൨൨. ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

പഠമമഗ്ഗഞാണകഥാ

൮൦൬. ഇതോ പരം ഗോത്രഭുഞാണം ഹോതി, തം മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയത്താ നേവ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം ന ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം ഭജതി, അന്തരാ അബ്ബോഹാരികമേവ ഹോതി. വിപസ്സനാസോതേ പതിതത്താ പന വിപസ്സനാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോതി ഇമേസു പന ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

തത്ഥ പഠമമഗ്ഗഞാണം താവ സമ്പാദേതുകാമേന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം നാമ നത്ഥി. യഞ്ഹി അനേന കാതബ്ബം സിയാ, തം അനുലോമാവസാനം വിപസ്സനം ഉപ്പാദേന്തേന കതമേവ. ഏവം ഉപ്പന്നഅനുലോമഞാണസ്സ പനസ്സ തേഹി തീഹിപി അനുലോമഞാണേഹി അത്തനോ ബലാനുരൂപേന ഥൂലഥൂലേ സച്ചപടിച്ഛാദകേ തമമ്ഹി അന്തരധാപിതേ സബ്ബസങ്ഖാരഗതേസു ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി, ന സന്തിട്ഠതി, നാധിമുച്ചതി, ന സജ്ജതി, ന ലഗ്ഗതി, ന ബജ്ഝതി. പദുമപലാസതോ ഉദകം വിയ പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി. സബ്ബം നിമിത്താരമ്മണമ്പി സബ്ബം പവത്താരമ്മണമ്പി പലിബോധതോ ഉപട്ഠാതി. അഥസ്സ സബ്ബസ്മിം നിമിത്തപവത്താരമ്മണേ പലിബോധതോ ഉപട്ഠിതേ അനുലോമഞാണസ്സ ആസേവനന്തേ അനിമിത്തം അപ്പവത്തം വിസങ്ഖാരം നിരോധം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കുരുമാനം പുഥുജ്ജനഗോത്തം പുഥുജ്ജനസങ്ഖം പുഥുജ്ജനഭൂമിം അതിക്കമമാനം അരിയഗോത്തം അരിയസങ്ഖം അരിയഭൂമിം ഓക്കമമാനം നിബ്ബാനാരമ്മണേ പഠമാവട്ടനപഠമാഭോഗപഠമസമന്നാഹാരഭൂതം മഗ്ഗസ്സ അനന്തരസമനന്തരാസേവനഉപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതവസേന ഛഹി ആകാരേഹി പച്ചയഭാവം സാധയമാനം സിഖാപ്പത്തം വിപസ്സനായ മുദ്ധഭൂതം അപുനരാവട്ടകം ഉപ്പജ്ജതി ഗോത്രഭുഞാണം.

യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘കഥം ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ ഗോത്രഭുഞാണം? ഉപ്പാദം അഭിഭുയ്യതീതി ഗോത്രഭു. പവത്തം…പേ… ഉപായാസം അഭിഭുയ്യതീതി ഗോത്രഭു. ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരനിമിത്തം അഭിഭുയ്യതീതി ഗോത്രഭു. അനുപ്പാദം പക്ഖന്ദതീതി ഗോത്രഭു. അപ്പവത്തം…പേ… അനുപായാസം നിരോധം നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി ഗോത്രഭു. ഉപ്പാദം അഭിഭുയ്യിത്വാ അനുപ്പാദം പക്ഖന്ദതീതി ഗോത്രഭൂ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൯) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൮൦൭. തത്രായം ഏകാവജ്ജനേന ഏകവീഥിയം പവത്തമാനാനമ്പി അനുലോമഗോത്രഭൂനം നാനാരമ്മണേ പവത്തനാകാരദീപികാ ഉപമാ – യഥാ ഹി മഹാമാതികം ലങ്ഘിത്വാ പരതീരേ പതിട്ഠാതുകാമോ പുരിസോ വേഗേന ധാവിത്വാ മാതികായ ഓരിമതീരേ രുക്ഖസാഖായ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബിതം രജ്ജും വാ യട്ഠിം വാ ഗഹേത്വാ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ പരതീരനിന്നപോണപബ്ഭാരകായോ ഹുത്വാ പരതീരസ്സ ഉപരിഭാഗം പത്തോ തം മുഞ്ചിത്വാ വേധമാനോ പരതീരേ പതിത്വാ സണികം പതിട്ഠാതി, ഏവമേവായം യോഗാവചരോപി ഭവയോനിഗതിട്ഠിതിനിവാസാനം പരതീരഭൂതേ നിബ്ബാനേ പതിട്ഠാതുകാമോ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിനാ വേഗേന ധാവിത്വാ അത്തഭാവരുക്ഖസാഖായ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബിതം രൂപരജ്ജും വാ വേദനാദീസു അഞ്ഞതരദണ്ഡം വാ അനിച്ചന്തി വാ ദുക്ഖന്തി വാ അനത്താതി വാതി അനുലോമാവജ്ജനേന ഗഹേത്വാ തം അമുഞ്ചമാനോവ പഠമേന അനുലോമചിത്തേന ഉല്ലങ്ഘിത്വാ ദുതിയേന പരതീരനിന്നപോണപബ്ഭാരകായോ വിയ നിബ്ബാനനിന്നപോണപബ്ഭാരമാനസോ ഹുത്വാ തതിയേന പരതീരസ്സ ഉപരിഭാഗം പത്തോ വിയ ഇദാനി പത്തബ്ബസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ആസന്നോ ഹുത്വാ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിരോധേന തം സങ്ഖാരാരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാ ഗോത്രഭുചിത്തേന വിസങ്ഖാരേ പരതീരഭൂതേ നിബ്ബാനേ പതതി. ഏകാരമ്മണേ പന അലദ്ധാസേവനതായ വേധമാനോ സോ പുരിസോ വിയ ന താവ സുപ്പതിട്ഠിതോ ഹോതി, തതോ മഗ്ഗഞാണേന പതിട്ഠാതീതി.

൮൦൮. തത്ഥ അനുലോമം സച്ചപടിച്ഛാദകം കിലേസതമം വിനോദേതും സക്കോതി, ന നിബ്ബാനമാരമ്മണം കാതും. ഗോത്രഭു നിബ്ബാനമേവ ആരമ്മണം കാതും സക്കോതി, ന സച്ചപടിച്ഛാദകം തമം വിനോദേതും. തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ കിര ചക്ഖുമാ പുരിസോ ‘‘നക്ഖത്തയോഗം ജാനിസ്സാമീ’’തി രത്തിഭാഗേ നിക്ഖമിത്വാ ചന്ദം പസ്സിതും ഉദ്ധം ഉല്ലോകേസി, തസ്സ വലാഹകേഹി പടിച്ഛന്നത്താ ചന്ദോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥേകോ വാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥൂലഥൂലേ വലാഹകേ വിദ്ധംസേതി. അപരോ മജ്ഝിമേ, അപരോ സുഖുമേതി. തതോ സോ പുരിസോ വിഗതവലാഹകേ നഭേ ചന്ദം ദിസ്വാ നക്ഖത്തയോഗം അഞ്ഞാസി.

തത്ഥ തയോ വലാഹകാ വിയ സച്ചപടിച്ഛാദകഥൂലമജ്ഝിമസുഖുമം കിലേസന്ധകാരം, തയോ വാതാ വിയ തീണി അനുലോമചിത്താനി, ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ ഗോത്രഭുഞാണം, ചന്ദോ വിയ നിബ്ബാനം, ഏകേകസ്സ വാതസ്സ യഥാക്കമേന വലാഹകവിദ്ധംസനം വിയ ഏകേകസ്സ അനുലോമചിത്തസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകതമവിനോദനം, വിഗതവലാഹകേ നഭേ തസ്സ പുരിസസ്സ വിസുദ്ധചന്ദദസ്സനം വിയ വിഗതേ സച്ചപടിച്ഛാദകേ തമേ ഗോത്രഭുഞാണസ്സ വിസുദ്ധനിബ്ബാനദസ്സനം.

യഥേവ ഹി തയോ വാതാ ചന്ദപടിച്ഛാദകേ വലാഹകേയേവ വിദ്ധംസേതും സക്കോന്തി, ന ചന്ദം ദട്ഠും, ഏവം അനുലോമാനി സച്ചപടിച്ഛാദകം തമഞ്ഞേവ വിനോദേതും സക്കോന്തി, ന നിബ്ബാനം ദട്ഠും. യഥാ സോ പുരിസോ ചന്ദമേവ ദട്ഠും സക്കോതി, ന വലാഹകേ വിദ്ധംസേതും, ഏവം ഗോത്രഭുഞാണം നിബ്ബാനമേവ ദട്ഠും സക്കോതി, ന കിലേസതമം വിനോദേതും. തേനേവ ചേതം മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനന്തി വുച്ചതി. തഞ്ഹി അനാവജ്ജനമ്പി സമാനം ആവജ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ ‘‘ഏവം നിബ്ബത്താഹീ’’തി മഗ്ഗസ്സ സഞ്ഞം ദത്വാ വിയ നിരുജ്ഝതി. മഗ്ഗോപി തേന ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ അവീചിസന്തതിവസേന തം ഞാണം അനുപ്പബന്ധമാനോ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝമാനോവ പദാലയമാനോവ നിബ്ബത്തതി.

