൪. പഥവീകസിണനിദ്ദേസോ

൫൧. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘സമാധിഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേനാ’’തി ഏത്ഥ യസ്സ താവാചരിയേന സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസതോ ഫാസു ഹോതി, തേന തത്ഥേവ കമ്മട്ഠാനം പരിസോധേന്തേന വസിതബ്ബം. സചേ തത്ഥ ഫാസു ന ഹോതി, യോ അഞ്ഞോ ഗാവുതേ വാ അഡ്ഢയോജനേ വാ യോജനമത്തേപി വാ സപ്പായോ വിഹാരോ ഹോതി, തത്ഥ വസിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി കമ്മട്ഠാനസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ സന്ദേഹേ വാ സതിസമ്മോസേ വാ ജാതേ കാലസ്സേവ വിഹാരേ വത്തം കത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേയേവ ആചരിയസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തംദിവസമാചരിയസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ദുതിയദിവസേ ആചരിയം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ അകിലമന്തോയേവ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആഗന്തും സക്ഖിസ്സതി. യോ പന യോജനപ്പമാണേപി ഫാസുകട്ഠാനം ന ലഭതി, തേന കമ്മട്ഠാനേ സബ്ബം ഗണ്ഠിട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ സുവിസുദ്ധം ആവജ്ജനപടിബദ്ധം കമ്മട്ഠാനം കത്വാ ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ സമാധിഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹാതബ്ബം.

അനനുരൂപവിഹാരോ

൫൨. തത്ഥ അനനുരൂപോ നാമ അട്ഠാരസന്നം ദോസാനം അഞ്ഞതരേന സമന്നാഗതോ. തത്രിമേ അട്ഠാരസ ദോസാ – മഹത്തം, നവത്തം, ജിണ്ണത്തം, പന്ഥനിസ്സിതത്തം, സോണ്ഡീ, പണ്ണം, പുപ്ഫം, ഫലം, പത്ഥനീയതാ, നഗരസന്നിസ്സിതതാ, ദാരുസന്നിസ്സിതതാ, ഖേത്തസന്നിസ്സിതതാ, വിസഭാഗാനം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥിതാ, പട്ടനസന്നിസ്സിതതാ, പച്ചന്തസന്നിസ്സിതതാ, രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതതാ, അസപ്പായതാ, കല്യാണമിത്താനം അലാഭോതി ഇമേസം അട്ഠാരസന്നം ദോസാനം അഞ്ഞതരേന ദോസേന സമന്നാഗതോ അനനുരൂപോ നാമ. ന തത്ഥ വിഹാതബ്ബം.

കസ്മാ? മഹാവിഹാരേ താവ ബഹൂ നാനാഛന്ദാ സന്നിപതന്തി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിവിരുദ്ധതായ വത്തം ന കരോന്തി. ബോധിയങ്ഗണാദീനി അസമ്മട്ഠാനേവ ഹോന്തി. അനുപട്ഠാപിതം പാനീയം പരിഭോജനീയം. തത്രായം ഗോചരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമീതി പത്തചീവരമാദായ നിക്ഖന്തോ സചേ പസ്സതി വത്തം വാ അകതം പാനീയഘടം വാ രിത്തം, അഥാനേന വത്തം കാതബ്ബം ഹോതി, പാനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബം. അകരോന്തോ വത്തഭേദേ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. കരോന്തസ്സ കാലോ അതിക്കമതി, അതിദിവാ പവിട്ഠോ നിട്ഠിതായ ഭിക്ഖായ കിഞ്ചി ന ലഭതി. പടിസല്ലാനഗതോപി സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂനം ഉച്ചാസദ്ദേന സങ്ഘകമ്മേഹി ച വിക്ഖിപതി. യത്ഥ പന സബ്ബം വത്തം കതമേവ ഹോതി, അവസേസാപി ച സങ്ഘട്ടനാ നത്ഥി. ഏവരൂപേ മഹാവിഹാരേപി വിഹാതബ്ബം.

നവവിഹാരേ ബഹു നവകമ്മം ഹോതി, അകരോന്തം ഉജ്ഝായന്തി. യത്ഥ പന ഭിക്ഖൂ ഏവം വദന്തി ‘‘ആയസ്മാ യഥാസുഖം സമണധമ്മം കരോതു, മയം നവകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ഏവരൂപേ വിഹാതബ്ബം.

ജിണ്ണവിഹാരേ പന ബഹു പടിജഗ്ഗിതബ്ബം ഹോതി, അന്തമസോ അത്തനോ സേനാസനമത്തമ്പി അപ്പടിജഗ്ഗന്തം ഉജ്ഝായന്തി, പടിജഗ്ഗന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം പരിഹായതി.

പന്ഥനിസ്സിതേ മഹാപഥവിഹാരേ രത്തിന്ദിവം ആഗന്തുകാ സന്നിപതന്തി. വികാലേ ആഗതാനം അത്തനോ സേനാസനം ദത്വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പാസാണപിട്ഠേ വാ വസിതബ്ബം ഹോതി. പുനദിവസേപി ഏവമേവാതി കമ്മട്ഠാനസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി. യത്ഥ പന ഏവരൂപോ ആഗന്തുകസമ്ബാധോ ന ഹോതി, തത്ഥ വിഹാതബ്ബം.

സോണ്ഡീ നാമ പാസാണപോക്ഖരണീ ഹോതി, തത്ഥ പാനീയത്ഥം മഹാജനോ സമോസരതി, നഗരവാസീനം രാജകുലൂപകത്ഥേരാനം അന്തേവാസികാ രജനകമ്മത്ഥായ ആഗച്ഛന്തി, തേസം ഭാജനദാരുദോണികാദീനി പുച്ഛന്താനം അസുകേ ച അസുകേ ച ഠാനേതി ദസ്സേതബ്ബാനി ഹോന്തി, ഏവം സബ്ബകാലമ്പി നിച്ചബ്യാവടോ ഹോതി.

യത്ഥ നാനാവിധം സാകപണ്ണം ഹോതി, തത്ഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നസ്സാപി സന്തികേ സാകഹാരികാ ഗായമാനാ പണ്ണം ഉച്ചിനന്തിയോ വിസഭാഗസദ്ദസങ്ഘട്ടനേന കമ്മട്ഠാനന്തരായം കരോന്തി.

യത്ഥ പന നാനാവിധാ മാലാഗച്ഛാ സുപുപ്ഫിതാ ഹോന്തി, തത്രാപി താദിസോയേവ ഉപദ്ദവോ.

യത്ഥ നാനാവിധം അമ്ബജമ്ബുപനസാദിഫലം ഹോതി, തത്ഥ ഫലത്ഥികാ ആഗന്ത്വാ യാചന്തി, അദേന്തസ്സ കുജ്ഝന്തി, ബലക്കാരേന വാ ഗണ്ഹന്തി, സായന്ഹസമയേ വിഹാരമജ്ഝേ ചങ്കമന്തേന തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസകാ ഏവം കരോഥാ’’തി വുത്താ യഥാരുചി അക്കോസന്തി. അവാസായപിസ്സ പരക്കമന്തി.

പത്ഥനീയേ പന ലേണസമ്മതേ ദക്ഖിണഗിരിഹത്ഥികുച്ഛിചേതിയഗിരിചിത്തലപബ്ബതസദിസേ വിഹാരേ വിഹരന്തം അയമരഹാതി സമ്ഭാവേത്വാ വന്ദിതുകാമാ മനുസ്സാ സമന്താ ഓസരന്തി, തേനസ്സ ന ഫാസു ഹോതി, യസ്സ പന തം സപ്പായം ഹോതി, തേന ദിവാ അഞ്ഞത്ര ഗന്ത്വാ രത്തിം വസിതബ്ബം.

നഗരസന്നിസ്സിതേ വിസഭാഗാരമ്മണാനി ആപാഥമാഗച്ഛന്തി, കുമ്ഭദാസിയോപി ഘടേഹി നിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി, ഓക്കമിത്വാ മഗ്ഗം ന ദേന്തി, ഇസ്സരമനുസ്സാപി വിഹാരമജ്ഝേ സാണിം പരിക്ഖിപിത്വാ നിസീദന്തി.

ദാരുസന്നിസ്സയേ പന യത്ഥ കട്ഠാനി ച ദബ്ബുപകരണരുക്ഖാ ച സന്തി, തത്ഥ കട്ഠഹാരികാ പുബ്ബേ വുത്തസാകപുപ്ഫഹാരികാ വിയ അഫാസും കരോന്തി, വിഹാരേ രുക്ഖാ സന്തി, തേ ഛിന്ദിത്വാ ഘരാനി കരിസ്സാമാതി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ഛിന്ദന്തി. സചേ സായന്ഹസമയം പധാനഘരാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ചങ്കമന്തോ തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസകാ ഏവം കരോഥാ’’തി വദതി, യഥാരുചി അക്കോസന്തി, അവാസായപിസ്സ പരക്കമന്തി.

യോ പന ഖേത്തസന്നിസ്സിതോ ഹോതി സമന്താ ഖേത്തേഹി പരിവാരിതോ, തത്ഥ മനുസ്സാ വിഹാരമജ്ഝേയേവ ഖലം കത്വാ ധഞ്ഞം മദ്ദന്തി, പമുഖേസു സയന്തി, അഞ്ഞമ്പി ബഹും അഫാസും കരോന്തി. യത്രാപി മഹാസങ്ഘഭോഗോ ഹോതി, ആരാമികാ കുലാനം ഗാവോ രുന്ധന്തി, ഉദകവാരം പടിസേധേന്തി, മനുസ്സാ വീഹിസീസം ഗഹേത്വാ ‘‘പസ്സഥ തുമ്ഹാകം ആരാമികാനം കമ്മ’’ന്തി സങ്ഘസ്സ ദസ്സേന്തി. തേന തേന കാരണേന രാജരാജമഹാമത്താനം ഘരദ്വാരം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, അയമ്പി ഖേത്തസന്നിസ്സിതേനേവ സങ്ഗഹിതോ.

വിസഭാഗാനം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥിതാതി യത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗവേരീ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, യേ കലഹം കരോന്താ മാ, ഭന്തേ, ഏവം കരോഥാതി വാരിയമാനാ ഏതസ്സ പംസുകൂലികസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ നട്ഠാമ്ഹാതി വത്താരോ ഭവന്തി.

