൩. കമ്മട്ഠാനഗ്ഗഹണനിദ്ദേസോ

൩൮. ഇദാനി യസ്മാ ഏവം ധുതങ്ഗപരിഹരണസമ്പാദിതേഹി അപ്പിച്ഛതാദീഹി ഗുണേഹി പരിയോദാതേ ഇമസ്മിം സീലേ പതിട്ഠിതേന ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി വചനതോ ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠോ സമാധി ഭാവേതബ്ബോ. സോ ച അതിസങ്ഖേപദേസിതത്താ വിഞ്ഞാതുമ്പി താവ ന സുകരോ, പഗേവ ഭാവേതും, തസ്മാ തസ്സ വിത്ഥാരഞ്ച ഭാവനാനയഞ്ച ദസ്സേതും ഇദം പഞ്ഹാകമ്മം ഹോതി.

കോ സമാധി? കേനട്ഠേന സമാധി? കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി? കതിവിധോ സമാധി? കോ ചസ്സ സംകിലേസോ? കിം വോദാനം? കഥം ഭാവേതബ്ബോ? സമാധിഭാവനായ കോ ആനിസംസോതി?

തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം. കോ സമാധീതി സമാധി ബഹുവിധോ നാനപ്പകാരകോ. തം സബ്ബം വിഭാവയിതും ആരബ്ഭമാനം വിസ്സജ്ജനം അധിപ്പേതഞ്ചേവ അത്ഥം ന സാധേയ്യ, ഉത്തരി ച വിക്ഖേപായ സംവത്തേയ്യ, തസ്മാ ഇധാധിപ്പേതമേവ സന്ധായ വദാമ, കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ സമാധി.

കേനട്ഠേന സമാധീതി സമാധാനട്ഠേന സമാധി. കിമിദം സമാധാനം നാമ? ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം സമം സമ്മാ ച ആധാനം, ഠപനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ യസ്സ ധമ്മസ്സാനുഭാവേന ഏകാരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാ സമം സമ്മാ ച അവിക്ഖിപമാനാ അവിപ്പകിണ്ണാ ച ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, ഇദം സമാധാനന്തി വേദിതബ്ബം.

കാനസ്സ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീതി ഏത്ഥ പന അവിക്ഖേപലക്ഖണോ സമാധി, വിക്ഖേപവിദ്ധംസനരസോ, അവികമ്പനപച്ചുപട്ഠാനോ. ‘‘സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി വചനതോ പന സുഖമസ്സ പദട്ഠാനം.

൩൯. കതിവിധോ സമാധീതി അവിക്ഖേപലക്ഖണേന താവ ഏകവിധോ. ഉപചാരഅപ്പനാവസേന ദുവിധോ, തഥാ ലോകിയലോകുത്തരവസേന സപ്പീതികനിപ്പീതികവസേന സുഖസഹഗതഉപേക്ഖാസഹഗതവസേന ച. തിവിധോ ഹീനമജ്ഝിമപണീതവസേന, തഥാ സവിതക്കസവിചാരാദിവസേന പീതിസഹഗതാദിവസേന പരിത്തമഹഗ്ഗതപ്പമാണവസേന ച. ചതുബ്ബിധോ ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദിവസേന, തഥാ പരിത്തപരിത്താരമ്മണാദിവസേന ചതുഝാനങ്ഗവസേന ഹാനഭാഗിയാദിവസേന കാമാവചരാദിവസേന അധിപതിവസേന ച. പഞ്ചവിധോ പഞ്ചകനയേ പഞ്ചഝാനങ്ഗവസേനാതി.

സമാധിഏകകദുകവണ്ണനാ

തത്ഥ ഏകവിധകോട്ഠാസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ. ദുവിധകോട്ഠാസേ ഛന്നം അനുസ്സതിട്ഠാനാനം മരണസ്സതിയാ ഉപസമാനുസ്സതിയാ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞായ ചതുധാതുവവത്ഥാനസ്സാതി ഇമേസം വസേന ലദ്ധചിത്തേകഗ്ഗതാ, യാ ച അപ്പനാസമാധീനം പുബ്ബഭാഗേ ഏകഗ്ഗതാ, അയം ഉപചാരസമാധി. ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പരികമ്മം പഠമസ്സ ഝാനസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആദിവചനതോ പന യാ പരികമ്മാനന്തരാ ഏകഗ്ഗതാ, അയം അപ്പനാസമാധീതി ഏവം ഉപചാരപ്പനാവസേന ദുവിധോ.

ദുതിയദുകേ തീസു ഭൂമീസു കുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ ലോകിയോ സമാധി. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഏകഗ്ഗതാ ലോകുത്തരോ സമാധീതി ഏവം ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധോ.

തതിയദുകേ ചതുക്കനയേ ദ്വീസു പഞ്ചകനയേ തീസു ഝാനേസു ഏകഗ്ഗതാ സപ്പീതികോ സമാധി. അവസേസേസു ദ്വീസു ഝാനേസു ഏകഗ്ഗതാ നിപ്പീതികോ സമാധി. ഉപചാരസമാധി പന സിയാ സപ്പീതികോ, സിയാ നിപ്പീതികോതി ഏവം സപ്പീതികനിപ്പീതികവസേന ദുവിധോ.

ചതുത്ഥദുകേ ചതുക്കനയേ തീസു പഞ്ചകനയേ ചതൂസു ഝാനേസു ഏകഗ്ഗതാ സുഖസഹഗതോ സമാധി. അവസേസസ്മിം ഉപേക്ഖാസഹഗതോ സമാധി. ഉപചാരസമാധി പന സിയാ സുഖസഹഗതോ, സിയാ ഉപേക്ഖാസഹഗതോതി ഏവം സുഖസഹഗതഉപേക്ഖാസഹഗതവസേന ദുവിധോ.

സമാധിതികവണ്ണനാ

തികേസു പഠമത്തികേ പടിലദ്ധമത്തോ ഹീനോ, നാതിസുഭാവിതോ മജ്ഝിമോ, സുഭാവിതോ വസിപ്പത്തോ പണീതോതി ഏവം ഹീനമജ്ഝിമപണീതവസേന തിവിധോ.

ദുതിയത്തികേ പഠമജ്ഝാനസമാധി സദ്ധിം ഉപചാരസമാധിനാ സവിതക്കസവിചാരോ. പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനസമാധി അവിതക്കവിചാരമത്തോ. യോ ഹി വിതക്കമത്തേയേവ ആദീനവം ദിസ്വാ വിചാരേ അദിസ്വാ കേവലം വിതക്കപ്പഹാനമത്തം ആകങ്ഖമാനോ പഠമജ്ഝാനം അതിക്കമതി, സോ അവിതക്കവിചാരമത്തം സമാധിം പടിലഭതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ചതുക്കനയേ പന ദുതിയാദീസു പഞ്ചകനയേ തതിയാദീസു തീസു ഝാനേസു ഏകഗ്ഗതാ അവിതക്കാവിചാരോ സമാധീതി ഏവം സവിതക്കസവിചാരാദിവസേന തിവിധോ.

തതിയത്തികേ ചതുക്കനയേ ആദിതോ ദ്വീസു പഞ്ചകനയേ ച തീസു ഝാനേസു ഏകഗ്ഗതാ പീതിസഹഗതോ സമാധി. തേസ്വേവ തതിയേ ച ചതുത്ഥേ ച ഝാനേ ഏകഗ്ഗതാ സുഖസഹഗതോ സമാധി. അവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതോ. ഉപചാരസമാധി പന പീതിസുഖസഹഗതോ വാ ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതോ വാതി ഏവം പീതിസഹഗതാദിവസേന തിവിധോ.

ചതുത്ഥത്തികേ ഉപചാരഭൂമിയം ഏകഗ്ഗതാ പരിത്തോ സമാധി. രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലേ ഏകഗ്ഗതാ മഹഗ്ഗതോ സമാധി. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഏകഗ്ഗതാ അപ്പമാണോ സമാധീതി ഏവം പരിത്തമഹഗ്ഗതപ്പമാണവസേന തിവിധോ.

സമാധിചതുക്കവണ്ണനാ

ചതുക്കേസു പഠമചതുക്കേ അത്ഥി സമാധി ദുക്ഖാപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ, അത്ഥി ദുക്ഖാപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ, അത്ഥി സുഖാപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോ, അത്ഥി സുഖാപടിപദോ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോതി.

തത്ഥ പഠമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ യാവ തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരം ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്താ സമാധിഭാവനാ പടിപദാതി വുച്ചതി. ഉപചാരതോ പന പട്ഠായ യാവ അപ്പനാ, താവ പവത്താ പഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞാതി വുച്ചതി. സാ പനേസാ പടിപദാ ഏകച്ചസ്സ ദുക്ഖാ ഹോതി, നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മസമുദാചാരഗഹണതായ കിച്ഛാ അസുഖാസേവനാതി അത്ഥോ. ഏകച്ചസ്സ തദഭാവേന സുഖാ. അഭിഞ്ഞാപി ഏകച്ചസ്സ ദന്ധാ ഹോതി മന്ദാ അസീഘപ്പവത്തി. ഏകച്ചസ്സ ഖിപ്പാ അമന്ദാ സീഘപ്പവത്തി.

തത്ഥ യാനി പരതോ സപ്പായാസപ്പായാനി ച പലിബോധുപച്ഛേദാദീനി പുബ്ബകിച്ചാനി ച അപ്പനാകോസല്ലാനി ച വണ്ണയിസ്സാമ, തേസു യോ അസപ്പായസേവീ ഹോതി, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. സപ്പായസേവിനോ സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാ ച അഭിഞ്ഞാ. യോ പന പുബ്ബഭാഗേ അസപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ സപ്പായസേവീ ഹോതി, പുബ്ബഭാഗേ വാ സപ്പായം സേവിത്വാ അപരഭാഗേ അസപ്പായസേവീ, തസ്സ വോമിസ്സകതാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ പലിബോധുപച്ഛേദാദികം പുബ്ബകിച്ചം അസമ്പാദേത്വാ ഭാവനമനുയുത്തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി. വിപരിയായേന സുഖാ. അപ്പനാകോസല്ലാനി പന അസമ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. സമ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പാ.

അപിച തണ്ഹാഅവിജ്ജാവസേന സമഥവിപസ്സനാധികാരവസേന ചാപി ഏതാസം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാഭിഭൂതസ്സ ഹി ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി. അനഭിഭൂതസ്സ സുഖാ. അവിജ്ജാഭിഭൂതസ്സ ച ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി. അനഭിഭൂതസ്സ ഖിപ്പാ. യോ ച സമഥേ അകതാധികാരോ, തസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി. കതാധികാരസ്സ സുഖാ. യോ പന വിപസ്സനായ അകതാധികാരോ ഹോതി, തസ്സ ദന്ധാ അഭിഞ്ഞാ ഹോതി, കതാധികാരസ്സ ഖിപ്പാ. കിലേസിന്ദ്രിയവസേന ചാപി ഏതാസം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തിബ്ബകിലേസസ്സ ഹി മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദുക്ഖാ പടിപദാ ഹോതി ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ, തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ പന ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാ. മന്ദകിലേസസ്സ ച മുദിന്ദ്രിയസ്സ സുഖാ പടിപദാ ഹോതി ദന്ധാ ച അഭിഞ്ഞാ. തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ പന ഖിപ്പാ അഭിഞ്ഞാതി.

ഇതി ഇമാസു പടിപദാഅഭിഞ്ഞാസു യോ പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധായ ച അഭിഞ്ഞായ സമാധിം പാപുണാതി, തസ്സ സോ സമാധി ദുക്ഖാപടിപദോ ദന്ധാഭിഞ്ഞോതി വുച്ചതി. ഏസ നയോ സേസത്തയേപീതി ഏവം ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ.

ദുതിയചതുക്കേ അത്ഥി സമാധി പരിത്തോ പരിത്താരമ്മണോ, അത്ഥി പരിത്തോ അപ്പമാണാരമ്മണോ, അത്ഥി അപ്പമാണോ പരിത്താരമ്മണോ, അത്ഥി അപ്പമാണോ അപ്പമാണാരമ്മണോതി. തത്ഥ യോ സമാധി അപ്പഗുണോ ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, അയം പരിത്തോ. യോ പന അവഡ്ഢിതേ ആരമ്മണേ പവത്തോ, അയം പരിത്താരമ്മണോ. യോ പഗുണോ സുഭാവിതോ, ഉപരിഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, അയം അപ്പമാണോ. യോ ച വഡ്ഢിതേ ആരമ്മണേ പവത്തോ, അയം അപ്പമാണാരമ്മണോ. വുത്തലക്ഖണവോമിസ്സതായ പന വോമിസ്സകനയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പരിത്തപരിത്താരമ്മണാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ.

തതിയചതുക്കേ വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണാനം വിതക്കവിചാരപീതിസുഖസമാധീനം വസേന പഞ്ചങ്ഗികം പഠമം ഝാനം, തതോ വൂപസന്തവിതക്കവിചാരം തിവങ്ഗികം ദുതിയം, തതോ വിരത്തപീതികം ദുവങ്ഗികം തതിയം, തതോ പഹീനസുഖം ഉപേക്ഖാവേദനാസഹിതസ്സ സമാധിനോ വസേന ദുവങ്ഗികം ചതുത്ഥം. ഇതി ഇമേസം ചതുന്നം ഝാനാനം അങ്ഗഭൂതാ ചത്താരോ സമാധീ ഹോന്തി. ഏവം ചതുഝാനങ്ഗവസേന ചതുബ്ബിധോ.

ചതുത്ഥചതുക്കേ അത്ഥി സമാധി ഹാനഭാഗിയോ, അത്ഥി ഠിതിഭാഗിയോ, അത്ഥി വിസേസഭാഗിയോ, അത്ഥി നിബ്ബേധഭാഗിയോ. തത്ഥ പച്ചനീകസമുദാചാരവസേന ഹാനഭാഗിയതാ, തദനുധമ്മതായ സതിയാ സണ്ഠാനവസേന ഠിതിഭാഗിയതാ, ഉപരിവിസേസാധിഗമവസേന വിസേസഭാഗിയതാ, നിബ്ബിദാസഹഗതസഞ്ഞാമനസികാരസമുദാചാരവസേന നിബ്ബേധഭാഗിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. യഥാഹ, ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯). തായ പന പഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ സമാധീപി ചത്താരോ ഹോന്തീതി. ഏവം ഹാനഭാഗിയാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ.