൮൦൯. തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ കിര ഇസ്സാസോ അട്ഠഉസഭമത്തേ പദേസേ ഫലകസതം ഠപാപേത്വാ വത്ഥേന മുഖം വേഠേത്വാ സരം സന്നഹിത്വാ ചക്കയന്തേ അട്ഠാസി. അഞ്ഞോ പുരിസോ ചക്കയന്തം ആവിജ്ഝിത്വാ യദാ ഇസ്സാസസ്സ ഫലകം അഭിമുഖം ഹോതി, തദാ തത്ഥ ദണ്ഡകേന സഞ്ഞം ദേതി. ഇസ്സാസോ ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ സരം ഖിപിത്വാ ഫലകസതം നിബ്ബിജ്ഝതി. തത്ഥ ദണ്ഡകസഞ്ഞം വിയ ഗോത്രഭുഞാണം, ഇസ്സാസോ വിയ മഗ്ഗഞാണം. ഇസ്സാസസ്സ ദണ്ഡകസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ ഫലകസതനിബ്ബിജ്ഝനം വിയ മഗ്ഗഞാണസ്സ ഗോത്രഭുഞാണേന ദിന്നസഞ്ഞം അമുഞ്ചിത്വാവ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബാനം അപദാലിതപുബ്ബാനം ലോഭദോസമോഹക്ഖന്ധാനം നിബ്ബിജ്ഝനപദാലനം.

൮൧൦. ന കേവലഞ്ചേസ മഗ്ഗോ ലോഭക്ഖന്ധാദീനം നിബ്ബിജ്ഝനമേവ കരോതി, അപിച ഖോ അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടദുക്ഖസമുദ്ദം സോസേതി, സബ്ബഅപായദ്വാരാനി പിദഹതി, സത്തന്നം അരിയധനാനം സമ്മുഖീഭാവം കരോതി, അട്ഠങ്ഗികം മിച്ഛാമഗ്ഗം പജഹതി, സബ്ബവേരഭയാനി വൂപസമേതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഓരസപുത്തഭാവം ഉപനേതി, അഞ്ഞേസഞ്ച അനേകസതാനം ആനിസംസാനം പടിലാഭായ സംവത്തതീതി ഏവം അനേകാനിസംസദായകേന സോതാപത്തിമഗ്ഗേന സമ്പയുത്തം ഞാണം സോതാപത്തിമഗ്ഗേ ഞാണന്തി.

പഠമമഗ്ഗഞാണം നിട്ഠിതം.

സോതാപന്നപുഗ്ഗലകഥാ

൮൧൧. ഇമസ്സ പന ഞാണസ്സ അനന്തരം തസ്സേവ വിപാകഭൂതാനി ദ്വേ തീണി വാ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അനന്തരവിപാകത്തായേവ ഹി ലോകുത്തരകുസലാനം ‘‘സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹൂ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൫) ച ‘‘ദന്ധം ആനന്തരികം പാപുണാതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൬൨) ച ആദി വുത്തം. കേചി പന ഏകം ദ്വേ തീണി ചത്താരി വാ ഫലചിത്താനീതി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

അനുലോമസ്സ ഹി ആസേവനന്തേ ഗോത്രഭുഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ദ്വീഹി അനുലോമചിത്തേഹി ഭവിതബ്ബം. ന ഹി ഏകം ആസേവനപച്ചയം ലഭതി, സത്തചിത്തപരമാ ച ഏകാവജ്ജനവീഥി. തസ്മാ യസ്സ ദ്വേ അനുലോമാനി, തസ്സ തതിയം ഗോത്രഭു ചതുത്ഥം മഗ്ഗചിത്തം തീണി ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. യസ്സ തീണി അനുലോമാനി, തസ്സ ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു പഞ്ചമം മഗ്ഗചിത്തം ദ്വേ ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദ്വേ തീണി വാ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി.

കേചി പന യസ്സ ചത്താരി അനുലോമാനി, തസ്സ പഞ്ചമം ഗോത്രഭു ഛട്ഠം മഗ്ഗചിത്തം ഏകം ഫലചിത്തന്തി വദന്തി, തം പന യസ്മാ ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാ അപ്പേതി, ന തതോ പരം ആസന്നഭവങ്ഗത്താതി പടിക്ഖിത്തം. തസ്മാ ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം.

൮൧൨. ഏത്താവതാ ച പനേസ സോതാപന്നോ നാമ ദുതിയോ അരിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി. ഭുസം പമത്തോപി ഹുത്വാ സത്തക്ഖത്തും ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തസ്സ കരണസമത്ഥോ ഹോതി. ഫലപരിയോസാനേ പനസ്സ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, തതോ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം, തസ്മിം നിരുദ്ധേ പടിപാടിയാ സത്ത മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണജവനാനീതി. പുന ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ തേനേവ നയേന ഫലാദീനം പച്ചവേക്ഖണത്ഥായ ആവജ്ജനാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി. യേസം ഉപ്പത്തിയാ ഏസ മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, ഫലം പച്ചവേക്ഖതി, പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, അവസിട്ഠകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി, നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി.

സോ ഹി ‘‘ഇമിനാ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി, തതോ ‘‘അയം മേ ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി ഫലം പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ അവസിട്ഠാ’’തി ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝേ കിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി. അവസാനേ ച ‘‘അയം മേ ധമ്മോ ആരമ്മണതോ പടിവിദ്ധോ’’തി അമതം നിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖതി. ഇതി സോതാപന്നസ്സ അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി ഹോന്തി. യഥാ ച സോതാപന്നസ്സ, ഏവം സകദാഗാമിഅനാഗാമീനമ്പി. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥീതി. ഏവം സബ്ബാനിപി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണാനി നാമ.

ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോയേവ ചേസോ. പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണഞ്ഹി സേക്ഖാനമ്പി ഹോതി വാ ന വാ. തസ്സ ഹി പച്ചവേക്ഖണസ്സ അഭാവേനേവ മഹാനാമോ ഭഗവന്തം പുച്ഛി ‘‘കോസു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ, യേന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭൫) സബ്ബം വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബം.

ദുതിയമഗ്ഗഞാണകഥാ

൮൧൩. ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പന സോ സോതാപന്നോ അരിയസാവകോ തസ്മിഞ്ഞേവ വാ ആസനേ നിസിന്നോ, അപരേന വാ സമയേന കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവായ ദുതിയായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ യോഗം കരോതി. സോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ തദേവ രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണഭേദം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ഞാണേന പരിമദ്ദതി, പരിവത്തേതി, വിപസ്സനാവീഥിം ഓഗാഹതി. തസ്സേവം പടിപന്നസ്സ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാവസാനേ ഏകാവജ്ജനേന അനുലോമഗോത്രഭുഞാണേസു ഉപ്പന്നേസു ഗോത്രഭുഅനന്തരം സകദാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഞാണന്തി.

ദുതിയഞാണം നിട്ഠിതം.

തതിയമഗ്ഗഞാണകഥാ

൮൧൪. ഇമസ്സാപി ഞാണസ്സ അനന്തരം വുത്തനയേനേവ ഫലചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ ചേസ സകദാഗാമീ നാമ ചതുത്ഥോ അരിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി സകിംദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തകരണസമത്ഥോ. തതോ പരം പച്ചവേക്ഖണം വുത്തനയമേവ.

ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ച സോ സകദാഗാമീ അരിയസാവകോ തസ്മിഞ്ഞേവ വാ ആസനേ നിസിന്നോ അപരേന വാ സമയേന കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനായ തതിയായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ യോഗം കരോതി, സോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ തദേവ സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ഞാണേന പരിമദ്ദതി, പരിവത്തേതി, വിപസ്സനാവീഥിം ഓഗാഹതി. തസ്സേവം പടിപന്നസ്സ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാവസാനേ ഏകാവജ്ജനേന അനുലോമഗോത്രഭുഞാണേസു ഉപ്പന്നേസു ഗോത്രഭുഅനന്തരം അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഞാണന്തി.

തതിയഞാണം നിട്ഠിതം.

ചതുത്ഥമഗ്ഗഞാണകഥാ

൮൧൫. ഇമസ്സപി ഞാണസ്സ അനന്തരം വുത്തനയേനേവ ഫലചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ ചേസ അനാഗാമീ നാമ ഛട്ഠോ അരിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി ഓപപാതികോ തത്ഥപരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ പടിസന്ധിവസേന ഇമം ലോകം പുന അനാഗന്താ. തതോ പരം പച്ചവേക്ഖണം വുത്തനയമേവ.

ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ച സോ അനാഗാമീ അരിയസാവകോ തസ്മിഞ്ഞേവ വാ ആസനേ നിസിന്നോ, അപരേന വാ സമയേന രൂപാരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാനം അനവസേസപ്പഹാനായ ചതുത്ഥായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ യോഗം കരോതി, സോ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ തദേവ സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ഞാണേന പരിമദ്ദതി, പരിവത്തേതി, വിപസ്സനാവീഥിം ഓഗാഹതി. തസ്സേവം പടിപന്നസ്സ വുത്തനയേനേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാവസാനേ ഏകാവജ്ജനേന അനുലോമഗോത്രഭുഞാണേസു ഉപ്പന്നേസു ഗോത്രഭുഅനന്തരം അരഹത്തമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം അരഹത്തമഗ്ഗേ ഞാണന്തി.

ചതുത്ഥഞാണം നിട്ഠിതം.

അരഹന്തപുഗ്ഗലകഥാ

൮൧൬. ഇമസ്സപി ഞാണസ്സ അനന്തരം വുത്തനയേനേവ ഫലചിത്താനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ ചേസ അരഹാ നാമ അട്ഠമോ അരിയപുഗ്ഗലോ ഹോതി മഹാഖീണാസവോ അന്തിമദേഹധാരീ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മാദഞ്ഞാ വിമുത്തോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോതി.

