൨൩. പഞ്ഞാഭാവനാനിസംസനിദ്ദേസോ

ആനിസംസപകാസനാ

൮൫൪. യം പന വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാഭാവനായ കോ ആനിസംസോ’’തി, തത്ഥ വദാമ. അയഞ്ഹി പഞ്ഞാഭാവനാ നാമ അനേകസതാനിസംസാ. തസ്സാ ദീഘേനാപി അദ്ധുനാ ന സുകരം വിത്ഥാരതോ ആനിസംസം പകാസേതും. സങ്ഖേപതോ പനസ്സാ നാനാകിലേസവിദ്ധംസനം, അരിയഫലരസാനുഭവനം, നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനസമത്ഥതാ, ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധീതി അയമാനിസംസോ വേദിതബ്ബോ.

നാനാകിലേസവിദ്ധംസനകഥാ

൮൫൫. തത്ഥ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദതോ പട്ഠായ സക്കായദിട്ഠാദീനം വസേന നാനാകിലേസവിദ്ധംസനം വുത്തം, അയം ലോകികായ പഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോ. യം അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ സംയോജനാദീനം വസേന നാനാകിലേസവിദ്ധംസനം വുത്തം, അയം ലോകുത്തരായ പഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോതി വേദിതബ്ബോ.

ഭീമവേഗാനുപതിതാ, അസനീവ സിലുച്ചയേ;

വായുവേഗസമുട്ഠിതോ, അരഞ്ഞമിവ പാവകോ.

അന്ധകാരം വിയ രവി, സതേജുജ്ജലമണ്ഡലോ;

ദീഘരത്താനുപതിതം, സബ്ബാനത്ഥവിധായകം.

കിലേസജാലം പഞ്ഞാ ഹി, വിദ്ധംസയതി ഭാവിതാ;

സന്ദിട്ഠികമതോ ജഞ്ഞാ, ആനിസംസമിമം ഇധ.

ഫലസമാപത്തികഥാ

൮൫൬. അരിയഫലരസാനുഭവനന്തി ന കേവലഞ്ച കിലേസവിദ്ധംസനഞ്ഞേവ, അരിയഫലരസാനുഭവനമ്പി പഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോ. അരിയഫലന്തി ഹി സോതാപത്തിഫലാദി സാമഞ്ഞഫലം വുച്ചതി. തസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി രസാനുഭവനം ഹോതി. മഗ്ഗവീഥിയഞ്ച ഫലസമാപത്തിവസേന ച പവത്തിയം. തത്രാസ്സ മഗ്ഗവീഥിയം പവത്തി ദസ്സിതായേവ.

൮൫൭. അപിച യേ ‘‘സംയോജനപ്പഹാനമത്തമേവ ഫലം നാമ, ന കോചി അഞ്ഞോ ധമ്മോ അത്ഥീ’’തി വദന്തി, തേസം അനുനയത്ഥം ഇദം സുത്തമ്പി ദസ്സേതബ്ബം – ‘‘കഥം പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധിപഞ്ഞാ ഫലേ ഞാണം? സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വുട്ഠാതി, തദനുവത്തകകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി വുട്ഠാതി. തമ്പയോഗപടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ഉപ്പജ്ജതി സമ്മാദിട്ഠി, മഗ്ഗസ്സേതം ഫല’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൬൩) വിത്ഥാരേതബ്ബം.

‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ അപരിയാപന്നാ, ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, ഇമേ ധമ്മാ അപ്പമാണാരമ്മണാ’’ (ധ. സ. ൧൪൨൨). ‘‘മഹഗ്ഗതോ ധമ്മോ അപ്പമാണസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൬൨) ഏവമാദീനിപി ചേത്ഥ സാധകാനി.

൮൫൮. ഫലസമാപത്തിയം പവത്തിദസ്സനത്ഥം പനസ്സ ഇദം പഞ്ഹാകമ്മം – കാ ഫലസമാപത്തി, കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തി, കസ്മാ സമാപജ്ജന്തി, കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി, കഥം ഠാനം, കഥം വുട്ഠാനം, കിം ഫലസ്സ അനന്തരം, കസ്സ ച ഫലം അനന്തരന്തി?

൮൫൯. തത്ഥ കാ ഫലസമാപത്തീതി യാ അരിയഫലസ്സ നിരോധേ അപ്പനാ.

൮൬൦. കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തീതി സബ്ബേപി പുഥുജ്ജനാ ന സമാപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അനധിഗതത്താ. അരിയാ പന സബ്ബേപി സമാപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അധിഗതത്താ. ഉപരിമാ പന ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജന്തി, പുഗ്ഗലന്തരഭാവുപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ. ഹേട്ഠിമാ ച ഉപരിമം, അനധിഗതത്താ. അത്തനോ അത്തനോയേവ പന ഫലം സമാപജ്ജന്തീതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം.