പഞ്ചമചതുക്കേ കാമാവചരോ സമാധി, രൂപാവചരോ സമാധി, അരൂപാവചരോ സമാധി, അപരിയാപന്നോ സമാധീതി ഏവം ചത്താരോ സമാധീ. തത്ഥ സബ്ബാപി ഉപചാരേകഗ്ഗതാ കാമാവചരോ സമാധി. തഥാ രൂപാവചരാദികുസലചിത്തേകഗ്ഗതാ ഇതരേ തയോതി ഏവം കാമാവചരാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ.

ഛട്ഠചതുക്കേ ‘‘ഛന്ദം ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം, അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധി…പേ… വീരിയം ചേ ഭിക്ഖു…പേ… ചിത്തം ചേ ഭിക്ഖു…പേ… വീമംസം ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം, അയം വുച്ചതി വീമംസാസമാധീ’’തി (വിഭ. ൪൩൨; സം. നി. ൩.൮൨൫) ഏവം അധിപതിവസേന ചതുബ്ബിധോ.

പഞ്ചകേ യം ചതുക്കഭേദേ വുത്തം ദുതിയം ഝാനം, തം വിതക്കമത്താതിക്കമേന ദുതിയം, വിതക്കവിചാരാതിക്കമേന തതിയന്തി ഏവം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ച ഝാനാനി വേദിതബ്ബാനി. തേസം അങ്ഗഭൂതാ ച പഞ്ച സമാധീതി ഏവം പഞ്ചഝാനങ്ഗവസേന പഞ്ചവിധതാ വേദിതബ്ബാ.

൪൦. കോ ചസ്സ സംകിലേസോ കിം വോദാനന്തി ഏത്ഥ പന വിസ്സജ്ജനം വിഭങ്ഗേ വുത്തമേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയോ ധമ്മോ. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയോ ധമ്മോ’’തി (വിഭ. ൮൨൮). തത്ഥ ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯) ഇമിനാ നയേന ഹാനഭാഗിയധമ്മോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൯൯) ഇമിനാ നയേന വിസേസഭാഗിയധമ്മോ വേദിതബ്ബോ.

ദസപലിബോധവണ്ണനാ

൪൧. കഥം ഭാവേതബ്ബോതി ഏത്ഥ പന യോ താവ അയം ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധോതിആദീസു അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തോ സമാധി വുത്തോ, തസ്സ ഭാവനാനയോ പഞ്ഞാഭാവനാനയേനേവ സങ്ഗഹിതോ. പഞ്ഞായ ഹി ഭാവിതായ സോ ഭാവിതോ ഹോതി. തസ്മാ തം സന്ധായ ഏവം ഭാവേതബ്ബോതി ന കിഞ്ചി വിസും വദാമ.

യോ പനായം ലോകിയോ, സോ വുത്തനയേന സീലാനി വിസോധേത്വാ സുപരിസുദ്ധേ സീലേ പതിട്ഠിതേന യ്വാസ്സ ദസസു പലിബോധേസു പലിബോധോ അത്ഥി, തം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ ചരിയാനുകൂലം ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു അഞ്ഞതരം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സമാധിഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേന ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം അപരിഹാപേന്തേന ഭാവേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

അയം പന വിത്ഥാരോ, യം താവ വുത്തം ‘‘യ്വാസ്സ ദസസു പലിബോധേസു പലിബോധോ അത്ഥി, തം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ’’തി, ഏത്ഥ –

ആവാസോ ച കുലം ലാഭോ, ഗണോ കമ്മഞ്ച പഞ്ചമം;

അദ്ധാനം ഞാതി ആബാധോ, ഗന്ഥോ ഇദ്ധീതി തേ ദസാതി. –

ഇമേ ദസ പലിബോധാ നാമ. തത്ഥ ആവാസോയേവ ആവാസപലിബോധോ. ഏസ നയോ കുലാദീസു.

തത്ഥ ആവാസോതി ഏകോപി ഓവരകോ വുച്ചതി ഏകമ്പി പരിവേണം സകലോപി സങ്ഘാരാമോ. സ്വായം ന സബ്ബസ്സേവ പലിബോധോ ഹോതി. യോ പനേത്ഥ നവകമ്മാദീസു ഉസ്സുക്കം വാ ആപജ്ജതി, ബഹുഭണ്ഡസന്നിചയോ വാ ഹോതി, യേന കേനചി വാ കാരണേന അപേക്ഖവാ പടിബദ്ധചിത്തോ, തസ്സേവ പലിബോധോ ഹോതി, ന ഇതരസ്സ.

തത്രിദം വത്ഥു – ദ്വേ കിര കുലപുത്താ അനുരാധപുരാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഥൂപാരാമേ പബ്ബജിംസു. തേസു ഏകോ ദ്വേ മാതികാ പഗുണാ കത്വാ പഞ്ചവസ്സികോ ഹുത്വാ പവാരേത്വാ പാചിനഖണ്ഡരാജിം നാമ ഗതോ. ഏകോ തത്ഥേവ വസതി. പാചിനഖണ്ഡരാജിഗതോ തത്ഥ ചിരം വസിത്വാ ഥേരോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘പടിസല്ലാനസാരുപ്പമിദം ഠാനം, ഹന്ദ നം സഹായകസ്സാപി ആരോചേമീ’’തി. തതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഥൂപാരാമം പാവിസി. പവിസന്തംയേവ ച നം ദിസ്വാ സമാനവസ്സികത്ഥേരോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ വത്തം അകാസി. ആഗന്തുകത്ഥേരോ സേനാസനം പവിസിത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനി മേ സഹായോ സപ്പിം വാ ഫാണിതം വാ പാനകം വാ പേസേസ്സതി. അയഞ്ഹി ഇമസ്മിം നഗരേ ചിരനിവാസീ’’തി. സോ രത്തിം അലദ്ധാ പാതോ ചിന്തേസി ‘‘ഇദാനി ഉപട്ഠാകേഹി ഗഹിതം യാഗുഖജ്ജകം പേസേസ്സതീ’’തി. തമ്പി അദിസ്വാ ‘‘പഹിണന്താ നത്ഥി, പവിട്ഠസ്സ മഞ്ഞേ ദസ്സതീ’’തി പാതോവ തേന സദ്ധിം ഗാമം പാവിസി. തേ ദ്വേ ഏകം വീഥിം ചരിത്വാ ഉളുങ്കമത്തം യാഗും ലഭിത്വാ ആസനസാലായം നിസീദിത്വാ പിവിംസു. തതോ ആഗന്തുകോ ചിന്തേസി ‘‘നിബദ്ധയാഗു മഞ്ഞേ നത്ഥി, ഭത്തകാലേ ഇദാനി മനുസ്സാ പണീതം ഭത്തം ദസ്സന്തീ’’തി, തതോ ഭത്തകാലേപി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധമേവ ഭുഞ്ജിത്വാ ഇതരോ ആഹ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, സബ്ബകാലം ഏവം യാപേഥാ’’തി? ആമാവുസോതി. ഭന്തേ, പാചിനഖണ്ഡരാജി ഫാസുകാ, തത്ഥ ഗച്ഛാമാതി. ഥേരോ നഗരതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമന്തോ കുമ്ഭകാരഗാമമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഇതരോ ആഹ – ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഇമം മഗ്ഗം പടിപന്നത്ഥാ’’തി? നനു ത്വമാവുസോ, പാചിനഖണ്ഡരാജിയാ വണ്ണം അഭാസീതി? കിം പന, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ഏത്തകം കാലം വസിതട്ഠാനേ ന കോചി അതിരേകപരിക്ഖാരോ അത്ഥീതി? ആമാവുസോ മഞ്ചപീഠം സങ്ഘികം, തം പടിസാമിതമേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥീതി. മയ്ഹം പന, ഭന്തേ, കത്തരദണ്ഡോ തേലനാളി ഉപാഹനത്ഥവികാ ച തത്ഥേവാതി. തയാവുസോ, ഏകദിവസം വസിത്വാ ഏത്തകം ഠപിതന്തി? ആമ, ഭന്തേ. സോ പസന്നചിത്തോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാദിസാനം, ഭന്തേ, സബ്ബത്ഥ അരഞ്ഞവാസോയേവ. ഥൂപാരാമോ ചതുന്നം ബുദ്ധാനം ധാതുനിധാനട്ഠാനം, ലോഹപാസാദേ സപ്പായം ധമ്മസ്സവനം മഹാചേതിയദസ്സനം ഥേരദസ്സനഞ്ച ലബ്ഭതി, ബുദ്ധകാലോ വിയ പവത്തതി. ഇധേവ തുമ്ഹേ വസഥാ’’തി ദുതിയദിവസേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ സയമേവ അഗമാസീതി. ഈദിസസ്സ ആവാസോ ന പലിബോധോ ഹോതി.

കുലന്തി ഞാതികുലം വാ ഉപട്ഠാകകുലം വാ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഉപട്ഠാകകുലമ്പി ‘‘സുഖിതേസു സുഖിതോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൮൮; സം. നി. ൪.൨൪൧) നയേന സംസട്ഠസ്സ വിഹരതോ പലിബോധോ ഹോതി, സോ കുലമാനുസകേഹി വിനാ ധമ്മസ്സവനായ സാമന്തവിഹാരമ്പി ന ഗച്ഛതി. ഏകച്ചസ്സ മാതാപിതരോപി പലിബോധാ ന ഹോന്തി, കോരണ്ഡകവിഹാരവാസിത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യദഹരഭിക്ഖുനോ വിയ.

സോ കിര ഉദ്ദേസത്ഥം രോഹണം അഗമാസി. ഥേരഭഗിനീപി ഉപാസികാ സദാ ഥേരം തസ്സ പവത്തിം പുച്ഛതി. ഥേരോ ഏകദിവസം ദഹരം ആനേസ്സാമീതി രോഹണാഭിമുഖോ പായാസി. ദഹരോപി ‘‘ചിരം മേ ഇധ വുത്ഥം, ഉപജ്ഝായം ദാനി പസ്സിത്വാ ഉപാസികായ ച പവത്തിം ഞത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി രോഹണതോ നിക്ഖമി. തേ ഉഭോപി ഗങ്ഗാതീരേ സമാഗച്ഛിംസു. സോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഥേരസ്സ വത്തം കത്വാ ‘‘കുഹിം യാസീ’’തി പുച്ഛിതോ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോ സുട്ഠു തേ കതം, ഉപാസികാപി സദാ പുച്ഛതി, അഹമ്പി ഏതദത്ഥമേവ ആഗതോ, ഗച്ഛ ത്വം, അഹം പന ഇധേവ ഇമം വസ്സം വസിസ്സാമീതി തം ഉയ്യോജേസി. സോ വസ്സൂപനായികദിവസേയേവ തം വിഹാരം പത്തോ. സേനാസനമ്പിസ്സ പിതരാ കാരിതമേവ പത്തം.

അഥസ്സ പിതാ ദുതിയദിവസേ ആഗന്ത്വാ ‘‘കസ്സ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സേനാസനം പത്ത’’ന്തി പുച്ഛന്തോ ‘‘ആഗന്തുകസ്സ ദഹരസ്സാ’’തി സുത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സേനാസനേ വസ്സം ഉപഗതസ്സ വത്തം അത്ഥീ’’തി. കിം ഉപാസകാതി? തേമാസം അമ്ഹാകംയേവ ഘരേ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ പവാരേത്വാ ഗമനകാലേ ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി. സോ തുണ്ഹിഭാവേന അധിവാസേസി. ഉപാസകോപി ഘരം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആവാസേ ഏകോ ആഗന്തുകോ അയ്യോ ഉപഗതോ സക്കച്ചം ഉപട്ഠാതബ്ബോ’’തി ആഹ. ഉപാസികാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദേസി. ദഹരോപി ഭത്തകാലേ ഞാതിഘരം അഗമാസി. ന നം കോചി സഞ്ജാനി.

സോ തേമാസമ്പി തത്ഥ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ വസ്സംവുത്ഥോ ‘‘അഹം ഗച്ഛാമീ’’തി ആപുച്ഛി. അഥസ്സ ഞാതകാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, ഗച്ഛഥാ’’തി ദുതിയദിവസേ ഘരേയേവ ഭോജേത്വാ തേലനാളിം പൂരേത്വാ ഏകം ഗുളപിണ്ഡം നവഹത്ഥഞ്ച സാടകം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. സോ അനുമോദനം കത്വാ രോഹണാഭിമുഖോ പായാസി.

ഉപജ്ഝായോപിസ്സ പവാരേത്വാ പടിപഥം ആഗച്ഛന്തോ പുബ്ബേ ദിട്ഠട്ഠാനേയേവ തം അദ്ദസ. സോ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഥേരസ്സ വത്തം അകാസി. അഥ നം ഥേരോ പുച്ഛി ‘‘കിം, ഭദ്ദമുഖ, ദിട്ഠാ തേ ഉപാസികാ’’തി? സോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേത്വാ തേന തേലേന ഥേരസ്സ പാദേ മക്ഖേത്വാ ഗുളേന പാനകം കത്വാ തമ്പി സാടകം ഥേരസ്സേവ ദത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, രോഹണംയേവ സപ്പായ’’ന്തി അഗമാസി. ഥേരോപി വിഹാരം ആഗന്ത്വാ ദുതിയദിവസേ കോരണ്ഡകഗാമം പാവിസി.

ഉപാസികാപി ‘‘മയ്ഹം ഭാതാ മമ പുത്തം ഗഹേത്വാ ഇദാനി ആഗച്ഛതീ’’തി സദാ മഗ്ഗം ഓലോകയമാനാവ തിട്ഠതി. സാ തം ഏകകമേവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മതോ മേ മഞ്ഞേ പുത്തോ, അയം ഥേരോ ഏകകോവ ആഗച്ഛതീ’’തി ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ പരിദേവമാനാ രോദി. ഥേരോ ‘‘നൂന ദഹരോ അപ്പിച്ഛതായ അത്താനം അജാനാപേത്വാവ ഗതോ’’തി തം സമസ്സാസേത്വാ സബ്ബം പവത്തിം ആരോചേത്വാ പത്തത്ഥവികതോ തം സാടകം നീഹരിത്വാ ദസ്സേതി.

