൨൧. പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണകഥാ

൭൩൭. അട്ഠന്നം പന ഞാണാനം വസേന സിഖാപ്പത്താ വിപസ്സനാ, നവമഞ്ച സച്ചാനുലോമികഞാണന്തി അയം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ. അട്ഠന്നന്തി ചേത്ഥ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം വീഥിപടിപന്നവിപസ്സനാസങ്ഖാതം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണം, ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം, ഭയതുപട്ഠാനഞാണം, ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം, നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം, മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം, പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണന്തി ഇമാനി അട്ഠ ഞാണാനി വേദിതബ്ബാനി. നവമം സച്ചാനുലോമികഞാണന്തി അനുലോമസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മാ തം സമ്പാദേതുകാമേന ഉപക്കിലേസവിമുത്തം ഉദയബ്ബയഞാണം ആദിം കത്വാ ഏതേസു ഞാണേസു യോഗോ കരണീയോ.

൭൩൮. പുന ഉദയബ്ബയഞാണേ യോഗോ കിമത്ഥിയോതി ചേ? ലക്ഖണസല്ലക്ഖണത്ഥോ. ഉദയബ്ബയഞാണം ഹി ഹേട്ഠാ ദസഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠം ഹുത്വാ യാഥാവസരസതോ തിലക്ഖണം സല്ലക്ഖേതും നാസക്ഖി. ഉപക്കിലേസവിമുത്തം പന സക്കോതി. തസ്മാ ലക്ഖണസല്ലക്ഖണത്ഥമേത്ഥ പുന യോഗോ കരണീയോ.

൭൩൯. ലക്ഖണാനി പന കിസ്സ അമനസികാരാ കേന പടിച്ഛന്നത്താ ന ഉപട്ഠഹന്തി? അനിച്ചലക്ഖണം താവ ഉദയബ്ബയാനം അമനസികാരാ സന്തതിയാ പടിച്ഛന്നത്താ ന ഉപട്ഠാതി. ദുക്ഖലക്ഖണം അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനസ്സ അമനസികാരാ ഇരിയാപഥേഹി പടിച്ഛന്നത്താ ന ഉപട്ഠാതി. അനത്തലക്ഖണം നാനാധാതുവിനിബ്ഭോഗസ്സ അമനസികാരാ ഘനേന പടിച്ഛന്നത്താ ന ഉപട്ഠാതി. ഉദയബ്ബയമ്പന പരിഗ്ഗഹേത്വാ സന്തതിയാ വികോപിതായ അനിച്ചലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി. അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനം മനസികത്വാ ഇരിയാപഥേ ഉഗ്ഘാടിതേ ദുക്ഖലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി. നാനാധാതുയോ വിനിബ്ഭുജിത്വാ ഘനവിനിബ്ഭോഗേ കതേ അനത്തലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതി.

൭൪൦. ഏത്ഥ ച അനിച്ചം, അനിച്ചലക്ഖണം, ദുക്ഖം, ദുക്ഖലക്ഖണം, അനത്താ, അനത്തലക്ഖണന്തി അയം വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അനിച്ചന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തഭാവാ, ഹുത്വാ അഭാവതോ വാ. ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തം അനിച്ചലക്ഖണം ഹുത്വാ അഭാവസങ്ഖാതോ വാ ആകാരവികാരോ.

‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫) വചനതോ പന തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം. കസ്മാ? അഭിണ്ഹപടിപീളനാ, അഭിണ്ഹപടിപീളനാകാരോ ദുക്ഖലക്ഖണം.

‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) പന വചനതോ തദേവ ഖന്ധപഞ്ചകം അനത്താ. കസ്മാ? അവസവത്തനതോ, അവസവത്തനാകാരോ അനത്തലക്ഖണം.

തയിദം സബ്ബമ്പി അയം യോഗാവചരോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തേന വീഥിപടിപന്നവിപസ്സനാസങ്ഖാതേന ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണേന യാഥാവസരസതോ സല്ലക്ഖേതി.

ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണം നിട്ഠിതം.

ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണകഥാ

൭൪൧. തസ്സേവം സല്ലക്ഖേത്വാ പുനപ്പുനം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി രൂപാരൂപധമ്മേ തുലയതോ തീരയതോ തം ഞാണം തിക്ഖം ഹുത്വാ വഹതി, സങ്ഖാരാ ലഹും ഉപട്ഠഹന്തി, ഞാണേ തിക്ഖേ വഹന്തേ സങ്ഖാരേസു ലഹും ഉപട്ഠഹന്തേസു ഉപ്പാദം വാ ഠിതിം വാ പവത്തം വാ നിമിത്തം വാ ന സമ്പാപുണാതി. ഖയവയഭേദനിരോധേയേവ സതി സന്തിട്ഠതി. തസ്സ ‘‘ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം നാമ സങ്ഖാരഗതം നിരുജ്ഝതീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭങ്ഗാനുപസ്സനം നാമ വിപസ്സനാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘കഥം ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണം? രൂപാരമ്മണതാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതി, തം ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാ തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സതി. അനുപസ്സതീതി കഥം അനുപസ്സതി? അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി നോ നിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി നോ സുഖതോ, അനത്തതോ അനുപസ്സതി നോ അത്തതോ, നിബ്ബിന്ദതി നോ നന്ദതി, വിരജ്ജതി നോ രജ്ജതി, നിരോധേതി നോ സമുദേതി, പടിനിസ്സജ്ജതി നോ ആദിയതി.

‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി. ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം, വിരജ്ജന്തോ രാഗം, നിരോധേന്തോ സമുദയം പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതി.

‘‘വേദനാരമ്മണതാ…പേ… സഞ്ഞാരമ്മണതാ… സങ്ഖാരാരമ്മണതാ… വിഞ്ഞാണാരമ്മണതാ… ചക്ഖാരമ്മണതാ…പേ… ജരാമരണാരമ്മണതാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതി…പേ… പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതി.

‘‘വത്ഥുസങ്കമനാ ചേവ, പഞ്ഞായ ച വിവട്ടനാ;

ആവജ്ജനാബലഞ്ചേവ, പടിസങ്ഖാവിപസ്സനാ.

‘‘ആരമ്മണഅന്വയേന, ഉഭോ ഏകവവത്ഥനാ;

നിരോധേ അധിമുത്തതാ, വയലക്ഖണവിപസ്സനാ.

‘‘ആരമ്മണഞ്ച പടിസങ്ഖാ, ഭങ്ഗഞ്ച അനുപസ്സതി;

സുഞ്ഞതോ ച ഉപട്ഠാനം, അധിപഞ്ഞാവിപസ്സനാ.

‘‘കുസലോ തീസു അനുപസ്സനാസു, ചതസ്സോ ച വിപസ്സനാസു;

തയോ ഉപട്ഠാനേ കുസലതാ, നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീ’’തി.

‘‘തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, തേന വുച്ചതി ‘ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണ’’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൫൧-൫൨).

൭൪൨. തത്ഥ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതി യംകിഞ്ചി ആരമ്മണം പടിസങ്ഖായ ജാനിത്വാ, ഖയതോ വയതോ ദിസ്വാതി അത്ഥോ. ഭങ്ഗാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാതി തസ്സ, ആരമ്മണം ഖയതോ വയതോ പടിസങ്ഖായ ഉപ്പന്നസ്സ ഞാണസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സനേ യാ പഞ്ഞാ, ഇദം വിപസ്സനേ ഞാണന്തി വുത്തം. തം കഥം ഹോതീതി അയം താവ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛായ അത്ഥോ. തതോ യഥാ തം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘രൂപാരമ്മണതാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ രൂപാരമ്മണതാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതീതി രൂപാരമ്മണം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതി. അഥ വാ രൂപാരമ്മണഭാവേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. തം ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാതി തം രൂപാരമ്മണം പടിസങ്ഖായ ജാനിത്വാ, ഖയതോ വയതോ ദിസ്വാതി അത്ഥോ. തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീതി യേന ചിത്തേന തം രൂപാരമ്മണം ഖയതോ വയതോ ദിട്ഠം, തസ്സ ചിത്തസ്സ അപരേന ചിത്തേന ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘ഞാതഞ്ച ഞാണഞ്ച ഉഭോപി വിപസ്സതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച അനുപസ്സതീതി അനു അനു പസ്സതി, അനേകേഹി ആകാരേഹി പുനപ്പുനം പസ്സതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ – ‘‘അനുപസ്സതീതി കഥം അനുപസ്സതി. അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീ’’തിആദി.