കേചി പന ‘‘സോതാപന്നസകദാഗാമിനോപി ന സമാപജ്ജന്തി. ഉപരിമാ ദ്വേയേവ സമാപജ്ജന്തീ’’തി വദന്തി. ഇദഞ്ച തേസം കാരണം, ഏതേ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോതി. തം പുഥുജ്ജനസ്സാപി അത്തനാ പടിലദ്ധലോകിയസമാധിസമാപജ്ജനതോ അകാരണമേവ. കിഞ്ചേത്ഥ കാരണാകാരണചിന്തായ. നനു പാളിയംയേവ വുത്തം – ‘‘കതമേ ദസ ഗോത്രഭുധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി? സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായ ഉപ്പാദം പവത്തം…പേ… ഉപായാസം ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരനിമിത്തം അഭിഭുയ്യതീതി ഗോത്രഭു. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായ സകദാഗാമിമഗ്ഗം …പേ… അരഹത്തഫലസമാപത്തത്ഥായ… സുഞ്ഞതവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ… അനിമിത്തവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ ഉപ്പാദം…പേ… ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരനിമിത്തം അഭിഭുയ്യതീതി ഗോത്രഭൂ’’തി (പടി. മ. ൧.൬൦). തസ്മാ സബ്ബേപി അരിയാ അത്തനോ അത്തനോ ഫലം സമാപജ്ജന്തീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

൮൬൧. കസ്മാ സമാപജ്ജന്തീതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം. യഥാ ഹി രാജാ രജ്ജസുഖം, ദേവതാ ദിബ്ബസുഖം അനുഭവന്തി, ഏവം അരിയാ ‘‘അരിയം ലോകുത്തരസുഖം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി അദ്ധാനപ്പരിച്ഛേദം കത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി.

൮൬൨. കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി, കഥം ഠാനം, കഥം വുട്ഠാനന്തി ദ്വീഹി താവ ആകാരേഹി അസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി – നിബ്ബാനതോ അഞ്ഞസ്സ ആരമ്മണസ്സ അമനസികാരാ നിബ്ബാനസ്സ ച മനസികാരാ. യഥാഹ – ‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ സമാപത്തിയാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮).

൮൬൩. അയമ്പനേത്ഥ സമാപജ്ജനക്കമോ. ഫലസമാപത്തത്ഥികേന ഹി അരിയസാവകേന രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേന ഉദയബ്ബയാദിവസേന സങ്ഖാരാ വിപസ്സിതബ്ബാ. തസ്സ പവത്താനുപുബ്ബവിപസ്സനസ്സ സങ്ഖാരാരമ്മണഗോത്രഭുഞാണാനന്തരാ ഫലസമാപത്തിവസേന നിരോധേ ചിത്തം അപ്പേതി. ഫലസമാപത്തിനിന്നതായ ചേത്ഥ സേക്ഖസ്സാപി ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ.

യേ പന വദന്തി ‘‘സോതാപന്നോ ‘ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’തി വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സകദാഗാമീ ഹോതി. സകദാഗാമീ ച അനാഗാമീ’’തി, തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ഏവം സതി അനാഗാമീ അരഹാ ഭവിസ്സതി, അരഹാ പച്ചേകബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ ച ബുദ്ധോ. തസ്മാ ന കിഞ്ചി ഏതം, പാളിവസേനേവ ച പടിക്ഖിത്ത’’ന്തിപി ന ഗഹേതബ്ബം. ഇദമേവ പന ഗഹേതബ്ബം – സേക്ഖസ്സാപി ഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന മഗ്ഗോ. ഫലഞ്ചസ്സ സചേ അനേന പഠമജ്ഝാനികോ മഗ്ഗോ അധിഗതോ ഹോതി. പഠമജ്ഝാനികമേവ ഉപ്പജ്ജതി. സചേ ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികോ, ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരജ്ഝാനികമേവാതി. ഏവം താവസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി.

൮൬൪. ‘‘തയോ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ ഠിതിയാ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച അമനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ മനസികാരോ, പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮) വചനതോ പനസ്സാ തീഹാകാരേഹി ഠാനം ഹോതി. തത്ഥ പുബ്ബേ ച അഭിസങ്ഖാരോതി സമാപത്തിതോ പുബ്ബേ കാലപരിച്ഛേദോ. ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി പരിച്ഛിന്നത്താ ഹിസ്സാ യാവ സോ കാലോ നാഗച്ഛതി, താവ ഠാനം ഹോതി. ഏവമസ്സാ ഠാനം ഹോതീതി.

൮൬൫. ‘‘ദ്വേ ഖോ, ആവുസോ, പച്ചയാ അനിമിത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ വുട്ഠാനായ സബ്ബനിമിത്താനഞ്ച മനസികാരോ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ അമനസികാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൮) വചനതോ പനസ്സാ ദ്വീഹാകാരേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപനിമിത്തവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനിമിത്താനം. കാമഞ്ച ന സബ്ബാനേവേതാനി ഏകതോ മനസികരോതി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന പനേതം വുത്തം. തസ്മാ യം ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, തം മനസികരോതോ ഫലസമാപത്തിവുട്ഠാനം ഹോതീതി ഏവമസ്സാ വുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

൮൬൬. കിം ഫലസ്സ അനന്തരം, കസ്സ ച ഫലം അനന്തരന്തി ഫലസ്സ താവ ഫലമേവ വാ അനന്തരം ഹോതി, ഭവങ്ഗം വാ. ഫലം പന അത്ഥി മഗ്ഗാനന്തരം, അത്ഥി ഫലാനന്തരം, അത്ഥി ഗോത്രഭുഅനന്തരം, അത്ഥി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരം. തത്ഥ മഗ്ഗവീഥിയം മഗ്ഗാനന്തരം, പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം ഫലാനന്തരം. ഫലസമാപത്തീസു പുരിമം പുരിമം ഗോത്രഭുഅനന്തരം. ഗോത്രഭൂതി ചേത്ഥ അനുലോമം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ – ‘‘അരഹതോ അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ. സേക്ഖാനം അനുലോമം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭). യേന ഫലേന നിരോധാ വുട്ഠാനം ഹോതി, തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനാനന്തരന്തി. തത്ഥ ഠപേത്വാ മഗ്ഗവീഥിയം ഉപ്പന്നം ഫലം അവസേസം സബ്ബം ഫലസമാപത്തിവസേന പവത്തം നാമ. ഏവമേതം മഗ്ഗവീഥിയം ഫലസമാപത്തിയം വാ ഉപ്പജ്ജനവസേന,

പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥം, അമതാരമ്മണം സുഭം;

വന്തലോകാമിസം സന്തം, സാമഞ്ഞഫലമുത്തമം.