ഉപാസികാ പസീദിത്വാ പുത്തേന ഗതദിസാഭിമുഖാ ഉരേന നിപജ്ജിത്വാ നമസ്സമാനാ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം പുത്തസദിസം വത മഞ്ഞേ ഭിക്ഖും കായസക്ഖിം കത്വാ ഭഗവാ രഥവിനീതപടിപദം (മ. നി. ൧.൨൫൨ ആദയോ), നാലകപടിപദം (സു. നി. ൬൮൪ ആദയോ), തുവട്ടകപടിപദം (സു. നി. ൯൨൧ ആദയോ), ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമതാദീപകം മഹാഅരിയവംസപടിപദഞ്ച (അ. നി. ൪.൨൮; ദീ. നി. ൩.൩൦൯) ദേസേസി. വിജാതമാതുയാ നാമ ഗേഹേ തേമാസം ഭുഞ്ജമാനോപി ‘അഹം പുത്തോ ത്വം മാതാ’തി ന വക്ഖതി, അഹോ അച്ഛരിയമനുസ്സോ’’തി. ഏവരൂപസ്സ മാതാപിതരോപി പലിബോധാ ന ഹോന്തി, പഗേവ അഞ്ഞം ഉപട്ഠാകകുല’’ന്തി.

ലാഭോതി ചത്താരോ പച്ചയാ. തേ കഥം പലിബോധാ ഹോന്തി? പുഞ്ഞവന്തസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ഗതഗതട്ഠാനേ മനുസ്സാ മഹാപരിവാരേ പച്ചയേ ദേന്തി. സോ തേസം അനുമോദേന്തോ ധമ്മം ദേസേന്തോ സമണധമ്മം കാതും ന ഓകാസം ലഭതി. അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ പഠമയാമോ, താവ മനുസ്സസംസഗ്ഗോ ന ഉപച്ഛിജ്ജതി. പുന ബലവപച്ചൂസേയേവ ബാഹുല്ലികപിണ്ഡപാതികാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അസുകോ ഉപാസകോ ഉപാസികാ അമച്ചോ അമച്ചധീതാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനകാമാ’’തി വദന്തി, സോ ഗണ്ഹാവുസോ, പത്തചീവരന്തി ഗമനസജ്ജോവ ഹോതീതി നിച്ചബ്യാവടോ, തസ്സേവ തേ പച്ചയാ പലിബോധാ ഹോന്തി. തേന ഗണം പഹായ യത്ഥ നം ന ജാനന്തി, തത്ഥ ഏകകേന ചരിതബ്ബം. ഏവം സോ പലിബോധോ ഉപച്ഛിജ്ജതീതി.

ഗണോതി സുത്തന്തികഗണോ വാ ആഭിധമ്മികഗണോ വാ, യോ തസ്സ ഉദ്ദേസം വാ പരിപുച്ഛം വാ ദേന്തോ സമണധമ്മസ്സ ഓകാസം ന ലഭതി, തസ്സേവ ഗണോ പലിബോധോ ഹോതി, തേന സോ ഏവം ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. സചേ തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹു ഗഹിതം ഹോതി, അപ്പം അവസിട്ഠം, തം നിട്ഠപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിതബ്ബം. സചേ അപ്പം ഗഹിതം, ബഹു അവസിട്ഠം, യോജനതോ പരം അഗന്ത്വാ അന്തോയോജനപരിച്ഛേദേ അഞ്ഞം ഗണവാചകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമേ ആയസ്മാ ഉദ്ദേസാദീഹി സങ്ഗണ്ഹതൂ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവം അലഭമാനേന ‘‘മയ്ഹമാവുസോ, ഏകം കിച്ചം അത്ഥി, തുമ്ഹേ യഥാഫാസുകട്ഠാനാനി ഗച്ഛഥാ’’തി ഗണം പഹായ അത്തനോ കമ്മം കത്തബ്ബന്തി.

കമ്മന്തി നവകമ്മം. തം കരോന്തേന വഡ്ഢകീആദീഹി ലദ്ധാലദ്ധം ജാനിതബ്ബം, കതാകതേ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിതബ്ബന്തി സബ്ബദാ പലിബോധോ ഹോതി. സോപി ഏവം ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, സചേ അപ്പം അവസിട്ഠം ഹോതി നിട്ഠപേതബ്ബം. സചേ ബഹു, സങ്ഘികഞ്ചേ നവകമ്മം, സങ്ഘസ്സ വാ സങ്ഘഭാരഹാരകഭിക്ഖൂനം വാ നിയ്യാദേതബ്ബം. അത്തനോ സന്തകഞ്ചേ, അത്തനോ ഭാരഹാരകാനം നിയ്യാദേതബ്ബം. താദിസേ അലഭന്തേന സങ്ഘസ്സ പരിച്ചജിത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി.

അദ്ധാനന്തി മഗ്ഗഗമനം. യസ്സ ഹി കത്ഥചി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ വാ ഹോതി, പച്ചയജാതം വാ കിഞ്ചി ലദ്ധബ്ബം ഹോതി. സചേ തം അലഭന്തോ ന സക്കോതി അധിവാസേതും, അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സപി ഗമികചിത്തം നാമ ദുപ്പടിവിനോദനീയം ഹോതി, തസ്മാ ഗന്ത്വാ തം കിച്ചം തീരേത്വാവ സമണധമ്മേ ഉസ്സുക്കം കാതബ്ബന്തി.

ഞാതീതി വിഹാരേ ആചരിയുപജ്ഝായസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകസമാനാചരിയകാ, ഘരേ മാതാ പിതാ ഭാതാതി ഏവമാദികാ. തേ ഗിലാനാ ഇമസ്സ പലിബോധാ ഹോന്തി, തസ്മാ സോ പലിബോധോ ഉപട്ഠഹിത്വാ തേസം പാകതികകരണേന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ഉപജ്ഝായോ താവ ഗിലാനോ സചേ ലഹും ന വുട്ഠാതി, യാവജീവമ്പി പടിജഗ്ഗിതബ്ബോ. തഥാ പബ്ബജ്ജാചരിയോ ഉപസമ്പദാചരിയോ സദ്ധിവിഹാരികോ ഉപസമ്പാദിതപബ്ബാജിതഅന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകാ ച. നിസ്സയാചരിയഉദ്ദേസാചരിയനിസ്സയന്തേവാസികഉദ്ദേസന്തേവാസികസമാനാചരിയകാ പന യാവ നിസ്സയഉദ്ദേസാ അനുപച്ഛിന്നാ, താവ പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ. പഹോന്തേന തതോ ഉദ്ധമ്പി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ ഏവ. മാതാപിതൂസു ഉപജ്ഝായേ വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബം. സചേപി ഹി തേ രജ്ജേ ഠിതാ ഹോന്തി, പുത്തതോ ച ഉപട്ഠാനം പച്ചാസീസന്തി, കാതബ്ബമേവ. അഥ തേസം ഭേസജ്ജം നത്ഥി, അത്തനോ സന്തകം ദാതബ്ബം. അസതി ഭിക്ഖാചരിയായ പരിയേസിത്വാപി ദാതബ്ബമേവ. ഭാതുഭഗിനീനം പന തേസം സന്തകമേവ യോജേത്വാ ദാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി അത്തനോ സന്തകം താവകാലികം ദത്വാ പച്ഛാ ലഭന്തേന ഗണ്ഹിതബ്ബം. അലഭന്തേന ന ചോദേതബ്ബാ. അഞ്ഞാതകസ്സ ഭഗിനിസാമികസ്സ ഭേസജ്ജം നേവ കാതും ന ദാതും വട്ടതി. ‘‘തുയ്ഹം സാമികസ്സ ദേഹീ’’തി വത്വാ പന ഭഗിനിയാ ദാതബ്ബം. ഭാതുജായായപി ഏസേവ നയോ. തേസം പന പുത്താ ഇമസ്സ ഞാതകാ ഏവാതി തേസം കാതും വട്ടതീതി.

ആബാധോതി യോകോചി രോഗോ. സോ ബാധയമാനോ പലിബോധോ ഹോതി, തസ്മാ ഭേസജ്ജകരണേന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. സചേ പന കതിപാഹം ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സപി ന വൂപസമ്മതി, നാഹം തുയ്ഹം ദാസോ, ന ഭടകോ, തംയേവ ഹി പോസേന്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ദുക്ഖം പത്തോതി അത്തഭാവം ഗരഹിത്വാ സമണധമ്മോ കാതബ്ബോതി.

ഗന്ഥോതി പരിയത്തിഹരണം. തം സജ്ഝായാദീഹി നിച്ചബ്യാവടസ്സ പലിബോധോ ഹോതി, ന ഇതരസ്സ. തത്രിമാനി വത്ഥൂനി –

മജ്ഝിമഭാണകദേവത്ഥേരോ കിര മലയവാസിദേവത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ കമ്മട്ഠാനം യാചി. ഥേരോ കീദിസോസി, ആവുസോ, പരിയത്തിയന്തി പുച്ഛി. മജ്ഝിമോ മേ, ഭന്തേ, പഗുണോതി. ആവുസോ, മജ്ഝിമോ നാമേസോ ദുപ്പരിഹാരോ, മൂലപണ്ണാസം സജ്ഝായന്തസ്സ മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ ആഗച്ഛതി, തം സജ്ഝായന്തസ്സ ഉപരിപണ്ണാസകോ. കുതോ തുയ്ഹം കമ്മട്ഠാനന്തി? ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ലഭിത്വാ പുന ന ഓലോകേസ്സാമീതി കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഏകൂനവീസതിവസ്സാനി സജ്ഝായം അകത്വാ വീസതിമേ വസ്സേ അരഹത്തം പത്വാ സജ്ഝായത്ഥായ ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ‘‘വീസതി മേ, ആവുസോ, വസ്സാനി പരിയത്തിം അനോലോകേന്തസ്സ, അപിച ഖോ കതപരിചയോ അഹമേത്ഥ ആരഭഥാ’’തി വത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ഏകബ്യഞ്ജനേപിസ്സ കങ്ഖാ നാഹോസി.

കരുളിയഗിരിവാസീനാഗത്ഥേരോപി അട്ഠാരസവസ്സാനി പരിയത്തിം ഛഡ്ഡേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ധാതുകഥം ഉദ്ദിസി. തേസം ഗാമവാസികത്ഥേരേഹി സദ്ധിം സംസന്ദേന്താനം ഏകപഞ്ഹോപി ഉപ്പടിപാടിയാ ആഗതോ നാഹോസി.

മഹാവിഹാരേപി തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ നാമ അട്ഠകഥം അനുഗ്ഗഹേത്വാവ പഞ്ചനികായമണ്ഡലേ തീണി പിടകാനി പരിവത്തേസ്സാമീതി സുവണ്ണഭേരിം പഹരാപേസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കതമാചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ, അത്തനോ ആചരിയുഗ്ഗഹഞ്ഞേവ വദതു, ഇതരഥാ വത്തും ന ദേമാതി ആഹ. ഉപജ്ഝായോപി നം അത്തനോ ഉപട്ഠാനമാഗതം പുച്ഛി ‘‘ത്വമാവുസോ, ഭേരിം പഹരാപേസീ’’തി? ആമ, ഭന്തേ. കിം കാരണാതി? പരിയത്തിം, ഭന്തേ, പരിവത്തേസ്സാമീതി. ആവുസോ അഭയ, ആചരിയാ ഇദം പദം കഥം വദന്തീതി? ഏവം വദന്തി, ഭന്തേതി. ഥേരോ ഹുന്തി പടിബാഹി. പുന സോ അഞ്ഞേന അഞ്ഞേന പരിയായേന ഏവം വദന്തി ഭന്തേതി തിക്ഖത്തും ആഹ. ഥേരോ സബ്ബം ഹുന്തി പടിബാഹിത്വാ ‘‘ആവുസോ, തയാ പഠമം കഥിതോ ഏവ ആചരിയമഗ്ഗോ, ആചരിയമുഖതോ പന അനുഗ്ഗഹിതത്താ ‘ഏവം ആചരിയാ വദന്തീ’തി സണ്ഠാതും നാസക്ഖി. ഗച്ഛ അത്തനോ ആചരിയാനം സന്തികേ സുണാഹീ’’തി. കുഹിം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമീതി? ഗങ്ഗായ പരതോ രോഹണജനപദേ തുലാധാരപബ്ബതവിഹാരേ സബ്ബപരിയത്തികോ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ നാമ വസതി, തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാതി. സാധു, ഭന്തേതി ഥേരം വന്ദിത്വാ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി. ഥേരോ കസ്മാ ആഗതോസീതി പുച്ഛി. ധമ്മം സോതും, ഭന്തേതി. ആവുസോ അഭയ, ദീഘമജ്ഝിമേസു മം കാലേന കാലം പുച്ഛന്തി. അവസേസം പന മേ തിംസമത്താനി വസ്സാനി ന ഓലോകിതപുബ്ബം. അപിച ത്വം രത്തിം മമ സന്തികേ പരിവത്തേഹി. അഹം തേ ദിവാ കഥയിസ്സാമീതി. സോ സാധു, ഭന്തേതി തഥാ അകാസി. പരിവേണദ്വാരേ മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ ഗാമവാസിനോ ദിവസേ ദിവസേ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആഗച്ഛന്തി. ഥേരോ രത്തിം പരിവത്തി. തം ദിവാ കഥയന്തോ അനുപുബ്ബേന ദേസനം നിട്ഠപേത്വാ അഭയത്ഥേരസ്സ സന്തികേ തട്ടികായ നിസീദിത്വാ ‘‘ആവുസോ, മയ്ഹം കമ്മട്ഠാനം കഥേഹീ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, കിം ഭണഥ, നനു മയാ തുമ്ഹാകമേവ സന്തികേ സുതം? കിമഹം തുമ്ഹേഹി അഞ്ഞാതം കഥേസ്സാമീതി? തതോ നം ഥേരോ അഞ്ഞോ ഏസ, ആവുസോ, ഗതകസ്സ മഗ്ഗോ നാമാതി ആഹ. അഭയഥേരോ കിര തദാ സോതാപന്നോ ഹോതി. അഥസ്സ സോ കമ്മട്ഠാനം ദത്വാ ആഗന്ത്വാ ലോഹപാസാദേ ധമ്മം പരിവത്തേന്തോ ഥേരോ പരിനിബ്ബുതോതി അസ്സോസി. സുത്വാ ‘‘ആഹരഥാവുസോ, ചീവര’’ന്തി ചീവരം പാരുപിത്വാ ‘‘അനുച്ഛവികോ, ആവുസോ, അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ. ആചരിയോ നോ, ആവുസോ, ഉജു ആജാനീയോ. സോ അത്തനോ ധമ്മന്തേവാസികസ്സ സന്തികേ തട്ടികായ നിസീദിത്വാ ‘മയ്ഹം കമ്മട്ഠാനം കഥേഹീ’തി ആഹ. അനുച്ഛവികോ, ആവുസോ, ഥേരസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗോ’’തി. ഏവരൂപാനം ഗന്ഥോ പലിബോധോ ന ഹോതീതി.