തത്ഥ യസ്മാ ഭങ്ഗോ നാമ അനിച്ചതായ പരമാ കോടി, തസ്മാ സോ ഭങ്ഗാനുപസ്സകോ യോഗാവചരോ സബ്ബം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ. തതോ അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖത്താ, ദുക്ഖസ്സ ച അനത്തത്താ തദേവ ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, നോ സുഖതോ. അനത്തതോ അനുപസ്സതി നോ അത്തതോ.

യസ്മാ പന യം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ, ന തം അഭിനന്ദിതബ്ബം. യഞ്ച അനഭിനന്ദിതബ്ബം, ന തത്ഥ രജ്ജിതബ്ബം. തസ്മാ ഏതസ്മിം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാനുസാരേന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ദിട്ഠേ സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി, നോ നന്ദതി. വിരജ്ജതി, നോ രജ്ജതി. സോ ഏവം അരജ്ജന്തോ ലോകികേനേവ താവ ഞാണേന രാഗം നിരോധേതി, നോ സമുദേതി. സമുദയം ന കരോതീതി അത്ഥോ.

അഥ വാ സോ ഏവം വിരത്തോ യഥാ ദിട്ഠം സങ്ഖാരഗതം, തഥാ അദിട്ഠമ്പി അന്വയഞാണവസേന നിരോധേതി, നോ സമുദേതി. നിരോധതോവ മനസികരോതി. നിരോധമേവസ്സ പസ്സതി, നോ സമുദയന്തി അത്ഥോ.

സോ ഏവം പടിപന്നോ പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതി. കിം വുത്തം ഹോതി? അയമ്പി അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസാനം പരിച്ചജനതോ, സങ്ഖതദോസദസ്സനേന ച തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദനതോ പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാതി വുച്ചതി. തസ്മാ തായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു യഥാവുത്തേന നയേന കിലേസേ പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദതി. നാപി നിബ്ബത്തനവസേന കിലേസേ ആദിയതി, ന അദോസദസ്സിതാവസേന സങ്ഖതാരമ്മണം. തേന വുച്ചതി ‘‘പടിനിസ്സജ്ജതി നോ ആദിയതീ’’തി.

൭൪൩. ഇദാനിസ്സ തേഹി ഞാണേഹി യേസം ധമ്മാനം പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നന്ദിന്തി സപ്പീതികം തണ്ഹം. സേസം വുത്തനയമേവ.

൭൪൪. ഗാഥാസു പന വത്ഥുസങ്കമനാതി രൂപസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ പുന യേന ചിത്തേന ഭങ്ഗോ ദിട്ഠോ, തസ്സാപി ഭങ്ഗദസ്സനവസേന പുരിമവത്ഥുതോ അഞ്ഞവത്ഥുസങ്കമനാ. പഞ്ഞായ ച വിവട്ടനാതി ഉദയം പഹായ വയേ സന്തിട്ഠനാ. ആവജ്ജനാബലഞ്ചേവാതി രൂപസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ പുന ഭങ്ഗാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗദസ്സനത്ഥം അനന്തരമേവ ആവജ്ജനസമത്ഥതാ. പടിസങ്ഖാവിപസ്സനാതി ഏസാ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാഭങ്ഗാനുപസ്സനാ നാമ.

൭൪൫. ആരമ്മണഅന്വയേന ഉഭോ ഏകവവത്ഥനാതി പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠസ്സ ആരമ്മണസ്സ അന്വയേന അനുഗമനേന യഥാ ഇദം, തഥാ അതീതേപി സങ്ഖാരഗതം ഭിജ്ജിത്ഥ, അനാഗതേപി ഭിജ്ജിസ്സതീതി ഏവം ഉഭിന്നം ഏകസഭാവേനേവ വവത്ഥാപനന്തി അത്ഥോ.

വുത്തമ്പി ചേതം പോരാണേഹി –

‘‘സംവിജ്ജമാനമ്ഹി വിസുദ്ധദസ്സനോ,

തദന്വയം നേതി അതീതനാഗതേ;

സബ്ബേപി സങ്ഖാരഗതാ പലോകിനോ,

ഉസ്സാവബിന്ദൂ സൂരിയേവ ഉഗ്ഗതേ’’തി.

നിരോധേ അധിമുത്തതാതി ഏവം ഉഭിന്നം ഭങ്ഗവസേന ഏകവവത്ഥാനം കത്വാ തസ്മിഞ്ഞേവ ഭങ്ഗസങ്ഖാതേ നിരോധേ അധിമുത്തതാ തഗ്ഗരുതാ തന്നിന്നതാ തപ്പോണതാ തപ്പബ്ഭാരതാതി അത്ഥോ. വയലക്ഖണവിപസ്സനാതി ഏസാ വയലക്ഖണവിപസ്സനാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി.

൭൪൬. ആരമ്മണഞ്ച പടിസങ്ഖാതി പുരിമഞ്ച രൂപാദിആരമ്മണം ജാനിത്വാ. ഭങ്ഗഞ്ച അനുപസ്സതീതി തസ്സാരമ്മണസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സതി. സുഞ്ഞതോ ച ഉപട്ഠാനന്തി തസ്സേവം ഭങ്ഗം അനുപസ്സതോ ‘‘സങ്ഖാരാവ ഭിജ്ജന്തി, തേസം ഭേദോ മരണം, ന അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥീ’’തി സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം ഇജ്ഝതി.

തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഖന്ധാ നിരുജ്ഝന്തി ന ചത്ഥി അഞ്ഞോ,

ഖന്ധാന ഭേദോ മരണന്തി വുച്ചതി;

തേസം ഖയം പസ്സതി അപ്പമത്തോ,

മണിംവ വിജ്ഝം വജിരേന യോനിസോ’’തി.

അധിപഞ്ഞാവിപസ്സനാതി യാ ച ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ യാ ച ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ യഞ്ച സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം, അയം അധിപഞ്ഞാവിപസ്സനാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി.

൭൪൭. കുസലോ തീസു അനുപസ്സനാസൂതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസു തീസു ഛേകോ ഭിക്ഖു. ചതസ്സോ ച വിപസ്സനാസൂതി നിബ്ബിദാദീസു ച ചതൂസു വിപസ്സനാസു. തയോ ഉപട്ഠാനേ കുസലതാതി ഖയതോ വയതോ സുഞ്ഞതോതി ഇമസ്മിഞ്ച തിവിധേ ഉപട്ഠാനേ കുസലതായ. നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീതി സസ്സതദിട്ഠിആദീസു നാനപ്പകാരാസു ദിട്ഠീസു ന വേധതി.