ഓജവന്തേന സുചിനാ, സുഖേന അഭിസന്ദിതം;

യേന സാതാതിസാതേന, അമതേന മധും വിയ.

തം സുഖം തസ്സ അരിയസ്സ, രസഭൂതമനുത്തരം;

ഫലസ്സ പഞ്ഞം ഭാവേത്വാ, യസ്മാ വിന്ദതി പണ്ഡിതോ.

തസ്മാ അരിയഫലസ്സേതം, രസാനുഭവനം ഇധ;

വിപസ്സനാഭാവനായ, ആനിസംസോതി വുച്ചതി.

നിരോധസമാപത്തികഥാ

൮൬൭. നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനസമത്ഥതാതി ന കേവലഞ്ച അരിയഫലരസാനുഭവനംയേവ, അയം പന നിരോധസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനസമത്ഥതാപി ഇമിസ്സാ പഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം നിരോധസമാപത്തിയാ വിഭാവനത്ഥം പഞ്ഹാകമ്മം – കാ നിരോധസമാപത്തി, കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തി, കത്ഥ സമാപജ്ജന്തി, കസ്മാ സമാപജ്ജന്തി, കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതി, കഥം ഠാനം, കഥം വുട്ഠാനം, വുട്ഠിതസ്സ കിംനിന്നം ചിത്തം ഹോതി, മതസ്സ ച സമാപന്നസ്സ ച കോ വിസേസോ, നിരോധസമാപത്തി കിം സങ്ഖതാ അസങ്ഖതാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ നിപ്ഫന്നാ അനിപ്ഫന്നാതി?

൮൬൮. തത്ഥ കാ നിരോധസമാപത്തീതി യാ അനുപുബ്ബനിരോധവസേന ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം അപ്പവത്തി. കേ തം സമാപജ്ജന്തി, കേ ന സമാപജ്ജന്തീതി സബ്ബേപി പുഥുജ്ജനാ, സോതാപന്നാ, സകദാഗാമിനോ, സുക്ഖവിപസ്സകാ ച അനാഗാമിനോ, അരഹന്തോ ന സമാപജ്ജന്തി. അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ പന അനാഗാമിനോ, ഖീണാസവാ ച സമാപജ്ജന്തി. ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ, തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ, സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി, നവഹി സമാധിചരിയാഹി വസീഭാവതാ പഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തിയാ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൩൪) ഹി വുത്തം. അയഞ്ച സമ്പദാ ഠപേത്വാ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ അനാഗാമിഖീണാസവേ അഞ്ഞേസം നത്ഥി. തസ്മാ തേയേവ സമാപജ്ജന്തി, ന അഞ്ഞേ.

൮൬൯. കതമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ ബലാനി…പേ… കതമാ വസീഭാവതാതി? ന ഏത്ഥ കിഞ്ചി അമ്ഹേഹി വത്തബ്ബം അത്ഥി. സബ്ബമിദം ഏതസ്സ ഉദ്ദേസസ്സ നിദ്ദേസേ വുത്തമേവ. യഥാഹ –

‘‘ദ്വീഹി ബലേഹീതി ദ്വേ ബലാനി സമഥബലം വിപസ്സനാബലം. കതമം സമഥബലം? നേക്ഖമ്മവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമഥബലം. അബ്യാപാദവസേന… ആലോകസഞ്ഞാവസേന… അവിക്ഖേപവസേന…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസവസേന… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിപസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമഥബലന്തി. കേനട്ഠേന സമഥബലം? പഠമജ്ഝാനേന നീവരണേ ന കമ്പതീതി സമഥബലം. ദുതിയജ്ഝാനേന വിതക്കവിചാരേ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ ന കമ്പതീതി സമഥബലം. ഉദ്ധച്ചേ ച ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച ന കമ്പതി ന ചലതി ന വേധതീതി സമഥബലം. ഇദം സമഥബലം.

‘‘കതമം വിപസ്സനാബലം? അനിച്ചാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബലം. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ… അനത്താനുപസ്സനാ… നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ… വിരാഗാനുപസ്സനാ… നിരോധാനുപസ്സനാ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബലം. രൂപേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ…പേ… രൂപേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബലം. വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു… വിഞ്ഞാണേ… ചക്ഖുസ്മിം…പേ… ജരാമരണേ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. ജരാമരണേ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാ വിപസ്സനാബലന്തി. കേനട്ഠേന വിപസ്സനാബലം? അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞായ ന കമ്പതീതി വിപസ്സനാബലം. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞായ ന കമ്പതീതി… അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസഞ്ഞായ ന കമ്പതീതി… നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിയാ ന കമ്പതീതി… വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗേ ന കമ്പതീതി… നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയേ ന കമ്പതീതി… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനേ ന കമ്പതീതി വിപസ്സനാബലം. അവിജ്ജായ ച അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേ ച ഖന്ധേ ച ന കമ്പതി ന ചലതി ന വേധതീതി വിപസ്സനാബലം. ഇദം വിപസ്സനാബലം.