ഇദ്ധീതി പോഥുജ്ജനികാ ഇദ്ധി. സാ ഹി ഉത്താനസേയ്യകദാരകോ വിയ തരുണസസ്സം വിയ ച ദുപ്പരിഹാരാ ഹോതി. അപ്പമത്തകേനേവ ഭിജ്ജതി. സാ പന വിപസ്സനായ പലിബോധോ ഹോതി, ന സമാധിസ്സ, സമാധിം പത്വാ പത്തബ്ബതോ. തസ്മാ വിപസ്സനത്ഥികേന ഇദ്ധിപലിബോധോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ഇതരേന അവസേസാതി അയം താവ പലിബോധകഥായ വിത്ഥാരോ.

കമ്മട്ഠാനദായകവണ്ണനാ

൪൨. കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാതി ഏത്ഥ പന ദുവിധം കമ്മട്ഠാനം സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനഞ്ച. തത്ഥ സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം നാമ ഭിക്ഖുസങ്ഘാദീസു മേത്താ മരണസ്സതി ച. അസുഭസഞ്ഞാതിപി ഏകേ.

കമ്മട്ഠാനികേന ഹി ഭിക്ഖുനാ പഠമം താവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സീമട്ഠകഭിക്ഖുസങ്ഘേ സുഖിതാ ഹോന്തു അബ്യാപജ്ജാതി മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. തതോ സീമട്ഠകദേവതാസു. തതോ ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരജനേ. തതോ തത്ഥ മനുസ്സേ ഉപാദായ സബ്ബസത്തേസു. സോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തായ സഹവാസീനം മുദുചിത്തതം ജനേതി. അഥസ്സ തേ സുഖസംവാസാ ഹോന്തി. സീമട്ഠകദേവതാസു മേത്തായ മുദുകതചിത്താഹി ദേവതാഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുസംവിഹിതരക്ഖോ ഹോതി. ഗോചരഗാമമ്ഹി ഇസ്സരജനേ മേത്തായ മുദുകതചിത്തസന്താനേഹി ഇസ്സരേഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുരക്ഖിതപരിക്ഖാരോ ഹോതി. തത്ഥ മനുസ്സേസു മേത്തായ പസാദിതചിത്തേഹി തേഹി അപരിഭൂതോ ഹുത്വാ വിചരതി. സബ്ബസത്തേസു മേത്തായ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതചാരോ ഹോതി. മരണസ്സതിയാ പന അവസ്സം മയാ മരിതബ്ബന്തി ചിന്തേന്തോ അനേസനം പഹായ ഉപരൂപരി വഡ്ഢമാനസംവേഗോ അനോലീനവുത്തികോ ഹോതി. അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതചിത്തസ്സ പനസ്സ ദിബ്ബാനിപി ആരമ്മണാനി ലോഭവസേന ചിത്തം ന പരിയാദിയന്തി.

ഏവം ബഹൂപകാരത്താ സബ്ബത്ഥ അത്ഥയിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ച അധിപ്പേതസ്സ യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ ഠാനഞ്ചാതി സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനന്തി വുച്ചതി.

ചത്താലീസായ പന കമ്മട്ഠാനേസു യം യസ്സ ചരിയാനുകൂലം, തം തസ്സ നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താ ഉപരിമസ്സ ച ഉപരിമസ്സ ഭാവനാകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. ഇതി ഇമം ദുവിധമ്പി കമ്മട്ഠാനം യോ ദേതി, അയം കമ്മട്ഠാനദായകോ നാമ. തം കമ്മട്ഠാനദായകം.

കല്യാണമിത്തന്തി –

പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോതി. (അ. നി. ൭.൩൭);

ഏവമാദിഗുണസമന്നാഗതം ഏകന്തേന ഹിതേസിം വുദ്ധിപക്ഖേ ഠിതം കല്യാണമിത്തം.

‘‘മമം ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨) ആദിവചനതോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോയേവ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ കല്യാണമിത്തോ. തസ്മാ തസ്മിം സതി തസ്സേവ ഭഗവതോ സന്തികേ ഗഹിതകമ്മട്ഠാനം സുഗഹിതം ഹോതി. പരിനിബ്ബുതേ പന തസ്മിം അസീതിയാ മഹാസാവകേസു യോ ധരതി, തസ്സ സന്തികേ ഗഹേതും വട്ടതി. തസ്മിം അസതി യം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതുകാമോ ഹോതി, തസ്സേവ വസേന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ആസവക്ഖയപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ സന്തികേ ഗഹേതബ്ബം.

കിം പന ഖീണാസവോ അഹം ഖീണാസവോതി അത്താനം പകാസേതീതി? കിം വത്തബ്ബം, കാരകഭാവം ഹി ജാനിത്വാ പകാസേതി. നനു അസ്സഗുത്തത്ഥേരോ ആരദ്ധകമ്മട്ഠാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘കമ്മട്ഠാനകാരകോ അയ’’ന്തി ജാനിത്വാ ആകാസേ ചമ്മഖണ്ഡം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ കമ്മട്ഠാനം കഥേസീതി.

തസ്മാ സചേ ഖീണാസവം ലഭതി, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ ലഭതി, അനാഗാമിസകദാഗാമിസോതാപന്നഝാനലാഭീപുഥുജ്ജനതിപിടകധരദ്വിപിടകധരഏകപിടകധരേസു പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ സന്തികേ. ഏകപിടകധരേപി അസതി യസ്സ ഏകസങ്ഗീതിപി അട്ഠകഥായ സദ്ധിം പഗുണാ, അയഞ്ച ലജ്ജീ ഹോതി, തസ്സ സന്തികേ ഗഹേതബ്ബം. ഏവരൂപോ ഹി തന്തിധരോ വംസാനുരക്ഖകോ പവേണീപാലകോ ആചരിയോ ആചരിയമതികോവ ഹോതി, ന അത്തനോമതികോ ഹോതി. തേനേവ പോരാണകത്ഥേരാ ‘‘ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതി ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി തിക്ഖത്തും ആഹംസു.

പുബ്ബേ വുത്തഖീണാസവാദയോ ചേത്ഥ അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ ആചിക്ഖന്തി. ബഹുസ്സുതോ പന തം തം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാനം വിസോധിതത്താ ഇതോ ചിതോ ച സുത്തഞ്ച കാരണഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ സപ്പായാസപ്പായം യോജേത്വാ ഗഹനട്ഠാനേ ഗച്ഛന്തോ മഹാഹത്ഥീ വിയ മഹാമഗ്ഗം ദസ്സേന്തോ കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സതി. തസ്മാ ഏവരൂപം കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ വത്തപടിപത്തിം കത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതബ്ബം.

സചേ പനേതം ഏകവിഹാരേയേവ ലഭതി, ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ ലഭതി, യത്ഥ സോ വസതി, തത്ഥ ഗന്തബ്ബം. ഗച്ഛന്തേന ച ന ധോതമക്ഖിതേഹി പാദേഹി ഉപാഹനാ ആരൂഹിത്വാ ഛത്തം ഗഹേത്വാ തേലനാളിമധുഫാണിതാദീനി ഗാഹാപേത്വാ അന്തേവാസികപരിവുതേന ഗന്തബ്ബം. ഗമികവത്തം പന പൂരേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരം സയമേവ ഗഹേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ യം യം വിഹാരം പവിസതി സബ്ബത്ഥ വത്തപടിപത്തിം കുരുമാനേന സല്ലഹുകപരിക്ഖാരേന പരമസല്ലേഖവുത്തിനാ ഹുത്വാ ഗന്തബ്ബം.

തം വിഹാരം പവിസന്തേന അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ഗഹേത്വാ പവിസിതബ്ബം, ന ച ‘‘മുഹുത്തം വിസ്സമേത്വാ പാദധോവനമക്ഖനാദീനി കത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം പരിവേണം പവിസിതബ്ബം. കസ്മാ? സചേ ഹിസ്സ തത്ര ആചരിയസ്സ വിസഭാഗാ ഭിക്ഖൂ ഭവേയ്യും, തേ ആഗമനകാരണം പുച്ഛിത്വാ ആചരിയസ്സ അവണ്ണം പകാസേത്വാ ‘‘നട്ഠോസി, സചേ തസ്സ സന്തികം ആഗതോ’’തി വിപ്പടിസാരം ഉപ്പാദേയ്യും, യേന തതോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തസ്മാ ആചരിയസ്സ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഉജുകം തത്ഥേവ ഗന്തബ്ബം.

സചേ ആചരിയോ ദഹരതരോ ഹോതി, പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണാദീനി ന സാദിതബ്ബാനി. സചേ വുഡ്ഢതരോ ഹോതി, ഗന്ത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഠാതബ്ബം. ‘‘നിക്ഖിപാവുസോ, പത്തചീവര’’ന്തി വുത്തേന നിക്ഖിപിതബ്ബം. ‘‘പാനീയം പിവാ’’തി വുത്തേന സചേ ഇച്ഛതി പാതബ്ബം. ‘‘പാദേ ധോവാഹീ’’തി വുത്തേന ന താവ പാദാ ധോവിതബ്ബാ. സചേ ഹി ആചരിയേന ആഭതം ഉദകം ഭവേയ്യ, ന സാരുപ്പം സിയാ. ‘‘ധോവാഹാവുസോ, ന മയാ ആഭതം, അഞ്ഞേഹി ആഭത’’ന്തി വുത്തേന പന യത്ഥ ആചരിയോ ന പസ്സതി, ഏവരൂപേ പടിച്ഛന്നേ വാ ഓകാസേ, അബ്ഭോകാസേ വിഹാരസ്സാപി വാ ഏകമന്തേ നിസീദിത്വാ പാദാ ധോവിതബ്ബാ.

സചേ ആചരിയോ തേലനാളിം ആഹരതി ഉട്ഠഹിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി സക്കച്ചം ഗഹേതബ്ബാ. സചേ ഹി ന ഗണ്ഹേയ്യ, ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഇതോ ഏവ പട്ഠായ സമ്ഭോഗം കോപേതീ’’തി ആചരിയസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ഭവേയ്യ. ഗഹേത്വാ പന ന ആദിതോവ പാദാ മക്ഖേതബ്ബാ. സചേ ഹി തം ആചരിയസ്സ ഗത്തബ്ഭഞ്ജനതേലം ഭവേയ്യ, ന സാരുപ്പം സിയാ. തസ്മാ സീസം മക്ഖേത്വാ ഖന്ധാദീനി മക്ഖേതബ്ബാനി. ‘‘സബ്ബപാരിഹാരിയതേലമിദം, ആവുസോ, പാദേപി മക്ഖേഹീ’’തി വുത്തേന പന ഥോകം സീസേ കത്വാ പാദേ മക്ഖേത്വാ ‘‘ഇമം തേലനാളിം ഠപേമി, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ആചരിയേ ഗണ്ഹന്തേ ദാതബ്ബാ.

ആഗതദിവസതോ പട്ഠായ കമ്മട്ഠാനം മേ, ഭന്തേ, കഥേഥ ഇച്ചേവം ന വത്തബ്ബം. ദുതിയദിവസതോ പന പട്ഠായ സചേ ആചരിയസ്സ പകതിഉപട്ഠാകോ അത്ഥി, തം യാചിത്വാ വത്തം കാതബ്ബം. സചേ യാചിതോപി ന ദേതി, ഓകാസേ ലദ്ധേയേവ കാതബ്ബം. കരോന്തേന ഖുദ്ദകമജ്ഝിമമഹന്താനി തീണി ദന്തകട്ഠാനി ഉപനാമേതബ്ബാനി. സീതം ഉണ്ഹന്തി ദുവിധം മുഖധോവനഉദകഞ്ച ന്ഹാനോദകഞ്ച പടിയാദേതബ്ബം. തതോ യം ആചരിയോ തീണി ദിവസാനി പരിഭുഞ്ജതി, താദിസമേവ നിച്ചം ഉപനാമേതബ്ബം. നിയമം അകത്വാ യം വാ തം വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ യഥാലദ്ധം ഉപനാമേതബ്ബം. കിം ബഹുനാ വുത്തേന? യം തം ഭഗവതാ ‘‘അന്തേവാസികേന, ഭിക്ഖവേ, ആചരിയമ്ഹി സമ്മാ വത്തിതബ്ബം. തത്രായം സമ്മാ വത്തനാ, കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ദന്തകട്ഠം ദാതബ്ബം, മുഖോദകം ദാതബ്ബം, ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം. സചേ യാഗു ഹോതി, ഭാജനം ധോവിത്വാ യാഗു ഉപനാമേതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൭൮) ആദികം ഖന്ധകേ സമ്മാവത്തം പഞ്ഞത്തം, തം സബ്ബമ്പി കാതബ്ബം.

ഏവം വത്തസമ്പത്തിയാ ഗരും ആരാധയമാനേന സായം വന്ദിത്വാ യാഹീതി വിസ്സജ്ജിതേന ഗന്തബ്ബം, യദാ സോ കിസ്സാഗതോസീതി പുച്ഛതി, തദാ ആഗമനകാരണം കഥേതബ്ബം. സചേ സോ നേവ പുച്ഛതി, വത്തം പന സാദിയതി, ദസാഹേ വാ പക്ഖേ വാ വീതിവത്തേ ഏകദിവസം വിസ്സജ്ജിതേനാപി അഗന്ത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ ആഗമനകാരണം ആരോചേതബ്ബം. അകാലേ വാ ഗന്ത്വാ കിമത്ഥമാഗതോസീതി പുട്ഠേന ആരോചേതബ്ബം. സചേ സോ പാതോവ ആഗച്ഛാതി വദതി, പാതോവ ഗന്തബ്ബം.