൭൪൮. സോ ഏവം അവേധമാനോ ‘‘അനിരുദ്ധമേവ നിരുജ്ഝതി, അഭിന്നമേവ ഭിജ്ജതീ’’തി പവത്തമനസികാരോ ദുബ്ബലഭാജനസ്സ വിയ ഭിജ്ജമാനസ്സ, സുഖുമരജസ്സേവ വിപ്പകിരിയമാനസ്സ, തിലാനം വിയ ഭജ്ജിയമാനാനം സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദട്ഠിതിപവത്തനിമിത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭേദമേവ പസ്സതി. സോ യഥാ നാമ ചക്ഖുമാ പുരിസോ പോക്ഖരണീതീരേ വാ നദീതീരേ വാ ഠിതോ ഥൂലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകപിട്ഠേ മഹന്തമഹന്താനി ഉദകബുബ്ബുളകാനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സീഘം സീഘം ഭിജ്ജമാനാനി പസ്സേയ്യ, ഏവമേവ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീതി പസ്സതി. ഏവരൂപം ഹി യോഗാവചരം സന്ധായ വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘യഥാ ബുബ്ബുളകം പസ്സേ, യഥാ പസ്സേ മരീചികം;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൭൦);

൭൪൯. തസ്സേവം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീ’’തി അഭിണ്ഹം പസ്സതോ അട്ഠാനിസംസപരിവാരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം ബലപ്പത്തം ഹോതി. തത്രിമേ അട്ഠാനിസംസാ – ഭവദിട്ഠിപ്പഹാനം, ജീവിതനികന്തിപരിച്ചാഗോ, സദായുത്തപയുത്തതാ, വിസുദ്ധാജീവിതാ, ഉസ്സുക്കപ്പഹാനം, വിഗതഭയതാ, ഖന്തിസോരച്ചപടിലാഭോ, അരതിരതിസഹനതാതി.

തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഇമാനി അട്ഠഗ്ഗുണമുത്തമാനി,

ദിസ്വാ തഹിം സമ്മസതേ പുനപ്പുനം;

ആദിത്തചേലസ്സിരസൂപമോ മുനി,

ഭങ്ഗാനുപസ്സീ അമതസ്സ പത്തിയാ’’തി.

ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

ഭയതുപട്ഠാനഞാണകഥാ

൭൫൦. തസ്സേവം സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഖയവയഭേദനിരോധാരമ്മണം ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസേസു പഭേദകാ സങ്ഖാരാ സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ സീഹബ്യഗ്ഘദീപിഅച്ഛതരച്ഛയക്ഖരക്ഖസചണ്ഡഗോണചണ്ഡകുക്കുരപഭിന്നമദചണ്ഡഹത്ഥിഘോരആസീവിസഅസനിവിചക്കസുസാനരണഭൂമിജലിതഅങ്ഗാരകാസുആദയോ വിയ മഹാഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തസ്സ ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതേ നിബ്ബത്തനകസങ്ഖാരാപി ഏവമേവ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഭയതുപട്ഠാനഞാണം നാമ ഉപ്പജ്ജതി.

തത്രായം ഉപമാ – ഏകിസ്സാ കിര ഇത്ഥിയാ തയോ പുത്താ രാജപരാധികാ, തേസം രാജാ സീസച്ഛേദം ആണാപേസി. സാ പുത്തേഹി സദ്ധിം ആഘാതനം അഗമാസി. അഥസ്സാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ മജ്ഝിമസ്സ ഛിന്ദിതും ആരഭിംസു. സാ ജേട്ഠസ്സ സീസം ഛിന്നം മജ്ഝിമസ്സ ച ഛിജ്ജമാനം ദിസ്വാ കനിട്ഠമ്ഹി ആലയം വിസ്സജ്ജി ‘‘അയമ്പി ഏതേസഞ്ഞേവ സദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തത്ഥ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ ഛിന്നസീസദസ്സനം വിയ യോഗിനോ അതീതസങ്ഖാരാനം നിരോധദസ്സനം, മജ്ഝിമസ്സ ഛിജ്ജമാനസീസദസ്സനം വിയ പച്ചുപ്പന്നാനം നിരോധദസ്സനം, ‘‘അയമ്പി ഏതേസഞ്ഞേവ സദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി കനിട്ഠപുത്തമ്ഹി ആലയവിസ്സജ്ജനം വിയ ‘‘അനാഗതേപി നിബ്ബത്തനകസങ്ഖാരാ ഭിജ്ജിസ്സന്തീ’’തി അനാഗതാനം നിരോധദസ്സനം. തസ്സേവം പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഠാനേ ഉപ്പജ്ജതി ഭയതുപട്ഠാനഞാണം.

അപരാപി ഉപമാ – ഏകാ കിര പൂതിപജാ ഇത്ഥീ ദസ ദാരകേ വിജായി. തേസു നവ മതാ, ഏകോ ഹത്ഥഗതോ മരതി, അപരോ കുച്ഛിയം. സാ നവ ദാരകേ മതേ ദസമഞ്ച മീയമാനം ദിസ്വാ കുച്ഛിഗതേ ആലയം വിസ്സജ്ജി ‘‘അയമ്പി ഏതേസഞ്ഞേവ സദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തത്ഥ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ നവന്നം ദാരകാനം മരണാനുസ്സരണം വിയ യോഗിനോ അതീതസങ്ഖാരാനം നിരോധദസ്സനം, ഹത്ഥഗതസ്സ മീയമാനഭാവദസ്സനം വിയ യോഗിനോ പച്ചുപ്പന്നാനം നിരോധദസ്സനം, കുച്ഛിഗതേ ആലയവിസ്സജ്ജനം വിയ അനാഗതാനം നിരോധദസ്സനം. തസ്സേവം പസ്സതോ ഏതസ്മിം ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി ഭയതുപട്ഠാനഞാണം.

൭൫൧. ഭയതുപട്ഠാനഞാണം പന ഭായതി ന ഭായതീതി? ന ഭായതി. തഞ്ഹി അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീതി തീരണമത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ യഥാ നാമ ചക്ഖുമാ പുരിസോ നഗരദ്വാരേ തിസ്സോ അങ്ഗാരകാസുയോ ഓലോകയമാനോ സയം ന ഭായതി, കേവലം ഹിസ്സ ‘‘യേ യേ ഏത്ഥ നിപതിസ്സന്തി, സബ്ബേ അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭവിസ്സന്തീ’’തി തീരണമത്തമേവ ഹോതി. യഥാ വാ പന ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഖദിരസൂലം അയോസൂലം സുവണ്ണസൂലന്തി പടിപാടിയാ ഠപിതം സൂലത്തയം ഓലോകയമാനോ സയം ന ഭായതി, കേവലം ഹിസ്സ ‘‘യേ യേ ഇമേസു സൂലേസു നിപതിസ്സന്തി, സബ്ബേ അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭവിസ്സന്തീ’’തി തീരണമത്തമേവ ഹോതി, ഏവമേവ ഭയതുപട്ഠാനഞാണം സയം ന ഭായതി, കേവലം ഹിസ്സ അങ്ഗാരകാസുത്തയസദിസേസു, സൂലത്തയസദിസേസു ച തീസു ഭവേസു ‘‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’’തി തീരണമത്തമേവ ഹോതി. യസ്മാ പനസ്സ കേവലം സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിനിവാസഗതാ സങ്ഖാരാ ബ്യസനാപന്നാ സപ്പടിഭയാ ഹുത്വാ ഭയതോ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ഭയതുപട്ഠാനന്തി വുച്ചതി.

ഏവം ഭയതോ ഉപട്ഠാനേ പനസ്സ അയം പാളി –

‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോതോ കിം ഭയതോ ഉപട്ഠാതി? ദുക്ഖതോ. അനത്തതോ മനസികരോതോ കിം ഭയതോ ഉപട്ഠാതീതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ നിമിത്തം ഭയതോ ഉപട്ഠാതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ പവത്തം ഭയതോ ഉപട്ഠാതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച ഭയതോ ഉപട്ഠാതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭).