ഇതി യം തം വുത്തം ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോതി ഇമേസു പന ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമാ’’തി, തം ഇമാനി ഇമിനാ അനുക്കമേന പത്തബ്ബാനി ചത്താരി ഞാണാനി സന്ധായ വുത്തം.

ബോധിപക്ഖിയകഥാ

൮൧൭. ഇദാനി ഇമിസ്സായേവ ചതുഞാണായ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ ആനുഭാവവിജാനനത്ഥം –

പരിപുണ്ണബോധിപക്ഖിയ, ഭാവോ വുട്ഠാനബലസമായോഗോ;

യേ യേന പഹാതബ്ബാ, ധമ്മാ തേസം പഹാനഞ്ച.

കിച്ചാനി പരിഞ്ഞാദീനി, യാനി വുത്താനി അഭിസമയകാലേ;

താനി ച യഥാസഭാവേന, ജാനിതബ്ബാനി സബ്ബാനീതി.

൮൧൮. തത്ഥ പരിപുണ്ണബോധിപക്ഖിയ, ഭാവോതി ബോധിപക്ഖിയാനം പരിപുണ്ണഭാവോ. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഹി ഇമേ സത്തതിംസ ധമ്മാ ബുജ്ഝനട്ഠേന ബോധോതി ലദ്ധനാമസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ പക്ഖേ ഭവത്താ ബോധിപക്ഖിയാ നാമ. പക്ഖേ ഭവത്താതി ഉപകാരഭാവേ ഠിതത്താ.

൮൧൯. തേസു തേസു ആരമ്മണേസു ഓക്ഖന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ ഉപട്ഠാനതോ പട്ഠാനം. സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പനസ്സാ അസുഭ-ദുക്ഖ-അനിച്ച-അനത്താകാരഗഹണവസേന സുഭ-സുഖ-നിച്ച-അത്ത-സഞ്ഞാപഹാനകിച്ചസാധനവസേന ച പവത്തിതോ ചതുധാ ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി വുച്ചന്തി.

൮൨൦. പദഹന്തി ഏതേനാതി പധാനം. സോഭനം പധാനം സമ്മപ്പധാനം. സമ്മാ വാ പദഹന്തി ഏതേനാതി സമ്മപ്പധാനം. സോഭനം വാ തം കിലേസവിരൂപത്തവിരഹതോ പധാനഞ്ച ഹിതസുഖനിപ്ഫാദകത്തേന സേട്ഠഭാവാവഹനതോ പധാനഭാവകാരണതോ ചാതി സമ്മപ്പധാനം. വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തയിദം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നാനം അകുസലാനം പഹാനാനുപ്പത്തികിച്ചം അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനഞ്ച കുസലാനം ഉപ്പത്തിട്ഠിതികിച്ചം സാധയതീതി ചതുബ്ബിധം ഹോതി, തസ്മാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി വുച്ചന്തി.

൮൨൧. പുബ്ബേ വുത്തേന ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. തസ്സാ സമ്പയുത്തായ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ഫലഭൂതായ പുബ്ബഭാഗകാരണട്ഠേന ച ഇദ്ധിയാ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ. സോ ഛന്ദാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി, തസ്മാ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി വുച്ചന്തി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ ചിത്തിദ്ധിപാദോ വീരിയിദ്ധിപാദോ വീമംസിദ്ധിപാദോ’’തി (വിഭ. ൪൫൭). ഇമേ ലോകുത്തരാവ. ലോകിയാ പന ‘‘ഛന്ദഞ്ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം. അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൪൩൨) ഛന്ദാദിഅധിപതിവസേന പടിലദ്ധധമ്മാപി ഹോന്തി.

൮൨൨. അസ്സദ്ധിയകോസജ്ജപമാദവിക്ഖേപസമ്മോഹാനം അഭിഭവനതോ അഭിഭവനസങ്ഖാതേന അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം. അസ്സദ്ധിയാദീഹി ച അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന ബലം. തദുഭയമ്പി സദ്ധാദിവസേന പഞ്ചവിധം ഹോതി, തസ്മാ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി പഞ്ച ബലാനീതി വുച്ചന്തി.

൮൨൩. ബുജ്ഝനകസത്തസ്സ പന അങ്ഗഭാവേന സതിആദയോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ. നിയ്യാനികട്ഠേന ച സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി.

൮൨൪. ഇതി ഇമേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയവിപസ്സനായ വത്തമാനായ ചുദ്ദസവിധേന കായം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, നവവിധേന വേദനം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, സോളസവിധേന ചിത്തം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, പഞ്ചവിധേന ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ച ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബം പരസ്സ ഉപ്പന്നം അകുസലം ദിസ്വാ ‘‘യഥാ പടിപന്നസ്സേതം ഉപ്പന്നം, ന തഥാ പടിപജ്ജിസ്സാമി ഏവം മേ ഏതം നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി, തസ്സ അനുപ്പാദായ വായമനകാലേ പഠമം സമ്മപ്പധാനം. അത്തനോ സമുദാചാരപ്പത്തം അകുസലം ദിസ്വാ തസ്സ പഹാനായ വായമനകാലേ ദുതിയം. ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അനുപ്പന്നപുബ്ബം ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ ഉപ്പാദേതും വായമന്തസ്സ തതിയം. ഉപ്പന്നം യഥാ ന പരിഹായതി, ഏവം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ചതുത്ഥം സമ്മപ്പധാനം. ഛന്ദം ധുരം കത്വാ കുസലുപ്പാദനകാലേ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ. മിച്ഛാവാചായ വിരമണകാലേ സമ്മാവാചാതി ഏവം നാനാചിത്തേസു ലബ്ഭന്തി. ഇമേസം പന ചതുന്നം ഞാണാനം ഉപ്പത്തികാലേ ഏകചിത്തേ ലബ്ഭന്തി. ഫലക്ഖണേ ഠപേത്വാ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ അവസേസാ തേത്തിംസ ലബ്ഭന്തി.

൮൨൫. ഏവം ഏകചിത്തേ ലബ്ഭമാനേസു ചേതേസു ഏകാവ നിബ്ബാനാരമ്മണാ സതി കായാദീസു സുഭസഞ്ഞാദിപ്പഹാനകിച്ചസാധനവസേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി വുച്ചതി. ഏകമേവ ച വീരിയം അനുപ്പന്നാനം അനുപ്പാദാദികിച്ചസാധനവസേന ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി വുച്ചതി. സേസേസു പന ഹാപനവഡ്ഢനം നത്ഥി.

൮൨൬. അപിച തേസു –

നവ ഏകവിധാ ഏകോ, ദ്വേധാഥ ചതു പഞ്ചധാ;

അട്ഠധാ നവധാ ചേവ, ഇതി ഛദ്ധാ ഭവന്തി തേ.

നവ ഏകവിധാതി ഛന്ദോ, ചിത്തം, പീതി, പസ്സദ്ധി, ഉപേക്ഖാ, സങ്കപ്പോ, വാചാ, കമ്മന്തോ, ആജീവോതി ഇമേ നവ ഛന്ദിദ്ധിപാദാദിവസേന ഏകവിധാവ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞം കോട്ഠാസം ഭജന്തി. ഏകോ ദ്വേധാതി സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയ, ബലവസേന ദ്വേധാ ഠിതാ. അഥ ചതു പഞ്ചധാതി അഥഞ്ഞോ ഏകോ ചതുധാ, അഞ്ഞോ പഞ്ചധാ ഠിതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സമാധി ഏകോ ഇന്ദ്രിയ, ബല, ബോജ്ഝങ്ഗ, മഗ്ഗങ്ഗവസേന ചതുധാ ഠിതോ. പഞ്ഞാ തേസഞ്ച ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദകോട്ഠാസസ്സ ച വസേന പഞ്ചധാ. അട്ഠധാ നവധാ ചേവാതി അപരോ ഏകോ അട്ഠധാ, ഏകോ നവധാ ഠിതോതി അത്ഥോ. ചതുസതിപട്ഠാന, ഇന്ദ്രിയ, ബല, ബോജ്ഝങ്ഗ, മഗ്ഗങ്ഗവസേന സതി അട്ഠധാ ഠിതാ. ചതുസമ്മപ്പധാന, ഇദ്ധിപാദ, ഇന്ദ്രിയ, ബല, ബോജ്ഝങ്ഗ, മഗ്ഗങ്ഗവസേന വീരിയം നവധാതി. ഏവം –

ചുദ്ദസേവ അസമ്ഭിന്നാ, ഹോന്തേതേ ബോധിപക്ഖിയാ;

കോട്ഠാസതോ സത്തവിധാ, സത്തതിംസപ്പഭേദതോ.

സകിച്ചനിപ്ഫാദനതോ, സരൂപേന ച വുത്തിതോ;

സബ്ബേവ അരിയമഗ്ഗസ്സ, സമ്ഭവേ സമ്ഭവന്തി തേതി.

ഏവം താവേത്ഥ പരിപുണ്ണബോധിപക്ഖിയഭാവോ ജാനിതബ്ബോ.