‘‘തയോ ച സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാതി കതമേസം തിണ്ണന്നം സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ? ദുതിയജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ വചീസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ കായസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. ഇമേസം തിണ്ണന്നം സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ.

‘‘സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി കതമാഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി? അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. ദുക്ഖാ… അനത്താ… നിബ്ബിദാ… വിരാഗാ… നിരോധാ… പടിനിസ്സഗ്ഗാ… വിവട്ടാനുപസ്സനാ ഞാണചരിയാ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഞാണചരിയാ. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ. സകദാഗാമിമഗ്ഗോ…പേ… അരഹത്തഫലസമാപത്തി ഞാണചരിയാ. ഇമാഹി സോളസഹി ഞാണചരിയാഹി.

‘‘നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി കതമാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി? പഠമജ്ഝാനം സമാധിചരിയാ. ദുതിയജ്ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി സമാധിചരിയാ. പഠമജ്ഝാനപടിലാഭത്ഥായ വിതക്കോ ച വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലാഭത്ഥായ വിതക്കോ ച വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ചിത്തേകഗ്ഗതാ ച. ഇമാഹി നവഹി സമാധിചരിയാഹി.

‘‘വസീതി പഞ്ച വസിയോ – ആവജ്ജനവസീ, സമാപജ്ജനവസീ, അധിട്ഠാനവസീ, വുട്ഠാനവസീ, പച്ചവേക്ഖണവസീ. പഠമജ്ഝാനം യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം ആവജ്ജതി, ആവജ്ജനായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി ആവജ്ജനവസീ. പഠമജ്ഝാനം യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതി, സമാപജ്ജനായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി സമാപജ്ജനവസീ…പേ… അധിട്ഠാതി അധിട്ഠാനേ…പേ… വുട്ഠാതി വുട്ഠാനേ…പേ… പച്ചവേക്ഖതി പച്ചവേക്ഖണായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി പച്ചവേക്ഖണവസീ. ദുതിയം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം ആവജ്ജതി …പേ… പച്ചവേക്ഖതി. പച്ചവേക്ഖണായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി പച്ചവേക്ഖണവസീ. ഇമാ പഞ്ച വസിയോ’’തി (പടി. മ. ൧.൮൩).

൮൭൦. ഏത്ഥ ച ‘‘സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീ’’തി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ ഏസ. അനാഗാമിനോ പന ചുദ്ദസഹി ഞാണചരിയാഹി ഹോതി. യദി ഏവം സകദാഗാമിനോ ദ്വാദസഹി സോതാപന്നസ്സ ച ദസഹി കിം ന ഹോതീതി? ന ഹോതി, സമാധിപാരിബന്ധികസ്സ പഞ്ച കാമഗുണികരാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ. തേസം ഹി സോ അപ്പഹീനോ. തസ്മാ സമഥബലം ന പരിപുണ്ണം ഹോതി, തസ്മിം അപരിപൂരേ ദ്വീഹി ബലേഹി സമാപജ്ജിതബ്ബം നിരോധസമാപത്തിം ബലവേകല്ലേന സമാപജ്ജിതും ന സക്കോന്തി. അനാഗാമിസ്സ പന സോ പഹീനോ, തസ്മാ ഏസ പരിപുണ്ണബലോ ഹോതി. പരിപുണ്ണബലത്താ സക്കോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലം ഫലസമാപത്തിയാ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭). ഇദഞ്ഹി പട്ഠാനേ മഹാപകരണേ അനാഗാമിനോവ നിരോധാ വുട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തന്തി.

൮൭൧. കത്ഥ സമാപജ്ജന്തീതി പഞ്ചവോകാരഭവേ. കസ്മാ? അനുപുബ്ബസമാപത്തിസബ്ഭാവതോ. ചതുവോകാരഭവേ പന പഠമജ്ഝാനാദീനം ഉപ്പത്തി നത്ഥി. തസ്മാ ന സക്കാ തത്ഥ സമാപജ്ജിതുന്തി. കേചി പന ‘‘വത്ഥുസ്സ അഭാവാ’’തി വദന്തി.

൮൭൨. കസ്മാ സമാപജ്ജന്തീതി സങ്ഖാരാനം പവത്തിഭേദേ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അചിത്തകാ ഹുത്വാ ‘‘നിരോധം നിബ്ബാനം പത്വാ സുഖം വിഹരിസ്സാമാ’’തി സമാപജ്ജന്തി.

൮൭൩. കഥഞ്ചസ്സാ സമാപജ്ജനം ഹോതീതി സമഥവിപസ്സനാവസേന ഉസ്സക്കിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിരോധയതോ, ഏവമസ്സ സമാപജ്ജനം ഹോതി. യോ ഹി സമഥവസേനേവ ഉസ്സക്കതി, സോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി. യോ പന വിപസ്സനാവസേനേവ ഉസ്സക്കതി, സോ ഫലസമാപത്തിം പത്വാ തിട്ഠതി. യോ പന ഉഭയവസേനേവ ഉസ്സക്കിത്വാ പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം നിരോധേതി, സോ തം സമാപജ്ജതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

൮൭൪. അയം പന വിത്ഥാരോ – ഇധ ഭിക്ഖു നിരോധം സമാപജ്ജിതുകാമോ കതഭത്തകിച്ചോ സുധോതഹത്ഥപാദോ വിവിത്തേ ഓകാസേ സുപഞ്ഞത്തമ്ഹി ആസനേ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ, സോ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി.