യോപി ഉദകപട്ടനം വാ ഥലപട്ടനം വാ നിസ്സിതോ ഹോതി, തത്ഥ അഭിണ്ഹം നാവാഹി ച സത്ഥേഹി ച ആഗതമനുസ്സാ ഓകാസം ദേഥ, പാനീയം ദേഥ, ലോണം ദേഥാതി ഘട്ടയന്താ അഫാസും കരോന്തി.

പച്ചന്തസന്നിസ്സിതേ പന മനുസ്സാ ബുദ്ധാദീസു അപ്പസന്നാ ഹോന്തി.

രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതേ രാജഭയം ഹോതി. തഞ്ഹി പദേസം ഏകോ രാജാ ന മയ്ഹം വസേ വത്തതീതി പഹരതി, ഇതരോപി ന മയ്ഹം വസേ വത്തതീതി. തത്രായം ഭിക്ഖു കദാചി ഇമസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതേ വിചരതി, കദാചി ഏതസ്സ. അഥ നം ‘‘ചരപുരിസോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ അനയബ്യസനം പാപേന്തി.

അസപ്പായതാതി വിസഭാഗരൂപാദിആരമ്മണസമോസരണേന വാ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതതായ വാ അസപ്പായതാ. തത്രിദം വത്ഥു. ഏകോ കിര ഥേരോ അരഞ്ഞേ വസതി. അഥസ്സ ഏകാ യക്ഖിനീ പണ്ണസാലദ്വാരേ ഠത്വാ ഗായി. സോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരേ അട്ഠാസി, സാ ഗന്ത്വാ ചങ്കമനസീസേ ഗായി. ഥേരോ ചങ്കമനസീസം അഗമാസി. സാ സതപോരിസേ പപാതേ ഠത്വാ ഗായി. ഥേരോ പടിനിവത്തി. അഥ നം സാ വേഗേനാഗന്ത്വാ ഗഹേത്വാ ‘‘മയാ, ഭന്തേ, ന ഏകോ ന ദ്വേ തുമ്ഹാദിസാ ഖാദിതാ’’തി ആഹ.

കല്യാണമിത്താനം അലാഭോതി യത്ഥ ന സക്കാ ഹോതി ആചരിയം വാ ആചരിയസമം വാ ഉപജ്ഝായം വാ ഉപജ്ഝായസമം വാ കല്യാണമിത്തം ലദ്ധും. തത്ഥ സോ കല്യാണമിത്താനം അലാഭോ മഹാദോസോയേവാതി ഇമേസം അട്ഠാരസന്നം ദോസാനം അഞ്ഞതരേന സമന്നാഗതോ അനനുരൂപോതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തമ്പി ചേതം അട്ഠകഥാസു –

മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാതി.

അനുരൂപവിഹാരോ

൫൩. യോ പന ഗോചരഗാമതോ നാതിദൂരനാച്ചാസന്നതാദീഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ, അയം അനുരൂപോ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നാച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ. തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി, തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനീകരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖട്ഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧).

അയം ‘‘സമാധിഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേനാ’’തി ഏത്ഥ വിത്ഥാരോ.

ഖുദ്ദകപലിബോധാ

൫൪. ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാതി ഏവം പതിരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേന യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ഖുദ്ദകപലിബോധാ, തേപി ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. സേയ്യഥിദം, ദീഘാനി കേസനഖലോമാനി ഛിന്ദിതബ്ബാനി. ജിണ്ണചീവരേസു ദള്ഹീകമ്മം വാ തുന്നകമ്മം വാ കാതബ്ബം. കിലിട്ഠാനി വാ രജിതബ്ബാനി. സചേ പത്തേ മലം ഹോതി, പത്തോ പചിതബ്ബോ. മഞ്ചപീഠാദീനി സോധേതബ്ബാനീതി. ‘‘അയം ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ’’തി ഏത്ഥ വിത്ഥാരോ.

ഭാവനാവിധാനം

൫൫. ഇദാനി സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം അപരിഹാപേന്തേന ഭാവേതബ്ബോതി ഏത്ഥ അയം പഥവീകസിണം ആദിം കത്വാ സബ്ബകമ്മട്ഠാനവസേന വിത്ഥാരകഥാ ഹോതി.

ഏവം ഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേന ഹി ഭിക്ഖുനാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേന ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാ പവിവിത്തേ ഓകാസേ സുഖനിസിന്നേന കതായ വാ അകതായ വാ പഥവിയാ നിമിത്തം ഗണ്ഹിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഥവീകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ പഥവിയം നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി കതേ വാ അകതേ വാ സാന്തകേ, നോ അനന്തകേ, സകോടിയേ, നോ അകോടിയേ, സവട്ടുമേ, നോ അവട്ടുമേ, സപരിയന്തേ, നോ അപരിയന്തേ, സുപ്പമത്തേ വാ സരാവമത്തേ വാ. സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കരോതി, സൂപധാരിതം ഉപധാരേതി, സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ സൂപധാരിതം ഉപധാരേത്വാ സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ആനിസംസദസ്സാവീ രതനസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ സമ്പിയായമാനോ തസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി ‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണമ്ഹാ മുച്ചിസ്സാമീ’തി. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി.

തത്ഥ യേന അതീതഭവേപി സാസനേ വാ ഇസിപബ്ബജ്ജായ വാ പബ്ബജിത്വാ പഥവീകസിണേ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തിതപുബ്ബാനി, ഏവരൂപസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ അകതായ പഥവിയാ കസിതട്ഠാനേ വാ ഖലമണ്ഡലേ വാ നിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, മല്ലകത്ഥേരസ്സ വിയ. തസ്സ കിരായസ്മതോ കസിതട്ഠാനം ഓലോകേന്തസ്സ തംഠാനപ്പമാണമേവ നിമിത്തം ഉദപാദി. സോ തം വഡ്ഢേത്വാ പഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

യോ പനേവം അകതാധികാരോ ഹോതി, തേന ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനവിധാനം അവിരാധേത്വാ ചത്താരോ കസിണദോസേ പരിഹരന്തേന കസിണം കാതബ്ബം. നീലപീതലോഹിതഓദാതസമ്ഭേദവസേന ഹി ചത്താരോ പഥവീകസിണദോസാ. തസ്മാ നീലാദിവണ്ണം മത്തികം അഗ്ഗഹേത്വാ ഗങ്ഗാവഹേ മത്തികാസദിസായ അരുണവണ്ണായ മത്തികായ കസിണം കാതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ വിഹാരമജ്ഝേ സാമണേരാദീനം സഞ്ചരണട്ഠാനേ ന കാതബ്ബം. വിഹാരപച്ചന്തേ പന പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ പബ്ഭാരേ വാ പണ്ണസാലായ വാ സംഹാരിമം വാ തത്രട്ഠകം വാ കാതബ്ബം. തത്ര സംഹാരിമം ചതൂസു ദണ്ഡകേസു പിലോതികം വാ ചമ്മം വാ കടസാരകം വാ ബന്ധിത്വാ തത്ഥ അപനീതതിണമൂലസക്ഖരകഥലികായ സുമദ്ദിതായ മത്തികായ വുത്തപ്പമാണം വട്ടം ലിമ്പേത്വാ കാതബ്ബം. തം പരികമ്മകാലേ ഭൂമിയം അത്ഥരിത്വാ ഓലോകേതബ്ബം. തത്രട്ഠകം ഭൂമിയം പദുമകണ്ണികാകാരേന ഖാണുകേ ആകോടേത്വാ വല്ലീഹി വിനന്ധിത്വാ കാതബ്ബം. യദി സാ മത്തികാ നപ്പഹോതി, അധോ അഞ്ഞം പക്ഖിപിത്വാ ഉപരിഭാഗേ സുപരിസോധിതായ അരുണവണ്ണായ മത്തികായ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലവിത്ഥാരം വട്ടം കാതബ്ബം. ഏതദേവ ഹി പമാണം സന്ധായ ‘‘സുപ്പമത്തം വാ സരാവമത്തം വാ’’തി വുത്തം. ‘‘സാന്തകേ നോ അനന്തകേ’’തിആദി പനസ്സ പരിച്ഛേദത്ഥായ വുത്തം.

൫൬. തസ്മാ ഏവം വുത്തപ്പമാണപരിച്ഛേദം കത്വാ രുക്ഖപാണികാ വിസഭാഗവണ്ണം സമുട്ഠപേതി. തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പാസാണപാണികായ ഘംസേത്വാ സമം ഭേരീതലസദിസം കത്വാ തം ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ന്ഹത്വാ ആഗന്ത്വാ കസിണമണ്ഡലതോ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥന്തരേ പദേസേ പഞ്ഞത്തേ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപാദകേ സുഅത്ഥതേ പീഠേ നിസീദിതബ്ബം. തതോ ദൂരതരേ നിസിന്നസ്സ ഹി കസിണം ന ഉപട്ഠാതി, ആസന്നതരേ കസിണദോസാ പഞ്ഞായന്തി. ഉച്ചതരേ നിസിന്നേന ഗീവം ഓനമിത്വാ ഓലോകേതബ്ബം ഹോതി, നീചതരേ ജണ്ണുകാനി രുജന്തി. തസ്മാ വുത്തനയേനേവ നിസീദിത്വാ ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ’’തിആദിനാ നയേന കാമേസു ആദീനവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കാമനിസ്സരണേ സബ്ബദുക്ഖസമതിക്കമുപായഭൂതേ നേക്ഖമ്മേ ജാതാഭിലാസേന ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാനുസ്സരണേന പീതിപാമോജ്ജം ജനയിത്വാ ‘‘അയം ദാനി സാ സബ്ബബുദ്ധ പച്ചേകബുദ്ധ അരിയസാവകേഹി പടിപന്നാ നേക്ഖമ്മപടിപദാ’’തി പടിപത്തിയാ സഞ്ജാതഗാരവേന ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ പവിവേകസുഖരസസ്സ ഭാഗീ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹം ജനയിത്വാ സമേന ആകാരേന ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തേന ഭാവേതബ്ബം.