സചേ പനസ്സ തായ വേലായ പിത്താബാധേന വാ കുച്ഛി പരിഡയ്ഹതി, അഗ്ഗിമന്ദതായ വാ ഭത്തം ന ജീരതി, അഞ്ഞോ വാ കോചി രോഗോ ബാധതി, തം യഥാഭൂതം ആവികത്വാ അത്തനോ സപ്പായവേലം ആരോചേത്വാ തായ വേലായ ഉപസങ്കമിതബ്ബം. അസപ്പായവേലായ ഹി വുച്ചമാനമ്പി കമ്മട്ഠാനം ന സക്കാ ഹോതി മനസികാതുന്തി. അയം കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാതി ഏത്ഥ വിത്ഥാരോ.

ചരിയാവണ്ണനാ

൪൩. ഇദാനി അത്തനോ ചരിയാനുകൂലന്തി ഏത്ഥ ചരിയാതി ഛ ചരിയാ രാഗചരിയാ, ദോസചരിയാ, മോഹചരിയാ, സദ്ധാചരിയാ, ബുദ്ധിചരിയാ, വിതക്കചരിയാതി. കേചി പന രാഗാദീനം സംസഗ്ഗസന്നിപാതവസേന അപരാപി ചതസ്സോ, തഥാ സദ്ധാദീനന്തി ഇമാഹി അട്ഠഹി സദ്ധിം ചുദ്ദസ ഇച്ഛന്തി. ഏവം പന ഭേദേ വുച്ചമാനേ രാഗാദീനം സദ്ധാദീഹിപി സംസഗ്ഗം കത്വാ അനേകാ ചരിയാ ഹോന്തി, തസ്മാ സങ്ഖേപേന ഛളേവ ചരിയാ വേദിതബ്ബാ. ചരിയാ, പകതി, ഉസ്സന്നതാതി അത്ഥതോ ഏകം. താസം വസേന ഛളേവ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി രാഗചരിതോ, ദോസചരിതോ, മോഹചരിതോ, സദ്ധാചരിതോ, ബുദ്ധിചരിതോ, വിതക്കചരിതോതി.

തത്ഥ യസ്മാ രാഗചരിതസ്സ കുസലപ്പവത്തിസമയേ സദ്ധാ ബലവതീ ഹോതി, രാഗസ്സ ആസന്നഗുണത്താ. യഥാ ഹി അകുസലപക്ഖേ രാഗോ സിനിദ്ധോ നാതിലൂഖോ, ഏവം കുസലപക്ഖേ സദ്ധാ. യഥാ രാഗോ വത്ഥുകാമേ പരിയേസതി, ഏവം സദ്ധാ സീലാദിഗുണേ. യഥാ രാഗോ അഹിതം ന പരിച്ചജതി, ഏവം സദ്ധാ ഹിതം ന പരിച്ചജതി, തസ്മാ രാഗചരിതസ്സ സദ്ധാചരിതോ സഭാഗോ.

യസ്മാ പന ദോസചരിതസ്സ കുസലപ്പവത്തിസമയേ പഞ്ഞാ ബലവതീ ഹോതി, ദോസസ്സ ആസന്നഗുണത്താ. യഥാ ഹി അകുസലപക്ഖേ ദോസോ നിസ്സിനേഹോ ന ആരമ്മണം അല്ലീയതി, ഏവം കുസലപക്ഖേ പഞ്ഞാ. യഥാ ച ദോസോ അഭൂതമ്പി ദോസമേവ പരിയേസതി, ഏവം പഞ്ഞാ ഭൂതം ദോസമേവ. യഥാ ദോസോ സത്തപരിവജ്ജനാകാരേന പവത്തതി, ഏവം പഞ്ഞാ സങ്ഖാരപരിവജ്ജനാകാരേന, തസ്മാ ദോസചരിതസ്സ ബുദ്ധിചരിതോ സഭാഗോ.

യസ്മാ പന മോഹചരിതസ്സ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ വായമമാനസ്സ യേഭുയ്യേന അന്തരായകരാ വിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തി, മോഹസ്സ ആസന്നലക്ഖണത്താ. യഥാ ഹി മോഹോ പരിബ്യാകുലതായ അനവട്ഠിതോ, ഏവം വിതക്കോ നാനപ്പകാരവിതക്കനതായ. യഥാ ച മോഹോ അപരിയോഗാഹണതായ ചഞ്ചലോ. തഥാ വിതക്കോ ലഹുപരികപ്പനതായ, തസ്മാ മോഹചരിതസ്സ വിതക്കചരിതോ സഭാഗോതി.

അപരേ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അപരാപി തിസ്സോ ചരിയാ വദന്തി. തത്ഥ തണ്ഹാ രാഗോയേവ, മാനോ ച തംസമ്പയുത്തോതി തദുഭയം രാഗചരിയം നാതിവത്തതി. മോഹനിദാനത്താ ച ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിചരിയാ മോഹചരിയമേവ അനുപതതി.

൪൪. താ പനേതാ ചരിയാ കിന്നിദാനാ? കഥഞ്ച ജാനിതബ്ബം ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോ, അയം പുഗ്ഗലോ ദോസാദീസു അഞ്ഞതരചരിതോ’’തി? കിം ചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കിം സപ്പായന്തി?

തത്ര പുരിമാ താവ തിസ്സോ ചരിയാ പുബ്ബാചിണ്ണനിദാനാ, ധാതുദോസനിദാനാ ചാതി ഏകച്ചേ വദന്തി. പുബ്ബേ കിര ഇട്ഠപ്പയോഗസുഭകമ്മബഹുലോ രാഗചരിതോ ഹോതി, സഗ്ഗാ വാ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നോ. പുബ്ബേ ഛേദനവധബന്ധനവേരകമ്മബഹുലോ ദോസചരിതോ ഹോതി, നിരയനാഗയോനീഹി വാ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നോ. പുബ്ബേ മജ്ജപാനബഹുലോ സുതപരിപുച്ഛാവിഹീനോ ച മോഹചരിതോ ഹോതി, തിരച്ഛാനയോനിയാ വാ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നോതി ഏവം പുബ്ബാചിണ്ണനിദാനാതി വദന്തി. ദ്വിന്നം പന ധാതൂനം ഉസ്സന്നത്താ പുഗ്ഗലോ മോഹചരിതോ ഹോതി പഥവീധാതുയാ ച ആപോധാതുയാ ച. ഇതരാസം ദ്വിന്നം ഉസ്സന്നത്താ ദോസചരിതോ. സബ്ബാസം സമത്താ പന രാഗചരിതോതി. ദോസേസു ച സേമ്ഹാധികോ രാഗചരിതോ ഹോതി. വാതാധികോ മോഹചരിതോ. സേമ്ഹാധികോ വാ മോഹചരിതോ. വാതാധികോ രാഗചരിതോതി ഏവം ധാതുദോസനിദാനാതി വദന്തി.

തത്ഥ യസ്മാ പുബ്ബേ ഇട്ഠപ്പയോഗസുഭകമ്മബഹുലാപി സഗ്ഗാ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നാപി ച ന സബ്ബേ രാഗചരിതായേവ ഹോന്തി, ന ഇതരേ വാ ദോസമോഹചരിതാ. ഏവം ധാതൂനഞ്ച യഥാവുത്തേനേവ നയേന ഉസ്സദനിയമോ നാമ നത്ഥി. ദോസനിയമേ ച രാഗമോഹദ്വയമേവ വുത്തം, തമ്പി ച പുബ്ബാപരവിരുദ്ധമേവ. സദ്ധാചരിയാദീസു ച ഏകിസ്സാപി നിദാനം ന വുത്തമേവ. തസ്മാ സബ്ബമേതം അപരിച്ഛിന്നവചനം.

അയം പനേത്ഥ അട്ഠകഥാചരിയാനം മതാനുസാരേന വിനിച്ഛയോ, വുത്തഞ്ഹേതം ഉസ്സദകിത്തനേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮) ‘‘ഇമേ സത്താ പുബ്ബഹേതുനിയാമേന ലോഭുസ്സദാ ദോസുസ്സദാ മോഹുസ്സദാ അലോഭുസ്സദാ അദോസുസ്സദാ അമോഹുസ്സദാ ച ഹോന്തി.

യസ്സ ഹി കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭോ ബലവാ ഹോതി അലോഭോ മന്ദോ, അദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ദോസമോഹാ മന്ദാ, തസ്സ മന്ദോ അലോഭോ ലോഭം പരിയാദാതും ന സക്കോതി. അദോസാമോഹാ പന ബലവന്തോ ദോസമോഹേ പരിയാദാതും സക്കോതി. തസ്മാ സോ തേന കമ്മേന ദിന്നപടിസന്ധിവസേന നിബ്ബത്തോ ലുദ്ധോ ഹോതി സുഖസീലോ അക്കോധനോ പഞ്ഞവാ വജിരൂപമഞാണോ.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭദോസാ ബലവന്തോ ഹോന്തി അലോഭാദോസാ മന്ദാ, അമോഹോ ബലവാ മോഹോ മന്ദോ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച. പഞ്ഞവാ പന ഹോതി വജിരൂപമഞാണോ ദത്താഭയത്ഥേരോ വിയ.

യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ ലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദന്ധോ ച, സീലകോ പന ഹോതി അക്കോധനോ (ബാകുലത്ഥേരോ വിയ).

തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി ലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി അലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ ലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി ദുട്ഠോ ച മൂള്ഹോ ച.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ അപ്പകിലേസോ ഹോതി ദിബ്ബാരമ്മണമ്പി ദിസ്വാ നിച്ചലോ, ദുട്ഠോ പന ഹോതി ദന്ധപഞ്ഞോ ച.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭാദോസമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി അദുട്ഠോ സീലകോ ച, ദന്ധോ പന ഹോതി.

തഥാ യസ്സ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ അലോഭദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ഇതരേ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ അലുദ്ധോ ചേവ ഹോതി പഞ്ഞവാ ച, ദുട്ഠോ ച പന ഹോതി കോധനോ.

യസ്സ പന കമ്മായൂഹനക്ഖണേ തയോപി അലോഭാദോസാമോഹാ ബലവന്തോ ഹോന്തി ലോഭാദയോ മന്ദാ, സോ പുരിമനയേനേവ മഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരോ വിയ അലുദ്ധോ അദുട്ഠോ പഞ്ഞവാ ച ഹോതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച യോ ലുദ്ധോതി വുത്തോ, അയം രാഗചരിതോ. ദുട്ഠദന്ധാ ദോസമോഹചരിതാ. പഞ്ഞവാ ബുദ്ധിചരിതോ. അലുദ്ധഅദുട്ഠാ പസന്നപകതിതായ സദ്ധാചരിതാ. യഥാ വാ അമോഹപരിവാരേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തോ ബുദ്ധിചരിതോ, ഏവം ബലവസദ്ധാപരിവാരേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തോ സദ്ധാചരിതോ. കാമവിതക്കാദിപരിവാരേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തോ വിതക്കചരിതോ. ലോഭാദിനാ വോമിസ്സപരിവാരേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തോ വോമിസ്സചരിതോതി. ഏവം ലോഭാദീസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരപരിവാരം പടിസന്ധിജനകം കമ്മം ചരിയാനം നിദാനന്തി വേദിതബ്ബം.

൪൫. യം പന വുത്തം കഥഞ്ച ജാനിതബ്ബം അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോതിആദി. തത്രായം നയോ.

ഇരിയാപഥതോ കിച്ചാ, ഭോജനാ ദസ്സനാദിതോ;

ധമ്മപ്പവത്തിതോ ചേവ, ചരിയായോ വിഭാവയേതി.

തത്ഥ ഇരിയാപഥതോതി രാഗചരിതോ ഹി പകതിഗമനേന ഗച്ഛന്തോ ചാതുരിയേന ഗച്ഛതി, സണികം പാദം നിക്ഖിപതി, സമം നിക്ഖിപതി, സമം ഉദ്ധരതി, ഉക്കുടികഞ്ചസ്സ പദം ഹോതി. ദോസചരിതോ പാദഗ്ഗേഹി ഖണന്തോ വിയ ഗച്ഛതി, സഹസാ പാദം നിക്ഖിപതി, സഹസാ ഉദ്ധരതി, അനുകഡ്ഢിതഞ്ചസ്സ പദം ഹോതി. മോഹചരിതോ പരിബ്യാകുലായ ഗതിയാ ഗച്ഛതി, ഛമ്ഭിതോ വിയ പദം നിക്ഖിപതി, ഛമ്ഭിതോ വിയ ഉദ്ധരതി, സഹസാനുപീളിതഞ്ചസ്സ പദം ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം മാഗണ്ഡിയസുത്തുപ്പത്തിയം –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി അനുകഡ്ഢിതം പദം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം,

വിവട്ടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി.

ഠാനമ്പി രാഗചരിതസ്സ പാസാദികം ഹോതി മധുരാകാരം, ദോസചരിതസ്സ ഥദ്ധാകാരം, മോഹചരിതസ്സ ആകുലാകാരം. നിസജ്ജായപി ഏസേവ നയോ. രാഗചരിതോ ച അതരമാനോ സമം സേയ്യം പഞ്ഞപേത്വാ സണികം നിപജ്ജിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സമോധായ പാസാദികേന ആകാരേന സയതി, വുട്ഠാപിയമാനോ ച സീഘം അവുട്ഠായ സങ്കിതോ വിയ സണികം പടിവചനം ദേതി. ദോസചരിതോ തരമാനോ യഥാ വാ തഥാ വാ സേയ്യം പഞ്ഞപേത്വാ പക്ഖിത്തകായോ ഭാകുടിം കത്വാ സയതി, വുട്ഠാപിയമാനോ ച സീഘം വുട്ഠായ കുപിതോ വിയ പടിവചനം ദേതി. മോഹചരിതോ ദുസ്സണ്ഠാനം സേയ്യം പഞ്ഞപേത്വാ വിക്ഖിത്തകായോ ബഹുലം അധോമുഖോ സയതി, വുട്ഠാപിയമാനോ ച ഹുങ്കാരം കരോന്തോ ദന്ധം വുട്ഠാതി. സദ്ധാചരിതാദയോ പന യസ്മാ രാഗചരിതാദീനം സഭാഗാ, തസ്മാ തേസമ്പി താദിസോവ ഇരിയാപഥോ ഹോതീതി. ഏവം താവ ഇരിയാപഥതോ ചരിയായോ വിഭാവയേ.