വിപസ്സനാ പനേസാ തിവിധാ ഹോതി – സങ്ഖാരപരിഗണ്ഹനകവിപസ്സനാ, ഫലസമാപത്തിവിപസ്സനാ, നിരോധസമാപത്തിവിപസ്സനാതി. തത്ഥ സങ്ഖാരപരിഗണ്ഹനകവിപസ്സനാ മന്ദാ വാ ഹോതു തിക്ഖാ വാ, മഗ്ഗസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതിയേവ. ഫലസമാപത്തിവിപസ്സനാ തിക്ഖാവ വട്ടതി മഗ്ഗഭാവനാസദിസാ. നിരോധസമാപത്തിവിപസ്സനാ പന നാതിമന്ദനാതിതിക്ഖാ വട്ടതി. തസ്മാ ഏസ നാതിമന്ദായ നാതിതിക്ഖായ വിപസ്സനായ തേ സങ്ഖാരേ വിപസ്സതി.

തതോ ദുതിയം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. തതോ തതിയം ഝാനം…പേ… തതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. തഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകിച്ചം കരോതി – നാനാബദ്ധഅവികോപനം, സങ്ഘപടിമാനനം, സത്ഥുപക്കോസനം, അദ്ധാനപരിച്ഛേദന്തി.

൮൭൫. തത്ഥ നാനാബദ്ധഅവികോപനന്തി യം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ന ഹോതി, നാനാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം പത്തചീവരം വാ മഞ്ചപീഠം വാ നിവാസഗേഹം വാ അഞ്ഞം വാ പന കിഞ്ചി പരിക്ഖാരജാതം, തം യഥാ ന വികുപ്പതി, അഗ്ഗിഉദകവാതചോരഉന്ദൂരാദീനം വസേന ന വിനസ്സതി, ഏവം അധിട്ഠാതബ്ബം.

തത്രിദം അധിട്ഠാനവിധാനം ‘‘ഇദഞ്ച ഇദഞ്ച ഇമസ്മിം സത്താഹബ്ഭന്തരേ മാ അഗ്ഗിനാ ഝായതു, മാ ഉദകേന വുയ്ഹതു, മാ വാതേന വിദ്ധംസതു, മാ ചോരേഹി ഹരിയതു, മാ ഉന്ദൂരാദീഹി ഖജ്ജതൂ’’തി. ഏവം അധിട്ഠിതേ തം സത്താഹം തസ്സ ന കോചി പരിസ്സയോ ഹോതി.

അനധിട്ഠഹതോ പന അഗ്ഗിആദീഹി വിനസ്സതി മഹാനാഗത്ഥേരസ്സ വിയ. ഥേരോ കിര മാതുഉപാസികായ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. ഉപാസികാ യാഗും ദത്വാ ആസനസാലായ നിസീദാപേസി. ഥേരോ നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. തസ്മിം നിസിന്നേ ആസനസാലായ അഗ്ഗിനാ ഗഹിതായ സേസഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ നിസിന്നാസനം ഗഹേത്വാ പലായിംസു. ഗാമവാസികാ സന്നിപതിത്വാ ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘അലസസമണോ’’തി ആഹംസു. അഗ്ഗി തിണവേണുകട്ഠാനി ഝാപേത്വാ ഥേരം പരിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠാസി. മനുസ്സാ ഘടേഹി ഉദകം ആഹരിത്വാ നിബ്ബാപേത്വാ ഛാരികം അപനേത്വാ പരിഭണ്ഡം കത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. ഥേരോ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന വുട്ഠായ തേ ദിസ്വാ ‘‘പാകടോമ്ഹി ജാതോ’’തി വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ പിയങ്ഗുദീപം അഗമാസി. ഇദം നാനാബദ്ധഅവികോപനം നാമ.

യം ഏകാബദ്ധം ഹോതി നിവാസനപാവുരണം വാ നിസിന്നാസനം വാ, തത്ഥ വിസും അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സമാപത്തിവസേനേവ നം രക്ഖതി ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ വിയ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീ’’തി.

൮൭൬. സങ്ഘപടിമാനനന്തി സങ്ഘസ്സ പടിമാനനം ഉദിക്ഖനം. യാവ ഏസോ ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതി, താവ സങ്ഘകമ്മസ്സ അകരണന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ന പടിമാനനം ഏതസ്സ പുബ്ബകിച്ചം, പടിമാനനാവജ്ജനം പന പുബ്ബകിച്ചം. തസ്മാ ഏവം ആവജ്ജിതബ്ബം ‘‘സചേ മയി സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ സങ്ഘോ ഉത്തികമ്മാദീസു കിഞ്ചിദേവ കമ്മം കത്തുകാമോ ഹോതി, യാവ മം കോചി ഭിക്ഖു ആഗന്ത്വാ ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവം കത്വാ സമാപന്നോ ഹി തസ്മിം സമയേ വുട്ഠാതിയേവ.