അതിഉമ്മീലയതോ ഹി ചക്ഖു കിലമതി, മണ്ഡലഞ്ച അതിവിഭൂതം ഹോതി, തേനസ്സ നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി. അതിമന്ദം ഉമ്മീലയതോ മണ്ഡലമവിഭൂതം ഹോതി, ചിത്തഞ്ച ലീനം ഹോതി, ഏവമ്പി നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തദസ്സിനാ വിയ സമേനാകാരേന ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തേന ഭാവേതബ്ബം, ന വണ്ണോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോ, ന ലക്ഖണം മനസികാതബ്ബം. അപിച വണ്ണം അമുഞ്ചിത്വാ നിസ്സയസവണ്ണം കത്വാ ഉസ്സദവസേന പണ്ണത്തിധമ്മേ ചിത്തം പട്ഠപേത്വാ മനസി കാതബ്ബം. പഥവീ മഹീ, മേദിനീ, ഭൂമി, വസുധാ, വസുന്ധരാതിആദീസു പഥവീനാമേസു യമിച്ഛതി, യദസ്സ സഞ്ഞാനുകൂലം ഹോതി, തം വത്തബ്ബം. അപിച പഥവീതി ഏതദേവ നാമം പാകടം, തസ്മാ പാകടവസേനേവ പഥവീ പഥവീതി ഭാവേതബ്ബം. കാലേന ഉമ്മീലേത്വാ കാലേന നിമീലേത്വാ ആവജ്ജിതബ്ബം. യാവ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി, താവ കാലസതമ്പി കാലസഹസ്സമ്പി തതോ ഭിയ്യോപി ഏതേനേവ നയേന ഭാവേതബ്ബം.

൫൭. തസ്സേവം ഭാവയതോ യദാ നിമീലേത്വാ ആവജ്ജന്തസ്സ ഉമ്മീലിതകാലേ വിയ ആപാഥമാഗച്ഛതി, തദാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ജാതം നാമ ഹോതി. തസ്സ ജാതകാലതോ പട്ഠായ ന തസ്മിം ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. അത്തനോ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ തത്ഥ നിസിന്നേന ഭാവേതബ്ബം. പാദധോവനപപഞ്ചപരിഹാരത്ഥം പനസ്സ ഏകപടലികുപാഹനാ ച കത്തരദണ്ഡോ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ. അഥാനേന സചേ തരുണോ സമാധി കേനചിദേവ അസപ്പായകാരണേന നസ്സതി, ഉപാഹനാ ആരുയ്ഹ കത്തരദണ്ഡം ഗഹേത്വാ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ നിമിത്തം ആദായ ആഗന്ത്വാ സുഖനിസിന്നേന ഭാവേതബ്ബം, പുനപ്പുനം സമന്നാഹരിതബ്ബം, തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കാതബ്ബം. തസ്സേവം കരോന്തസ്സ അനുക്കമേന നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി, കിലേസാ സന്നിസീദന്തി, ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തം സമാധിയതി, പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി.

തത്രായം പുരിമസ്സ ച ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സ ഇമസ്സ ച വിസേസോ, ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേ കസിണദോസോ പഞ്ഞായതി, പടിഭാഗനിമിത്തം ഥവികതോ നിഹതാദാസമണ്ഡലം വിയ സുധോതസങ്ഖഥാലം വിയ വലാഹകന്തരാ നിക്ഖന്തചന്ദമണ്ഡലം വിയ മേഘമുഖേ ബലാകാ വിയ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പദാലേത്വാ നിക്ഖന്തമിവ തതോ സതഗുണം സഹസ്സഗുണം സുപരിസുദ്ധം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തഞ്ച ഖോ നേവ വണ്ണവന്തം, ന സണ്ഠാനവന്തം. യദി ഹി തം ഈദിസം ഭവേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം സിയാ ഓളാരികം സമ്മസനുപഗം തിലക്ഖണബ്ഭാഹതം, ന പനേതം താദിസം. കേവലഞ്ഹി സമാധിലാഭിനോ ഉപട്ഠാനാകാരമത്തം സഞ്ഞജമേതന്തി.

൫൮. ഉപ്പന്നകാലതോ ച പനസ്സ പട്ഠായ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി, കിലേസാ സന്നിസിന്നാവ, ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തം സമാഹിതമേവാതി.

ദുവിധോ ഹി സമാധി ഉപചാരസമാധി ച അപ്പനാസമാധി ച. ദ്വീഹാകാരേഹി ചിത്തം സമാധിയതി ഉപചാരഭൂമിയം വാ പടിലാഭഭൂമിയം വാ. തത്ഥ ഉപചാരഭൂമിയം നീവരണപ്പഹാനേന ചിത്തം സമാഹിതം ഹോതി. പടിലാഭഭൂമിയം അങ്ഗപാതുഭാവേന.

ദ്വിന്നം പന സമാധീനം ഇദം നാനാകാരണം, ഉപചാരേ അങ്ഗാനി ന ഥാമജാതാനി ഹോന്തി, അങ്ഗാനം അഥാമജാതത്താ, യഥാ നാമ ദഹരോ കുമാരകോ ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപിയമാനോ പുനപ്പുനം ഭൂമിയം പതതി, ഏവമേവ ഉപചാരേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തം കാലേന നിമിത്തമാരമ്മണം കരോതി, കാലേന ഭവങ്ഗമോതരതി. അപ്പനായം പന അങ്ഗാനി ഥാമജാതാനി ഹോന്തി, തേസം ഥാമജാതത്താ, യഥാ നാമ ബലവാ പുരിസോ ആസനാ വുട്ഠായ ദിവസമ്പി തിട്ഠേയ്യ, ഏവമേവ അപ്പനാസമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ ചിത്തം സകിം ഭവങ്ഗവാരം ഛിന്ദിത്വാ കേവലമ്പി രത്തിം കേവലമ്പി ദിവസം തിട്ഠതി, കുസലജവനപടിപാടിവസേനേവ പവത്തതീതി.

തത്ര യദേതം ഉപചാരസമാധിനാ സദ്ധിം പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപ്പന്നം, തസ്സ ഉപ്പാദനം നാമ അതിദുക്കരം. തസ്മാ സചേ തേനേവ പല്ലങ്കേന തം നിമിത്തം വഡ്ഢേത്വാ അപ്പനം അധിഗന്തും സക്കോതി, സുന്ദരം. നോ ചേ സക്കോതി, അഥാനേന തം നിമിത്തം അപ്പമത്തേന ചക്കവത്തിഗബ്ഭോ വിയ രക്ഖിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി –

നിമിത്തം രക്ഖതോ ലദ്ധ-പരിഹാനി ന വിജ്ജതി;

ആരക്ഖമ്ഹി അസന്തമ്ഹി, ലദ്ധം ലദ്ധം വിനസ്സതി.

സത്തസപ്പായാ

൫൯. തത്രായം രക്ഖണവിധി –

ആവാസോ ഗോചരോ ഭസ്സം, പുഗ്ഗലോ ഭോജനം ഉതു;

ഇരിയാപഥോതി സത്തേതേ, അസപ്പായേ വിവജ്ജയേ.

സപ്പായേ സത്ത സേവേഥ, ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജതോ;

നചിരേനേവ കാലേന, ഹോതി കസ്സചി അപ്പനാ.

തത്രസ്സ യസ്മിം ആവാസേ വസന്തസ്സ അനുപ്പന്നം വാ നിമിത്തം നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നം വാ വിനസ്സതി, അനുപട്ഠിതാ ച സതി ന ഉപട്ഠാതി, അസമാഹിതഞ്ച ചിത്തം ന സമാധിയതി, അയം അസപ്പായോ. യത്ഥ നിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ ഥാവരഞ്ച ഹോതി, സതി ഉപട്ഠാതി, ചിത്തം സമാധിയതി നാഗപബ്ബതവാസീപധാനിയതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിയ, അയം സപ്പായോ. തസ്മാ യസ്മിം വിഹാരേ ബഹൂ ആവാസാ ഹോന്തി, തത്ഥ ഏകമേകസ്മിം തീണി തീണി ദിവസാനി വസിത്വാ യത്ഥസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, തത്ഥ വസിതബ്ബം. ആവാസസപ്പായതായ ഹി തമ്ബപണ്ണിദീപമ്ഹി ചൂളനാഗലേണേ വസന്താ തത്ഥേവ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സോതാപന്നാദീനം പന അഞ്ഞത്ഥ അരിയഭൂമിം പത്വാ തത്ഥ അരഹത്തപ്പത്താനഞ്ച ഗണനാ നത്ഥി. ഏവമഞ്ഞേസുപി ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരാദീസു.

ഗോചരഗാമോ പന യോ സേനാസനതോ ഉത്തരേന വാ ദക്ഖിണേന വാ നാതിദൂരേ ദിയഡ്ഢകോസബ്ഭന്തരേ ഹോതി സുലഭസമ്പന്നഭിക്ഖോ, സോ സപ്പായോ. വിപരീതോ അസപ്പായോ.

ഭസ്സന്തി ദ്വത്തിംസതിരച്ഛാനകഥാപരിയാപന്നം അസപ്പായം, തഞ്ഹിസ്സ നിമിത്തന്തരധാനായ സംവത്തതി. ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം സപ്പായം, തമ്പി മത്തായ ഭാസിതബ്ബം.

പുഗ്ഗലോപി അതിരച്ഛാനകഥികോ സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ, യം നിസ്സായ അസമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ഥിരതരം ഹോതി, ഏവരൂപോ സപ്പായോ. കായദള്ഹീബഹുലോ പന തിരച്ഛാനകഥികോ അസപ്പായോ. സോ ഹി തം കദ്ദമോദകമിവ അച്ഛം ഉദകം മലീനമേവ കരോതി, താദിസഞ്ച ആഗമ്മ കോടപബ്ബതവാസീദഹരസ്സേവ സമാപത്തിപി നസ്സതി, പഗേവ നിമിത്തം.

ഭോജനം പന കസ്സചി മധുരം, കസ്സചി അമ്ബിലം സപ്പായം ഹോതി. ഉതുപി കസ്സചി സീതോ, കസ്സചി ഉണ്ഹോ സപ്പായോ ഹോതി. തസ്മാ യം ഭോജനം വാ ഉതും വാ സേവന്തസ്സ ഫാസു ഹോതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതം വാ ഥിരതരം ഹോതി, തം ഭോജനം സോ ച ഉതു സപ്പായോ. ഇതരം ഭോജനം ഇതരോ ച ഉതു അസപ്പായോ.

