്ഠിയാ കിലേസേ ജയതി. തസ്മാ യഥാ രഥേന ജയതീതി രഥികോ, ഏവം നവവിധോപി ലോകുത്തരധമ്മോ സന്ദിട്ഠിയാ ജയതീതി സന്ദിട്ഠികോ.

അഥ വാ ദിട്ഠന്തി ദസ്സനം വുച്ചതി. ദിട്ഠമേവ സന്ദിട്ഠം, ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠം അരഹതീതി സന്ദിട്ഠികോ. ലോകുത്തരധമ്മോ ഹി ഭാവനാഭിസമയവസേന സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന ച ദിസ്സമാനോയേവ വട്ടഭയം നിവത്തേതി. തസ്മാ യഥാ വത്ഥം അരഹതീതി വത്ഥികോ, ഏവം സന്ദിട്ഠം അരഹതീതി സന്ദിട്ഠികോ.

൧൪൯. അത്തനോ ഫലദാനം സന്ധായ നാസ്സ കാലോതി അകാലോ. അകാലോയേവ അകാലികോ. ന പഞ്ചാഹസത്താഹാദിഭേദം കാലം ഖേപേത്വാ ഫലം ദേതി, അത്തനോ പന പവത്തിസമനന്തരമേവ ഫലദോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ അത്തനോ ഫലദാനേ പകട്ഠോ കാലോ പത്തോ അസ്സാതി കാലികോ. കോ സോ? ലോകിയോ കുസലധമ്മോ. അയം പന സമനന്തരഫലത്താ ന കാലികോതി അകാലികോ. ഇദം മഗ്ഗമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൧൫൦. ‘‘ഏഹി പസ്സ ഇമം ധമ്മ’’ന്തി ഏവം പവത്തം ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ. കസ്മാ പനേസ തം വിധിം അരഹതീതി? വിജ്ജമാനത്താ പരിസുദ്ധത്താ ച. രിത്തമുട്ഠിയം ഹി ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ അത്ഥീതി വത്വാപി ‘‘ഏഹി പസ്സ ഇമ’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും. കസ്മാ? അവിജ്ജമാനത്താ. വിജ്ജമാനമ്പി ച ഗൂഥം വാ മുത്തം വാ മനുഞ്ഞഭാവപ്പകാസനേന ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥം ‘‘ഏഹി പസ്സ ഇമ’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും. അപിച ഖോ പന തിണേഹി വാ പണ്ണേഹി വാ പടിച്ഛാദേതബ്ബമേവ ഹോതി. കസ്മാ? അപരിസുദ്ധത്താ. അയം പന നവവിധോപി ലോകുത്തരധമ്മോ സഭാവതോവ വിജ്ജമാനോ വിഗതവലാഹകേ ആകാസേ സമ്പുണ്ണചന്ദമണ്ഡലം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തജാതിമണി വിയ ച പരിസുദ്ധോ. തസ്മാ വിജ്ജമാനത്താ പരിസുദ്ധത്താ ച ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ.

൧൫൧. ഉപനേതബ്ബോതി ഓപനേയ്യികോ. അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ, ഉപനയനം ഉപനയോ, ആദിത്തം ചേലം വാ സീസം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി ഭാവനാവസേന അത്തനോ ചിത്തേ ഉപനയനം അരഹതീതി ഓപനയികോ. ഓപനയികോവ ഓപനേയ്യികോ. ഇദം സങ്ഖതേ ലോകുത്തരധമ്മേ യുജ്ജതി. അസങ്ഖതേ പന അത്തനോ ചിത്തേന ഉപനയനം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ. സച്ഛികിരിയാവസേന അല്ലീയനം അരഹതീതി അത്ഥോ.

അഥ വാ നിബ്ബാനം ഉപനേതീതി അരിയമഗ്ഗോ ഉപനേയ്യോ. സച്ഛികാതബ്ബതം ഉപനേതബ്ബോതി ഫലനിബ്ബാനധമ്മോ ഉപനേയ്യോ. ഉപനേയ്യോ ഏവ ഓപനേയ്യികോ.