യോ പന ഏവം ന കരോതി, സങ്ഘോ ച സന്നിപതിത്വാ തം അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു കുഹി’’ന്തി ‘‘നിരോധസമാപന്നോ’’തി വുത്തേ സങ്ഘോ കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേതി ‘‘ഗച്ഛ നം സങ്ഘസ്സ വചനേന പക്കോസാഹീ’’തി. അഥസ്സ തേന ഭിക്ഖുനാ സവനൂപചാരേ ഠത്വാ ‘‘സങ്ഘോ തം ആവുസോ പടിമാനേതീ’’തി വുത്തമത്തേവ വുട്ഠാനം ഹോതി. ഏവം ഗരുകാ ഹി സങ്ഘസ്സ ആണാ നാമ. തസ്മാ തം ആവജ്ജിത്വാ യഥാ സയമേവ വുട്ഠാതി, ഏവം സമാപജ്ജിതബ്ബം.

൮൭൭. സത്ഥുപക്കോസനന്തി ഇധാപി സത്ഥുപക്കോസനാവജ്ജനമേവ ഇമസ്സ കിച്ചം. തസ്മാ തമ്പി ഏവം ആവജ്ജിതബ്ബം ‘‘സചേ മയി സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥാ ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദം വാ പഞ്ഞപേതി, തഥാരൂപായ വാ അത്ഥുപ്പത്തിയാ ധമ്മം ദേസേതി, യാവ മം കോചി ആഗന്ത്വാ ന പക്കോസതി, താവദേവ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവം കത്വാ നിസിന്നോ ഹി തസ്മിം സമയേ വുട്ഠാതിയേവ.

യോ പന ഏവം ന കരോതി, സത്ഥാ ച സങ്ഘേ സന്നിപതിതേ തം അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു കുഹി’’ന്തി ‘‘നിരോധസമാപന്നോ’’തി വുത്തേ കഞ്ചി ഭിക്ഖും പേസേതി ‘‘ഗച്ഛ നം മമ വചനേന പക്കോസാ’’തി. അഥസ്സ തേന ഭിക്ഖുനാ സവനൂപചാരേ ഠത്വാ ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തം ആമന്തേതീ’’തി വുത്തമത്തേവ വുട്ഠാനം ഹോതി. ഏവം ഗരുകം ഹി സത്ഥുപക്കോസനം, തസ്മാ തം ആവജ്ജിത്വാ യഥാ സയമേവ വുട്ഠാതി, ഏവം സമാപജ്ജിതബ്ബം.

൮൭൮. അദ്ധാനപരിച്ഛേദോതി ജീവിതദ്ധാനസ്സ പരിച്ഛേദോ. ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ അദ്ധാനപരിച്ഛേദേ സുകുസലേന ഭവിതബ്ബം. അത്തനോ ‘‘ആയുസങ്ഖാരാ സത്താഹം പവത്തിസ്സന്തി ന പവത്തിസ്സന്തീ’’തി ആവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജിതബ്ബം. സചേ ഹി സത്താഹബ്ഭന്തരേ നിരുജ്ഝനകേ ആയുസങ്ഖാരേ അനാവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജതി, നാസ്സ നിരോധസമാപത്തി മരണം പടിബാഹിതും സക്കോതി. അന്തോനിരോധേ മരണസ്സ നത്ഥിതായ അന്തരാവ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാതി. തസ്മാ ഏതം ആവജ്ജിത്വാവ സമാപജ്ജിതബ്ബം. അവസേസം ഹി അനാവജ്ജിതുമ്പി വട്ടതി. ഇദം പന ആവജ്ജിതബ്ബമേവാതി വുത്തം.

൮൭൯. സോ ഏവം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഇമം പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി. അഥേകം വാ ദ്വേ വാ ചിത്തവാരേ അതിക്കമിത്വാ അചിത്തകോ ഹോതി, നിരോധം ഫുസതി. കസ്മാ പനസ്സ ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപരിചിത്താനി ന പവത്തന്തീതി? നിരോധസ്സ പയോഗത്താ. ഇദഞ്ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വേ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ യുഗനദ്ധേ കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിആരോഹനം അനുപുബ്ബനിരോധസ്സ പയോഗോ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാതി നിരോധസ്സ പയോഗത്താ ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപരി ന പവത്തന്തി.

യോ പന ഭിക്ഖു ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ വുട്ഠായ ഇദം പുബ്ബകിച്ചം അകത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി, സോ പരതോ അചിത്തകോ ഭവിതും ന സക്കോതി, പടിനിവത്തിത്വാ പുന ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേയേവ പതിട്ഠാതി. മഗ്ഗം അഗതപുബ്ബപുരിസൂപമാ ചേത്ഥ വത്തബ്ബാ –

ഏകോ കിര പുരിസോ ഏകം മഗ്ഗം അഗതപുബ്ബോ അന്തരാ ഉദകകന്ദരം വാ ഗമ്ഭീരം ഉദകചിക്ഖല്ലം അതിക്കമിത്വാ ഠപിതം ചണ്ഡാതപസന്തത്തപാസാണം വാ ആഗമ്മ തം നിവാസനപാവുരണം അസണ്ഠപേത്വാവ കന്ദരം ഓരൂള്ഹോ പരിക്ഖാരതേമനഭയേന പുനദേവ തീരേ പതിട്ഠാതി. പാസാണം അക്കമിത്വാപി സന്തത്തപാദോ പുനദേവ ഓരഭാഗേ പതിട്ഠാതി. തത്ഥ യഥാ സോ പുരിസോ അസണ്ഠപിതനിവാസനപാവുരണത്താ കന്ദരം ഓതിണ്ണമത്തോവ, തത്തപാസാണം അക്കന്തമത്തോ ഏവ ച പടിനിവത്തിത്വാ ഓരതോവ പതിട്ഠാതി, ഏവം യോഗാവചരോപി പുബ്ബകിച്ചസ്സ അകതത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നമത്തോവ പടിനിവത്തിത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ പതിട്ഠാതി.