തത്ഥ നിമിത്തന്തി സങ്ഖാരനിമിത്തം. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം സങ്ഖാരാനമേവേതം അധിവചനം. അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ ഹി സങ്ഖാരാനം മരണമേവ പസ്സതി, തേനസ്സ നിമിത്തം ഭയതോ ഉപട്ഠാതി. പവത്തന്തി രൂപാരൂപഭവപവത്തി. ദുക്ഖതോ മനസികരോന്തോ ഹി സുഖസമ്മതായപി പവത്തിയാ അഭിണ്ഹപടിപീളനഭാവമേവ പസ്സതി, തേനസ്സ പവത്തം ഭയതോ ഉപട്ഠാതി. അനത്തതോ മനസികരോന്തോ പന ഉഭയമ്പേതം സുഞ്ഞഗാമം വിയ മരീചിഗന്ധബ്ബനഗരാദീനി വിയ ച രിത്തം തുച്ഛം സുഞ്ഞം അസ്സാമികം അപരിണായകം പസ്സതി. തേനസ്സ നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച ഉഭയം ഭയതോ ഉപട്ഠാതീതി.

ഭയതുപട്ഠാനഞാണം നിട്ഠിതം.

ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണകഥാ

൭൫൨. തസ്സ തം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം ആസേവന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസേസു നേവ താണം, ന ലേണം, ന ഗതി, നപ്പടിസരണം പഞ്ഞായതി. സബ്ബഭവയോനിഗതിഠിതിനിവാസഗതേസു സങ്ഖാരേസു ഏകസങ്ഖാരേപി പത്ഥനാ വാ പരാമാസോ വാ ന ഹോതി. തയോ ഭവാ വീതച്ചികങ്ഗാരപുണ്ണഅങ്ഗാരകാസുയോ വിയ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഘോരവിസആസീവിസാ വിയ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഉക്ഖിത്താസികവധകാ വിയ, ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി സുഞ്ഞഗാമോ വിയ, ഛ ബാഹിരായതനാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, നവ ച സത്താവാസാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ സജോതിഭൂതാ വിയ ച, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ഗണ്ഡഭൂതാ രോഗഭൂതാ സല്ലഭൂതാ അഘഭൂതാ ആബാധഭൂതാ വിയ ച നിരസ്സാദാ നിരസാ മഹാആദീനവരാസിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി.

കഥം? സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സ രമണീയാകാരസണ്ഠിതമ്പി സവാളകമിവ വനഗഹനം, സസദ്ദൂലാ വിയ ഗുഹാ, സഗാഹരക്ഖസം വിയ ഉദകം, സമുസ്സിതഖഗ്ഗാ വിയ പച്ചത്ഥികാ, സവിസം വിയ ഭോജനം, സചോരോ വിയ മഗ്ഗോ, ആദിത്തമിവ അഗാരം, ഉയ്യുത്തസേനാ വിയ രണഭൂമി. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ ഏതാനി സവാളകവനഗഹനാദീനി ആഗമ്മ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ സമന്തതോ ആദീനവമേവ പസ്സതി, ഏവമേവായം യോഗാവചരോ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു സമന്തതോ നിരസം നിരസ്സാദം ആദീനവമേവ പസ്സതി. തസ്സേവം പസ്സതോ ആദീനവഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി. യം സന്ധായ ഇദം വുത്തം –

‘‘കഥം ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം? ഉപ്പാദോ ഭയന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. പവത്തം ഭയന്തി… നിമിത്തം ഭയന്തി… ആയൂഹനാ ഭയന്തി… പടിസന്ധി ഭയന്തി… ഗതി ഭയന്തി… നിബ്ബത്തി ഭയന്തി… ഉപപത്തി ഭയന്തി… ജാതി ഭയന്തി… ജരാ ഭയന്തി… ബ്യാധി ഭയന്തി… മരണം ഭയന്തി… സോകോ ഭയന്തി… പരിദേവോ ഭയന്തി… ഉപായാസോ ഭയന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. അപ്പവത്തം…പേ… അനുപായാസോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ ഭയം, അനുപായാസോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണം.

‘‘ഉപ്പാദോ ദുക്ഖന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ ദുക്ഖന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. അനുപ്പാദോ സുഖന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. അപ്പവത്തം…പേ… അനുപായാസോ സുഖന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. ഉപ്പാദോ ദുക്ഖം, അനുപ്പാദോ സുഖന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ ദുക്ഖം, അനുപായാസോ സുഖന്തി സന്തിപദേ ഞാണം.

‘‘ഉപ്പാദോ സാമിസന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ സാമിസന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. അനുപ്പാദോ നിരാമിസന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. അപ്പവത്തം…പേ… അനുപായാസോ നിരാമിസന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. ഉപ്പാദോ സാമിസം, അനുപ്പാദോ നിരാമിസന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ സാമിസം, അനുപായാസോ നിരാമിസന്തി സന്തിപദേ ഞാണം.

ഉപ്പാദോ ‘‘സങ്ഖാരാതി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ സങ്ഖാരാതി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണം. അനുപ്പാദോ നിബ്ബാനന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. അപ്പവത്തം…പേ… അനുപായാസോ നിബ്ബാനന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. ഉപ്പാദോ സങ്ഖാരാ, അനുപ്പാദോ നിബ്ബാനന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. പവത്തം…പേ… ഉപായാസോ സങ്ഖാരാ, അനുപായാസോ നിബ്ബാനന്തി സന്തിപദേ ഞാണം.

‘‘ഉപ്പാദഞ്ച പവത്തഞ്ച, നിമിത്തം ദുക്ഖന്തി പസ്സതി;

ആയൂഹനം പടിസന്ധിം, ഞാണം ആദീനവേ ഇദം.

‘‘അനുപ്പാദം അപ്പവത്തം, അനിമിത്തം സുഖന്തി ച;

അനായൂഹനാ അപ്പടിസന്ധി, ഞാണം സന്തിപദേ ഇദം.

‘‘ഇദം ആദീനവേ ഞാണം, പഞ്ചഠാനേസു ജായതി;

പഞ്ചഠാനേ സന്തിപദേ, ദസ ഞാണേ പജാനാതി;

ദ്വിന്നം ഞാണാനം കുസലതാ, നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീ’’തി.

‘‘തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം. പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൫൩).

൭൫൩. തത്ഥ ഉപ്പാദോതി പുരിമകമ്മപച്ചയാ ഇധ ഉപ്പത്തി. പവത്തന്തി തഥാ ഉപ്പന്നസ്സ പവത്തി. നിമിത്തന്തി സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരനിമിത്തം. ആയൂഹനാതി ആയതിം പടിസന്ധിഹേതുഭൂതം കമ്മം. പടിസന്ധീതി ആയതിം ഉപ്പത്തി. ഗതീതി യായ ഗതിയാ സാ പടിസന്ധി ഹോതി. നിബ്ബത്തീതി ഖന്ധാനം നിബ്ബത്തനം. ഉപപത്തീതി ‘‘സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ’’തി (ധ. സ. ൧൨൮൯, ൧൨൯൧) ഏവം വുത്താ വിപാകപ്പവത്തി. ജാതീതി ജരാദീനം പച്ചയഭൂതാ ഭവപച്ചയാ ജാതി. ജരാമരണാദയോ പാകടാ ഏവ. ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദാദയോ പഞ്ചേവ ആദീനവഞാണസ്സ വത്ഥുവസേന വുത്താ. സേസാ തേസം വേവചനവസേന. നിബ്ബത്തി ജാതീതി ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ഉപ്പാദസ്സ ചേവ പടിസന്ധിയാ ച വേവചനം. ഗതി ഉപപത്തീതി ഇദം ദ്വയം പവത്തസ്സ. ജരാദയോ നിമിത്തസ്സാതി. തേനാഹ –

‘‘ഉപ്പാദഞ്ച പവത്തഞ്ച, നിമിത്തം ദുക്ഖന്തി പസ്സതി;

ആയൂഹനം പടിസന്ധിം, ഞാണം ആദീനവേ ഇദ’’ന്തി ച.

‘‘ഇദം ആദീനവേ ഞാണം, പഞ്ചഠാനേസു ജായതീ’’തി ച.

അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണന്തിആദി പന ആദീനവഞാണസ്സ പടിപക്ഖഞാണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭയതുപട്ഠാനേന വാ ആദീനവം ദിസ്വാ ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയാനം അഭയമ്പി അത്ഥി ഖേമം നിരാദീനവന്തി അസ്സാസജനനത്ഥമ്പി ഏതം വുത്തം. യസ്മാ വാ പനസ്സ ഉപ്പാദാദയോ ഭയതോ സൂപട്ഠിതാ ഹോന്തി, തസ്സ തപ്പടിപക്ഖനിന്നം ചിത്തം ഹോതി, തസ്മാ ഭയതുപട്ഠാനവസേന സിദ്ധസ്സ ആദീനവഞാണസ്സ ആനിസംസദസ്സനത്ഥമ്പേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച യം ഭയം, തം യസ്മാ നിയമതോ ദുക്ഖം. തം വട്ടാമിസലോകാമിസകിലേസാമിസേഹി അവിപ്പമുത്തത്താ സാമിസമേവ. യഞ്ച സാമിസം, തം സങ്ഖാരമത്തമേവ. തസ്മാ ‘‘ഉപ്പാദോ ദുക്ഖന്തി ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ ആദീനവേ ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഭയാകാരേന ദുക്ഖാകാരേന സാമിസാകാരേനാതി ഏവം ആകാരനാനത്തതോ പവത്തിവസേനേവേത്ഥ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ദസഞാണേ പജാനാതീതി ആദീനവഞാണം പജാനന്തോ ഉപ്പാദാദിവത്ഥുകാനി പഞ്ച, അനുപ്പാദാദിവത്ഥുകാനി പഞ്ചാതി ദസ ഞാണാനി പജാനാതി പടിവിജ്ഝതി സച്ഛികരോതി. ദ്വിന്നം ഞാണാനം കുസലതാതി ആദീനവഞാണസ്സ ചേവ സന്തിപദഞാണസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം കുസലതായ. നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീതി പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനാദിവസേന പവത്താസു ദിട്ഠീസു ന വേധതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണകഥാ

൭൫൪. സോ ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരേ ആദീനവതോ പസ്സന്തോ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നിബ്ബിന്ദതി ഉക്കണ്ഠതി നാഭിരമതി.

സേയ്യഥാപി നാമ, ചിത്തകൂടപബ്ബതപാദാഭിരതോ സുവണ്ണരാജഹംസോ അസുചിമ്ഹി ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരആവാടേ നാഭിരമതി, സത്തസു മഹാസരേസുയേവ അഭിരമതി, ഏവമേവ അയമ്പി യോഗീരാജഹംസോ സുപരിദിട്ഠാദീനവേ സഭേദകേ സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി. ഭാവനാരാമതായ പന ഭാവനാരതിയാ സമന്നാഗതത്താ സത്തസു അനുപസ്സനാസുയേവ രമതി.

യഥാ ച സുവണ്ണപഞ്ജരേ പക്ഖിത്തോ സീഹോ മിഗരാജാ നാഭിരമതി, തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ പന ഹിമവന്തേയേവ രമതി, ഏവമയം യോഗീസീഹോ തിവിധേ സുഗതിഭവേപി നാഭിരമതി, തീസു പന അനുപസ്സനാസുയേവ രമതി.

യഥാ ച സബ്ബസേതോ സത്തപതിട്ഠോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ നഗരമജ്ഝേ നാഭിരമതി, ഹിമവതി ഛദ്ദന്തദഹഗഹനേയേവ അഭിരമതി, ഏവമയം യോഗീവരവാരണോ സബ്ബസ്മിമ്പി സങ്ഖാരഗതേ നാഭിരമതി, അനുപ്പാദോ ഖേമന്തിആദിനാ നയേന ദിട്ഠേ സന്തിപദേയേവ അഭിരമതി, തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോ ഹോതീതി.

നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

൭൫൫. തം പനേതം പുരിമേന ഞാണദ്വയേന അത്ഥതോ ഏകം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഭയതുപട്ഠാനം ഏകമേവ തീണി നാമാനി ലഭതി, സബ്ബസങ്ഖാരേ ഭയതോ അദ്ദസാതി ഭയതുപട്ഠാനം നാമ ജാതം. തേസുയേവ സങ്ഖാരേസു ആദീനവം ഉപ്പാദേതീതി ആദീനവാനുപസ്സനാ നാമ ജാതം. തേസുയേവ സങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദമാനം ഉപ്പന്നന്തി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ നാമ ജാത’’ന്തി.

പാളിയമ്പി വുത്തം – ‘‘യാ ച ഭയതുപട്ഠാനേ പഞ്ഞാ, യഞ്ച ആദീനവേ ഞാണം, യാ ച നിബ്ബിദാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭).

മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണകഥാ

൭൫൬. ഇമിനാ പന നിബ്ബിദാഞാണേന ഇമസ്സ കുലപുത്തസ്സ നിബ്ബിന്ദന്തസ്സ ഉക്കണ്ഠന്തസ്സ അനഭിരമന്തസ്സ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസഗതേസു സഭേദകേസു സങ്ഖാരേസു ഏകസങ്ഖാരേപി ചിത്തം ന സജ്ജതി, ന ലഗ്ഗതി, ന ബജ്ഝതി, സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതുകാമം നിസ്സരിതുകാമം ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ നാമ ജാലബ്ഭന്തരഗതോ മച്ഛോ, സപ്പമുഖഗതോ മണ്ഡൂകോ, പഞ്ജരപക്ഖിത്തോ വനകുക്കുടോ, ദള്ഹപാസവസഗതോ മിഗോ, അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതോ സപ്പോ, മഹാപങ്കപക്ഖന്ദോ കുഞ്ജരോ, സുപണ്ണമുഖഗതോ നാഗരാജാ, രാഹുമുഖപ്പവിട്ഠോ ചന്ദോ, സപത്തപരിവാരിതോ പുരിസോതി ഏവമാദയോ തതോ തതോ മുച്ചിതുകാമാ നിസ്സരിതുകാമാവ ഹോന്തി, ഏവം തസ്സ യോഗിനോ ചിത്തം സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതുകാമം നിസ്സരിതുകാമം ഹോതി. അഥസ്സ ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരേസു വിഗതാലയസ്സ സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതുകാമസ്സ ഉപ്പജ്ജതി മുഞ്ചിതുകമ്യതാ ഞാണന്തി.

മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം നിട്ഠിതം.

പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണകഥാ

൭൫൭. സോ ഏവം സബ്ബഭവയോനിഗതിട്ഠിതിനിവാസഗതേഹി സഭേദകേഹി സങ്ഖാരേഹി മുച്ചിതുകാമോ സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാ മുച്ചിതും പുന തേ ഏവം സങ്ഖാരേ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സോ സബ്ബസങ്ഖാരേ അനച്ചന്തികതോ, താവകാലികതോ, ഉപ്പാദവയപരിച്ഛിന്നതോ, പലോകതോ, ചലതോ, പഭങ്ഗുതോ, അദ്ധുവതോ, വിപരിണാമധമ്മതോ, അസ്സാരകതോ, വിഭവതോ, സങ്ഖതതോ, മരണധമ്മതോതിആദീഹി കാരണേഹി അനിച്ചാതി പസ്സതി.

അഭിണ്ഹപടിപീളനതോ, ദുക്ഖമതോ, ദുക്ഖവത്ഥുതോ, രോഗതോ, ഗണ്ഡതോ, സല്ലതോ, അഘതോ, ആബാധതോ, ഈതിതോ, ഉപദ്ദവതോ, ഭയതോ, ഉപസഗ്ഗതോ, അതാണതോ, അലേണതോ, അസരണതോ, ആദീനവതോ, അഘമൂലതോ, വധകതോ, സാസവതോ, മാരാമിസതോ, ജാതിധമ്മതോ, ജരാധമ്മതോ, ബ്യാധിധമ്മതോ, സോകധമ്മതോ, പരിദേവധമ്മതോ, ഉപായാസധമ്മതോ, സംകിലേസികധമ്മതോതിആദീഹി കാരണേഹി ദുക്ഖാതി പസ്സതി.