ഇരിയാപഥേസുപി കസ്സചി ചങ്കമോ സപ്പായോ ഹോതി, കസ്സചി സയനട്ഠാനനിസജ്ജാനം അഞ്ഞതരോ. തസ്മാ തം ആവാസം വിയ തീണി ദിവസാനി ഉപപരിക്ഖിത്വാ യസ്മിം ഇരിയാപഥേ അസമാഹിതം വാ ചിത്തം സമാധിയതി, സമാഹിതം വാ ഥിരതരം ഹോതി, സോ സപ്പായോ. ഇതരോ അസപ്പായോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഇമം സത്തവിധം അസപ്പായം വജ്ജേത്വാ സപ്പായം സേവിതബ്ബം. ഏവം പടിപന്നസ്സ ഹി നിമിത്താസേവനബഹുലസ്സ നചിരേനേവ കാലേന ഹോതി കസ്സചി അപ്പനാ.

ദസവിധഅപ്പനാകോസല്ലം

൬൦. യസ്സ പന ഏവമ്പി പടിപജ്ജതോ ന ഹോതി, തേന ദസവിധം അപ്പനാകോസല്ലം സമ്പാദേതബ്ബം. തത്രായം നയോ, ദസാഹാകാരേഹി അപ്പനാകോസല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബം, വത്ഥുവിസദകിരിയതോ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതോ, നിമിത്തകുസലതോ, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസിതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതോ, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതോ, തദധിമുത്തതോതി.

൬൧. തത്ഥ വത്ഥുവിസദകിരിയാ നാമ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം വത്ഥൂനം വിസദഭാവകരണം. യദാ ഹിസ്സ കേസനഖലോമാനി ദീഘാനി ഹോന്തി, സരീരം വാ സേദമലഗ്ഗഹിതം, തദാ അജ്ഝത്തികവത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. യദാ പനസ്സ ചീവരം ജിണ്ണം കിലിട്ഠം ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി, സേനാസനം വാ ഉക്ലാപം ഹോതി, തദാ ബാഹിരവത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. അജ്ഝത്തികബാഹിരേ ച വത്ഥുമ്ഹി അവിസദേ ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി അപരിസുദ്ധം ഹോതി, അപരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലികവട്ടിതേലാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. അപരിസുദ്ധേന ഞാണേന സങ്ഖാരേ സമ്മസതോ സങ്ഖാരാപി അവിഭൂതാ ഹോന്തി, കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജതോ കമ്മട്ഠാനമ്പി വുഡ്ഢിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ന ഗച്ഛതി. വിസദേ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി വിസദം ഹോതി പരിസുദ്ധം, പരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലികവട്ടിതേലാനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. പരിസുദ്ധേന ച ഞാണേന സങ്ഖാരേ സമ്മസതോ സങ്ഖാരാപി വിഭൂതാ ഹോന്തി, കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജതോ കമ്മട്ഠാനമ്പി വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ഗച്ഛതി.

൬൨. ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനം നാമ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമഭാവകരണം. സചേ ഹിസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി ഇതരാനി മന്ദാനി, തതോ വീരിയിന്ദ്രിയം പഗ്ഗഹകിച്ചം, സതിന്ദ്രിയം ഉപട്ഠാനകിച്ചം, സമാധിന്ദ്രിയം അവിക്ഖേപകിച്ചം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദസ്സനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന വാ യഥാ വാ മനസികരോതോ ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന ഹാപേതബ്ബം. വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. സചേ പന വീരിയിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, അഥ നേവ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖകിച്ചം കാതും സക്കോതി, ന ഇതരാനി ഇതരകിച്ചഭേദം, തസ്മാ തം പസ്സദ്ധാദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബം. തത്രാപി സോണത്ഥേരവത്ഥു ദസ്സേതബ്ബം. ഏവം സേസേസുപി ഏകസ്സ ബലവഭാവേ സതി ഇതരേസം അത്തനോ കിച്ചേസു അസമത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ. വിസേസതോ പനേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമതം പസംസന്തി. ബലവസദ്ധോ ഹി മന്ദപഞ്ഞോ മുദ്ധപ്പസന്നോ ഹോതി, അവത്ഥുസ്മിം പസീദതി. ബലവപഞ്ഞോ മന്ദസദ്ധോ കേരാടികപക്ഖം ഭജതി, ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതി. ഉഭിന്നം സമതായ വത്ഥുസ്മിംയേവ പസീദതി. ബലവസമാധിം പന മന്ദവീരിയം സമാധിസ്സ കോസജ്ജപക്ഖത്താ കോസജ്ജം അഭിഭവതി. ബലവവീരിയം മന്ദസമാധിം വീരിയസ്സ ഉദ്ധച്ചപക്ഖത്താ ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതി. സമാധി പന വീരിയേന സംയോജിതോ കോസജ്ജേ പതിതും ന ലഭതി. വീരിയം സമാധിനാ സംയോജിതം ഉദ്ധച്ചേ പതിതും ന ലഭതി, തസ്മാ തദുഭയം സമം കാതബ്ബം. ഉഭയസമതായ ഹി അപ്പനാ ഹോതി. അപിച സമാധികമ്മികസ്സ ബലവതീപി സദ്ധാ വട്ടതി. ഏവം സദ്ദഹന്തോ ഓകപ്പേന്തോ അപ്പനം പാപുണിസ്സതി. സമാധിപഞ്ഞാസു പന സമാധികമ്മികസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ അപ്പനം പാപുണാതി. വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ പഞ്ഞാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ ലക്ഖണപടിവേധം പാപുണാതി. ഉഭിന്നം പന സമതായപി അപ്പനാ ഹോതിയേവ. സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതി. സതി ഹി ചിത്തം ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാനം വസേന ഉദ്ധച്ചപാതതോ കോസജ്ജപക്ഖേന ച സമാധിനാ കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി, തസ്മാ സാ ലോണധൂപനം വിയ സബ്ബബ്യഞ്ജനേസു, സബ്ബകമ്മികഅമച്ചോ വിയ ച സബ്ബരാജകിച്ചേസു സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘സതി ച പന സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ ഭഗവതാ. കിം കാരണാ? ചിത്തഞ്ഹി സതിപടിസരണം, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ ച സതി, ന വിനാ സതിയാ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹോ ഹോതീ’’തി.

൬൩. നിമിത്തകോസല്ലം നാമ പഥവീകസിണാദികസ്സ ചിത്തേകഗ്ഗതാനിമിത്തസ്സ അകതസ്സ കരണകോസല്ലം, കതസ്സ ച ഭാവനാകോസല്ലം, ഭാവനായ ലദ്ധസ്സ രക്ഖണകോസല്ലഞ്ച, തം ഇധ അധിപ്പേതം.

൬൪. കഥഞ്ച യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി? യദാസ്സ അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ലീനം ചിത്തം ഹോതി, തദാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ തയോ അഭാവേത്വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ അല്ലാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, അല്ലാനി ച ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, അല്ലാനി ച കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ, ഉദകവാതഞ്ച ദദേയ്യ, പംസുകേന ച ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുന്തി? നോ ഹേതം, ഭന്തേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, അകാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, അകാലോ സമാധി…പേ… അകാലോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ലീനം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി ദുസമുട്ഠാപയം ഹോതി. യസ്മിം ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലീനം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ലീനം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുസമുട്ഠാപയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ച ഗോമയാനി പക്ഖിപേയ്യ, സുക്ഖാനി ച കട്ഠാനി പക്ഖിപേയ്യ, മുഖവാതഞ്ച ദദേയ്യ, ന ച പംസുകേന ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലേതുന്തി? ഏവം ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥ ച യഥാസകമാഹാരവസേന ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കുസലാകുസലാ ധമ്മാ സാവജ്ജാനവജ്ജാ ധമ്മാ ഹീനപ്പണീതാ ധമ്മാ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്ഭധാതു നിക്കമധാതു പരക്കമധാതു. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തത്ഥ സഭാവസാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധവസേന പവത്തമനസികാരോ കുസലാദീസു യോനിസോ മനസികാരോ നാമ. ആരമ്ഭധാതുആദീനം ഉപ്പാദനവസേന പവത്തമനസികാരോ ആരമ്ഭധാതുആദീസു യോനിസോ മനസികാരോ നാമ. തത്ഥ ആരമ്ഭധാതൂതി പഠമവീരിയം വുച്ചതി. നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതരം. പരക്കമധാതൂതി പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതരം. പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ ധമ്മാതി പന പീതിയാ ഏവ ഏതം നാമം. തസ്സാപി ഉപ്പാദകമനസികാരോവ യോനിസോ മനസികാരോ നാമ.

അപിച സത്ത ധമ്മാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി പരിപുച്ഛകതാ, വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ, ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ, തദധിമുത്തതാതി.

ഏകാദസധമ്മാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി അപായാദിഭയപച്ചവേക്ഖണതാ, വീരിയായത്തലോകിയലോകുത്തരവിസേസാധിഗമാനിസംസദസ്സിതാ, ‘‘ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധമഹാസാവകേഹി ഗതമഗ്ഗോ മയാ ഗന്തബ്ബോ, സോ ച ന സക്കാ കുസീതേന ഗന്തു’’ന്തി ഏവം ഗമനവീഥിപച്ചവേക്ഖണതാ, ദായകാനം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന പിണ്ഡാപചായനതാ, ‘‘വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ മേ സത്ഥാ, സോ ച അനതിക്കമനീയസാസനോ അമ്ഹാകഞ്ച ബഹൂപകാരോ പടിപത്തിയാ ച പൂജിയമാനോ പൂജിതോ ഹോതി ന ഇതരഥാ’’തി ഏവം സത്ഥു മഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, ‘‘സദ്ധമ്മസങ്ഖാതം മേ മഹാദായജ്ജം ഗഹേതബ്ബം, തഞ്ച ന സക്കാ കുസീതേന ഗഹേതു’’ന്തി ഏവം ദായജ്ജമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരഇരിയാപഥപരിവത്തനഅബ്ഭോകാസസേവനാദീഹി ഥിനമിദ്ധവിനോദനതാ, കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനതാ, സമ്മപ്പധാനപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി.

ഏകാദസധമ്മാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മ… സങ്ഘ… സീല… ചാഗ… ദേവതാനുസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി, ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനതാ, പസാദനിയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി. ഇതി ഇമേഹി ആകാരേഹി ഏതേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി നാമ. ഏവം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി.