വുട്ഠാനബലസമായോഗകഥാ

൮൨൭. വുട്ഠാനബലസമായോഗോതി വുട്ഠാനഞ്ചേവ ബലസമായോഗോ ച. ലോകിയവിപസ്സനാ ഹി നിമിത്താരമ്മണത്താ ചേവ പവത്തികാരണസ്സ ച സമുദയസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ നേവ നിമിത്താ ന പവത്താ വുട്ഠാതി. ഗോത്രഭുഞാണം സമുദയസ്സ അസമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ ന വുട്ഠാതി. നിബ്ബാനാരമ്മണതോ പന നിമിത്താ വുട്ഠാതീതി ഏകതോ വുട്ഠാനം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ബഹിദ്ധാവുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ ഗോത്രഭുഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൧൦). തഥാ ‘‘ഉപ്പാദാ വിവട്ടിത്വാ അനുപ്പാദം പക്ഖന്ദതീതി ഗോത്രഭു, പവത്താ വിവട്ടിത്വാ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൯) സബ്ബം വേദിതബ്ബം. ഇമാനി പന ചത്താരിപി ഞാണാനി അനിമിത്താരമ്മണത്താ നിമിത്തതോ വുട്ഠഹന്തി, സമുദയസ്സ സമുച്ഛിന്ദനതോ പവത്താ വുട്ഠഹന്തീതി ദുഭതോ വുട്ഠാനാനി ഹോന്തി.

തേന വുത്തം –

‘‘കഥം ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണം?

‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വുട്ഠാതി, തദനുവത്തകകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി വുട്ഠാതി. തേന വുച്ചതി ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണം. അഭിനിരോപനട്ഠേന സമ്മാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ…പേ… പരിഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവാചാ മിച്ഛാവാചായ. സമുട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാകമ്മന്തോ. വോദാനട്ഠേന സമ്മാആജീവോ. പഗ്ഗഹട്ഠേന സമ്മാവായാമോ. ഉപട്ഠാനട്ഠേന സമ്മാസതി. അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി മിച്ഛാസമാധിതോ വുട്ഠാതി, തദനുവത്തകകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി വുട്ഠാതി. തേന വുച്ചതി ‘ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണ’ന്തി.

‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി ഓളാരികാ കാമരാഗസംയോജനാ പടിഘസംയോജനാ ഓളാരികാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ വുട്ഠാതി…പേ….

‘‘അനാഗാമിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി അനുസഹഗതാ കാമരാഗസംയോജനാ പടിഘസംയോജനാ അനുസഹഗതാ കാമരാഗാനുസയാ പടിഘാനുസയാ വുട്ഠാതി…പേ….

‘‘അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനട്ഠേന സമ്മാദിട്ഠി…പേ… അവിക്ഖേപട്ഠേന സമ്മാസമാധി രൂപരാഗാ അരൂപരാഗാ മാനാ ഉദ്ധച്ചാ അവിജ്ജായ മാനാനുസയാ ഭവരാഗാനുസയാ അവിജ്ജാനുസയാ വുട്ഠാതി, തദനുവത്തകകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേഹി വുട്ഠാതി. തേന വുച്ചതി ‘ദുഭതോ വുട്ഠാനവിവട്ടനേ പഞ്ഞാ മഗ്ഗേ ഞാണ’’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൬൧).

൮൨൮. ലോകിയാനഞ്ച അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം ഭാവനാകാലേ സമഥബലം അധികം ഹോതി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം ഭാവനാകാലേ വിപസ്സനാബലം. അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ പന യുഗനദ്ധാ തേ ധമ്മാ പവത്തന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനട്ഠേന. തസ്മാ ഇമേസു ചതൂസുപി ഞാണേസു ഉഭയബലസമായോഗോ ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠഹതോ ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ അവിക്ഖേപോ സമാധി നിരോധഗോചരോ, അവിജ്ജാസഹഗതകിലേസേഹി ച ഖന്ധേഹി ച വുട്ഠഹതോ അനുപസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാ നിരോധഗോചരാ. ഇതി വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനാ ഏകരസാ ഹോന്തി, യുഗനദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം നാതിവത്തന്തീതി. തേന വുച്ചതി വുട്ഠാനട്ഠേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (പടി. മ. ൨.൫).

ഏവമേത്ഥ വുട്ഠാനബലസമായോഗോ വേദിതബ്ബോ.

പഹാതബ്ബധമ്മപഹാനകഥാ

൮൨൯. യേ യേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, തേസം പഹാനഞ്ചാതി ഇമേസു പന ചതൂസു ഞാണേസു യേ ധമ്മാ യേന ഞാണേന പഹാതബ്ബാ, തേസം പഹാനഞ്ച ജാനിതബ്ബം. ഏതാനി ഹി യഥായോഗം സംയോജനകിലേസമിച്ഛത്തലോകധമ്മമച്ഛരിയവിപല്ലാസഗന്ഥഅഗതിആസവഓഘയോഗനീവരണപരാമാസഉപാദാനഅനുസയമലഅകുസലകമ്മപഥചിത്തുപ്പാദസങ്ഖാതാനം ധമ്മാനം പഹാനകരാനി.

തത്ഥ സംയോജനാനീതി ഖന്ധേഹി ഖന്ധാനം ഫലേന കമ്മസ്സ ദുക്ഖേന വാ സത്താനം സംയോജകത്താ രൂപരാഗാദയോ ദസ ധമ്മാ വുച്ചന്തി. യാവഞ്ഹി തേ, താവ ഏതേസം അനുപരമോതി. തത്രാപി രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാതി ഇമേ പഞ്ച ഉദ്ധംനിബ്ബത്തനകഖന്ധാദിസംയോജകത്താ ഉദ്ധംഭാഗിയസംയോജനാനി നാമ. സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ കാമരാഗോ പടിഘോതി ഇമേ പഞ്ച അധോനിബ്ബത്തനകഖന്ധാദിസംയോജകത്താ അധോഭാഗിയസംയോജനാനി നാമ.

കിലേസാതി സയം സംകിലിട്ഠത്താ സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച സംകിലേസികത്താ ലോഭോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ ഥിനം ഉദ്ധച്ചം അഹിരികം അനോത്തപ്പന്തി ഇമേ ദസ ധമ്മാ.

മിച്ഛത്താതി മിച്ഛാപവത്തനതോ മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്തോ മിച്ഛാആജീവോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസതി മിച്ഛാസമാധീതി ഇമേ അട്ഠ ധമ്മാ. മിച്ഛാവിമുത്തിമിച്ഛാഞാണേഹി വാ സദ്ധിം ദസ.

ലോകധമ്മാതി ലോകപ്പവത്തിയാ സതി അനുപരമധമ്മകത്താ ലാഭോ അലാഭോ യസോ അയസോ സുഖം ദുക്ഖം നിന്ദാ പസംസാതി ഇമേ അട്ഠ. ഇധ പന കാരണോപചാരേന ലാഭാദിവത്ഥുകസ്സ അനുനയസ്സ അലാഭാദിവത്ഥുകസ്സ പടിഘസ്സ ചേതം ലോകധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

മച്ഛരിയാനീതി ആവാസമച്ഛരിയം കുലമച്ഛരിയം ലാഭമച്ഛരിയം ധമ്മമച്ഛരിയം വണ്ണമച്ഛരിയന്തി ഇമാസു ആവാസാദീസു അഞ്ഞേസം സാധാരണഭാവം അസഹനാകാരേന പവത്താനി പഞ്ച മച്ഛരിയാനി.

വിപല്ലാസാതി അനിച്ചദുക്ഖഅനത്തഅസുഭേസുയേവ വത്ഥൂസു ‘‘നിച്ചം സുഖം അത്താ സുഭ’’ന്തി ഏവം പവത്തോ സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോതി ഇമേ തയോ.

ഗന്ഥാതി നാമകായസ്സ ചേവ രൂപകായസ്സ ച ഗന്ഥനതോ അഭിജ്ഝാദയോ ചത്താരോ. തഥാ ഹി തേ അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ ഇച്ചേവ വുത്താ.

അഗതീതി ഛന്ദദോസമോഹഭയേഹി അകത്തബ്ബകരണസ്സ, കത്തബ്ബാകരണസ്സ ച അധിവചനം. തഞ്ഹി അരിയേഹി അഗന്തബ്ബത്താ അഗതീതി വുച്ചതി.

ആസവാതി ആരമ്മണവസേന ആഗോത്രഭുതോ, ആഭവഗ്ഗതോ ച സവനാ, അസംവുതേഹി വാ ദ്വാരേഹി ഘടഛിദ്ദേഹി ഉദകം വിയ സവനതോ നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന സംസാരദുക്ഖസ്സ വാ സവനതോ കാമരാഗഭവരാഗമിച്ഛാദിട്ഠിഅവിജ്ജാനമേതം അധിവചനം.

ഭവസാഗരേ ആകഡ്ഢനട്ഠേന ദുരുത്തരണട്ഠേന ച ഓഘാതിപി, ആരമ്മണവിയോഗസ്സ ചേവ ദുക്ഖവിയോഗസ്സ ച അപ്പദാനതോ യോഗാതിപി തേസഞ്ഞേവ അധിവചനം.

നീവരണാനീതി ചിത്തസ്സ ആവരണനീവരണപടിച്ഛാദനട്ഠേന കാമച്ഛന്ദാദയോ പഞ്ച.

പരാമാസോതി തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സഭാവം അതിക്കമ്മ പരതോ അഭൂതം സഭാവം ആമസനാകാരേന പവത്തനതോ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഏതം അധിവചനം.

ഉപാദാനാനീതി സബ്ബാകാരേന പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ വുത്താനി കാമുപാദാനാദീനി ചത്താരി.