അജഞ്ഞതോ, ദുഗ്ഗന്ധതോ, ജേഗുച്ഛതോ, പടിക്കൂലതോ, അമണ്ഡനാരഹതോ, വിരൂപതോ, ബീഭച്ഛതോതിആദീഹി കാരണേഹി ദുക്ഖലക്ഖണസ്സ പരിവാരഭൂതതോ അസുഭതോ പസ്സതി.

പരതോ, രിത്തതോ, തുച്ഛതോ, സുഞ്ഞതോ, അസ്സാമികതോ, അനിസ്സരതോ, അവസവത്തിതോതിആദീഹി കാരണേഹി അനത്തതോ പസ്സതി.

൭൫൮. ഏവഞ്ഹി പസ്സതാനേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരാ പരിഗ്ഗഹിതാ നാമ ഹോന്തി. കസ്മാ പനായമേതേ ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി? മുഞ്ചനസ്സ ഉപായസമ്പാദനത്ഥം.

തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ കിര പുരിസോ ‘‘മച്ഛേ ഗഹേസ്സാമീ’’തി മച്ഛഖിപ്പം ഗഹേത്വാ ഉദകേ ഓഡ്ഡാപേസി സോ ഖിപ്പമുഖേന ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ അന്തോഉദകേ സപ്പം ഗീവായ ഗഹേത്വാ ‘‘മച്ഛോ മേ ഗഹിതോ’’തി അത്തമനോ അഹോസി. സോ ‘‘മഹാ വത മയാ മച്ഛോ ലദ്ധോ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ പസ്സന്തോ സോവത്ഥികത്തയദസ്സനേന സപ്പോതി സഞ്ജാനിത്വാ ഭീതോ ആദീനവം ദിസ്വാ ഗഹണേ നിബ്ബിന്നോ മുഞ്ചിതുകാമോ ഹുത്വാ മുഞ്ചനസ്സ ഉപായം കരോന്തോ അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠതോ പട്ഠായ ഹത്ഥം നിബ്ബേഠേത്വാ ബാഹും ഉക്ഖിപിത്വാ ഉപരിസീസേ ദ്വേ തയോ വാരേ ആവിജ്ഝിത്വാ സപ്പം ദുബ്ബലം കത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ദുട്ഠ സപ്പാ’’തി നിസ്സജ്ജിത്വാ വേഗേന തളാകപാളിം ആരുയ്ഹ ‘‘മഹന്തസ്സ വത ഭോ സപ്പസ്സ മുഖതോ മുത്തോമ്ഹീ’’തി ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകയമാനോ അട്ഠാസി.

തത്ഥ തസ്സ പുരിസസ്സ ‘‘മച്ഛോ’’തി സപ്പം ഗീവായ ഗഹേത്വാ തുട്ഠകാലോ വിയ ഇമസ്സാപി യോഗിനോ ആദിതോവ അത്തഭാവം പടിലഭിത്വാ തുട്ഠകാലോ, തസ്സ ഖിപ്പമുഖതോ സീസം നീഹരിത്വാ സോവത്ഥികത്തയദസ്സനം വിയ ഇമസ്സ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ സങ്ഖാരേസു തിലക്ഖണദസ്സനം, തസ്സ ഭീതകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭയതുപട്ഠാനഞാണം. തതോ ആദീനവദസ്സനം വിയ ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം, ഗഹണേ നിബ്ബിന്ദനം വിയ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം. സപ്പം മുഞ്ചിതുകാമതാ വിയ മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം, മുഞ്ചനസ്സ ഉപായകരണം വിയ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന സങ്ഖാരേസു തിലക്ഖണാരോപനം. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ സപ്പം ആവിജ്ഝിത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ നിവത്തേത്വാ ഡംസിതും അസമത്ഥഭാവം പാപേത്വാ സുമുത്തം മുഞ്ചതി, ഏവമയം യോഗാവചരോ തിലക്ഖണാരോപനേന സങ്ഖാരേ ആവിജ്ഝിത്വാ ദുബ്ബലേ കത്വാ പുന നിച്ചസുഖസുഭഅത്താകാരേന ഉപട്ഠാതും അസമത്ഥതം പാപേത്വാ സുമുത്തം മുഞ്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘മുഞ്ചനസ്സ ഉപായസമ്പാദനത്ഥം ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

൭൫൯. ഏത്താവതാ തസ്സ ഉപ്പന്നം ഹോതി പടിസങ്ഖാഞാണം. യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോതോ കിം പടിസങ്ഖാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി? ദുക്ഖതോ. അനത്തതോ മനസികരോതോ കിം പടിസങ്ഖാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ നിമിത്തം പടിസങ്ഖാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ പവത്തം പടിസങ്ഖാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച പടിസങ്ഖാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭).

ഏത്ഥ ച നിമിത്തം പടിസങ്ഖാതി സങ്ഖാരനിമിത്തം ‘‘അദ്ധുവം താവകാലിക’’ന്തി അനിച്ചലക്ഖണവസേന ജാനിത്വാ. കാമഞ്ച ന പഠമം ജാനിത്വാ പച്ഛാ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, വോഹാരവസേന പന ‘‘മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീനി (മ. നി. ൩.൪൨൧) വിയ ഏവം വുച്ചതി. ഏകത്തനയേന വാ പുരിമഞ്ച പച്ഛിമഞ്ച ഏകം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ നയേന ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണകഥാ

൭൬൦. സോ ഏവം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണേന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാ’’തി പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ‘‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’’തി (മ. നി. ൩.൬൯) ദ്വികോടികം സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സോ ഏവം നേവ അത്താനം, ന പരം കിഞ്ചി അത്തനോ പരിക്ഖാരഭാവേ ഠിതം ദിസ്വാ പുന ‘‘നാഹം ക്വചനി, കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിം, ന ച മമ ക്വചനി, കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനതത്ഥീ’’തി യാ ഏത്ഥ ചതുകോടികാ സുഞ്ഞതാ കഥിതാ, തം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

കഥം? അയഞ്ഹി നാഹം ക്വചനീതി ക്വചി അത്താനം ന പസ്സതി. കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി അത്തനോ അത്താനം കസ്സചി പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതി. ഭാതിട്ഠാനേവാ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ വാ സഹായം, പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരം മഞ്ഞിത്വാ ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമ-സദ്ദം താവ ഠപേത്വാ ന ച ക്വചനീതി പരസ്സ ച അത്താനം ക്വചി നപസ്സതീതി അയമത്ഥോ. ഇദാനി മമ-സദ്ദം ആഹരിത്വാ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനതത്ഥീതി സോ പരസ്സ അത്താ മമ കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചനഭാവേ അത്ഥീതി ന പസ്സതീതി. അത്തനോ ഭാതിട്ഠാനേ വാ ഭാതരം, സഹായട്ഠാനേ വാ സഹായം പരിക്ഖാരട്ഠാനേ വാ പരിക്ഖാരന്തി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ പരസ്സ അത്താനം ഇമിനാ കിഞ്ചനഭാവേന ഉപനേതബ്ബം ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏവമയം യസ്മാ നേവ കത്ഥചി അത്താനം പസ്സതി, ന തം പരസ്സ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം പസ്സതി, ന പരസ്സ അത്താനം അത്തനോ കിഞ്ചനഭാവേ ഉപനേതബ്ബം പസ്സതി. തസ്മാനേന ചതുകോടികാ സുഞ്ഞതാ പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോതീതി.

൭൬൧. ഏവം ചതുകോടികം സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ഛഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. കഥം? ചക്ഖു സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ…പേ… മനോ സുഞ്ഞോ. രൂപാ സുഞ്ഞാ…പേ… ധമ്മാ സുഞ്ഞാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ഏവം യാവ ജരാമരണാ നയോ നേതബ്ബോ.