൧൫൨. പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി സബ്ബേഹിപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹി വിഞ്ഞൂഹി അത്തനി അത്തനി വേദിതബ്ബോ ‘‘ഭാവിതോ മേ മഗ്ഗോ, അധിഗതം ഫലം, സച്ഛികതോ നിരോധോ’’തി. ന ഹി ഉപജ്ഝായേന ഭാവിതേന മഗ്ഗേന സദ്ധിവിഹാരികസ്സ കിലേസാ പഹീയന്തി, ന സോ തസ്സ ഫലസമാപത്തിയാ ഫാസുവിഹരതി, ന തേന സച്ഛികതം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി. തസ്മാ ന ഏസ പരസ്സ സീസേ ആഭരണം വിയ ദട്ഠബ്ബോ, അത്തനോ പന ചിത്തേയേവ ദട്ഠബ്ബോ, അനുഭവിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി വുത്തം ഹോതി. ബാലാനം പന അവിസയോ ചേസ.

അപിച സ്വാക്ഖാതോ അയം ധമ്മോ. കസ്മാ? സന്ദിട്ഠികത്താ. സന്ദിട്ഠികോ, അകാലികത്താ. അകാലികോ, ഏഹിപസ്സികത്താ. യോ ച ഏഹിപസ്സികോ, സോ നാമ ഓപനേയ്യികോ ഹോതീതി.

൧൫൩. തസ്സേവം സ്വാക്ഖാതതാദിഭേദേ ധമ്മഗുണേ അനുസ്സരതോ നേവ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി. ന ദോസ…പേ… ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി. ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി ധമ്മം ആരബ്ഭാതി (അ. നി. ൬.൧൦) പുരിമനയേനേവ വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണസ്സ ഏകക്ഖണേ ഝാനങ്ഗാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മഗുണാനം പന ഗമ്ഭീരതായ നാനപ്പകാരഗുണാനുസ്സരണാധിമുത്തതായ വാ അപ്പനം അപ്പത്വാ ഉപചാരപ്പത്തമേവ ഝാനം ഹോതി. തദേതം ധമ്മഗുണാനുസ്സരണവസേന ഉപ്പന്നത്താ ധമ്മാനുസ്സതിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

ഇമഞ്ച പന ധമ്മാനുസ്സതിം അനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏവം ഓപനേയ്യികസ്സ ധമ്മസ്സ ദേസേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമി, ന പനേതരഹി അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാതി ഏവം ധമ്മഗുണദസ്സനേനേവ സത്ഥരി സഗാരവോ ഹോതി സപ്പതിസ്സോ. ധമ്മേ ഗരുചിത്തീകാരോ സദ്ധാദിവേപുല്ലം അധിഗച്ഛതി, പീതിപാമോജ്ജബഹുലോ ഹോതി, ഭയഭേരവസഹോ, ദുക്ഖാധിവാസനസമത്ഥോ, ധമ്മേന സംവാസസഞ്ഞം പടിലഭതി, ധമ്മഗുണാനുസ്സതിയാ അജ്ഝാവുത്ഥഞ്ചസ്സ സരീരമ്പി ചേതിയഘരമിവ പൂജാരഹം ഹോതി, അനുത്തരധമ്മാധിഗമായ ചിത്തം നമതി, വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുസമായോഗേ ചസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം സമനുസ്സരതോ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠാതി. ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ പന സുഗതിപരായനോ ഹോതി.

തസ്മാ ഹവേ അപ്പമാദം, കയിരാഥ സുമേധസോ;

ഏവം മഹാനുഭാവായ, ധമ്മാനുസ്സതിയാ സദാതി.

ഇദം ധമ്മാനുസ്സതിയം വിത്ഥാരകഥാമുഖം.