അനുസയാതി ഥാമഗതട്ഠേന കാമരാഗാനുസയോ, പടിഘ, മാന, ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഭവരാഗ, അവിജ്ജാനുസയോതി ഏവം വുത്താ കാമരാഗാദയോ സത്ത. തേ ഹി ഥാമഗതത്താ പുനപ്പുനം കാമരാഗാദീനം ഉപ്പത്തിഹേതുഭാവേന അനുസേന്തിയേവാതി അനുസയാ.

മലാതി തേലഞ്ജനകലലം വിയ സയഞ്ച അസുദ്ധത്താ, അഞ്ഞേസഞ്ച അസുദ്ധഭാവകരണതോ ലോഭദോസമോഹാ തയോ.

അകുസലകമ്മപഥാതി അകുസലകമ്മഭാവേന ചേവ ദുഗ്ഗതീനഞ്ച പഥഭാവേന പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം കാമേസുമിച്ഛാചാരോ മുസാവാദോ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ ദസ.

അകുസലചിത്തുപ്പാദാതി ലോഭമൂലാ അട്ഠ ദോസമൂലാ ദ്വേ മോഹമൂലാ ദ്വേതി ഇമേ ദ്വാദസ.

൮൩൦. ഇതി ഏതേസം സംയോജനാദീനം ധമ്മാനം ഏതാനി യഥായോഗം പഹാനകരാനി. കഥം? സംയോജനേസു താവ സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ അപായഗമനീയാ ച കാമരാഗപടിഘാതി ഏതേ പഞ്ച ധമ്മാ പഠമഞാണവജ്ഝാ, സേസാ കാമരാഗപടിഘാ ഓളാരികാ ദുതിയഞാണവജ്ഝാ, സുഖുമാ തതിയഞാണവജ്ഝാ, രൂപരാഗാദയോ പഞ്ചപി ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ ഏവ. പരതോപി ച യത്ഥ യത്ഥ ഏവസദ്ദേന നിയമം ന കരിസ്സാമ. തത്ഥ തത്ഥ യം യം ‘‘ഉപരിഞാണവജ്ഝോ’’തി വക്ഖാമ, സോ സോ പുരിമഞാണേഹി ഹതാപായഗമനീയാദിഭാവോവ ഹുത്വാ ഉപരിഞാണവജ്ഝോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

കിലേസേസു ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാ പഠമഞാണവജ്ഝാ, ദോസോ തതിയഞാണവജ്ഝോ, ലോഭമോഹമാനഥിനഉദ്ധച്ചഅഹിരികഅനോത്തപ്പാനി ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനി.

മിച്ഛത്തേസു മിച്ഛാദിട്ഠി മുസാവാദോ മിച്ഛാകമ്മന്തോ മിച്ഛാആജീവോതി ഇമേ പഠമഞാണവജ്ഝാ, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാതി ഇമേ തതിയഞാണവജ്ഝാ, ചേതനായേവ ചേത്ഥ വാചാതി വേദിതബ്ബാ. സമ്ഫപ്പലാപമിച്ഛാവായാമസതിസമാധിവിമുത്തിഞാണാനി ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനി.

ലോകധമ്മേസു പടിഘോ തതിയഞാണവജ്ഝോ, അനുനയോ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝോ, യസേ ച പസംസായ ച അനുനയോ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝോതി ഏകേ. മച്ഛരിയാനി പഠമഞാണവജ്ഝാനേവ.

വിപല്ലാസേസു അനിച്ചേ നിച്ചം, അനത്തനി അത്താതി ച സഞ്ഞാചിത്തദിട്ഠിവിപല്ലാസാ, ദുക്ഖേ സുഖം, അസുഭേ സുഭന്തി ദിട്ഠിവിപല്ലാസോ ചാതി ഇമേ പഠമഞാണവജ്ഝാ, അസുഭേ സുഭന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ തതിയഞാണവജ്ഝാ, ദുക്ഖേ സുഖന്തി സഞ്ഞാചിത്തവിപല്ലാസാ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ.

ഗന്ഥേസു സീലബ്ബതപരാമസഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥാ പഠമഞാണവജ്ഝാ, ബ്യാപാദകായഗന്ഥോ തതിയഞാണവജ്ഝോ, ഇതരോ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝോ.

അഗതി പഠമഞാണവജ്ഝാവ.

ആസവേസു ദിട്ഠാസവോ പഠമഞാണവജ്ഝോ, കാമാസവോ തതിയഞാണവജ്ഝോ, ഇതരേ ദ്വേ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ. ഓഘയോഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

നീവരണേസു വിചികിച്ഛാനീവരണം പഠമഞാണവജ്ഝം, കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ കുക്കുച്ചന്തി തീണി തതിയഞാണവജ്ഝാനി, ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചാനി ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനി.

പരാമാസോ പഠമഞാണവജ്ഝോവ.

ഉപാദാനേസു സബ്ബേസമ്പി ലോകിയധമ്മാനം വത്ഥുകാമവസേന കാമാതി ആഗതത്താ രൂപാരൂപരാഗോപി കാമുപാദാനേ പതതി, തസ്മാ തം ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝം, സേസാനി പഠമഞാണവജ്ഝാനി.

അനുസയേസു ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാ പഠമഞാണവജ്ഝാവ, കാമരാഗപടിഘാനുസയാ തതിയഞാണവജ്ഝാ, മാനഭവരാഗാവിജ്ജാനുസയാ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ.

മലേസു ദോസമലം തതിയഞാണവജ്ഝം, ഇതരാനി ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാനി.

അകുസലകമ്മപഥേസു പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനം മിച്ഛാചാരോ മുസാവാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ പഠമഞാണവജ്ഝാ, പിസുണവാചാ ഫരുസവാചാ ബ്യാപാദോതി തയോ തതിയഞാണവജ്ഝാ, സമ്ഫപ്പലാപാഭിജ്ഝാ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാ.

അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്താ വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തോ ചാതി പഞ്ച പഠമഞാണവജ്ഝാവ, ദ്വേ പടിഘസമ്പയുത്താ തതിയഞാണവജ്ഝാ, സേസാ ചതുത്ഥഞാണവജ്ഝാതി.

യഞ്ച യേന വജ്ഝം, തം തേന പഹാതബ്ബം നാമ. തേന വുത്തം ‘‘ഇതി ഏതേസം സംയോജനാദീനം ധമ്മാനം ഏതാനി യഥായോഗം പഹാനകരാനീ’’തി.

൮൩൧. കിം പനേതാനി ഏതേ ധമ്മേ അതീതാനാഗതേ പജഹന്തി ഉദാഹു പച്ചുപ്പന്നേതി. കിം പനേത്ഥ യദി താവ അതീതാനാഗതേ, അഫലോ വായാമോ ആപജ്ജതി. കസ്മാ? പഹാതബ്ബാനം നത്ഥിതായ. അഥ പച്ചുപ്പന്നേ, തഥാപി അഫലോ, വായാമേന സദ്ധിം പഹാതബ്ബാനം അത്ഥിതായ, സംകിലേസികാ ച മഗ്ഗഭാവനാ ആപജ്ജതി, വിപ്പയുത്തതാ വാ കിലേസാനം, ന ച പച്ചുപ്പന്നകിലേസോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ നാമ അത്ഥീതി. നായം ആവേണികാ ചോദനാ. പാളിയംയേവ ഹി ‘‘സ്വായം കിലേസേ പജഹതി, അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി വത്വാ, പുന ‘‘ഹഞ്ചി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, തേനഹി ഖീണം ഖേപേതി, നിരുദ്ധം നിരോധേതി, വിഗതം വിഗമേതി, അത്ഥങ്ഗതം അത്ഥങ്ഗമേതി. അതീതം യം നത്ഥി, തം പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧) ച വത്വാ, ‘‘ന അതീതേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം.

തഥാ ‘‘ഹഞ്ചി അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, തേനഹി അജാതം പജഹതി, അനിബ്ബത്തം പജഹതി, അനുപ്പന്നം പജഹതി, അപാതുഭൂതം പജഹതി. അനാഗതം യം നത്ഥി, തം പജഹതീ’’തി ച വത്വാ, ‘‘ന അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം.

തഥാ ‘‘ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, തേനഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി. ദുട്ഠോ ദോസം, മൂള്ഹോ മോഹം, വിനിബദ്ധോ മാനം, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിം, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചം, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛം, ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതി. കണ്ഹസുക്കാ ധമ്മാ യുഗനദ്ധാവ വത്തന്തി. സംകിലേസികാ മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതീ’’തി ച വത്വാ, ‘‘ന അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, ന അനാഗതേ, ന പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതീ’’തി സബ്ബം പടിക്ഖിപിത്വാ, ‘‘തേനഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, നത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, നത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ’’തി പഞ്ഹാപരിയോസാനേ ‘‘ന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ…പേ… നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ’’തി പടിജാനിത്വാ ‘‘യഥാ കഥം വിയാ’’തി വുത്തേ ഇദം വുത്തം –

‘‘സേയ്യഥാപി തരുണോ രുക്ഖോ അജാതഫലോ, തമേനം പുരിസോ മൂലേ ഛിന്ദേയ്യ, യേ തസ്സ രുക്ഖസ്സ അജാതഫലാ, തേ അജാതായേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്തായേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അനുപ്പന്നായേവ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി, ഏവമേവ ഉപ്പാദോ ഹേതു ഉപ്പാദോ പച്ചയോ കിലേസാനം നിബ്ബത്തിയാതി ഉപ്പാദേ ആദീനവം ദിസ്വാ അനുപ്പാദേ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി, അനുപ്പാദേ ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദത്താ യേ ആയൂഹനപച്ചയാ കിലേസാ നിബ്ബത്തേയ്യും, തേ അജാതായേവ ന ജായന്തി…പേ… അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി, ഏവം ഹേതുനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ. പവത്തം ഹേതു…പേ… നിമിത്തം ഹേതു…പേ… ആയൂഹനാ ഹേതു…പേ… അനായൂഹനേ ചിത്തസ്സ പക്ഖന്ദത്താ യേ ആയൂഹനപച്ചയാ കിലേസാ നിബ്ബത്തേയ്യും, തേ അജാതായേവ…പേ… അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തി, ഏവം ഹേതുനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോ. ഏവം അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, അത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, അത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧).