യഥാ പന പുബ്ബേപി തം മഗ്ഗം ഗതപുബ്ബപുരിസോ തം ഠാനം ആഗമ്മ ഏകം സാടകം ദള്ഹം നിവാസേത്വാ അപരം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ കന്ദരം ഉത്തരിത്വാ തത്തപാസാണം വാ അക്കന്തമത്തകമേവ കരിത്വാ പരതോ ഗച്ഛതി, ഏവമേവം കതപുബ്ബകിച്ചോ ഭിക്ഖു നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാവ പരതോ അചിത്തകോ ഹുത്വാ നിരോധം ഫുസിത്വാ വിഹരതി.

൮൮൦. കഥം ഠാനന്തി ഏവം സമാപന്നായ പനസ്സാ കാലപരിച്ഛേദവസേന ചേവ അന്തരാആയുക്ഖയസങ്ഘപടിമാനനസത്ഥുപക്കോസനാഭാവേന ച ഠാനം ഹോതി.

൮൮൧. കഥം വുട്ഠാനന്തി അനാഗാമിസ്സ അനാഗാമിഫലുപ്പത്തിയാ, അരഹതോ അരഹത്തഫലുപ്പത്തിയാതി ഏവം ദ്വേധാ വുട്ഠാനം ഹോതി.

൮൮൨. വുട്ഠിതസ്സ കിംനിന്നം ചിത്തം ഹോതീതി നിബ്ബാനനിന്നം. വുത്തം ഹേതം ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തിയാ വുട്ഠിതസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ വിവേകനിന്നം ചിത്തം ഹോതി വിവേകപോണം വിവേകപബ്ഭാര’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൪).

൮൮൩. മതസ്സ ച സമാപന്നസ്സ ച കോ വിസേസോതി അയമ്പി അത്ഥോ സുത്തേ വുത്തോയേവ. യഥാഹ – ‘‘യ്വായം, ആവുസോ, മതോ കാലങ്കതോ, തസ്സ കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ… ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു പരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ വൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി പരിഭിന്നാനി. യോ ചായം ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നോ, തസ്സപി കായസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, വചീസങ്ഖാരാ… ചിത്തസങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ആയു അപരിക്ഖീണോ, ഉസ്മാ അവൂപസന്താ, ഇന്ദ്രിയാനി അപരിഭിന്നാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൭).

൮൮൪. നിരോധസമാപത്തി സങ്ഖതാതിആദിപുച്ഛായം പന സങ്ഖതാതിപി അസങ്ഖതാതിപി ലോകിയാതിപി ലോകുത്തരാതിപി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? സഭാവതോ നത്ഥിതായ. യസ്മാ പനസ്സാ സമാപജ്ജന്തസ്സ വസേന സമാപന്നാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ നിപ്ഫന്നാതി വത്തും വട്ടതി, നോ അനിപ്ഫന്നാ.

ഇതി സന്തം സമാപത്തിം, ഇമം അരിയനിസേവിതം;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനമിതിസങ്ഖം ഉപാഗതം;

ഭാവേത്വാ അരിയം പഞ്ഞം, സമാപജ്ജന്തി പണ്ഡിതാ.

യസ്മാ തസ്മാ ഇമിസ്സാപി, സമാപത്തിസമത്ഥതാ;

അരിയമഗ്ഗേസു പഞ്ഞായ, ആനിസംസോതി വുച്ചതീതി.

ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധികഥാ

൮൮൫. ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധീതി ന കേവലഞ്ച നിരോധസമാപത്തിയാ സമാപജ്ജനസമത്ഥതാവ, അയം പന ആഹുനേയ്യഭാവാദിസിദ്ധിപി ഇമിസ്സാ ലോകുത്തരപഞ്ഞാഭാവനായ ആനിസംസോതി വേദിതബ്ബോ. അവിസേസേന ഹി ചതുബ്ബിധായപി ഏതിസ്സാ ഭാവിതത്താ ഭാവിതപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലീകരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ.

൮൮൬. വിസേസതോ പനേത്ഥ പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞം താവ ഭാവേത്വാ മന്ദായ വിപസ്സനായ ആഗതോ മുദിന്ദ്രിയോപി സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ ഹോതി, സത്തസുഗതിഭവേ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. മജ്ഝിമായ വിപസ്സനായ ആഗതോ മജ്ഝിമിന്ദ്രിയോ കോലംകോലോ നാമ ഹോതി, ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനി സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. തിക്ഖായ വിപസ്സനായ ആഗതോ തിക്ഖിന്ദ്രിയോ ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, ഏകഞ്ഞേവ മാനുസകം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി.

൮൮൭. ദുതിയമഗ്ഗപഞ്ഞം ഭാവേത്വാ സകദാഗാമീ നാമ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി.

൮൮൮. തതിയമഗ്ഗപഞ്ഞം ഭാവേത്വാ അനാഗാമീ നാമ ഹോതി. സോ ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാവസേന അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ചധാ. ഇധ വിഹായനിട്ഠോ ഹോതി. തത്ഥ അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി യത്ഥ കത്ഥചി സുദ്ധാവാസഭവേ ഉപപജ്ജിത്വാ ആയുവേമജ്ഝം അപ്പത്വാവ പരിനിബ്ബായതി. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പരിനിബ്ബായതി. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന ഉപരിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന ഉപരിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി. ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി യത്ഥുപപന്നോ, തതോ ഉദ്ധം യാവ അകനിട്ഠഭവാ ആരുയ്ഹ തത്ഥ പരിനിബ്ബായതി.