൬൫. കഥം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹാതി? യദാസ്സ അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, തദാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ തയോ അഭാവേത്വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ…പേ… ന ച പംസുകേന ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുന്തി? നോ ഹേതം, ഭന്തേ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, അകാലോ തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, അകാലോ വീരിയ…പേ… അകാലോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉദ്ധതം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി ദുവൂപസമയം ഹോതി. യസ്മിം ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സമയേ ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, കാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ, കാലോ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉദ്ധതം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം, തം ഏതേഹി ധമ്മേഹി സുവൂപസമയം ഹോതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുകാമോ അസ്സ, സോ തത്ഥ അല്ലാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യ…പേ… പംസുകേന ച ഓകിരേയ്യ, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബാപേതുന്തി? ഏവം, ഭന്തേ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪).

ഏത്ഥാപി യഥാസകം ആഹാരവസേന പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം ഭാവനാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കായപസ്സദ്ധി ചിത്തപസ്സദ്ധി. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സമഥനിമിത്തം അബ്യഗ്ഗനിമിത്തം. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ ധമ്മാ. തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരബഹുലീകാരോ, അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ ഉപ്പന്നസ്സ വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൨).

തത്ഥ യഥാസ്സ പസ്സദ്ധിആദയോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ, തം ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തേസം ഉപ്പാദനവസേന പവത്തമനസികാരോവ തീസുപി പദേസു യോനിസോ മനസികാരോ നാമ. സമഥനിമിത്തന്തി ച സമഥസ്സേവേതമധിവചനം. അവിക്ഖേപട്ഠേന ച തസ്സേവ അബ്യഗ്ഗനിമിത്തന്തി.

അപിച സത്ത ധമ്മാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി പണീതഭോജനസേവനതാ, ഉതുസുഖസേവനതാ, ഇരിയാപഥസുഖസേവനതാ, മജ്ഝത്തപയോഗതാ, സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, പസ്സദ്ധകായപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി വത്ഥുവിസദതാ, നിമിത്തകുസലതാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗഹണതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹണതാ, നിരസ്സാദസ്സ ചിത്തസ്സ സദ്ധാസംവേഗവസേന സമ്പഹംസനതാ, സമ്മാപവത്തസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ, ഝാനവിമോക്ഖപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി.

പഞ്ച ധമ്മാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി സത്തമജ്ഝത്തതാ, സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ, സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി. ഇതി ഇമേഹാകാരേഹി ഏതേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തോ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ ഭാവേതി നാമ. ഏവം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

൬൬. കഥം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതി? യദാസ്സ പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായ വാ ഉപസമസുഖാനധിഗമേന വാ നിരസ്സാദം ചിത്തം ഹോതി, തദാ നം അട്ഠസംവേഗവത്ഥുപച്ചവേക്ഖണേന സംവേജേതി. അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനി നാമ ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ചത്താരി, അപായദുക്ഖം പഞ്ചമം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി. ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാനുസ്സരണേന ചസ്സ പസാദം ജനേതി. ഏവം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതി.

കഥം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി? യദാസ്സ ഏവം പടിപജ്ജതോ അലീനം അനുദ്ധതം അനിരസ്സാദം ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം സമഥവീഥിപടിപന്നം ചിത്തം ഹോതി, തദാസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി, സാരഥി വിയ സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു. ഏവം യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം, തസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി.

അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ നാമ നേക്ഖമ്മപടിപദം അനാരുള്ഹപുബ്ബാനം അനേകകിച്ചപസുതാനം വിക്ഖിത്തഹദയാനം പുഗ്ഗലാനം ആരകാ പരിച്ചാഗോ.

സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ നാമ നേക്ഖമ്മപടിപദം പടിപന്നാനം സമാധിലാഭീനം പുഗ്ഗലാനം കാലേന കാലം ഉപസങ്കമനം.

തദധിമുത്തതാ നാമ സമാധിഅധിമുത്തതാ സമാധിഗരുസമാധിനിന്നസമാധിപോണസമാധിപബ്ഭാരതാതി അത്ഥോ.

ഏവമേതം ദസവിധം അപ്പനാകോസല്ലം സമ്പാദേതബ്ബം.

൬൭. ഏവഞ്ഹി സമ്പാദയതോ, അപ്പനാകോസല്ലം ഇമം;

പടിലദ്ധേ നിമിത്തസ്മിം, അപ്പനാ സമ്പവത്തതി.

ഏവഞ്ഹി പടിപന്നസ്സ, സചേ സാ നപ്പവത്തതി;

തഥാപി ന ജഹേ യോഗം, വായമേഥേവ പണ്ഡിതോ.

ഹിത്വാ ഹി സമ്മാവായാമം, വിസേസം നാമ മാണവോ;

അധിഗച്ഛേ പരിത്തമ്പി, ഠാനമേതം ന വിജ്ജതി.

ചിത്തപ്പവത്തിആകാരം, തസ്മാ സല്ലക്ഖയം ബുധോ;

സമതം വീരിയസ്സേവ, യോജയേഥ പുനപ്പുനം.

ഈസകമ്പി ലയം യന്തം, പഗ്ഗണ്ഹേഥേവ മാനസം;

അച്ചാരദ്ധം നിസേധേത്വാ, സമമേവ പവത്തയേ.

രേണുമ്ഹി ഉപ്പലദലേ, സുത്തേ നാവായ നാളിയാ;

യഥാ മധുകരാദീനം, പവത്തി സമ്മവണ്ണിതാ.

ലീനഉദ്ധതഭാവേഹി, മോചയിത്വാന സബ്ബസോ;

ഏവം നിമിത്താഭിമുഖം, മാനസം പടിപാദയേതി.

നിമിത്താഭിമുഖപടിപാദനം

൬൮. തത്രായമത്ഥദീപനാ – യഥാ ഹി അഛേകോ മധുകരോ അസുകസ്മിം രുക്ഖേ പുപ്ഫം പുപ്ഫിതന്തി ഞത്വാ തിക്ഖേന വേഗേന പക്ഖന്ദോ തം അതിക്കമിത്വാ പടിനിവത്തേന്തോ ഖീണേ രേണുമ്ഹി സമ്പാപുണാതി. അപരോ അഛേകോ മന്ദേന ജവേന പക്ഖന്ദോ ഖീണേയേവ സമ്പാപുണാതി. ഛേകോ പന സമേന ജവേന പക്ഖന്ദോ സുഖേന പുപ്ഫരാസിം സമ്പത്വാ യാവദിച്ഛകം രേണും ആദായ മധും സമ്പാദേത്വാ മധുരസമനുഭവതി.

യഥാ ച സല്ലകത്തഅന്തേവാസികേസു ഉദകഥാലഗതേ ഉപ്പലപത്തേ സത്ഥകമ്മം സിക്ഖന്തേസു ഏകോ അഛേകോ വേഗേന സത്ഥം പാതേന്തോ ഉപ്പലപത്തം ദ്വിധാ വാ ഛിന്ദതി, ഉദകേ വാ പവേസേതി. അപരോ അഛേകോ ഛിജ്ജനപവേസനഭയാ സത്ഥകേന ഫുസിതുമ്പി ന വിസഹതി. ഛേകോ പന സമേന പയോഗേന തത്ഥ സത്ഥപഹാരം ദസ്സേത്വാ പരിയോദാതസിപ്പോ ഹുത്വാ തഥാരൂപേസു ഠാനേസു കമ്മം കത്വാ ലാഭം ലഭതി.

യഥാ ച യോ ചതുബ്യാമപ്പമാണം മക്കടസുത്തമാഹരതി, സോ ചത്താരി സഹസ്സാനി ലഭതീതി രഞ്ഞാ വുത്തേ ഏകോ അഛേകപുരിസോ വേഗേന മക്കടസുത്തമാകഡ്ഢന്തോ തഹിം തഹിം ഛിന്ദതിയേവ. അപരോ അഛേകോ ഛേദനഭയാ ഹത്ഥേന ഫുസിതുമ്പി ന വിസഹതി. ഛേകോ പന കോടിതോ പട്ഠായ സമേന പയോഗേന ദണ്ഡകേ വേധേത്വാ ആഹരിത്വാ ലാഭം ലഭതി.

യഥാ ച അഛേകോ നിയാമകോ ബലവവാതേ ലങ്കാരം പൂരേന്തോ നാവം വിദേസം പക്ഖന്ദാപേതി. അപരോ അഛേകോ മന്ദവാതേ ലങ്കാരം ഓരോപേന്തോ നാവം തത്ഥേവ ഠപേതി. ഛേകോ പന മന്ദവാതേ ലങ്കാരം പൂരേത്വാ ബലവവാതേ അഡ്ഢലങ്കാരം കത്വാ സോത്ഥിനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം പാപുണാതി.

യഥാ ച യോ തേലേന അഛഡ്ഡേന്തോ നാളിം പൂരേതി, സോ ലാഭം ലഭതീതി ആചരിയേന അന്തേവാസികാനം വുത്തേ ഏകോ അഛേകോ ലാഭലുദ്ധോ വേഗേന പൂരേന്തോ തേലം ഛഡ്ഡേതി. അപരോ അഛേകോ തേലഛഡ്ഡനഭയാ ആസിഞ്ചിതുമ്പി ന വിസഹതി. ഛേകോ പന സമേന പയോഗേന പൂരേത്വാ ലാഭം ലഭതി.

ഏവമേവ ഏകോ ഭിക്ഖു ഉപ്പന്നേ നിമിത്തേ സീഘമേവ അപ്പനം പാപുണിസ്സാമീതി ഗാള്ഹം വീരിയം കരോതി, തസ്സ ചിത്തം അച്ചാരദ്ധവീരിയത്താ ഉദ്ധച്ചേ പതതി, സോ ന സക്കോതി അപ്പനം പാപുണിതും. ഏകോ അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ ദോസം ദിസ്വാ കിം ദാനിമേ അപ്പനായാതി വീരിയം ഹാപേതി, തസ്സ ചിത്തം അതിലീനവീരിയത്താ കോസജ്ജേ പതതി, സോപി ന സക്കോതി അപ്പനം പാപുണിതും. യോ പന ഈസകമ്പി ലീനം ലീനഭാവതോ ഉദ്ധതം ഉദ്ധച്ചതോ മോചേത്വാ സമേന പയോഗേന നിമിത്താഭിമുഖം പവത്തേതി, സോ അപ്പനം പാപുണാതി, താദിസേന ഭവിതബ്ബം. ഇമമത്ഥം സന്ധായ ഏതം വുത്തം –

രേണുമ്ഹി ഉപ്പലദലേ, സുത്തേ നാവായ നാളിയാ;

യഥാ മധുകരാദീനം, പവത്തി സമ്മവണ്ണിതാ.