൮൩൨. ഏതേന കിം ദീപിതം ഹോതി? ഭൂമിലദ്ധാനം കിലേസാനം പഹാനം ദീപിതം ഹോതി. ഭൂമിലദ്ധാ പന കിം അതീതാനാഗതാ ഉദാഹു പച്ചുപ്പന്നാതി. ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാ ഏവ നാമ തേ.

൮൩൩. ഉപ്പന്നം ഹി വത്തമാനഭൂതാപഗതോകാസകതഭൂമിലദ്ധവസേന അനേകപ്പഭേദം. തത്ഥ സബ്ബമ്പി ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗസമങ്ഗിസങ്ഖാതം വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ. ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധം അനുഭൂതാപഗതസങ്ഖാതം കുസലാകുസലം ഉപ്പാദാദിത്തയം അനുപ്പത്വാ നിരുദ്ധം ഭൂതാപഗതസങ്ഖാതം സേസസങ്ഖതഞ്ച ഭൂതാപഗതുപ്പന്നം നാമ. ‘‘യാനിസ്സ താനി പുബ്ബേകതാനി കമ്മാനീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪൮) ഏവമാദിനാ നയേന വുത്തം കമ്മം അതീതമ്പി സമാനം അഞ്ഞം വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സോകാസം കത്വാ ഠിതത്താ തഥാ കതോകാസഞ്ച വിപാകം അനുപ്പന്നമ്പി സമാനം ഏവം കതേ ഓകാസേ ഏകന്തേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. താസു താസു ഭൂമീസു അസമൂഹതം അകുസലം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ.

൮൩൪. ഏത്ഥ ച ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ഭൂമീതി ഹി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഭൂമിലദ്ധം നാമ തേസു ഖന്ധേസു ഉപ്പത്തിരഹം കിലേസജാതം. തേനഹി സാ ഭൂമി ലദ്ധാ നാമ ഹോതീതി തസ്മാ ഭൂമിലദ്ധന്തി വുച്ചതി, സാ ച ഖോ ന ആരമ്മണവസേന. ആരമ്മണവസേന ഹി സബ്ബേപി അതീതാനാഗതേ പരിഞ്ഞാതേപി ച ഖീണാസവാനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി മഹാകച്ചാനഉപ്പലവണ്ണാദീനം ഖന്ധേ ആരബ്ഭ സോരേയ്യസേട്ഠി നന്ദമാണവകാദീനം വിയ. യദി ച തം ഭൂമിലദ്ധം നാമ സിയാ, തസ്സ അപ്പഹേയ്യതോ ന കോചി ഭവമൂലം പജഹേയ്യ. വത്ഥുവസേന പന ഭൂമിലദ്ധം വേദിതബ്ബം. യത്ഥ യത്ഥ ഹി വിപസ്സനായ അപരിഞ്ഞാതാ ഖന്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പാദതോ പഭുതി തേസു വട്ടമൂലം കിലേസജാതം അനുസേതി. തം അപ്പഹീനട്ഠേന ഭൂമിലദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൩൫. തത്ഥ ച യസ്സ യേസു ഖന്ധേസു അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയിതാ കിലേസാ, തസ്സ തേ ഏവ ഖന്ധാ തേസം കിലേസാനം വത്ഥു, ന അഞ്ഞേസം സന്തകാ ഖന്ധാ. അതീതക്ഖന്ധേസു ച അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം അതീതക്ഖന്ധാവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ അനാഗതാദീസു. തഥാ കാമാവചരക്ഖന്ധേസു അപ്പഹീനാനുസയിതാനം കിലേസാനം കാമാവചരക്ഖന്ധാവ വത്ഥു, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ രൂപാരൂപാവചരേസു. സോതാപന്നാദീസു പന യസ്സ യസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഖന്ധേസു തം തം വട്ടമൂലം കിലേസജാതം തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനം, തസ്സ തസ്സ തേ തേ ഖന്ധാ പഹീനാനം തേസം തേസം വട്ടമൂലകിലേസാനം അവത്ഥുതോ ഭൂമീതി സങ്ഖം ന ലഭന്തി. പുഥുജ്ജനസ്സ സബ്ബസോവ വട്ടമൂലകിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ യംകിഞ്ചി കരിയമാനം കമ്മം കുസലം അകുസലം വാ ഹോതി. ഇച്ചസ്സ കമ്മകിലേസപച്ചയാ വട്ടം വട്ടതി. തസ്സേതം വട്ടമൂലം രൂപക്ഖന്ധേയേവ, ന വേദനാക്ഖന്ധാദീസു. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേയേവ വാ, ന രൂപക്ഖന്ധാദീസൂതി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന പഞ്ചസുപി ഖന്ധേസു അനുസയിതത്താ.

൮൩൬. കഥം? പഥവീരസാദി വിയ രുക്ഖേ. യഥാ ഹി മഹാരുക്ഖേ പഥവീതലം അധിട്ഠായ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച നിസ്സായ തപ്പച്ചയാ മൂലഖന്ധസാഖപസാഖപല്ലവപലാസപുപ്ഫഫലേഹി വഡ്ഢിത്വാ നഭം പൂരേത്വാ യാവ കപ്പാവസാനാ ബീജപരമ്പരായ രുക്ഖപവേണിം സന്താനയമാനേ ഠിതേ തം പഥവീരസാദി മൂലേയേവ, ന ഖന്ധാദീസു…പേ… ഫലേയേവ വാ, ന മൂലാദീസൂതി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ? അവിസേസേന സബ്ബേസു മൂലാദീസു അനുഗതത്താതി.

യഥാ പന തസ്സേവ രുക്ഖസ്സ പുപ്ഫഫലാദീസു നിബ്ബിന്നോ കോചി പുരിസോ ചതൂസു ദിസാസു മണ്ഡൂകകണ്ടകം നാമ വിസകണ്ടകം ആകോടേയ്യ, അഥ സോ രുക്ഖോ തേന വിസസമ്ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ പഥവീരസആപോരസാനം പരിയാദിണ്ണത്താ അപ്പസവനധമ്മതം ആഗമ്മ പുന സന്താനം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കുണേയ്യ, ഏവമേവ ഖന്ധപവത്തിയം നിബ്ബിന്നോ കുലപുത്തോ തസ്സ പുരിസസ്സ ചതൂസു ദിസാസു രുക്ഖേ വിസയോജനം വിയ അത്തനോ സന്താനേ ചതുമഗ്ഗഭാവനം ആരഭതി. അഥസ്സ സോ ഖന്ധസന്താനോ തേന ചതുമഗ്ഗവിസസമ്ഫസ്സേന സബ്ബസോ വട്ടമൂലകകിലേസാനം പരിയാദിണ്ണത്താ കിരിയഭാവമത്തഉപഗതകായകമ്മാദിസബ്ബകമ്മപ്പഭേദോ ഹുത്വാ ആയതിം പുനബ്ഭവാനഭിനിബ്ബത്തനധമ്മതം ആഗമ്മ ഭവന്തരസന്താനം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി. കേവലം ചരിമവിഞ്ഞാണനിരോധേന നിരിന്ധനോ വിയ ജാതവേദോ അനുപാദാനോ പരിനിബ്ബായതി, ഏവം ഭൂമിയാ ഭൂമിലദ്ധസ്സ ച നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

൮൩൭. അപിച അപരമ്പി സമുദാചാരആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതഅവിക്ഖമ്ഭിതഅസമൂഹതവസേന ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം. തത്ഥ വത്തമാനുപ്പന്നമേവ സമുദാചാരുപ്പന്നം. ചക്ഖാദീനം പന ആപാഥഗതേ ആരമ്മണേ പുബ്ബഭാഗേ അനുപ്പജ്ജമാനമ്പി കിലേസജാതം ആരമ്മണസ്സ അധിഗ്ഗഹിതത്താ ഏവ അപരഭാഗേ ഏകന്തേന ഉപ്പത്തിതോ ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി, കല്യാണിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരതോ മഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിസഭാഗരൂപദസ്സനേന ഉപ്പന്നകിലേസജാതം വിയ. സമഥവിപസ്സനാനം അഞ്ഞതരവസേന അവിക്ഖമ്ഭിതം കിലേസജാതം ചിത്തസന്തതിമനാരൂള്ഹമ്പി ഉപ്പത്തിനിവാരകസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം നാമ. സമഥവിപസ്സനാവസേന പന വിക്ഖമ്ഭിതമ്പി അരിയമഗ്ഗേന അസമൂഹതത്താ ഉപ്പത്തിധമ്മതം അനതീതതായ അസമൂഹതുപ്പന്നന്തി വുച്ചതി, ആകാസേന ഗച്ഛന്തസ്സ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ ഥേരസ്സ കുസുമിതരുക്ഖേ ഉപവനേ പുപ്ഫാനി ഉച്ചിനന്തസ്സ മധുരേന സരേന ഗായതോ മാതുഗാമസ്സ ഗീതസവനേന ഉപ്പന്നകിലേസജാതം വിയ. തിവിധമ്പി ചേതം ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതാവിക്ഖമ്ഭിതഅസമൂഹതുപ്പന്നം ഭൂമിലദ്ധേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം.