കിച്ചാതി സമ്മജ്ജനാദീസു ച കിച്ചേസു രാഗചരിതോ സാധുകം സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ അതരമാനോ വാലികം അവിപ്പകിരന്തോ സിന്ദുവാരകുസുമസന്ഥരമിവ സന്ഥരന്തോ സുദ്ധം സമം സമ്മജ്ജതി. ദോസചരിതോ ഗാള്ഹം സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ തരമാനരൂപോ ഉഭതോ വാലികം ഉസ്സാരേന്തോ ഖരേന സദ്ദേന അസുദ്ധം വിസമം സമ്മജ്ജതി. മോഹചരിതോ സിഥിലം സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ സമ്പരിവത്തകം ആളോലയമാനോ അസുദ്ധം വിസമം സമ്മജ്ജതി.

യഥാ സമ്മജ്ജനേ, ഏവം ചീവരധോവനരജനാദീസുപി സബ്ബകിച്ചേസു നിപുണമധുരസമസക്കച്ചകാരീ രാഗചരിതോ. ഗാള്ഹഥദ്ധവിസമകാരീ ദോസചരിതോ. അനിപുണബ്യാകുലവിസമാപരിച്ഛിന്നകാരീ മോഹചരിതോ. ചീവരധാരണമ്പി ച രാഗചരിതസ്സ നാതിഗാള്ഹം നാതിസിഥിലം ഹോതി പാസാദികം പരിമണ്ഡലം. ദോസചരിതസ്സ അതിഗാള്ഹം അപരിമണ്ഡലം. മോഹചരിതസ്സ സിഥിലം പരിബ്യാകുലം. സദ്ധാചരിതാദയോ തേസംയേവാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ, തം സഭാഗത്താതി. ഏവം കിച്ചതോ ചരിയായോ വിഭാവയേ.

ഭോജനാതി രാഗചരിതോ സിനിദ്ധമധുരഭോജനപ്പിയോ ഹോതി, ഭുഞ്ജമാനോ ച നാതിമഹന്തം പരിമണ്ഡലം ആലോപം കത്വാ രസപടിസംവേദീ അതരമാനോ ഭുഞ്ജതി, കിഞ്ചിദേവ ച സാദും ലഭിത്വാ സോമനസ്സം ആപജ്ജതി. ദോസചരിതോ ലൂഖഅമ്ബിലഭോജനപ്പിയോ ഹോതി, ഭുഞ്ജമാനോ ച മുഖപൂരകം ആലോപം കത്വാ അരസപടിസംവേദീ തരമാനോ ഭുഞ്ജതി, കിഞ്ചിദേവ ച അസാദും ലഭിത്വാ ദോമനസ്സം ആപജ്ജതി. മോഹചരിതോ അനിയതരുചികോ ഹോതി, ഭുഞ്ജമാനോ ച അപരിമണ്ഡലം പരിത്തം ആലോപം കത്വാ ഭാജനേ ഛഡ്ഡേന്തോ മുഖം മക്ഖേന്തോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ തം തം വിതക്കേന്തോ ഭുഞ്ജതി. സദ്ധാചരിതാദയോപി തേസംയേവാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ, തംസഭാഗത്താതി. ഏവം ഭോജനതോ ചരിയായോ വിഭാവയേ.

ദസ്സനാദിതോതി രാഗചരിതോ ഈസകമ്പി മനോരമം രൂപം ദിസ്വാ വിമ്ഹയജാതോ വിയ ചിരം ഓലോകേതി, പരിത്തേപി ഗുണേ സജ്ജതി, ഭൂതമ്പി ദോസം ന ഗണ്ഹാതി, പക്കമന്തോപി അമുഞ്ചിതുകാമോവ ഹുത്വാ സാപേക്ഖോ പക്കമതി. ദോസചരിതോ ഈസകമ്പി അമനോരമം രൂപം ദിസ്വാ കിലന്തരൂപോ വിയ ന ചിരം ഓലോകേതി, പരിത്തേപി ദോസേ പടിഹഞ്ഞതി, ഭൂതമ്പി ഗുണം ന ഗണ്ഹാതി, പക്കമന്തോപി മുഞ്ചിതുകാമോവ ഹുത്വാ അനപേക്ഖോ പക്കമതി. മോഹചരിതോ യംകിഞ്ചി രൂപം ദിസ്വാ പരപച്ചയികോ ഹോതി, പരം നിന്ദന്തം സുത്വാ നിന്ദതി, പസംസന്തം സുത്വാ പസംസതി, സയം പന അഞ്ഞാണുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോവ ഹോതി. ഏസ നയോ സദ്ദസവനാദീസുപി. സദ്ധാചരിതാദയോ പന തേസംയേവാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ, തംസഭാഗത്താതി. ഏവം ദസ്സനാദിതോ ചരിയായോ വിഭാവയേ.

ധമ്മപ്പവത്തിതോ ചേവാതി രാഗചരിതസ്സ ച മായാ, സാഠേയ്യം, മാനോ, പാപിച്ഛതാ, മഹിച്ഛതാ, അസന്തുട്ഠിതാ, സിങ്ഗം, ചാപല്യന്തി ഏവമാദയോ ധമ്മാ ബഹുലം പവത്തന്തി. ദോസചരിതസ്സ കോധോ, ഉപനാഹോ, മക്ഖോ, പളാസോ, ഇസ്സാ, മച്ഛരിയന്തി ഏവമാദയോ. മോഹചരിതസ്സ ഥിനം, മിദ്ധം, ഉദ്ധച്ചം, കുക്കുച്ചം, വിചികിച്ഛാ, ആധാനഗ്ഗാഹിതാ, ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗിതാതി ഏവമാദയോ. സദ്ധാചരിതസ്സ മുത്തചാഗതാ, അരിയാനം ദസ്സനകാമതാ, സദ്ധമ്മം സോതുകാമതാ, പാമോജ്ജബഹുലതാ, അസഠതാ, അമായാവിതാ, പസാദനീയേസു ഠാനേസു പസാദോതി ഏവമാദയോ. ബുദ്ധിചരിതസ്സ സോവചസ്സതാ, കല്യാണമിത്തതാ, ഭോജനേമത്തഞ്ഞുതാ, സതിസമ്പജഞ്ഞം, ജാഗരിയാനുയോഗോ, സംവേജനീയേസു ഠാനേസു സംവേഗോ, സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോ പധാനന്തി ഏവമാദയോ. വിതക്കചരിതസ്സ ഭസ്സബഹുലതാ, ഗണാരാമതാ, കുസലാനുയോഗേ അരതി, അനവട്ഠിതകിച്ചതാ, രത്തിം ധൂമായനാ, ദിവാ പജ്ജലനാ, ഹുരാഹുരം ധാവനാതി ഏവമാദയോ ധമ്മാ ബഹുലം പവത്തന്തീതി. ഏവം ധമ്മപ്പവത്തിതോ ചരിയായോ വിഭാവയേ.

യസ്മാ പന ഇദം ചരിയാവിഭാവനവിധാനം സബ്ബാകാരേന നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥായം ആഗതം, കേവലം ആചരിയമതാനുസാരേന വുത്തം, തസ്മാ ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. രാഗചരിതസ്സ ഹി വുത്താനി ഇരിയാപഥാദീനി ദോസചരിതാദയോപി അപ്പമാദവിഹാരിനോ കാതും സക്കോന്തി. സംസട്ഠചരിതസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ ഏകസ്സേവ ഭിന്നലക്ഖണാ ഇരിയാപഥാദയോ ന ഉപപജ്ജന്തി. യം പനേതം അട്ഠകഥാസു ചരിയാവിഭാവനവിധാനം വുത്തം, തദേവ സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ചേതോപരിയഞാണസ്സ ലാഭീ ആചരിയോ ചരിയം ഞത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സതി, ഇതരേന അന്തേവാസികോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി. തസ്മാ ചേതോപരിയഞാണേന വാ തം വാ പുഗ്ഗലം പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബം. അയം പുഗ്ഗലോ രാഗചരിതോ, അയം ദോസാദീസു അഞ്ഞതരചരിതോതി.

൪൬. കിം ചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കിം സപ്പായന്തി ഏത്ഥ പന സേനാസനം താവ രാഗചരിതസ്സ അധോതവേദികം ഭൂമട്ഠകം അകതപബ്ഭാരകം തിണകുടികം പണ്ണസാലാദീനം അഞ്ഞതരം രജോകിണ്ണം ജതുകാഭരിതം ഓലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗം അതിഉച്ചം വാ അതിനീചം വാ ഉജ്ജങ്ഗലം സാസങ്കം അസുചിവിസമമഗ്ഗം, യത്ഥ മഞ്ചപീഠമ്പി മങ്കുണഭരിതം ദുരൂപം ദുബ്ബണ്ണം, യം ഓലോകേന്തസ്സേവ ജിഗുച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, താദിസം സപ്പായം. നിവാസനപാരുപനം അന്തച്ഛിന്നം ഓലമ്ബവിലമ്ബസുത്തകാകിണ്ണം ജാലപൂവസദിസം സാണി വിയ ഖരസമ്ഫസ്സം കിലിട്ഠം ഭാരികം കിച്ഛപരിഹരണം സപ്പായം. പത്തോപി ദുബ്ബണ്ണോ മത്തികാപത്തോ വാ ആണിഗണ്ഠികാഹതോ അയോപത്തോ വാ ഗരുകോ ദുസ്സണ്ഠാനോ സീസകപാലമിവ ജേഗുച്ഛോ വട്ടതി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗോപി അമനാപോ അനാസന്നഗാമോ വിസമോ വട്ടതി. ഭിക്ഖാചാരഗാമോപി യത്ഥ മനുസ്സാ അപസ്സന്താ വിയ ചരന്തി, യത്ഥ ഏകകുലേപി ഭിക്ഖം അലഭിത്വാ നിക്ഖമന്തം ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ’’തി ആസനസാലം പവേസേത്വാ യാഗുഭത്തം ദത്വാ ഗച്ഛന്താ ഗാവീ വിയ വജേ പവേസേത്വാ അനപലോകേന്താ ഗച്ഛന്തി, താദിസോ വട്ടതി. പരിവിസകമനുസ്സാപി ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ദുബ്ബണ്ണാ ദുദ്ദസികാ കിലിട്ഠവസനാ ദുഗ്ഗന്ധാ ജേഗുച്ഛാ, യേ അചിത്തീകാരേന യാഗുഭത്തം ഛഡ്ഡേന്താ വിയ പരിവിസന്തി, താദിസാ സപ്പായാ. യാഗുഭത്തഖജ്ജകമ്പി ലൂഖം ദുബ്ബണ്ണം സാമാകകുദ്രൂസകകണാജകാദിമയം പൂതിതക്കം ബിലങ്ഗം ജിണ്ണസാകസൂപേയ്യം യംകിഞ്ചിദേവ കേവലം ഉദരപൂരമത്തം വട്ടതി. ഇരിയാപഥോപിസ്സ ഠാനം വാ ചങ്കമോ വാ വട്ടതി. ആരമ്മണം നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു യംകിഞ്ചി അപരിസുദ്ധവണ്ണന്തി ഇദം രാഗചരിതസ്സ സപ്പായം.

ദോസചരിതസ്സ സേനാസനം നാതിഉച്ചം നാതിനീചം ഛായൂദകസമ്പന്നം സുവിഭത്തഭിത്തിഥമ്ഭസോപാനം സുപരിനിട്ഠിതമാലാകമ്മലതാകമ്മനാനാവിധചിത്തകമ്മസമുജ്ജലസമസിനിദ്ധമുദുഭൂമിതലം ബ്രഹ്മവിമാനമിവ കുസുമദാമവിചിത്രവണ്ണചേലവിതാനസമലങ്കതം സുപഞ്ഞത്തസുചിമനോരമത്ഥരണമഞ്ചപീഠം തത്ഥ തത്ഥ വാസത്ഥായ നിക്ഖിത്തകുസുമവാസഗന്ധസുഗന്ധം യം ദസ്സനമത്തേനേവ പീതിപാമോജ്ജം ജനയതി, ഏവരൂപം സപ്പായം. തസ്സ പന സേനാസനസ്സ മഗ്ഗോപി സബ്ബപരിസ്സയവിമുത്തോ സുചിസമതലോ അലങ്കതപടിയത്തോവ വട്ടതി. സേനാസനപരിക്ഖാരോപേത്ഥ കീടമങ്കുണദീഘജാതിമൂസികാനം നിസ്സയപരിച്ഛിന്ദനത്ഥം നാതിബഹുകോ, ഏകമഞ്ചപീഠമത്തമേവ വട്ടതി. നിവാസനപാരുപനമ്പിസ്സ ചീനപട്ടസോമാരപട്ടകോസേയ്യകപ്പാസികസുഖുമഖോമാദീനം യം യം പണീതം, തേന തേന ഏകപട്ടം വാ ദുപട്ടം വാ സല്ലഹുകം സമണസാരുപ്പേന സുരത്തം സുദ്ധവണ്ണം വട്ടതി. പത്തോ ഉദകപുപ്ഫുളമിവ സുസണ്ഠാനോ മണി വിയ സുമട്ഠോ നിമ്മലോ സമണസാരുപ്പേന സുപരിസുദ്ധവണ്ണോ അയോമയോ വട്ടതി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗോ പരിസ്സയവിമുത്തോ സമോ മനാപോ നാതിദൂരനാച്ചാസന്നഗാമോ വട്ടതി. ഭിക്ഖാചാരഗാമോപി യത്ഥ മനുസ്സാ ‘‘ഇദാനി അയ്യോ ആഗമിസ്സതീ’’തി സിത്തസമ്മട്ഠേ പദേസേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തം ആദായ ഘരം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ സക്കച്ചം സഹത്ഥാ പരിവിസന്തി, താദിസോ വട്ടതി. പരിവേസകാ പനസ്സ യേ ഹോന്തി അഭിരൂപാ പാസാദികാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ ധൂപവാസകുസുമഗന്ധസുരഭിനോ നാനാവിരാഗസുചിമനുഞ്ഞവത്ഥാഭരണപടിമണ്ഡിതാ സക്കച്ചകാരിനോ, താദിസാ സപ്പായാ. യാഗുഭത്തഖജ്ജകമ്പി വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നം ഓജവന്തം മനോരമം സബ്ബാകാരപണീതം യാവദത്ഥം വട്ടതി. ഇരിയാപഥോപിസ്സ സേയ്യാ വാ നിസജ്ജാ വാ വട്ടതി, ആരമ്മണം നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു യംകിഞ്ചി സുപരിസുദ്ധവണ്ണന്തി ഇദം ദോസചരിതസ്സ സപ്പായം.