൮൮൯. ചതുത്ഥമഗ്ഗപഞ്ഞം ഭാവേത്വാ കോചി സദ്ധാവിമുത്തോ ഹോതി, കോചി പഞ്ഞാവിമുത്തോ ഹോതി, കോചി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, കോചി തേവിജ്ജോ, കോചി ഛളഭിഞ്ഞോ, കോചി പടിസമ്ഭിദപ്പഭേദപ്പത്തോ മഹാഖീണാസവോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേ പനേസ തം ജടം വിജടേതി നാമ. ഫലക്ഖണേ വിജടിതജടോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതീ’’തി.

ഏവം അനേകാനിസംസാ, അരിയപഞ്ഞായ ഭാവനാ;

യസ്മാ തസ്മാ കരേയ്യാഥ, രതിം തത്ഥ വിചക്ഖണോ.

൮൯൦. ഏത്താവതാ ച –

സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി. –

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സീലസമാധിപഞ്ഞാമുഖേന ദേസിതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സാനിസംസാ പഞ്ഞാഭാവനാ പരിദീപിതാ ഹോതീതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ

പഞ്ഞാഭാവനാനിസംസനിദ്ദേസോ നാമ

തേവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.

നിഗമനകഥാ

൮൯൧. ഏത്താവതാ ച –

‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി. –

ഇമം ഗാഥം നിക്ഖിപിത്വാ യദവോചുമ്ഹ –

‘‘ഇമിസ്സാ ദാനി ഗാഥായ, കഥിതായ മഹേസിനാ;

വണ്ണയന്തോ യഥാഭൂതം, അത്ഥം സീലാദിഭേദനം.

‘‘സുദുല്ലഭം ലഭിത്വാന, പബ്ബജ്ജം ജിനസാസനേ;

സീലാദിസങ്ഗഹം ഖേമം, ഉജും മഗ്ഗം വിസുദ്ധിയാ.

‘‘യഥാഭൂതം അജാനന്താ, സുദ്ധികാമാപി യേ ഇധ;

വിസുദ്ധിം നാധിഗച്ഛന്തി, വായമന്താപി യോഗിനോ.

‘‘തേസം പാമോജ്ജകരണം, സുവിസുദ്ധവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, ദേസനാനയനിസ്സിതം.

‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗം ഭാസിസ്സം, തം മേ സക്കച്ച ഭാസതോ;

വിസുദ്ധികാമാ സബ്ബേപി, നിസാമയഥ സാധവോ’’തി.

സ്വായം ഭാസിതോ ഹോതി.

൮൯൨. തത്ഥ ച –

തേസം സീലാദിഭേദാനം, അത്ഥാനം യോ വിനിച്ഛയോ;

പഞ്ചന്നമ്പി നികായാനം, വുത്തോ അട്ഠകഥാനയേ.

സമാഹരിത്വാ തം സബ്ബം, യേഭുയ്യേന സനിച്ഛയോ;

സബ്ബസങ്കരദോസേഹി, മുത്തോ യസ്മാ പകാസിതോ.

തസ്മാ വിസുദ്ധികാമേഹി, സുദ്ധപഞ്ഞേഹി യോഗിഹി;

വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഏതസ്മിം, കരണീയോവ ആദരോതി.

൮൯൩. വിഭജ്ജവാദിസേട്ഠാനം, ഥേരിയാനം യസസ്സിനം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, വംസജസ്സ വിഭാവിനോ.

ഭദന്തസങ്ഘപാലസ്സ, സുചിസല്ലേഖവുത്തിനോ;

വിനയാചാരയുത്തസ്സ, യുത്തസ്സ പടിപത്തിയം.

ഖന്തിസോരച്ചമേത്താദി-ഗുണഭൂസിതചേതസോ;

അജ്ഝേസനം ഗഹേത്വാന, കരോന്തേന ഇമം മയാ.

സദ്ധമ്മട്ഠിതികാമേന, യോ പത്തോ പുഞ്ഞസഞ്ചയോ;

തസ്സ തേജേന സബ്ബേപി, സുഖമേധന്തു പാണിനോ.

൮൯൪. വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ഏസോ ച, അന്തരായം വിനാ ഇധ;

നിട്ഠിതോ അട്ഠപഞ്ഞാസ-ഭാണവാരായ പാളിയാ.

യഥാ തഥേവ ലോകസ്സ, സബ്ബേ കല്യാണനിസ്സിതാ;

അനന്തരായാ ഇജ്ഝന്തു, സീഘം സീഘം മനോരഥാതി.

൮൯൫. പരമ വിസുദ്ധ സദ്ധാ ബുദ്ധി വീരിയ പടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവ മദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയ സമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ ഛളഭിഞ്ഞാപടിസമ്ഭിദാദി ഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അപ്പടിഹതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന മുദന്തഖേദകവത്തബ്ബേന കതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ നാമ.

൮൯൬. താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തോ കുലപുത്താനം, നയം സീലാദിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗകഥാ,

പാളിഗണനായ പന സാ അട്ഠപഞ്ഞാസഭാണവാരാ ഹോതീതി.

വിസുദ്ധിമഗ്ഗപകരണം നിട്ഠിതം.