൭൬൨. ഏവം ഛഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന അട്ഠഹാകാരേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സേയ്യഥിദം – രൂപം അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ ധുവസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ ധുവസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ നിച്ചേന വാ ധുവേന വാ സസ്സതേന വാ അവിപരിണാമധമ്മേന വാ. യഥാ നളോ അസാരോ നിസ്സാരോ സാരാപഗതോ. യഥാ ഏരണ്ഡോ… യഥാ ഉദുമ്ബരോ… യഥാ സേതവച്ഛോ… യഥാ പാളിഭദ്ദകോ… യഥാ ഫേണപിണ്ഡോ… യഥാ ഉദകബുബ്ബുളം… യഥാ മരീചി… യഥാ കദലിക്ഖന്ധോ… യഥാ മായാ അസാരാ നിസ്സാരാ സാരാപഗതാ, ഏവമേവ രൂപം…പേ… ജരാമരണം അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗതം നിച്ചസാരസാരേന വാ…പേ… അവിപരിണാമധമ്മേന വാതി (ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮).

൭൬൩. സോ ഏവം അട്ഠഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ദസഹാകാരേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, രൂപം രിത്തതോ പസ്സതി. തുച്ഛതോ… സുഞ്ഞതോ… അനത്തതോ… അനിസ്സരിയതോ… അകാമകാരിയതോ… അലബ്ഭനീയതോ… അവസവത്തകതോ… പരതോ… വിവിത്തതോ പസ്സതി. വേദനം…പേ… വിഞ്ഞാണം രിത്തതോ…പേ… വിവിത്തതോ പസ്സതീതി.

൭൬൪. ഏവം ദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ദ്വാദസഹാകാരേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സേയ്യഥിദം – രൂപം ന സത്തോ, ന ജീവോ, ന നരോ, ന മാണവോ, ന ഇത്ഥീ, ന പുരിസോ, ന അത്താ, ന അത്തനിയം. നാഹം, ന മമ, ന അഞ്ഞസ്സ, ന കസ്സചി. വേദനാ…പേ… വിഞ്ഞാണം ന കസ്സചീതി (ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮).

൭൬൫. ഏവം ദ്വാദസഹാകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന തീരണപരിഞ്ഞാവസേന ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, രൂപം അനിച്ചതോ… ദുക്ഖതോ… രോഗതോ… ഗണ്ഡതോ… സല്ലതോ… അഘതോ… ആബാധതോ… പരതോ… പലോകതോ… ഈതിതോ… ഉപദ്ദവതോ… ഭയതോ… ഉപസഗ്ഗതോ… ചലതോ… പഭങ്ഗുതോ… അദ്ധുവതോ… അതാണതോ… അലേണതോ… അസരണതോ… അസരണീഭൂതതോ… രിത്തതോ… തുച്ഛതോ… സുഞ്ഞതോ… അനത്തതോ… അനസ്സാദതോ… ആദീനവതോ… വിപരിണാമധമ്മതോ… അസ്സാരകതോ… അഘമൂലതോ… വധകതോ… വിഭവതോ… സാസവതോ… സങ്ഖതതോ… മാരാമിസതോ… ജാതിധമ്മതോ… ജരാധമ്മതോ… ബ്യാധിധമ്മതോ… മരണധമ്മതോ… സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സഉപായാസധമ്മതോ… സമുദയതോ… അത്ഥങ്ഗമതോ… അനസ്സാദതോ … ആദീനവതോ… നിസ്സരണതോ പസ്സതി. വേദനം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ…പേ… നിസ്സരണതോ പസ്സതി.

വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘രൂപം അനിച്ചതോ…പേ… നിസ്സരണതോ പസ്സന്തോ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി. വേദനം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ…പേ… നിസ്സരണതോ പസ്സന്തോ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖതി’’.

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി. (സു. നി. ൧൧൨൫; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮);

൭൬൬. ഏവം സുഞ്ഞതോ ദിസ്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ അഹോസി മജ്ഝത്തോ, അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ന ഗണ്ഹാതി വിസ്സട്ഠഭരിയോ വിയ പുരിസോ.

യഥാ നാമ പുരിസസ്സ ഭരിയാ ഭവേയ്യ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ, സോ തായ വിനാ മുഹുത്തമ്പി അധിവാസേതും ന സക്കുണേയ്യ, അതിവിയ നം മമായേയ്യ, സോ തം ഇത്ഥിം അഞ്ഞേന പുരിസേന സദ്ധിം ഠിതം വാ നിസിന്നം വാ കഥേന്തിം വാ ഹസന്തിം വാ ദിസ്വാ കുപിതോ അസ്സ അനത്തമനോ, അധിമത്തം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേയ്യ. സോ അപരേന സമയേന തസ്സാ ഇത്ഥിയാ ദോസം ദിസ്വാ മുഞ്ചിതുകാമോ ഹുത്വാ തം വിസ്സജ്ജേയ്യ, ന നം മമാതി ഗണ്ഹേയ്യ. തതോ പട്ഠായ തം യേനകേനചി സദ്ധിം യംകിഞ്ചി കുരുമാനം ദിസ്വാപി നേവ കുപ്പേയ്യ, ന ദോമനസ്സം ആപജ്ജേയ്യ, അഞ്ഞദത്ഥു ഉദാസീനോവ ഭവേയ്യ മജ്ഝത്തോ. ഏവമേവായം സബ്ബസങ്ഖാരേഹി മുഞ്ചിതുകാമോ ഹുത്വാ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അഹം മമാതി ഗഹേതബ്ബം അദിസ്വാ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ ഹോതി മജ്ഝത്തോ.

തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി, ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി.

സേയ്യഥാപി നാമ പദുമപലാസേ ഈസകപോണേ ഉദകഫുസിതാനി പതിലീയന്തി പതികുടന്തി പതിവത്തന്തി ന സമ്പസാരിയന്തി, ഏവമേവ…പേ… സേയ്യഥാപി നാമ കുക്കുടപത്തം വാ നഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി പതിവത്തതി ന സമ്പസാരിയതി (അ. നി. ൭.൪൯), ഏവമേവ തസ്സ തീസു ഭവേസു ചിത്തം…പേ… ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. ഇച്ചസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം നാമ ഉപ്പന്നം ഹോതി.

൭൬൭. തം പനേതം സചേ സന്തിപദം നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി, സബ്ബം സങ്ഖാരപ്പവത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിബ്ബാനമേവ പക്ഖന്ദതി. നോ ചേ നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി, പുനപ്പുനം സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഹുത്വാ പവത്തതി സാമുദ്ദികാനം ദിസാകാകോ വിയ. സാമുദ്ദികാ കിര വാണിജകാ നാവം ആരോഹന്താ ദിസാകാകം നാമ ഗണ്ഹന്തി, തേ യദാ നാവാ വാതക്ഖിത്താ വിദേസം പക്ഖന്ദതി, തീരം ന പഞ്ഞായതി, തദാ ദിസാകാകം വിസ്സജ്ജേന്തി. സോ കൂപകയട്ഠിതോ ആകാസം ലങ്ഘിത്വാ സബ്ബാ ദിസാ ച വിദിസാ ച അനുഗന്ത്വാ സചേ തീരം പസ്സതി, തദഭിമുഖോവ ഗച്ഛതി. നോ ചേ പസ്സതി, പുനപ്പുനം ആഗന്ത്വാ കൂപകയട്ഠിംയേവ അല്ലീയതി. ഏവമേവ സചേ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം സന്തിപദം നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി, സബ്ബം സങ്ഖാരപ്പവത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിബ്ബാനമേവ പക്ഖന്ദതി. നോ ചേ പസ്സതി, പുനപ്പുനം സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഹുത്വാ പവത്തതി.