മോഹചരിതസ്സ സേനാസനം ദിസാമുഖം അസമ്ബാധം വട്ടതി, യത്ഥ നിസിന്നസ്സ വിവടാ ദിസാ ഖായന്തി, ഇരിയാപഥേസു ചങ്കമോ വട്ടതി. ആരമ്മണം പനസ്സ പരിത്തം സുപ്പമത്തം സരാവമത്തം വാ (ഖുദ്ദകം) ന വട്ടതി. സമ്ബാധസ്മിഞ്ഹി ഓകാസേ ചിത്തം ഭിയ്യോ സമ്മോഹമാപജ്ജതി, തസ്മാ വിപുലം മഹാകസിണം വട്ടതി. സേസം ദോസചരിതസ്സ വുത്തസദിസമേവാതി ഇദം മോഹചരിതസ്സ സപ്പായം.

സദ്ധാചരിതസ്സ സബ്ബമ്പി ദോസചരിതമ്ഹി വുത്തവിധാനം സപ്പായം. ആരമ്മണേസു ചസ്സ അനുസ്സതിട്ഠാനമ്പി വട്ടതി.

ബുദ്ധിചരിതസ്സ സേനാസനാദീസു ഇദം നാമ അസപ്പായന്തി നത്ഥി.

വിതക്കചരിതസ്സ സേനാസനം വിവടം ദിസാമുഖം യത്ഥ നിസിന്നസ്സ ആരാമവനപോക്ഖരണീരാമണേയ്യകാനി ഗാമനിഗമജനപദപടിപാടിയോ നീലോഭാസാ ച പബ്ബതാ പഞ്ഞായന്തി, തം ന വട്ടതി, തഞ്ഹി വിതക്കവിധാവനസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ഗമ്ഭീരേ ദരീമുഖേ വനപ്പടിച്ഛന്നേ ഹത്ഥികുച്ഛിപബ്ഭാരമഹിന്ദഗുഹാസദിസേ സേനാസനേ വസിതബ്ബം. ആരമ്മണമ്പിസ്സ വിപുലം ന വട്ടതി. താദിസഞ്ഹി വിതക്കവസേന സന്ധാവനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. പരിത്തം പന വട്ടതി.

സേസം രാഗചരിതസ്സ വുത്തസദിസമേവാതി ഇദം വിതക്കചരിതസ്സ സപ്പായം. അയം അത്തനോ ചരിയാനുകൂലന്തി ഏത്ഥ ആഗതചരിയാനം പഭേദനിദാനവിഭാവനസപ്പായപരിച്ഛേദതോ വിത്ഥാരോ. ന ച താവ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം സബ്ബാകാരേന ആവികതം. തഞ്ഹി അനന്തരസ്സ മാതികാപദസ്സ വിത്ഥാരേ സയമേവ ആവിഭവിസ്സതി.

ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ

൪൭. തസ്മാ യം വുത്തം ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു അഞ്ഞതരം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ സങ്ഖാതനിദ്ദേസതോ, ഉപചാരപ്പനാവഹതോ, ഝാനപ്പഭേദതോ, സമതിക്കമതോ, വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോ, ആരമ്മണതോ, ഭൂമിതോ, ഗഹണതോ, പച്ചയതോ, ചരിയാനുകൂലതോതി ഇമേഹി താവ ദസഹാകാരേഹി കമ്മട്ഠാനവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സങ്ഖാതനിദ്ദേസതോതി ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസൂതി ഹി വുത്തം, തത്രിമാനി ചത്താലീസ കമ്മട്ഠാനാനി ദസ കസിണാ, ദസ അസുഭാ, ദസ അനുസ്സതിയോ, ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ഏകാ സഞ്ഞാ, ഏകം വവത്ഥാനന്തി.

തത്ഥ പഥവീകസിണം, ആപോകസിണം, തേജോകസിണം, വായോകസിണം, നീലകസിണം, പീതകസിണം, ലോഹിതകസിണം, ഓദാതകസിണം, ആലോകകസിണം, പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണന്തി ഇമേ ദസ കസിണാ.

ഉദ്ധുമാതകം, വിനീലകം, വിപുബ്ബകം, വിച്ഛിദ്ദകം, വിക്ഖായിതകം, വിക്ഖിത്തകം, ഹതവിക്ഖിത്തകം, ലോഹിതകം, പുളുവകം, അട്ഠികന്തി ഇമേ ദസ അസുഭാ.

ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മാനുസ്സതി, സങ്ഘാനുസ്സതി, സീലാനുസ്സതി, ചാഗാനുസ്സതി, ദേവതാനുസ്സതി, മരണാനുസ്സതി, കായഗതാസതി, ആനാപാനസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതീതി ഇമാ ദസ അനുസ്സതിയോ.

മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാതി ഇമേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ.

ആകാസാനഞ്ചായതനം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേ ചത്താരോ ആരുപ്പാ. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ ഏകാ സഞ്ഞാ. ചതുധാതുവവത്ഥാനം ഏകം വവത്ഥാനന്തി ഏവം സങ്ഖാതനിദ്ദേസതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപചാരപ്പനാവഹതോതി ഠപേത്വാ കായഗതാസതിഞ്ച ആനാപാനസ്സതിഞ്ച അവസേസാ അട്ഠ അനുസ്സതിയോ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി ഇമാനേവ ഹേത്ഥ ദസകമ്മട്ഠാനാനി ഉപചാരവഹാനി. സേസാനി അപ്പനാവഹാനി. ഏവം ഉപചാരപ്പനാവഹതോ.

ഝാനപ്പഭേദതോതി അപ്പനാവഹേസു ചേത്ഥ ആനാപാനസ്സതിയാ സദ്ധിം ദസ കസിണാ ചതുക്കജ്ഝാനികാ ഹോന്തി. കായഗതാസതിയാ സദ്ധിം ദസ അസുഭാ പഠമജ്ഝാനികാ. പുരിമാ തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ തികജ്ഝാനികാ. ചതുത്ഥബ്രഹ്മവിഹാരോ ചത്താരോ ച ആരുപ്പാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാതി ഏവം ഝാനപ്പഭേദതോ.

സമതിക്കമതോതി ദ്വേ സമതിക്കമാ അങ്ഗസമതിക്കമോ ച ആരമ്മണസമതിക്കമോ ച. തത്ഥ സബ്ബേസുപി തികചതുക്കജ്ഝാനികേസു കമ്മട്ഠാനേസു അങ്ഗസമതിക്കമോ ഹോതി വിതക്കവിചാരാദീനി ഝാനങ്ഗാനി സമതിക്കമിത്വാ തേസ്വേവാരമ്മണേസു ദുതിയജ്ഝാനാദീനം പത്തബ്ബതോ. തഥാ ചതുത്ഥബ്രഹ്മവിഹാരേ. സോപി ഹി മേത്താദീനംയേവ ആരമ്മണേ സോമനസ്സം സമതിക്കമിത്വാ പത്തബ്ബോതി. ചതൂസു പന ആരുപ്പേസു ആരമ്മണസമതിക്കമോ ഹോതി. പുരിമേസു ഹി നവസു കസിണേസു അഞ്ഞതരം സമതിക്കമിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം പത്തബ്ബം. ആകാസാദീനി ച സമതിക്കമിത്വാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീനി. സേസേസു സമതിക്കമോ നത്ഥീതി ഏവം സമതിക്കമതോ.

വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോതി ഇമേസു ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു ദസ കസിണാനേവ വഡ്ഢേതബ്ബാനി. യത്തകഞ്ഹി ഓകാസം കസിണേന ഫരതി, തദബ്ഭന്തരേ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സോതും ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപാനി പസ്സിതും പരസത്താനഞ്ച ചേതസാ ചിത്തമഞ്ഞാതും സമത്ഥോ ഹോതി. കായഗതാസതി പന അസുഭാനി ച ന വഡ്ഢേതബ്ബാനി. കസ്മാ? ഓകാസേന പരിച്ഛിന്നത്താ ആനിസംസാഭാവാ ച. സാ ച നേസം ഓകാസേന പരിച്ഛിന്നതാ ഭാവനാനയേ ആവിഭവിസ്സതി. തേസു പന വഡ്ഢിതേസു കുണപരാസിയേവ വഡ്ഢതി, ന കോചി ആനിസംസോ അത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം സോപാകപഞ്ഹാബ്യാകരണേ, ‘‘വിഭൂതാ ഭഗവാ രൂപസഞ്ഞാ അവിഭൂതാ അട്ഠികസഞ്ഞാ’’തി. തത്ര ഹി നിമിത്തവഡ്ഢനവസേന രൂപസഞ്ഞാ വിഭൂതാതി വുത്താ. അട്ഠികസഞ്ഞാ അവഡ്ഢനവസേന അവിഭൂതാതി വുത്താ.

യം പനേതം ‘‘കേവലം അട്ഠിസഞ്ഞായ, അഫരീ പഥവിം ഇമ’’ന്തി (ഥേരഗാ. ൧൮) വുത്തം, തം ലാഭിസ്സ സതോ ഉപട്ഠാനാകാരവസേന വുത്തം. യഥേവ ഹി ധമ്മാസോകകാലേ കരവീകസകുണോ സമന്താ ആദാസഭിത്തീസു അത്തനോ ഛായം ദിസ്വാ സബ്ബദിസാസു കരവീകസഞ്ഞീ ഹുത്വാ മധുരം ഗിരം നിച്ഛാരേസി, ഏവം ഥേരോപി അട്ഠികസഞ്ഞായ ലാഭിത്താ സബ്ബദിസാസു ഉപട്ഠിതം നിമിത്തം പസ്സന്തോ കേവലാപി പഥവീ അട്ഠികഭരിതാതി ചിന്തേസീതി.

യദി ഏവം യാ അസുഭജ്ഝാനാനം അപ്പമാണാരമ്മണതാ വുത്താ, സാ വിരുജ്ഝതീതി. സാ ച ന വിരുജ്ഝതി. ഏകച്ചോ ഹി ഉദ്ധുമാതകേ വാ അട്ഠികേ വാ മഹന്തേ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി. ഏകച്ചോ അപ്പകേ. ഇമിനാ പരിയായേന ഏകച്ചസ്സ പരിത്താരമ്മണം ഝാനം ഹോതി. ഏകച്ചസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണന്തി. യോ വാ ഏതം വഡ്ഢനേ ആദീനവം അപസ്സന്തോ വഡ്ഢേതി. തം സന്ധായ ‘‘അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്തി വുത്തം. ആനിസംസാഭാവാ പന ന വഡ്ഢേതബ്ബാനീതി.

യഥാ ച ഏതാനി, ഏവം സേസാനിപി ന വഡ്ഢേതബ്ബാനി. കസ്മാ? തേസു ഹി ആനാപാനനിമിത്തം താവ വഡ്ഢയതോ വാതരാസിയേവ വഡ്ഢതി, ഓകാസേന ച പരിച്ഛിന്നം. ഇതി സാദീനവത്താ ഓകാസേന ച പരിച്ഛിന്നത്താ ന വഡ്ഢേതബ്ബം. ബ്രഹ്മവിഹാരാ സത്താരമ്മണാ, തേസം നിമിത്തം വഡ്ഢയതോ സത്തരാസിയേവ വഡ്ഢേയ്യ, ന ച തേന അത്ഥോ അത്ഥി, തസ്മാ തമ്പി ന വഡ്ഢേതബ്ബം. യം പന വുത്തം ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൫൫൬) ആദി, തം പരിഗ്ഗഹവസേനേവ വുത്തം. ഏകാവാസദ്വിആവാസാദിനാ ഹി അനുക്കമേന ഏകിസ്സാ ദിസായ സത്തേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാവേന്തോ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാതി വുത്തോ. ന നിമിത്തം വഡ്ഢേന്തോ. പടിഭാഗനിമിത്തമേവ ചേത്ഥ നത്ഥി. യദയം വഡ്ഢേയ്യ, പരിത്തഅപ്പമാണാരമ്മണതാപേത്ഥ പരിഗ്ഗഹവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. ആരുപ്പാരമ്മണേസുപി ആകാസം കസിണുഗ്ഘാടിമത്താ. തഞ്ഹി കസിണാപഗമവസേനേവ മനസി കാതബ്ബം. തതോ പരം വഡ്ഢയതോപി ന കിഞ്ചി ഹോതി. വിഞ്ഞാണം സഭാവധമ്മത്താ. ന ഹി സക്കാ സഭാവധമ്മം വഡ്ഢേതും. വിഞ്ഞാണാപഗമോ വിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവമത്തത്താ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാരമ്മണം സഭാവധമ്മത്തായേവ ന വഡ്ഢേതബ്ബം. സേസാനി അനിമിത്തത്താ. പടിഭാഗനിമിത്തഞ്ഹി വഡ്ഢേതബ്ബം നാമ ഭവേയ്യ. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീനഞ്ച നേവ പടിഭാഗനിമിത്തം ആരമ്മണം ഹോതി, തസ്മാ തം ന വഡ്ഢേതബ്ബന്തി ഏവം വഡ്ഢനാവഡ്ഢനതോ.