ലീനഉദ്ധതഭാവേഹി, മോചയിത്വാന സബ്ബസോ;

ഏവം നിമിത്താഭിമുഖം, മാനസം പടിപാദയേതി.

പഠമജ്ഝാനകഥാ

൬൯. ഇതി ഏവം നിമിത്താഭിമുഖം മാനസം പടിപാദയതോ പനസ്സ ഇദാനി അപ്പനാ ഇജ്ഝിസ്സതീതി ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പഥവീ പഥവീതി അനുയോഗവസേന ഉപട്ഠിതം തദേവ പഥവീകസിണം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനമുപ്പജ്ജതി. തതോ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി. തേസു അവസാനേ ഏകം രൂപാവചരം, സേസാനി കാമാവചരാനി. പകതിചിത്തേഹി ബലവതരവിതക്കവിചാരപീതിസുഖചിത്തേകഗ്ഗതാനി യാനി അപ്പനായ പരികമ്മത്താ പരികമ്മാനീതിപി, യഥാ ഗാമാദീനം ആസന്നപദേസോ ഗാമൂപചാരോ നഗരൂപചാരോതി വുച്ചതി, ഏവം അപ്പനായ ആസന്നത്താ സമീപചാരത്താ വാ ഉപചാരാനീതിപി, ഇതോ പുബ്ബേ പരികമ്മാനം, ഉപരി അപ്പനായ ച അനുലോമതോ അനുലോമാനീതിപി വുച്ചന്തി. യഞ്ചേത്ഥ സബ്ബന്തിമം, തം പരിത്തഗോത്താഭിഭവനതോ, മഹഗ്ഗതഗോത്തഭാവനതോ ച ഗോത്രഭൂതിപി വുച്ചതി. അഗഹിതഗ്ഗഹണേന പനേത്ഥ പഠമം പരികമ്മം, ദുതിയം ഉപചാരം, തതിയം അനുലോമം, ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു. പഠമം വാ ഉപചാരം, ദുതിയം അനുലോമം, തതിയം ഗോത്രഭു, ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാ അപ്പനാചിത്തം. ചതുത്ഥമേവ ഹി പഞ്ചമം വാ അപ്പേതി, തഞ്ച ഖോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞദന്ധാഭിഞ്ഞവസേന. തതോ പരം ജവനം പതതി. ഭവങ്ഗസ്സ വാരോ ഹോതി.

ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരോ പന ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൨) ഇമം സുത്തം വത്വാ ആസേവനപച്ചയേന പച്ഛിമോ പച്ഛിമോ ധമ്മോ ബലവാ ഹോതി, തസ്മാ ഛട്ഠേപി സത്തമേപി അപ്പനാ ഹോതീതി ആഹ, തം അട്ഠകഥാസു ‘‘അത്തനോ മതിമത്തം ഥേരസ്സേത’’ന്തി വത്വാ പടിക്ഖിത്തം. ചതുത്ഥപഞ്ചമേസുയേവ പന അപ്പനാ ഹോതി. പരതോ ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി, ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നത്താതി വുത്തം. തമേവ വിചാരേത്വാ വുത്തത്താ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതും. യഥാ ഹി പുരിസോ ഛിന്നപപാതാഭിമുഖോ ധാവന്തോ ഠാതുകാമോപി പരിയന്തേ പാദം കത്വാ ഠാതും ന സക്കോതി പപാതേ ഏവ പതതി, ഏവം ഛട്ഠേ വാ സത്തമേ വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നത്താ. തസ്മാ ചതുത്ഥപഞ്ചമേസുയേവ അപ്പനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

സാ ച പന ഏകചിത്തക്ഖണികായേവ. സത്തസു ഹി ഠാനേസു അദ്ധാനപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി പഠമപ്പനായം, ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു, ചതൂസു മഗ്ഗേസു, മഗ്ഗാനന്തരഫലേ, രൂപാരൂപഭവേസു ഭവങ്ഗജ്ഝാനേ, നിരോധസ്സ പച്ചയേ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ, നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലസമാപത്തിയന്തി. ഏത്ഥ മഗ്ഗാനന്തരഫലം തിണ്ണം ഉപരി ന ഹോതി. നിരോധസ്സ പച്ചയോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദ്വിന്നമുപരി ന ഹോതി. രൂപാരൂപേസു ഭവങ്ഗസ്സ പരിമാണം നത്ഥി, സേസട്ഠാനേസു ഏകമേവ ചിത്തന്തി. ഇതി ഏകചിത്തക്ഖണികായേവ അപ്പനാ. തതോ ഭവങ്ഗപാതോ. അഥ ഭവങ്ഗം വോച്ഛിന്ദിത്വാ ഝാനപച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ആവജ്ജനം, തതോ ഝാനപച്ചവേക്ഖണന്തി.

ഏത്താവതാ ച പനേസ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി (ധ. സ. ൧൬൦; ദീ. നി. ൧.൨൨൬). ഏവമനേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പഠമം ഝാനം അധിഗതം ഹോതി പഥവീകസിണം.

൭൦. തത്ഥ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി കാമേഹി വിവിച്ചിത്വാ വിനാ ഹുത്വാ അപക്കമിത്വാ. യോ പനായമേത്ഥ ഏവകാരോ, സോ നിയമത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച നിയമത്ഥോ, തസ്മാ തസ്മിം പഠമജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരണസമയേ അവിജ്ജമാനാനമ്പി കാമാനം തസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സ പടിപക്ഖഭാവം കാമപരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമം ദീപേതി.

കഥം? ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി ഏവഞ്ഹി നിയമേ കരിയമാനേ ഇദം പഞ്ഞായതി, നൂന ഝാനസ്സ കാമാ പടിപക്ഖഭൂതാ യേസു സതി ഇദം നപ്പവത്തതി, അന്ധകാരേ സതി പദീപോഭാസോ വിയ. തേസം പരിച്ചാഗേനേവ ചസ്സ അധിഗമോ ഹോതി, ഓരിമതീരപരിച്ചാഗേന പാരിമതീരസ്സേവ. തസ്മാ നിയമം കരോതീതി.

തത്ഥ സിയാ, കസ്മാ പനേസ പുബ്ബപദേയേവ വുത്തോ, ന ഉത്തരപദേ, കിം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിവിച്ചാപി ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരേയ്യാതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തംനിസ്സരണതോ ഹി പുബ്ബപദേ ഏസ വുത്തോ. കാമധാതുസമതിക്കമനതോ ഹി കാമരാഗപടിപക്ഖതോ ച ഇദം ഝാനം കാമാനമേവ നിസ്സരണം. യഥാഹ, ‘‘കാമാനമേതം നിസ്സരണം യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൩). ഉത്തരപദേപി പന യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧) ഏത്ഥ ഏവകാരോ ആനേത്വാ വുച്ചതി, ഏവം വത്തബ്ബോ. ന ഹി സക്കാ ഇതോ അഞ്ഞേഹിപി നീവരണസങ്ഖാതേഹി അകുസലധമ്മേഹി അവിവിച്ച ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതും. തസ്മാ ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ചേവ അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി ഏവം പദദ്വയേപി ഏസ ദട്ഠബ്ബോ. പദദ്വയേപി ച കിഞ്ചാപി വിവിച്ചാതി ഇമിനാ സാധാരണവചനേന തദങ്ഗവിവേകാദയോ, കായവിവേകാദയോ ച സബ്ബേപി വിവേകാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തഥാപി കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോതി തയോ ഏവ ഇധ ദട്ഠബ്ബാ.

കാമേഹീതി ഇമിനാ പന പദേന യേ ച നിദ്ദേസേ ‘‘കതമേ വത്ഥുകാമാ, മനാപിയാ രൂപാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧) നയേന വത്ഥുകാമാ വുത്താ, യേ ച തത്ഥേവ വിഭങ്ഗേ ച ‘‘ഛന്ദോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, ഛന്ദരാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ, ഇമേ വുച്ചന്തി കാമാ’’തി (മഹാനി. ൧; വിഭ. ൫൬൪) ഏവം കിലേസകാമാ വുത്താ, തേ സബ്ബേപി സങ്ഗഹിതാഇച്ചേവ ദട്ഠബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സതി വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി വത്ഥുകാമേഹിപി വിവിച്ചേവാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി, തേന കായവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി കിലേസകാമേഹി സബ്ബാകുസലേഹി വാ വിവിച്ചാതി അത്ഥോ യുജ്ജതി, തേന ചിത്തവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. പുരിമേന ചേത്ഥ വത്ഥുകാമേഹി വിവേകവചനതോ ഏവ കാമസുഖപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ നേക്ഖമ്മസുഖപരിഗ്ഗഹോ വിഭാവിതോ ഹോതി. ഏവം വത്ഥുകാമകിലേസകാമവിവേകവചനതോയേവ ച ഏതേസം പഠമേന സംകിലേസവത്ഥുപ്പഹാനം, ദുതിയേന സംകിലേസപ്പഹാനം. പഠമേന ലോലഭാവസ്സ ഹേതുപരിച്ചാഗോ, ദുതിയേന ബാലഭാവസ്സ. പഠമേന ച പയോഗസുദ്ധി, ദുതിയേന ആസയപോസനം വിഭാവിതം ഹോതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം. ഏസ താവ നയോ കാമേഹീതി ഏത്ഥ വുത്തകാമേസു വത്ഥുകാമപക്ഖേ.

കിലേസകാമപക്ഖേ പന ഛന്ദോതി ച രാഗോതി ച ഏവമാദീഹി അനേകഭേദോ കാമച്ഛന്ദോയേവ കാമോതി അധിപ്പേതോ. സോ ച അകുസലപരിയാപന്നോപി സമാനോ ‘‘തത്ഥ കതമോ കാമോ ഛന്ദോ കാമോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൬൪) നയേന വിഭങ്ഗേ ഝാനപടിപക്ഖതോ വിസും വുത്തോ. കിലേസകാമത്താ വാ പുരിമപദേ വുത്തോ, അകുസലപരിയാപന്നത്താ ദുതിയപദേ. അനേകഭേദതോ ചസ്സ കാമതോതി അവത്വാ കാമേഹീതി വുത്തം.