൮൩൮. ഇച്ചേതസ്മിം വുത്തപ്പഭേദേ ഉപ്പന്നേ യദേതം വത്തമാനഭൂതാപഗതോകാസകതസമുദാചാരസങ്ഖാതം ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം, തം അമഗ്ഗവജ്ഝത്താ കേനചിപി ഞാണേന പഹാതബ്ബം ന ഹോതി. യം പനേതം ഭൂമിലദ്ധാരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതഅവിക്ഖമ്ഭിതഅസമൂഹതസങ്ഖാതം ഉപ്പന്നം, തസ്സ തം ഉപ്പന്നഭാവം വിനാസയമാനം യസ്മാ തം തം ലോകിയലോകുത്തരഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തം സബ്ബമ്പി പഹാതബ്ബം ഹോതീതി. ഏവമേത്ഥ യേ യേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, തേസം പഹാനഞ്ച ജാനിതബ്ബം.

പരിഞ്ഞാദികിച്ചകഥാ

൮൩൯. കിച്ചാനി പരിഞ്ഞാദീനി, യാനി വുത്താനി അഭിസമയകാലേ;

താനി ച യഥാസഭാവേന, ജാനിതബ്ബാനി സബ്ബാനീതി.

സച്ചാഭിസമയകാലം ഹി ഏതേസു ചതൂസു ഞാണേസു ഏകേകസ്സ ഏകക്ഖണേ പരിഞ്ഞാ പഹാനം സച്ഛികിരിയാ ഭാവനാതി ഏതാനി പരിഞ്ഞാദീനി ചത്താരി കിച്ചാനി വുത്താനി, താനി യഥാസഭാവേന ജാനിതബ്ബാനി. വുത്തം ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘യഥാ പദീപോ അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, വട്ടിം ഝാപേതി, അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകം പരിവിദംസേതി, സിനേഹം പരിയാദിയതി, ഏവമേവ മഗ്ഗഞാണം അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേ ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമേതി, ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാഭിസമയേന അഭിസമേതി, സമുദയം പഹാനാഭിസമയേന അഭിസമേതി, മഗ്ഗം ഭാവനാഭിസമയേന അഭിസമേതി, നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേതി. കിം വുത്തം ഹോതി? നിരോധം ആരമ്മണം കരിത്വാ ചത്താരിപി സച്ചാനി പാപുണാതി പസ്സതി പടിവിജ്ഝതീ’’തി.

വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) സബ്ബം വേദിതബ്ബം.

അപരമ്പി വുത്തം ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം, ദുക്ഖേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായപേതം ഞാണ’’ന്തി (വിഭ. ൭൯൪; പടി. മ. ൧.൧൦൯).

തത്ഥ യഥാ പദീപോ വട്ടിം ഝാപേതി, ഏവം മഗ്ഗഞാണം ദുക്ഖം പരിജാനാതി. യഥാ അന്ധകാരം വിധമതി, ഏവം സമുദയം പജഹതി. യഥാ ആലോകം പരിവിദംസേതി, ഏവം സഹജാതാദിപച്ചയതായ സമ്മാസങ്കപ്പാദിധമ്മസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഭാവേതി. യഥാ സിനേഹം പരിയാദിയതി, ഏവം കിലേസപരിയാദാനം നിരോധം സച്ഛികരോതീതി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൮൪൦. അപരോ നയോ – യഥാ സൂരിയോ ഉദയന്തോ അപുബ്ബം അചരിമം സഹ പാതുഭാവാ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, രൂപഗതാനി ഓഭാസേതി, അന്ധകാരം വിധമതി, ആലോകം ദസ്സേതി, സീതം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, ഏവമേവ മഗ്ഗഞാണം…പേ… നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ഇധാപി യഥാ സൂരിയോ രൂപഗതാനി ഓഭാസേതി, ഏവം മഗ്ഗഞാണം ദുക്ഖം പരിജാനാതി. യഥാ അന്ധകാരം വിധമതി, ഏവം സമുദയം പജഹതി. യഥാ ആലോകം ദസ്സേതി, ഏവം സഹജാതാദിപച്ചയതായ മഗ്ഗം ഭാവേതി. യഥാ സീതം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, ഏവം കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിം നിരോധം സച്ഛികരോതീതി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൮൪൧. അപരോ നയോ – യഥാ നാവാ അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേ ചത്താരി കിച്ചാനി കരോതി, ഓരിമതീരം പജഹതി, സോതം ഛിന്ദതി, ഭണ്ഡം വഹതി, പാരിമതീരം അപ്പേതി, ഏവമേവ മഗ്ഗഞാണം…പേ… നിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന അഭിസമേതി. ഏത്ഥാപി യഥാ നാവാ ഓരിമതീരം പജഹതി, ഏവം മഗ്ഗഞാണം ദുക്ഖം പരിജാനാതി. യഥാ സോതം ഛിന്ദതി, ഏവം സമുദയം പജഹതി. യഥാ ഭണ്ഡം വഹതി, ഏവം സഹജാതാദിപച്ചയതായ മഗ്ഗം ഭാവേതി. യഥാ പാരിമതീരം അപ്പേതി, ഏവം പാരിമതീരഭൂതം നിരോധം സച്ഛികരോതീതി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

൮൪൨. ഏവം സച്ചാഭിസമയകാലസ്മിം ഏകക്ഖണേ ചതുന്നം കിച്ചാനം വസേന പവത്തഞാണസ്സ പനസ്സ സോളസഹാകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി കിച്ചാനി ഏകപടിവേധാനി ഹോന്തി. യഥാഹ –

‘‘കഥം തഥട്ഠേന ചത്താരി കിച്ചാനി ഏകപടിവേധാനി? സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി കിച്ചാനി ഏകപടിവേധാനി. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോ, തഥട്ഠോ. സമുദയസ്സ ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോ, തഥട്ഠോ. നിരോധസ്സ നിസ്സരണട്ഠോ, വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോ, തഥട്ഠോ. മഗ്ഗസ്സ നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേതുട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, അധിപതേയ്യട്ഠോ, തഥട്ഠോ. ഇമേഹി സോളസഹി ആകാരേഹി തഥട്ഠേന ചത്താരി സച്ചാനി ഏകസങ്ഗഹിതാനി. യം ഏകസങ്ഗഹിതം, തം ഏകത്തം. യം ഏകത്തം, തം ഏകേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി ചത്താരി സച്ചാനി ഏകപടിവേധാനീ’’തി (പടി. മ. ൨.൧൧).

൮൪൩. തത്ഥ സിയാ യദാ ദുക്ഖാദീനം അഞ്ഞേപി രോഗഗണ്ഡാദയോ അത്ഥാ അത്ഥി, അഥ കസ്മാ ചത്താരോയേവ വുത്താതി. ഏത്ഥ വദാമ, അഞ്ഞസച്ചദസ്സനവസേന ആവിഭാവതോ. ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖേ ഞാണം? ദുക്ഖം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൭൯൪; പടി. മ. ൧.൧൦൯) ഹി നയേന ഏകേകസച്ചാരമ്മണവസേനാപി സച്ചഞാണം വുത്തം. ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, സമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) നയേന ഏകം സച്ചം ആരമ്മണം കത്വാ സേസേസുപി കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേനാപി വുത്തം.

തത്ഥ യദാ ഏകേകം സച്ചം ആരമ്മണം കരോതി, തദാ സമുദയദസ്സനേന താവ സഭാവതോ പീളനലക്ഖണസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ, യസ്മാ തം ആയൂഹനലക്ഖണേന സമുദയേന ആയൂഹിതം സങ്ഖതം രാസികതം, തസ്മാസ്സ സോ സങ്ഖതട്ഠോ ആവിഭവതി. യസ്മാ പന മഗ്ഗോ കിലേസസന്താപഹരോ സുസീതലോ, തസ്മാസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന സന്താപട്ഠോ ആവിഭവതി ആയസ്മതോ നന്ദസ്സ അച്ഛരാദസ്സനേന സുന്ദരിയാ അനഭിരൂപഭാവോ വിയ. അവിപരിണാമധമ്മസ്സ പന നിരോധസ്സ ദസ്സനേനസ്സ വിപരിണാമട്ഠോ ആവിഭവതീതി വത്തബ്ബമേവേത്ഥ നത്ഥി.

തഥാ സഭാവതോ ആയൂഹനലക്ഖണസ്സാപി സമുദയസ്സ, ദുക്ഖദസ്സനേന നിദാനട്ഠോ ആവിഭവതി അസപ്പായഭോജനതോ ഉപ്പന്നബ്യാധിദസ്സനേന ഭോജനസ്സ ബ്യാധിനിദാനഭാവോ വിയ. വിസംയോഗഭൂതസ്സ നിരോധസ്സ ദസ്സനേന സംയോഗട്ഠോ. നിയ്യാനഭൂതസ്സ ച മഗ്ഗസ്സ ദസ്സനേന പലിബോധട്ഠോതി.