ആരമ്മണതോതി ഇമേസു ച ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു ദസകസിണാ, ദസഅസുഭാ, ആനാപാനസ്സതി, കായഗതാസതീതി ഇമാനി ദ്വാവീസതിപടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണാനി. സേസാനി ന പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണാനി. തഥാ ദസസു അനുസ്സതീസു ഠപേത്വാ ആനാപാനസ്സതിഞ്ച കായഗതാസതിഞ്ച അവസേസാ അട്ഠ അനുസ്സതിയോ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ, ചതുധാതുവവത്ഥാനം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമാനി ദ്വാദസ സഭാവധമ്മാരമ്മണാനി. ദസ കസിണാ, ദസ അസുഭാ, ആനാപാനസ്സതി, കായഗതാസതീതി ഇമാനി ദ്വാവീസതി നിമിത്താരമ്മണാനി. സേസാനി ഛ ന വത്തബ്ബാരമ്മണാനി. തഥാ വിപുബ്ബകം, ലോഹിതകം, പുളുവകം, ആനാപാനസ്സതി, ആപോകസിണം, തേജോകസിണം, വായോകസിണം, യഞ്ച ആലോകകസിണേ സൂരിയാദീനം ഓഭാസമണ്ഡലാരമ്മണന്തി ഇമാനി അട്ഠ ചലിതാരമ്മണാനി, താനി ച ഖോ പുബ്ബഭാഗേ, പടിഭാഗം പന സന്നിസിന്നമേവ ഹോതി. സേസാനി ന ചലിതാരമ്മണാനീതി ഏവം ആരമ്മണതോ.

ഭൂമിതോതി ഏത്ഥ ച ദസ അസുഭാ, കായഗതാസതി, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാതി ഇമാനി ദ്വാദസ ദേവേസു നപ്പവത്തന്തി. താനി ദ്വാദസ, ആനാപാനസ്സതി ചാതി ഇമാനി തേരസ ബ്രഹ്മലോകേ നപ്പവത്തന്തി. അരൂപഭവേ പന ഠപേത്വാ ചത്താരോ ആരുപ്പേ അഞ്ഞം നപ്പവത്തതി. മനുസ്സേസു സബ്ബാനിപി പവത്തന്തീതി ഏവം ഭൂമിതോ.

ഗഹണതോതി ദിട്ഠഫുട്ഠസുതഗ്ഗഹണതോപേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ര ഠപേത്വാ വായോകസിണം സേസാ നവ കസിണാ, ദസ അസുഭാതി ഇമാനി ഏകൂനവീസതി ദിട്ഠേന ഗഹേതബ്ബാനി. പുബ്ബഭാഗേ ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ നിമിത്തം നേസം ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. കായഗതാസതിയം തചപഞ്ചകം ദിട്ഠേന, സേസം സുതേനാതി ഏവം തസ്സാ ആരമ്മണം ദിട്ഠസുതേന ഗഹേതബ്ബം. ആനാപാനസ്സതി ഫുട്ഠേന, വായോകസിണം ദിട്ഠഫുട്ഠേന, സേസാനി അട്ഠാരസ സുതേന ഗഹേതബ്ബാനി. ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ, ചത്താരോ ആരുപ്പാതി ഇമാനി ചേത്ഥ ന ആദികമ്മികേന ഗഹേതബ്ബാനി. സേസാനി പഞ്ചതിംസ ഗഹേതബ്ബാനീതി ഏവം ഗഹണതോ.

പച്ചയതോതി ഇമേസു പന കമ്മട്ഠാനേസു ഠപേത്വാ ആകാസകസിണം സേസാ നവ കസിണാ ആരുപ്പാനം പച്ചയാ ഹോന്തി, ദസ കസിണാ അഭിഞ്ഞാനം, തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ചതുത്ഥബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ, ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം ആരുപ്പം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിരോധസമാപത്തിയാ, സബ്ബാനിപി സുഖവിഹാരവിപസ്സനാഭവസമ്പത്തീനന്തി ഏവം പച്ചയതോ.

ചരിയാനുകൂലതോതി ചരിയാനം അനുകൂലതോപേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥിദം – രാഗചരിതസ്സ താവ ഏത്ഥ ദസ അസുഭാ, കായഗതാസതീതി ഏകാദസ കമ്മട്ഠാനാനി അനുകൂലാനി. ദോസചരിതസ്സ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരി വണ്ണകസിണാനീതി അട്ഠ. മോഹചരിതസ്സ, വിതക്കചരിതസ്സ ച ഏകം ആനാപാനസ്സതി കമ്മട്ഠാനമേവ. സദ്ധാചരിതസ്സ പുരിമാ ഛ അനുസ്സതിയോ. ബുദ്ധിചരിതസ്സ മരണസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി, ചതുധാതുവവത്ഥാനം, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാതി ചത്താരി. സേസകസിണാനി, ചത്താരോ ച ആരുപ്പാ സബ്ബചരിതാനം അനുകൂലാനി. കസിണേസു ച യംകിഞ്ചി പരിത്തം വിതക്കചരിതസ്സ, അപ്പമാണം മോഹചരിതസ്സാതി.

ഏവമേത്ഥ ചരിയാനുകൂലതോ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി സബ്ബഞ്ചേതം ഉജുവിപച്ചനീകവസേന ച അതിസപ്പായവസേന ച വുത്തം. രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ സദ്ധാദീനം വാ അനുപകാരാ കുസലഭാവനാ നാമ നത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം മേഘിയസുത്തേ –

‘‘ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ. അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായ. മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ. ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായ. അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാ’’തി.

രാഹുലസുത്തേപി ‘‘മേത്തം, രാഹുല, ഭാവനം ഭാവേഹീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൨.൧൨൦) നയേന ഏകസ്സേവ സത്ത കമ്മട്ഠാനാനി വുത്താനി. തസ്മാ വചനമത്തേ അഭിനിവേസം അകത്വാ സബ്ബത്ഥ അധിപ്പായോ പരിയേസിതബ്ബോതി അയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ കമ്മട്ഠാനകഥാ വിനിച്ഛയോ.

൪൮. ഗഹേത്വാതി ഇമസ്സ പന പദസ്സ അയമത്ഥദീപനാ. ‘‘തേന യോഗിനാ കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വുത്തപ്പകാരം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ബുദ്ധസ്സ വാ ഭഗവതോ ആചരിയസ്സ വാ അത്താനം നിയ്യാതേത്വാ സമ്പന്നജ്ഝാസയേന സമ്പന്നാധിമുത്തിനാ ച ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം യാചിതബ്ബം.

തത്ര ‘‘ഇമാഹം ഭഗവാ അത്തഭാവം തുമ്ഹാകം പരിച്ചജാമീ’’തി ഏവം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്താ നിയ്യാതേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി അനിയ്യാതേത്വാ പന്തേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തോ ഭേരവാരമ്മണേ ആപാഥമാഗതേ സന്ഥമ്ഭിതും അസക്കോന്തോ ഗാമന്തം ഓസരിത്വാ ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ ഹുത്വാ അനേസനം ആപജ്ജിത്വാ അനയബ്യസനം പാപുണേയ്യ. നിയ്യാതിതത്തഭാവസ്സ പനസ്സ ഭേരവാരമ്മണേ ആപാഥമാഗതേപി ഭയം ന ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘നനു തയാ, പണ്ഡിത, പുരിമമേവ അത്താ ബുദ്ധാനം നിയ്യാതിതോ’’തി പച്ചവേക്ഖതോ പനസ്സ സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ ഹി പുരിസസ്സ ഉത്തമം കാസികവത്ഥം ഭവേയ്യ, തസ്സ തസ്മിം മൂസികായ വാ കീടേഹി വാ ഖാദിതേ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ദോമനസ്സം. സചേ പന തം അചീവരകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യ, അഥസ്സ തം തേന ഭിക്ഖുനാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരിയമാനം ദിസ്വാപി സോമനസ്സമേവ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

ആചരിയസ്സ നിയ്യാതേന്തേനാപി ‘‘ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്തഭാവം തുമ്ഹാകം പരിച്ചജാമീ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവം അനിയ്യാതിതത്തഭാവോ ഹി അതജ്ജനീയോ വാ ഹോതി, ദുബ്ബചോ വാ അനോവാദകരോ, യേനകാമംഗമോ വാ ആചരിയം അനാപുച്ഛാവ യത്ഥിച്ഛതി, തത്ഥ ഗന്താ, തമേനം ആചരിയോ ആമിസേന വാ ധമ്മേന വാ ന സങ്ഗണ്ഹാതി, ഗൂള്ഹം ഗന്ഥം ന സിക്ഖാപേതി. സോ ഇമം ദുവിധം സങ്ഗഹം അലഭന്തോ സാസനേ പതിട്ഠം ന ലഭതി, നചിരസ്സേവ ദുസ്സീല്യം വാ ഗിഹിഭാവം വാ പാപുണാതി. നിയ്യാതിതത്തഭാവോ പന നേവ അതജ്ജനീയോ ഹോതി, ന യേനകാമംഗമോ, സുവചോ ആചരിയായത്തവുത്തിയേവ ഹോതി. സോ ആചരിയതോ ദുവിധം സങ്ഗഹം ലഭന്തോ സാസനേ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരസ്സ അന്തേവാസികാ വിയ.

ഥേരസ്സ കിര സന്തികം തയോ ഭിക്ഖൂ ആഗമംസു. തേസു ഏകോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമത്ഥായാ’’തി വുത്തേ സതപോരിസേ പപാതേ പതിതും ഉസ്സഹേയ്യന്തി ആഹ. ദുതിയോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമത്ഥായാ’’തി വുത്തേ ഇമം അത്തഭാവം പണ്ഹിതോ പട്ഠായ പാസാണപിട്ഠേ ഘംസേന്തോ നിരവസേസം ഖേപേതും ഉസ്സഹേയ്യന്തി ആഹ. തതിയോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകമത്ഥായാ’’തി വുത്തേ അസ്സാസപസ്സാസേ ഉപരുന്ധിത്വാ കാലകിരിയം കാതും ഉസ്സഹേയ്യന്തി ആഹ. ഥേരോ ഭബ്ബാവതിമേ ഭിക്ഖൂതി കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. തേ തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ തയോപി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി അയമാനിസംസോ അത്തനിയ്യാതനേ. തേന വുത്തം ‘‘ബുദ്ധസ്സ വാ ഭഗവതോ ആചരിയസ്സ വാ അത്താനം നിയ്യാതേത്വാ’’തി.

൪൯. സമ്പന്നജ്ഝാസയേന സമ്പന്നാധിമുത്തിനാ ച ഹുത്വാതി ഏത്ഥ പന തേന യോഗിനാ അലോഭാദീനം വസേന ഛഹാകാരേഹി സമ്പന്നജ്ഝാസയേന ഭവിതബ്ബം. ഏവം സമ്പന്നജ്ഝാസയോ ഹി തിസ്സന്നം ബോധീനം അഞ്ഞതരം പാപുണാതി. യഥാഹ, ‘‘ഛ അജ്ഝാസയാ ബോധിസത്താനം ബോധിപരിപാകായ സംവത്തന്തി, അലോഭജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ ലോഭേ ദോസദസ്സാവിനോ, അദോസജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ ദോസേ ദോസദസ്സാവിനോ, അമോഹജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ മോഹേ ദോസദസ്സാവിനോ, നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ ഘരാവാസേ ദോസദസ്സാവിനോ, പവിവേകജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ സങ്ഗണികായ ദോസദസ്സാവിനോ, നിസ്സരണജ്ഝാസയാ ച ബോധിസത്താ സബ്ബഭവഗതീസു ദോസദസ്സാവിനോ’’തി. യേ ഹി കേചി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിഖീണാസവപച്ചേകബുദ്ധസമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, സബ്ബേ തേ ഇമേഹേവ ഛഹാകാരേഹി അത്തനാ അത്തനാ പത്തബ്ബം വിസേസം പത്താ. തസ്മാ ഇമേഹി ഛഹാകാരേഹി സമ്പന്നജ്ഝാസയേന ഭവിതബ്ബം. തദധിമുത്തതായ പന അധിമുത്തിസമ്പന്നേന ഭവിതബ്ബം. സമാധാധിമുത്തേന സമാധിഗരുകേന സമാധിപബ്ഭാരേന, നിബ്ബാനാധിമുത്തേന നിബ്ബാനഗരുകേന നിബ്ബാനപബ്ഭാരേന ച ഭവിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൫൦. ഏവം സമ്പന്നജ്ഝാസയാധിമുത്തിനോ പനസ്സ കമ്മട്ഠാനം യാചതോ ചേതോപരിയഞാണലാഭിനാ ആചരിയേന ചിത്താചാരം ഓലോകേത്വാ ചരിയാ ജാനിതബ്ബാ. ഇതരേന കിം ചരിതോസി? കേ വാ തേ ധമ്മാ ബഹുലം സമുദാചരന്തി? കിം വാ തേ മനസികരോതോ ഫാസു ഹോതി? കതരസ്മിം വാ തേ കമ്മട്ഠാനേ ചിത്തം നമതീതി ഏവമാദീഹി നയേഹി പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബാ. ഏവം ഞത്വാ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം.

കഥേന്തേന ച തിവിധേന കഥേതബ്ബം. പകതിയാ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ ഏകം ദ്വേ നിസജ്ജാനി സജ്ഝായം കാരേത്വാ ദാതബ്ബം. സന്തികേ വസന്തസ്സ ആഗതാഗതക്ഖണേ കഥേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ര ഗന്തുകാമസ്സ നാതിസംഖിത്തം നാതിവിത്ഥാരികം കത്വാ കഥേതബ്ബം.

തത്ഥ പഥവീകസിണം താവ കഥേന്തേന ചത്താരോ കസിണദോസാ, കസിണകരണം, കതസ്സ ഭാവനാനയോ, ദുവിധം നിമിത്തം, ദുവിധോ സമാധി, സത്തവിധം സപ്പായാസപ്പായം, ദസവിധം അപ്പനാകോസല്ലം, വീരിയസമതാ, അപ്പനാവിധാനന്തി ഇമേ നവ ആകാരാ കഥേതബ്ബാ. സേസകമ്മട്ഠാനേസുപി തസ്സ തസ്സ അനുരൂപം കഥേതബ്ബം. തം സബ്ബം തേസം ഭാവനാവിധാനേ ആവിഭവിസ്സതി.