അഞ്ഞേസമ്പി ച ധമ്മാനം അകുസലഭാവേ വിജ്ജമാനേ ‘‘തത്ഥ കതമേ അകുസലാ ധമ്മാ, കാമച്ഛന്ദോ’’തിആദിനാ നയേന വിഭങ്ഗേ ഉപരി ഝാനങ്ഗാനം പച്ചനീകപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ നീവരണാനേവ വുത്താനി. നീവരണാനി ഹി ഝാനങ്ഗപച്ചനീകാനി, തേസം ഝാനങ്ഗാനേവ പടിപക്ഖാനി വിദ്ധംസകാനി വിഘാതകാനീതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി സമാധി കാമച്ഛന്ദസ്സ പടിപക്ഖോ, പീതി ബ്യാപാദസ്സ, വിതക്കോ ഥിനമിദ്ധസ്സ, സുഖം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ, വിചാരോ വിചികിച്ഛായാതി പേടകേ വുത്തം.

ഏവമേത്ഥ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതി ഇമിനാ കാമച്ഛന്ദസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതി. വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി ഇമിനാ പഞ്ചന്നമ്പി നീവരണാനം, അഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന പഠമേന കാമച്ഛന്ദസ്സ, ദുതിയേന സേസനീവരണാനം. തഥാ പഠമേന തീസു അകുസലമൂലേസു പഞ്ചകാമഗുണഭേദവിസയസ്സ ലോഭസ്സ, ദുതിയേന ആഘാതവത്ഥുഭേദാദിവിസയാനം ദോസമോഹാനം. ഓഘാദീസു വാ ധമ്മേസു പഠമേന കാമോഘകാമയോഗകാമാസവകാമുപാദാനഅഭിജ്ഝാകായഗന്ഥകാമരാഗസംയോജനാനം, ദുതിയേന അവസേസഓഘയോഗാസവഉപാദാനഗന്ഥസംയോജനാനം. പഠമേന ച തണ്ഹായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച, ദുതിയേന അവിജ്ജായ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച. അപിച പഠമേന ലോഭസമ്പയുത്താനം അട്ഠന്നം ചിത്തുപ്പാദാനം, ദുതിയേന സേസാനം ചതുന്നം അകുസലചിത്തുപ്പാദാനം വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അയം താവ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീതി ഏത്ഥ അത്ഥപ്പകാസനാ.

൭൧. ഏത്താവതാ ച പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പഹാനങ്ഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമ്പയോഗങ്ഗം ദസ്സേതും സവിതക്കം സവിചാരന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിതക്കനം വിതക്കോ, ഊഹനന്തി വുത്തം ഹോതി. സ്വായം ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ, ആഹനനപരിയാഹനനരസോ. തഥാ ഹി തേന യോഗാവചരോ ആരമ്മണം വിതക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കരോതീതി വുച്ചതി. ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആനയനപച്ചുപട്ഠാനോ.

വിചരണം വിചാരോ, അനുസഞ്ചരണന്തി വുത്തം ഹോതി. സ്വായം ആരമ്മണാനുമജ്ജനലക്ഖണോ, തത്ഥ സഹജാതാനുയോജനരസോ, ചിത്തസ്സ അനുപ്പബന്ധനപച്ചുപട്ഠാനോ.

സന്തേപി ച നേസം കത്ഥചി അവിപ്പയോഗേ ഓളാരികട്ഠേന പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ച ഘണ്ഡാഭിഘാതോ വിയ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ. സുഖുമട്ഠേന അനുമജ്ജനസഭാവേന ച ഘണ്ഡാനുരവോ വിയ അനുപ്പബന്ധോ വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാ ചേത്ഥ വിതക്കോ പഠമുപ്പത്തികാലേ പരിപ്ഫന്ദനഭൂതോ ചിത്തസ്സ ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ പദുമാഭിമുഖപാതോ വിയ ച ഗന്ധാനുബന്ധചേതസോ ഭമരസ്സ. സന്തവുത്തി വിചാരോ നാതിപരിപ്ഫന്ദനഭാവോ ചിത്തസ്സ ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ പക്ഖിനോ പക്ഖപ്പസാരണം വിയ, പരിബ്ഭമനം വിയ ച പദുമാഭിമുഖപതിതസ്സ ഭമരസ്സ പദുമസ്സ ഉപരിഭാഗേ. ദുകനിപാതട്ഠകഥായം പന ‘‘ആകാസേ ഗച്ഛതോ മഹാസകുണസ്സ ഉഭോഹി പക്ഖേഹി വാതം ഗഹേത്വാ പക്ഖേ സന്നിസീദാപേത്വാ ഗമനം വിയ ആരമ്മണേ ചേതസോ അഭിനിരോപനഭാവേന പവത്തോ വിതക്കോ. വാതഗ്ഗഹണത്ഥം പക്ഖേ ഫന്ദാപയമാനസ്സ ഗമനം വിയ അനുമജ്ജനഭാവേന പവത്തോ വിചാരോ’’തി വുത്തം, തം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിയം യുജ്ജതി. സോ പന നേസം വിസേസോ പഠമദുതിയജ്ഝാനേസു പാകടോ ഹോതി.

അപിച മലഗ്ഗഹിതം കംസഭാജനം ഏകേന ഹത്ഥേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ ഇതരേന ഹത്ഥേന ചുണ്ണതേലവാലണ്ഡുപകേന പരിമജ്ജന്തസ്സ ദള്ഹഗഹണഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ, പരിമജ്ജനഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ കുമ്ഭകാരസ്സ ദണ്ഡപ്പഹാരേന ചക്കം ഭമയിത്വാ ഭാജനം കരോന്തസ്സ ഉപ്പീളനഹത്ഥോ വിയ വിതക്കോ, ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണഹത്ഥോ വിയ വിചാരോ. തഥാ മണ്ഡലം കരോന്തസ്സ മജ്ഝേ സന്നിരുമ്ഭിത്വാ ഠിതകണ്ടകോ വിയ അഭിനിരോപനോ വിതക്കോ, ബഹി പരിബ്ഭമനകണ്ടകോ വിയ അനുമജ്ജനോ വിചാരോ. ഇതി ഇമിനാ ച വിതക്കേന ഇമിനാ ച വിചാരേന സഹ വത്തതി രുക്ഖോ വിയ പുപ്ഫേന ഫലേന ചാതി ഇദം ഝാനം ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി വുച്ചതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഇമിനാ ച വിതക്കേന ഇമിനാ ച വിചാരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൫൬൫) നയേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനാ ദേസനാ കതാ. അത്ഥോ പന തത്രാപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

വിവേകജന്തി ഏത്ഥ വിവിത്തി വിവേകോ, നീവരണവിഗമോതി അത്ഥോ. വിവിത്തോതി വാ വിവേകോ, നീവരണവിവിത്തോ ഝാനസമ്പയുത്തധമ്മരാസീതി അത്ഥോ. തസ്മാ വിവേകാ, തസ്മിം വാ വിവേകേ ജാതന്തി വിവേകജം.

൭൨. പീതിസുഖന്തി ഏത്ഥ പീണയതീതി പീതി. സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, കായചിത്തപീനനരസാ, ഫരണരസാ വാ, ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. സാ പനേസാ ഖുദ്ദികാ പീതി, ഖണികാപീതി, ഓക്കന്തികാപീതി, ഉബ്ബേഗാപീതി, ഫരണാപീതീതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ഖുദ്ദികാപീതി സരീരേ ലോമഹംസമത്തമേവ കാതും സക്കോതി. ഖണികാപീതി ഖണേ ഖണേ വിജ്ജുപ്പാദസദിസാ ഹോതി. ഓക്കന്തികാപീതി സമുദ്ദതീരം വീചി വിയ കായം ഓക്കമിത്വാ ഓക്കമിത്വാ ഭിജ്ജതി. ഉബ്ബേഗാപീതി ബലവതീ ഹോതി കായം ഉദ്ധഗ്ഗം കത്വാ ആകാസേ ലങ്ഘാപനപ്പമാണപ്പത്താ. തഥാ ഹി പുണ്ണവല്ലികവാസീ മഹാതിസ്സത്ഥേരോ പുണ്ണമദിവസേ സായം ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ ചന്ദാലോകം ദിസ്വാ മഹാചേതിയാഭിമുഖോ ഹുത്വാ ‘‘ഇമായ വത വേലായ ചതസ്സോ പരിസാ മഹാചേതിയം വന്ദന്തീ’’തി പകതിയാ ദിട്ഠാരമ്മണവസേന ബുദ്ധാരമ്മണം ഉബ്ബേഗാപീതിം ഉപ്പാദേത്വാ സുധാതലേ പഹടചിത്രഗേണ്ഡുകോ വിയ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ മഹാചേതിയങ്ഗണേയേവ പതിട്ഠാസി. തഥാ ഗിരികണ്ഡകവിഹാരസ്സ ഉപനിസ്സയേ വത്തകാലകഗാമേ ഏകാ കുലധീതാപി ബലവബുദ്ധാരമ്മണായ ഉബ്ബേഗാപീതിയാ ആകാസേ ലങ്ഘേസി.