തദിദം സുപ്പഗ്ഗേ പിട്ഠം വട്ടയമാനം വിയ. നിബ്ബട്ടിതകപ്പാസം വിഹനമാനം വിയ നാനപ്പകാരതോ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച പഹായ സങ്ഖാരവിചിനനേ മജ്ഝത്തം ഹുത്വാ തിവിധാനുപസ്സനാവസേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനം തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപജ്ജിത്വാ സത്തഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗായ പച്ചയോ ഹോതി.

൭൬൮. തത്രിദം തിവിധാനുപസ്സനാവസേന പവത്തനതോ തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം ആധിപതേയ്യവസേന തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപജ്ജതി നാമ. തിസ്സോ ഹി അനുപസ്സനാ തീണി വിമോക്ഖമുഖാനീതി വുച്ചന്തി. യഥാഹ –

‘‘തീണി ഖോ പനിമാനി വിമോക്ഖമുഖാനി ലോകനിയ്യാനായ സംവത്തന്തി, സബ്ബസങ്ഖാരേ പരിച്ഛേദപരിവടുമതോ സമനുപസ്സനതായ, അനിമിത്തായ ച ധാതുയാ ചിത്തസമ്പക്ഖന്ദനതായ, സബ്ബസങ്ഖാരേസു മനോസമുത്തേജനതായ, അപ്പണിഹിതായ ച ധാതുയാ ചിത്തസമ്പക്ഖന്ദനതായ, സബ്ബധമ്മേ പരതോ സമനുപസ്സനതായ, സുഞ്ഞതായ ച ധാതുയാ ചിത്തസമ്പക്ഖന്ദനതായ, ഇമാനി തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി ലോകനിയ്യാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൯).

തത്ഥ പരിച്ഛേദപരിവടുമതോതി ഉദയബ്ബയവസേന പരിച്ഛേദതോ ചേവ പരിവടുമതോ ച. അനിച്ചാനുപസ്സനം ഹി ‘‘ഉദയതോ പുബ്ബേ സങ്ഖാരാ നത്ഥീ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തേസം ഗതിം സമന്നേസമാനം ‘‘വയതോ പരം ന ഗച്ഛന്തി, ഏത്ഥേവ അന്തരധായന്തീ’’തി പരിവടുമതോ സമനുപസ്സതി. മനോസമുത്തേജനതായാതി ചിത്തസംവേജനതായ. ദുക്ഖാനുപസ്സനേന ഹി സങ്ഖാരേസു ചിത്തം സംവേജേതി. പരതോ സമനുപസ്സനതായാതി ‘‘നാഹം, ന മമാ’’തി ഏവം അനത്തതോ സമനുപസ്സനതായ. ഇതി ഇമാനി തീണി പദാനി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം വസേന വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേനേവ തദനന്തരേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ വുത്തം – ‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതോ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതോ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതോ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൯).

൭൬൯. കതമേ പന തേ വിമോക്ഖാ, യേസം ഇമാനി അനുപസ്സനാനി മുഖാനീതി? അനിമിത്തോ, അപ്പണിഹിതോ, സുഞ്ഞതോതി ഏതേ തയോ. വുത്തം ഹേതം ‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ അധിമോക്ഖബഹുലോ അനിമിത്തം വിമോക്ഖം പടിലഭതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോന്തോ പസ്സദ്ധിബഹുലോ അപ്പണിഹിതം വിമോക്ഖം പടിലഭതി. അനത്തതോ മനസികരോന്തോ വേദബഹുലോ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖം പടിലഭതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൩).

ഏത്ഥ ച അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോതി അനിമിത്താകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അനിമിത്തായ ധാതുയാ ഉപ്പന്നത്താ അനിമിത്തോ. കിലേസേഹി ച വിമുത്തത്താ വിമോക്ഖോ. ഏതേനേവ നയേന അപ്പണിഹിതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അപ്പണിഹിതോ. സുഞ്ഞതാകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ സുഞ്ഞതോതി വേദിതബ്ബോ.

൭൭൦. യം പന അഭിധമ്മേ ‘‘യസ്മിം സമയേ ലോകുത്തരം ഝാനം ഭാവേതി നിയ്യാനികം അപചയഗാമിം ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായ പഠമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ വിവിച്ചേവ കാമേഹി പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി അപ്പണിഹിതം സുഞ്ഞത’’ന്തി (ധ. സ. ൩൪൩ ആദയോ) ഏവം വിമോക്ഖദ്വയമേവ വുത്തം, തം നിപ്പരിയായതോ വിപസ്സനാഗമനം സന്ധായ. വിപസ്സനാഞാണം ഹി കിഞ്ചാപി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ –

‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണം നിച്ചതോ അഭിനിവേസം മുഞ്ചതീതി സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണം സുഖതോ അഭിനിവേസം. അനത്താനുപസ്സനാഞാണം അത്തതോ അഭിനിവേസം മുഞ്ചതീതി സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൯) ഏവം അഭിനിവേസം മുഞ്ചനവസേന സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോതി ച,

‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണം നിച്ചതോ നിമിത്തം മുഞ്ചതീതി അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണം സുഖതോ നിമിത്തം, അനത്താനുപസ്സനാഞാണം അത്തതോ നിമിത്തം മുഞ്ചതീതി അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൯) ഏവം നിമിത്തം മുഞ്ചനവസേന അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോതി ച,

‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണം നിച്ചതോ പണിധിം മുഞ്ചതീതി അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണം സുഖതോ പണിധിം. അനത്താനുപസ്സനാഞാണം അത്തതോ പണിധിം മുഞ്ചതീതി അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൨൯) ഏവം പണിധിം മുഞ്ചനവസേന അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോതി ച –

വുത്തം. തഥാപി തം സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സ അവിജഹനതോ ന നിപ്പരിയായേന അനിമിത്തം. നിപ്പരിയായേന പന സുഞ്ഞതഞ്ചേവ അപ്പണിഹിതഞ്ച. തസ്സ ച ആഗമനവസേന അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ വിമോക്ഖോ ഉദ്ധടോ. തസ്മാ അപ്പണിഹിതം സുഞ്ഞതന്തി വിമോക്ഖദ്വയമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം താവേത്ഥ വിമോക്ഖകഥാ.

൭൭൧. യം പന വുത്തം ‘‘സത്തഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗായ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി, തത്ഥ സദ്ധാനുസാരീ, സദ്ധാവിമുത്തോ, കായസക്ഖി, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ, ധമ്മാനുസാരീ, ദിട്ഠിപ്പത്തോ, പഞ്ഞാവിമുത്തോതി ഇമേ താവ സത്ത അരിയപുഗ്ഗലാ, തേസം വിഭാഗായ ഇദം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം പച്ചയോ ഹോതി.

൭൭൨. യോ ഹി അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ അധിമോക്ഖബഹുലോ സദ്ധിന്ദ്രിയം പടിലഭതി, സോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ ഹോതി. സേസേസു സത്തസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ.

൭൭൩. യോ പന ദുക്ഖതോ മനസികരോന്തോ പസ്സദ്ധിബഹുലോ സമാധിന്ദ്രിയം പടിലഭതി, സോ സബ്ബത്ഥ കായസക്ഖി നാമ ഹോതി. അരൂപജ്ഝാനം പന പത്വാ അഗ്ഗഫലപ്പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ഹോതി.

൭൭൪. യോ പന അനത്തതോ മനസികരോന്തോ വേദബഹുലോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പടിലഭതി, സോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി. ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ അഗ്ഗഫലേ പഞ്ഞാവിമുത്തോതി.

൭൭൫. വുത്തം ഹേതം –

‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോതോ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തത്താ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിലഭതി, തേന വുച്ചതി സദ്ധാനുസാരീ’’തി.

തഥാ ‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോതോ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തത്താ സോതാപത്തിഫലം സച്ഛികതം ഹോതി, തേന വുച്ചതി സദ്ധാവിമുത്തോ’’തിആദി (പടി. മ. ൧.൨൨൧).