തഥാ നിസ്സരണലക്ഖണസ്സാപി നിരോധസ്സ, അവിവേകഭൂതസ്സ സമുദയസ്സ ദസ്സനേന വിവേകട്ഠോ ആവിഭവതി. മഗ്ഗദസ്സനേന അസങ്ഖതട്ഠോ, ഇമിനാ ഹി അനമതഗ്ഗസംസാരേ മഗ്ഗോ നദിട്ഠപുബ്ബോ, സോപി ച സപ്പച്ചയത്താ സങ്ഖതോയേവാതി അപ്പച്ചയധമ്മസ്സ അസങ്ഖതഭാവോ അതിവിയ പാകടോ ഹോതി. ദുക്ഖദസ്സനേന പനസ്സ അമതട്ഠോ ആവിഭവതി, ദുക്ഖം ഹി വിസം, അമതം നിബ്ബാനന്തി.

തഥാ നിയ്യാനലക്ഖണസ്സാപി മഗ്ഗസ്സ, സമുദയദസ്സനേന ‘‘നായം ഹേതു നിബ്ബാനസ്സ പത്തിയാ, അയം ഹേതൂ’’തി ഹേതുട്ഠോ ആവിഭവതി. നിരോധദസ്സനേന ദസ്സനട്ഠോ, പരമസുഖുമാനി രൂപാനി പസ്സതോ ‘‘വിപ്പസന്നം വത മേ ചക്ഖൂ’’ന്തി ചക്ഖുസ്സ വിപ്പസന്നഭാവോ വിയ. ദുക്ഖദസ്സനേന അധിപതേയ്യട്ഠോ, അനേകരോഗാതുരകപണജനദസ്സനേന ഇസ്സരജനസ്സ ഉളാരഭാവോ വിയാതി ഏവമേത്ഥ സലക്ഖണവസേന ഏകേകസ്സ, അഞ്ഞസച്ചദസ്സനവസേന ച ഇതരേസം തിണ്ണം തിണ്ണം ആവിഭാവതോ ഏകേകസ്സ ചത്താരോ ചത്താരോ അത്ഥാ വുത്താ. മഗ്ഗക്ഖണേ പന സബ്ബേ ചേതേ അത്ഥാ ഏകേനേവ ദുക്ഖാദീസു ചതുകിച്ചേന ഞാണേന പടിവേധം ഗച്ഛന്തീതി. യേ പന നാനാഭിസമയം ഇച്ഛന്തി, തേസം ഉത്തരം അഭിധമ്മേ കഥാവത്ഥുസ്മിം വുത്തമേവ.

പരിഞ്ഞാദിപ്പഭേദകഥാ

൮൪൪. ഇദാനി യാനി താനി പരിഞ്ഞാദീനി ചത്താരി കിച്ചാനി വുത്താനി, തേസു –

തിവിധാ ഹോതി പരിഞ്ഞാ, തഥാ പഹാനമ്പി സച്ഛികിരിയാപി;

ദ്വേ ഭാവനാ അഭിമതാ, വിനിച്ഛയോ തത്ഥ ഞാതബ്ബോ.

൮൪൫. തിവിധാ ഹോതി പരിഞ്ഞാതി ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഏവം പരിഞ്ഞാ തിവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ ഞാതട്ഠേന ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൨൦) ഏവം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി, തേ തേ ധമ്മാ ഞാതാ ഹോന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൫) ഏവം സങ്ഖേപതോ, ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞേയ്യം? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൨) നയേന വിത്ഥാരതോ വുത്താ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ. തസ്സാ സപ്പച്ചയനാമരൂപാഭിജാനനാ ആവേണികാ ഭൂമി.

൮൪൬. ‘‘പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാ തീരണട്ഠേന ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൨൧) ഏവം ഉദ്ദിസിത്വാ പന ‘‘യേ യേ ധമ്മാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി, തേ തേ ധമ്മാ തീരിതാ ഹോന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൫) ഏവം സങ്ഖേപതോ, ‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പരിഞ്ഞേയ്യം? ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൨൧) നയേന വിത്ഥാരതോ വുത്താ തീരണപരിഞ്ഞാ നാമ. തസ്സാ കലാപസമ്മസനതോ പട്ഠായ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി തീരണവസേന പവത്തമാനായ യാവ അനുലോമാ ആവേണികാ ഭൂമി.

൮൪൭. ‘‘പഹാനപഞ്ഞാ പരിച്ചാഗട്ഠേന ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൨൨) ഏവം പന ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ പഹീനാ ഹോന്തി, തേ തേ ധമ്മാ പരിച്ചത്താ ഹോന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൭൫) ഏവം വിത്ഥാരതോ വുത്താ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദിനയപ്പവത്താ പഹാനപരിഞ്ഞാ. തസ്സാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ യാവ മഗ്ഗഞാണാ ഭൂമി, അയം ഇധ അധിപ്പേതാ.

യസ്മാ വാ ഞാതതീരണപരിഞ്ഞായോപി തദത്ഥായേവ, യസ്മാ ച യേ ധമ്മേ പജഹതി, തേ നിയമതോ ഞാതാ ചേവ തീരിതാ ച ഹോന്തി, തസ്മാ പരിഞ്ഞാത്തയമ്പി ഇമിനാ പരിയായേന മഗ്ഗഞാണസ്സ കിച്ചന്തി വേദിതബ്ബം.

൮൪൮. തഥാ പഹാനമ്പീതി പഹാനമ്പി ഹി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനന്തി പരിഞ്ഞാ വിയ തിവിധമേവ ഹോതി. തത്ഥ യം സസേവാലേ ഉദകേ പക്ഖിത്തേന ഘടേന സേവാലസ്സ വിയ തേന തേന ലോകിയസമാധിനാ നീവരണാദീനം പച്ചനീകധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനം, ഇദം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. പാളിയം പന ‘‘വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനഞ്ച നീവരണാനം പഠമം ഝാനം ഭാവയതോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൪) നീവരണാനഞ്ഞേവ വിക്ഖമ്ഭനം വുത്തം, തം പാകടത്താ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നീവരണാനി ഹി ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗേപി പച്ഛാഭാഗേപി ന സഹസാ ചിത്തം അജ്ഝോത്ഥരന്തി, വിതക്കാദയോ അപ്പിതക്ഖണേയേവ. തസ്മാ നീവരണാനം വിക്ഖമ്ഭനം പാകടം.

൮൪൯. യം പന രത്തിഭാഗേ സമുജ്ജലിതേന പദീപേന അന്ധകാരസ്സ വിയ തേന തേന വിപസ്സനായ അവയവഭൂതേന ഞാണങ്ഗേന പടിപക്ഖവസേനേവ തസ്സ തസ്സ പഹാതബ്ബധമ്മസ്സ പഹാനം, ഇദം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപപരിച്ഛേദേന താവ സക്കായദിട്ഠിയാ. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠിയാ ചേവ കങ്ഖാമലസ്സ ച. കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി സമൂഹഗാഹസ്സ. മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ. ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ. വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ. ഭയതുപട്ഠാനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ. ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ. മുഞ്ചിതുകമ്യതായ അമുഞ്ചിതുകാമഭാവസ്സ. പടിസങ്ഖാനേന അപ്പടിസങ്ഖാനസ്സ. ഉപേക്ഖായ അനുപേക്ഖനസ്സ. അനുലോമേന സച്ചപടിലോമഗാഹസ്സ പഹാനം.

യം വാ പന അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞായ. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞായ. അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസഞ്ഞായ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിയാ. വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗസ്സ. നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയസ്സ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനസ്സ. ഖയാനുപസ്സനായ ഘനസഞ്ഞായ. വയാനുപസ്സനായ ആയൂഹനസ്സ. വിപരിണാമാനുപസ്സനായ ധുവസഞ്ഞായ. അനിമിത്താനുപസ്സനായ നിമിത്തസ്സ. അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനായ പണിധിയാ. സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ അഭിനിവേസസ്സ. അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ സാരാദാനാഭിനിവേസസ്സ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനേന സമ്മോഹാഭിനിവേസസ്സ. ആദീനവാനുപസ്സനായ ആലയാഭിനിവേസസ്സ. പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ അപ്പടിസങ്ഖായ. വിവട്ടാനുപസ്സനായ സംയോഗാഭിനിവേസസ്സ പഹാനം. ഇദമ്പി തദങ്ഗപ്പഹാനമേവ.

൮൫൦. തത്ഥ യഥാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സത്തഹി നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പഹാനം ഹോതി, തം ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ വുത്തമേവ.

ഖയാനുപസ്സനാതി പന ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി ഏവം ഖയം പസ്സതോ ഞാണം. തേന ഘനസഞ്ഞായ പഹാനം ഹോതി.

വയാനുപസ്സനാതി –

ആരമ്മണാന്വയേന, ഉഭോ ഏകവവത്ഥാനാ;

നിരോധേ അധിമുത്തതാ, വയലക്ഖണവിപസ്സനാതി. –

ഏവം വുത്താ പച്ചക്ഖതോ ചേവ അന്വയതോ ച സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗം ദിസ്വാ തസ്മിഞ്ഞേവ ഭങ്ഗസങ്ഖാതേ നിരോധേ അധിമുത്തതാ, തായ ആയൂഹനസ്സ പഹാനം ഹോതി. യേസം ഹി അത്ഥായ ആയൂഹേയ്യ, ‘‘തേ ഏവം വയധമ്മാ’’തി വിപസ്സതോ ആയൂഹനേ ചിത്തം ന നമതി.

വിപരിണാമാനുപസ്സനാതി രൂപസത്തകാദിവസേന തം തം പരിച്ഛേദം അതിക്കമ്മ അഞ്ഞഥാപവത്തിദസ്സനം. ഉപ്പന്നസ്സ വാ ജരായ ചേവ മരണേന ച ദ്വീഹാകാരേഹി വിപരിണാമദസ്സനം, തായ ധുവസഞ്ഞായ പഹാനം ഹോതി.