തസ്സാ കിര മാതാപിതരോ സായം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം ഗച്ഛന്താ ‘‘അമ്മ ത്വം ഗരുഭാരാ അകാലേ വിചരിതും ന സക്കോസി, മയം തുയ്ഹം പത്തിം കത്വാ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി അഗമംസു. സാ ഗന്തുകാമാപി തേസം വചനം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തീ ഘരേ ഓഹീയിത്വാ ഘരാജിരേ ഠത്വാ ചന്ദാലോകേന ഗിരികണ്ഡകേ ആകാസചേതിയങ്ഗണം ഓലോകേന്തീ ചേതിയസ്സ ദീപപൂജം അദ്ദസ, ചതസ്സോ ച പരിസാ മാലാഗന്ധാദീഹി ചേതിയപൂജം കത്വാ പദക്ഖിണം കരോന്തിയോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗണസജ്ഝായസദ്ദം അസ്സോസി. അഥസ്സാ ‘‘ധഞ്ഞാവതിമേ, യേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഏവരൂപേ ചേതിയങ്ഗണേ അനുസഞ്ചരിതും, ഏവരൂപഞ്ച മധുരധമ്മകഥം സോതും ലഭന്തീ’’തി മുത്തരാസിസദിസം ചേതിയം പസ്സന്തിയാ ഏവ ഉബ്ബേഗാപീതി ഉദപാദി. സാ ആകാസേ ലങ്ഘിത്വാ മാതാപിതൂനം പുരിമതരംയേവ ആകാസതോ ചേതിയങ്ഗണേ ഓരുയ്ഹ ചേതിയം വന്ദിത്വാ ധമ്മം സുണമാനാ അട്ഠാസി. അഥ നം മാതാപിതരോ ആഗന്ത്വാ ‘‘അമ്മ ത്വം കതരേന മഗ്ഗേന ആഗതാസീ’’തി പുച്ഛിംസു. സാ ‘‘ആകാസേന ആഗതാമ്ഹി, ന മഗ്ഗേനാ’’തി വത്വാ ‘‘അമ്മ ആകാസേന നാമ ഖീണാസവാ സഞ്ചരന്തി, ത്വം കഥം ആഗതാ’’തി വുത്താ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ചന്ദാലോകേന ചേതിയം ആലോകേന്തിയാ ഠിതായ ബുദ്ധാരമ്മണാ ബലവപീതി ഉപ്പജ്ജി. അഥാഹം നേവ അത്തനോ ഠിതഭാവം, ന നിസിന്നഭാവം അഞ്ഞാസിം, ഗഹിതനിമിത്തേനേവ പന ആകാസേ ലങ്ഘിത്വാ ചേതിയങ്ഗണേ പതിട്ഠിതാമ്ഹീ’’തി.

ഏവം ഉബ്ബേഗാപീതി ആകാസേ ലങ്ഘാപനപ്പമാണാ ഹോതി. ഫരണാപീതിയാ പന ഉപ്പന്നായ സകലസരീരം ധമിത്വാ പൂരിതവത്ഥി വിയ മഹതാ ഉദകോഘേന പക്ഖന്ദപബ്ബതകുച്ഛി വിയ ച അനുപരിപ്ഫുടം ഹോതി.

സാ പനേസാ പഞ്ചവിധാ പീതി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധം പസ്സദ്ധിം പരിപൂരേതി കായപസ്സദ്ധിഞ്ച ചിത്തപസ്സദ്ധിഞ്ച. പസ്സദ്ധി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ദുവിധമ്പി സുഖം പരിപൂരേതി കായികഞ്ച ചേതസികഞ്ച. സുഖം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തം പരിപാകം ഗച്ഛന്തം തിവിധം സമാധിം പരിപൂരേതി ഖണികസമാധിം ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാ സമാധിന്തി. താസു യാ അപ്പനാസമാധിസ്സ മൂലം ഹുത്വാ വഡ്ഢമാനാ സമാധിസമ്പയോഗം ഗതാ ഫരണാപീതി, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ പീതീതി.

൭൩. ഇതരം പന സുഖനം സുഖം, സുട്ഠു വാ ഖാദതി, ഖനതി ച കായചിത്താബാധന്തി സുഖം, തം സാതലക്ഖണം, സമ്പയുത്താനം ഉപബ്രൂഹനരസം, അനുഗ്ഗഹപച്ചുപട്ഠാനം. സതിപി ച നേസം കത്ഥചി അവിപ്പയോഗേ ഇട്ഠാരമ്മണപടിലാഭതുട്ഠി പീതി. പടിലദ്ധരസാനുഭവനം സുഖം. യത്ഥ പീതി, തത്ഥ സുഖം. യത്ഥ സുഖം, തത്ഥ ന നിയമതോ പീതി. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ പീതി. വേദനാക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതം സുഖം. കന്താരഖിന്നസ്സ വനന്തുദകദസ്സനസവനേസു വിയ പീതി. വനച്ഛായാപവേസനഉദകപരിഭോഗേസു വിയ സുഖം. തസ്മിം തസ്മിം സമയേ പാകടഭാവതോ ചേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതി അയഞ്ച പീതി ഇദഞ്ച സുഖം അസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ അത്ഥീതി ഇദം ഝാനം പീതിസുഖന്തി വുച്ചതി.

അഥ വാ പീതി ച സുഖഞ്ച പീതിസുഖം, ധമ്മവിനയാദയോ വിയ. വിവേകജം പീതിസുഖമസ്സ ഝാനസ്സ, അസ്മിം വാ ഝാനേ അത്ഥീതി ഏവമ്പി വിവേകജംപീതിസുഖം. യഥേവ ഹി ഝാനം, ഏവം പീതിസുഖമ്പേത്ഥ വിവേകജമേവ ഹോതി, തഞ്ചസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ ഏകപദേനേവ ‘‘വിവേകജംപീതിസുഖ’’ന്തിപി വത്തും യുജ്ജതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗത’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൫൬൭) നയേന വുത്തം. അത്ഥോ പന തത്ഥാപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

പഠമം ഝാനന്തി ഇദം പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. ഉപസമ്പജ്ജാതി ഉപഗന്ത്വാ, പാപുണിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസമ്പാദയിത്വാ വാ, നിപ്ഫാദേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വിഭങ്ഗേ പന ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാതി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ’’തി വുത്തം. തസ്സാപി ഏവമേവത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വിഹരതീതി തദനുരൂപേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന ഇതിവുത്തപ്പകാരഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ അത്തഭാവസ്സ ഇരിയം വുത്തിം പാലനം യപനം യാപനം ചാരം വിഹാരം അഭിനിപ്ഫാദേതി. വുത്തഞ്ഹേതം വിഭങ്ഗേ ‘‘വിഹരതീതി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി, തേന വുച്ചതി വിഹരതീ’’തി (വിഭ. ൫൪൦).

പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനാദി

൭൪. യം പന വുത്തം ‘‘പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി, തത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ, ബ്യാപാദോ, ഥിനമിദ്ധം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, വിചികിച്ഛാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം നീവരണാനം പഹാനവസേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി ഏതേസു അപ്പഹീനേസു ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി. തേനസ്സേതാനി പഹാനങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. കിഞ്ചാപി ഹി ഝാനക്ഖണേ അഞ്ഞേപി അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, തഥാപി ഏതാനേവ വിസേസേന ഝാനന്തരായകരാനി. കാമച്ഛന്ദേന ഹി നാനാവിസയപ്പലോഭിതം ചിത്തം ന ഏകത്താരമ്മണേ സമാധിയതി. കാമച്ഛന്ദാഭിഭൂതം വാ തം ന കാമധാതുപ്പഹാനായ പടിപദം പടിപജ്ജതി. ബ്യാപാദേന ചാരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞമാനം ന നിരന്തരം പവത്തതി. ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതം അകമ്മഞ്ഞം ഹോതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതം അവൂപസന്തമേവ ഹുത്വാ പരിബ്ഭമതി. വിചികിച്ഛായ ഉപഹതം ഝാനാധിഗമസാധികം പടിപദം നാരോഹതി. ഇതി വിസേസേന ഝാനന്തരായകരത്താ ഏതാനേവ പഹാനങ്ഗാനീതി വുത്താനീതി.

യസ്മാ പന വിതക്കോ ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, വിചാരോ അനുപ്പബന്ധതി, തേഹി അവിക്ഖേപായ സമ്പാദിതപ്പയോഗസ്സ ചേതസോ പയോഗസമ്പത്തിസമ്ഭവാ പീതി പീണനം, സുഖഞ്ച ഉപബ്രൂഹനം കരോതി. അഥ നം സസേസസമ്പയുത്തധമ്മം ഏതേഹി അഭിനിരോപനാനുപ്പബന്ധനപീണനഉപബ്രൂഹനേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ ഏകഗ്ഗതാ ഏകത്താരമ്മണേ സമം സമ്മാ ച ആധിയതി, തസ്മാ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപ്പത്തിവസേന പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതതാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നേസു ഹി ഏതേസു പഞ്ചസു ഝാനം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി. തേനസ്സ ഏതാനി പഞ്ച സമന്നാഗതങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. തസ്മാ ന ഏതേഹി സമന്നാഗതം അഞ്ഞദേവ ഝാനം നാമ അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ പന അങ്ഗമത്തവസേനേവ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ, പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയം, അട്ഠങ്ഗികോ ച മഗ്ഗോതി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി അങ്ഗമത്തവസേനേവ പഞ്ചങ്ഗികന്തി വാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതന്തി വാ വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏതാനി ച പഞ്ചങ്ഗാനി കിഞ്ചാപി ഉപചാരക്ഖണേപി അത്ഥി, അഥ ഖോ ഉപചാരേ പകതിചിത്തതോ ബലവതരാനി. ഇധ പന ഉപചാരതോപി ബലവതരാനി രൂപാവചരലക്ഖണപ്പത്താനി. ഏത്ഥ ഹി വിതക്കോ സുവിസദേന ആകാരേന ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപയമാനോ ഉപ്പജ്ജതി. വിചാരോ അതിവിയ ആരമ്മണം അനുമജ്ജമാനോ. പീതിസുഖം സബ്ബാവന്തമ്പി കായം ഫരമാനം. തേനേവാഹ – ‘‘നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൮). ചിത്തേകഗ്ഗതാപി ഹേട്ഠിമമ്ഹി സമുഗ്ഗപടലേ ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം വിയ ആരമ്മണേസു ഫുസിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, അയമേതേസം ഇതരേഹി വിസേസോ. തത്ഥ ചിത്തേകഗ്ഗതാ കിഞ്ചാപി സവിതക്കം സവിചാരന്തി ഇമസ്മിം പാഠേ ന നിദ്ദിട്ഠാ, തഥാപി വിഭങ്ഗേ ‘‘ഝാനന്തി വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ’’തി (വിഭ. ൫൬൯) ഏവം വുത്തത്താ അങ്ഗമേവ. യേന ഹി അധിപ്പായേന ഭഗവതാ ഉദ്ദേസോ കതോ, സോയേവ തേന വിഭങ്ഗേ പകാസിതോതി.

തിവിധകല്യാണം

൭൫. തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ പന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിവിധകല്യാണതാ. തേസംയേവ ച ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ലക്ഖണവസേന ദസലക്ഖണസമ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ.

തത്രായം പാളി –

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി, യോ തസ്സ പരിബന്ധോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിബന്ധതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച.