൨൦. മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

സമ്മസനഞാണകഥാ

൬൯൨. അയം മഗ്ഗോ, അയം ന മഗ്ഗോതി ഏവം മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച ഞത്വാ ഠിതം ഞാണം പന മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

തം സമ്പാദേതുകാമേന കലാപസമ്മസനസങ്ഖാതായ നയവിപസ്സനായ താവ യോഗോ കരണീയോ. കസ്മാ? ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഓഭാസാദിസമ്ഭവേ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണസമ്ഭവതോ. ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഹി ഓഭാസാദീസു സമ്ഭൂതേസു മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണം ഹോതി, വിപസ്സനായ ച കലാപസമ്മസനം ആദി. തസ്മാ ഏതം കങ്ഖാവിതരണാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠം. അപിച യസ്മാ തീരണപരിഞ്ഞായ വത്തമാനായ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തീരണപരിഞ്ഞാ ച ഞാതപരിഞ്ഞാനന്തരാ, തസ്മാപി തം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം സമ്പാദേതുകാമേന കലാപസമ്മസനേ താവ യോഗോ കാതബ്ബോ.

൬൯൩. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – തിസ്സോ ഹി ലോകിയപരിഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ ച. യാ സന്ധായ വുത്തം ‘‘അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ ഞാതട്ഠേ ഞാണം. പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാ തീരണട്ഠേ ഞാണം. പഹാനപഞ്ഞാ പരിച്ചാഗട്ഠേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൭൫). തത്ഥ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, വേദയിതലക്ഖണാ വേദനാ’’തി ഏവം തേസം തേസം ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന പവത്താ പഞ്ഞാ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ. ‘‘രൂപം അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തിആദിനാ നയേന തേസംയേവ ധമ്മാനം സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാ പഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ നാമ. തേസുയേവ പന ധമ്മേസു നിച്ചസഞ്ഞാദിപജഹനവസേന പവത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാ പഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാ നാമ.

തത്ഥ സങ്ഖാരപരിച്ഛേദതോ പട്ഠായ യാവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹാ ഞാതപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിം ഹി അന്തരേ ധമ്മാനം പച്ചത്തലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. കലാപസമ്മസനതോ പന പട്ഠായ യാവ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാ തീരണപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. ഏതസ്മിം ഹി അന്തരേ സാമഞ്ഞലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ചം ഹോതി. ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആദിം കത്വാ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ ഭൂമി. തതോ പട്ഠായ ഹി അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം, വിരജ്ജന്തോ രാഗം, നിരോധേന്തോ സമുദയം, പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതീതി (പടി. മ. ൧.൫൨) ഏവം നിച്ചസഞ്ഞാദിപഹാനസാധികാനം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം ആധിപച്ചം. ഇതി ഇമാസു തീസു പരിഞ്ഞാസു സങ്ഖാരപരിച്ഛേദസ്സ ചേവ പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സ ച സാധിതത്താ ഇമിനാ യോഗിനാ ഞാതപരിഞ്ഞാവ അധിഗതാ ഹോതി, ഇതരാ ച അധിഗന്തബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘യസ്മാ തീരണപരിഞ്ഞായ വത്തമാനായ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തീരണപരിഞ്ഞാ ച ഞാതപരിഞ്ഞാനന്തരാ, തസ്മാപി തം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം സമ്പാദേതുകാമേന കലാപസമ്മസനേ താവ യോഗോ കാതബ്ബോ’’തി.

൬൯൪. തത്രായം പാളി –

‘‘കഥം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം? യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. ദുക്ഖതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം…പേ… അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം.

‘‘ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം.

‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം. വേദനം… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം…പേ… സമ്മസനേ ഞാണം.

‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം. വേദനം… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖും… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം…പേ… നിരോധധമ്മന്തി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം.

‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണന്തി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം. ഭവപച്ചയാ ജാതി…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം. അതീതമ്പി അദ്ധാനം, അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, അസതി അവിജ്ജായ നത്ഥി സങ്ഖാരാതി സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണം.

‘‘തം ഞാതട്ഠേന ഞാണം. പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. തേന വുച്ചതി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാ സമ്മസനേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൮).

ഏത്ഥ ച ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണന്തി ഇമിനാ പേയ്യാലേന ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്താ ധമ്മാ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഛ ദ്വാരാനി, ഛ ആരമ്മണാനി, ഛ വിഞ്ഞാണാനി, ഛ ഫസ്സാ, ഛ വേദനാ, ഛ സഞ്ഞാ, ഛ ചേതനാ, ഛ തണ്ഹാ, ഛ വിതക്കാ, ഛ വിചാരാ, ഛ ധാതുയോ, ദസ കസിണാനി, ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ബാവീസതി ഇന്ദ്രിയാനി, തിസ്സോ ധാതുയോ, നവ ഭവാ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ, ചതസ്സോ സമാപത്തിയോ, ദ്വാദസ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനീതി ഇമേ ധമ്മരാസയോ സംഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ.

വുത്തം ഹേതം അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ –

‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം. കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം അഭിഞ്ഞേയ്യം? ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യം. രൂപാ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യം. സോതം…പേ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യം.

‘‘രൂപം…പേ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… മനോ… രൂപാ…പേ… ധമ്മാ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സോ….

‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ… രൂപസഞ്ഞാ…പേ… ധമ്മസഞ്ഞാ… രൂപസഞ്ചേതനാ…പേ… ധമ്മസഞ്ചേതനാ… രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാ… രൂപവിതക്കോ…പേ… ധമ്മവിതക്കോ… രൂപവിചാരോ…പേ… ധമ്മവിചാരോ….

‘‘പഥവീധാതു…പേ… വിഞ്ഞാണധാതു… പഥവീകസിണം…പേ… വിഞ്ഞാണകസിണം… കേസാ…പേ… മുത്തം… മത്ഥലുങ്ഗം….

‘‘ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മായതനം… ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോധാതു… മനോവിഞ്ഞാണധാതു… ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ… അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം….

‘‘കാമധാതു… രൂപധാതു… അരൂപധാതു… കാമഭവോ… രൂപഭവോ… അരൂപഭവോ… സഞ്ഞാഭവോ… അസഞ്ഞാഭവോ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ… ഏകവോകാരഭവോ… ചതുവോകാരഭവോ… പഞ്ചവോകാരഭവോ….

‘‘പഠമം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം… മേത്താചേതോവിമുത്തി…പേ… ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി… ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി… അവിജ്ജാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ…പേ… ജരാമരണം അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൩; സം. നി. ൪.൪൬).

തം തത്ഥ ഏവം വിത്ഥാരേന വുത്തത്താ ഇധ സബ്ബം പേയ്യാലേന സംഖിത്തം. ഏവം സംഖിത്തേ പനേത്ഥ യേ ലോകുത്തരാ ധമ്മാ ആഗതാ, തേ അസമ്മസനുപഗത്താ ഇമസ്മിം അധികാരേ ന ഗഹേതബ്ബാ. യേപി ച സമ്മസനുപഗാ, തേസു യേ യസ്സ പാകടാ ഹോന്തി സുഖേന പരിഗ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി, തേസു തേന സമ്മസനം ആരഭിതബ്ബം.

൬൯൫. തത്രായം ഖന്ധവസേന ആരബ്ഭവിധാനയോജനാ – യംകിഞ്ചി രൂപം…പേ… സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനന്തി. ഏത്താവതാ അയം ഭിക്ഖു ‘‘യംകിഞ്ചി രൂപ’’ന്തി ഏവം അനിയമനിദ്ദിട്ഠം സബ്ബമ്പി രൂപം അതീതത്തികേന ചേവ ചതൂഹി ച അജ്ഝത്താദിദുകേഹീതി ഏകാദസഹി ഓകാസേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, അനിച്ചന്തി സമ്മസതി.

കഥം? പരതോ വുത്തനയേന. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൮).

തസ്മാ ഏസ യം അതീതം രൂപം, തം യസ്മാ അതീതേയേവ ഖീണം, നയിമം ഭവം സമ്പത്തന്തി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന.

യം അനാഗതം അനന്തരഭവേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, തമ്പി തത്ഥേവ ഖീയിസ്സതി, ന തതോ പരം ഭവം ഗമിസ്സതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന.

യം പച്ചുപ്പന്നം രൂപം, തമ്പി ഇധേവ ഖീയതി, ന ഇതോ ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന.

യം അജ്ഝത്തം, തമ്പി അജ്ഝത്തമേവ ഖീയതി, ന ബഹിദ്ധാഭാവം ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേന.

യം ബഹിദ്ധാ…പേ… ഓളാരികം…പേ… സുഖുമം…പേ… ഹീനം…പേ… പണീതം…പേ… ദൂരേ…പേ… സന്തികേ, തമ്പി തത്ഥേവ ഖീയതി, ന ദൂരഭാവം ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി സമ്മസതി.

ഇദം സബ്ബമ്പി ‘‘അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം. ഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി.

സബ്ബമേവ ച തം ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന. ഭയട്ഠേനാതി സപ്പടിഭയതായ. യഞ്ഹി അനിച്ചം, തം ഭയാവഹം ഹോതി സീഹോപമസുത്തേ (സം. നി. ൩.൭൮; അ. നി. ൪.൩൩) ദേവാനം വിയ. ഇതി ഇദമ്പി ‘‘ദുക്ഖം ഭയട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം. ഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി.

യഥാ ച ദുക്ഖം, ഏവം സബ്ബമ്പി തം അനത്താ അസാരകട്ഠേന. അസാരകട്ഠേനാതി ‘‘അത്താ നിവാസീ കാരകോ വേദകോ സയംവസീ’’തി ഏവം പരികപ്പിതസ്സ അത്തസാരസ്സ അഭാവേന. യഞ്ഹി അനിച്ചം, ദുക്ഖം, തം അത്തനോപി അനിച്ചതം വാ ഉദയബ്ബയപീളനം വാ വാരേതും ന സക്കോതി, കുതോ തസ്സ കാരകാദിഭാവോ. തേനാഹ – ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, ഭിക്ഖവേ, അത്താ അഭവിസ്സ. നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യാ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൫൯). ഇതി ഇദമ്പി ‘‘അനത്താ അസാരകട്ഠേനാ’’തി ഏതസ്സ വസേന ഏകം സമ്മസനം. ഭേദതോ പന ഏകാദസവിധം ഹോതി. ഏസ നയോ വേദനാദീസു.

൬൯൬. യം പന അനിച്ചം, തം യസ്മാ നിയമതോ സങ്ഖതാദിഭേദം ഹോതി. തേനസ്സ പരിയായദസ്സനത്ഥം, നാനാകാരേഹി വാ മനസികാരപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മ’’ന്തി പുന പാളി വുത്താ. ഏസ നയോ വേദനാദീസൂതി.

ചത്താരീസാകാരഅനുപസ്സനാകഥാ

൬൯൭. സോ തസ്സേവ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനിച്ചദുക്ഖാനത്തസമ്മസനസ്സ ഥിരഭാവത്ഥായ, യം തം ഭഗവതാ ‘‘കതമേഹി ചത്താരീസായ ആകാരേഹി അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി, കതമേഹി ചത്താരീസായ ആകാരേഹി സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ –

‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, രോഗതോ, ഗണ്ഡതോ, സല്ലതോ, അഘതോ, ആബാധതോ, പരതോ, പലോകതോ, ഈതിതോ, ഉപദ്ദവതോ, ഭയതോ, ഉപസഗ്ഗതോ, ചലതോ, പഭങ്ഗുതോ, അദ്ധുവതോ, അതാണതോ, അലേണതോ, അസരണതോ, രിത്തതോ, തുച്ഛതോ, സുഞ്ഞതോ, അനത്തതോ, ആദീനവതോ, വിപരിണാമധമ്മതോ, അസാരകതോ, അഘമൂലതോ, വധകതോ, വിഭവതോ, സാസവതോ, സങ്ഖതതോ, മാരാമിസതോ, ജാതിധമ്മതോ, ജരാധമ്മതോ, ബ്യാധിധമ്മതോ, മരണധമ്മതോ, സോകധമ്മതോ, പരിദേവധമ്മതോ, ഉപായാസധമ്മതോ, സംകിലേസികധമ്മതോ’’തി (പടി. മ. ൩.൩൭) –

ചത്താരീസായ ആകാരേഹി,

‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി. പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോ നിച്ചം നിബ്ബാനന്തി പസ്സന്തോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൩൮) നയേന,

അനുലോമഞാണം വിഭജന്തേന പഭേദതോ അനിച്ചാദിസമ്മസനം വുത്തം. തസ്സാപി വസേന ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമ്മസതി.

൬൯൮. കഥം? സോ ഹി ഏകേകം ഖന്ധം അനച്ചന്തികതായ, ആദിഅന്തവന്തതായ ച അനിച്ചതോ. ഉപ്പാദവയപടിപീളനതായ, ദുക്ഖവത്ഥുതായ ച ദുക്ഖതോ. പച്ചയയാപനീയതായ, രോഗമൂലതായ ച രോഗതോ. ദുക്ഖതാസൂലയോഗിതായ, കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതായ, ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതപരിപക്കപഭിന്നതായ ച ഗണ്ഡതോ. പീളാജനകതായ, അന്തോതുദനതായ, ദുന്നീഹരണീയതായ ച സല്ലതോ. വിഗരഹണീയതായ, അവഡ്ഢിആവഹനതായ, അഘവത്ഥുതായ ച അഘതോ. അസേരിഭാവജനകതായ, ആബാധപദട്ഠാനതായ ച ആബാധതോ. അവസതായ, അവിധേയ്യതായ ച പരതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി പലുജ്ജനതായ പലോകതോ. അനേകബ്യസനാവഹനതായ ഈതിതോ. അവിദിതാനംയേവ വിപുലാനം അനത്ഥാനം ആവഹനതോ, സബ്ബുപദ്ദവവത്ഥുതായ ച ഉപദ്ദവതോ. സബ്ബഭയാനം ആകരതായ, ദുക്ഖവൂപസമസങ്ഖാതസ്സ പരമസ്സാസസ്സ പടിപക്ഖഭൂതതായ ച ഭയതോ. അനേകേഹി അനത്ഥേഹി അനുബദ്ധതായ, ദോസൂപസട്ഠതായ, ഉപസഗ്ഗോ വിയ അനധിവാസനാരഹതായ ച ഉപസഗ്ഗതോ. ബ്യാധിജരാമരണേഹി ചേവ ലാഭാലാഭാദീഹി ച ലോകധമ്മേഹി പചലിതതായ ചലതോ. ഉപക്കമേന ചേവ സരസേന ച പഭങ്ഗുപഗമനസീലതായ പഭങ്ഗുതോ. സബ്ബാവത്ഥനിപാതിതായ, ഥിരഭാവസ്സ ച അഭാവതായ അദ്ധുവതോ. അതായനതായ ചേവ, അലബ്ഭനേയ്യഖേമതായ ച അതാണതോ. അല്ലീയിതും അനരഹതായ, അല്ലീനാനമ്പി ച ലേണകിച്ചാകാരിതായ അലേണതോ. നിസ്സിതാനം ഭയസാരകത്താഭാവേന അസരണതോ. യഥാപരികപ്പിതേഹി ധുവസുഭസുഖത്തഭാവേഹി രിത്തതായ രിത്തതോ. രിത്തതായേവ തുച്ഛതോ അപ്പകത്താ വാ, അപ്പകമ്പി ഹി ലോകേ തുച്ഛന്തി വുച്ചതി. സാമി-നിവാസി-കാരക-വേദകാധിട്ഠായകവിരഹിതതായ സുഞ്ഞതോ. സയഞ്ച അസ്സാമികഭാവാദിതായ അനത്തതോ. പവത്തിദുക്ഖതായ, ദുക്ഖസ്സ ച ആദീനവതായ ആദീനവതോ, അഥ വാ ആദീനം വാതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, കപണമനുസ്സസ്സേതം അധിവചനം, ഖന്ധാപി ച കപണായേവാതി ആദീനവസദിസതായ ആദീനവതോ. ജരായ ചേവ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ പരിണാമപകതിതായ വിപരിണാമധമ്മതോ. ദുബ്ബലതായ, ഫേഗ്ഗു വിയ സുഖഭഞ്ജനീയതായ ച അസാരകതോ. അഘഹേതുതായ അഘമൂലതോ. മിത്തമുഖസപത്തോ വിയ വിസ്സാസഘാതിതായ വധകതോ. വിഗതഭവതായ, വിഭവസമ്ഭൂതതായ ച വിഭവതോ. ആസവപദട്ഠാനതായ സാസവതോ. ഹേതുപച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതതായ സങ്ഖതതോ. മച്ചുമാരകിലേസമാരാനം ആമിസഭൂതതായ മാരാമിസതോ. ജാതി-ജരാ-ബ്യാധിമരണപകതിതായ ജാതി-ജരാ-ബ്യാധി-മരണധമ്മതോ. സോക-പരിദേവ-ഉപായാസഹേതുതായ സോക-പരിദേവഉപായാസധമ്മതോ. തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതസംകിലേസാനം വിസയധമ്മതായ സംകിലേസികധമ്മതോതി ഏവം പഭേദതോ വുത്തസ്സ അനിച്ചാദിസമ്മസനസ്സ വസേന സമ്മസതി.

ഏത്ഥ ഹി അനിച്ചതോ, പലോകതോ, ചലതോ, പഭങ്ഗുതോ, അദ്ധുവതോ, വിപരിണാമധമ്മതോ, അസാരകതോ, വിഭവതോ, സങ്ഖതതോ, മരണധമ്മതോതി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ ദസ ദസ കത്വാ പഞ്ഞാസ അനിച്ചാനുപസ്സനാനി. പരതോ, രിത്തതോ, തുച്ഛതോ, സുഞ്ഞതോ, അനത്തതോതി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ പഞ്ചവീസതി അനത്താനുപസ്സനാനി. സേസാനി ദുക്ഖതോ, രോഗതോതിആദീനി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പഞ്ചവീസതി പഞ്ചവീസതി കത്വാ പഞ്ചവീസതിസതം ദുക്ഖാനുപസ്സനാനീതി.

ഇച്ചസ്സ ഇമിനാ ദ്വിസതഭേദേന അനിച്ചാദിസമ്മസനേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമ്മസതോ തം നയവിപസ്സനാസങ്ഖാതം അനിച്ചദുക്ഖാനത്തസമ്മസനം ഥിരം ഹോതി. ഇദം താവേത്ഥ പാളിനയാനുസാരേന സമ്മസനാരമ്ഭവിധാനം.

ഇന്ദ്രിയതിക്ഖകാരണനവകകഥാ

൬൯൯. യസ്സ പന ഏവം നയവിപസ്സനായ യോഗം കരോതോപി നയവിപസ്സനാ ന സമ്പജ്ജതി, തേന ‘‘നവഹാകാരേഹി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി ഭവന്തി – ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം സങ്ഖാരാനം ഖയമേവ പസ്സതി, തത്ഥ ച സക്കച്ചകിരിയായ സമ്പാദേതി, സാതച്ചകിരിയായ സമ്പാദേതി, സപ്പായകിരിയായ സമ്പാദേതി, സമാധിസ്സ ച നിമിത്തഗ്ഗാഹേന, ബോജ്ഝങ്ഗാനഞ്ച അനുപവത്തനതായ, കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതം ഉപട്ഠാപേതി, തത്ഥ ച അഭിഭുയ്യ നേക്ഖമ്മേന, അന്തരാ ച അബ്യോസാനേനാ’’തി ഏവം വുത്താനം നവന്നം ആകാരാനം വസേന ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി കത്വാ പഥവീകസിണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന സത്ത അസപ്പായാനി വജ്ജേത്വാ സത്ത സപ്പായാനി സേവമാനേന കാലേന രൂപം സമ്മസിതബ്ബം, കാലേന അരൂപം. രൂപം സമ്മസന്തേന രൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ.

രൂപനിബ്ബത്തിപസ്സനാകാരകഥാ

൭൦൦. സേയ്യഥിദം – ഇദം രൂപം നാമ കമ്മാദിവസേന ചതൂഹി കാരണേഹി നിബ്ബത്തതി. തത്ഥ സബ്ബേസം സത്താനം രൂപം നിബ്ബത്തമാനം പഠമം കമ്മതോ നിബ്ബത്തതി. പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ ഹി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം താവ തിസന്തതിവസേന വത്ഥു-കായ-ഭാവദസകസങ്ഖാതാനി തിംസ രൂപാനി നിബ്ബത്തന്തി, താനി ച ഖോ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ. യഥാ ച ഉപ്പാദക്ഖണേ, തഥാ ഠിതിക്ഖണേപി ഭങ്ഗക്ഖണേപി.

തത്ഥ രൂപം ദന്ധനിരോധം ഗരുപരിവത്തി, ചിത്തം ഖിപ്പനിരോധം ലഹുപരിവത്തി. തേനാഹ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮). രൂപേ ധരന്തേയേവ ഹി സോളസവാരേ ഭവങ്ഗചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണോപി ഠിതിക്ഖണോപി ഭങ്ഗക്ഖണോപി ഏകസദിസാ. രൂപസ്സ പന ഉപ്പാദഭങ്ഗക്ഖണായേവ ലഹുകാ, തേഹി സദിസാ. ഠിതിക്ഖണോ പന മഹാ, യാവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, താവ വത്തതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഠാനപ്പത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ ദുതിയം ഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതി. തേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം ഠാനപ്പത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ തതിയം ഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമിനാ നയേന യാവതായുകം ചിത്തപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ആസന്നമരണസ്സ പന ഏകമേവ ഠാനപ്പത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി.

പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം പടിസന്ധിചിത്തതോ ഉദ്ധം സോളസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. ഠാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നം സത്തരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം സത്തരസമസ്സ ഠാനക്ഖണം പത്വാ നിരുജ്ഝതി. യാവ പവത്തി നാമ അത്ഥി, ഏവമേവ പവത്തതി. ഓപപാതികാനമ്പി സത്തസന്തതിവസേന സത്തതി രൂപാനി ഏവമേവ പവത്തന്തി.

൭൦൧. തത്ഥ കമ്മം, കമ്മസമുട്ഠാനം, കമ്മപച്ചയം, കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാനം, കമ്മപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം, കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനന്തി ഏസ വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കമ്മം നാമ കുസലാകുസലചേതനാ. കമ്മസമുട്ഠാനം നാമ വിപാകക്ഖന്ധാ ച, ചക്ഖുദസകാദി സമസത്തതിരൂപഞ്ച. കമ്മപച്ചയം നാമ തദേവ, കമ്മം ഹി കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോപി ഹോതി. കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാനം നാമ വിപാകചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം. കമ്മപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം നാമ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപേസു ഠാനപ്പത്താ ഓജാ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഓജാ ഠാനം പത്വാ അഞ്ഞന്തി ഏവം ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ പവത്തിയോ ഘടേതി. കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമ കമ്മജതേജോധാതു ഠാനപ്പത്താ ഉതുസമുട്ഠാനം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഉതു അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകന്തി ഏവം ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ പവത്തിയോ ഘടേതി. ഏവം താവ കമ്മജരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ.

൭൦൨. ചിത്തജേസുപി ചിത്തം, ചിത്തസമുട്ഠാനം, ചിത്തപച്ചയം, ചിത്തപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം, ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനന്തി ഏസ വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ചിത്തം നാമ ഏകൂനനവുതിചിത്താനി.

തേസു ദ്വത്തിംസ ചിത്താനി, ഛബ്ബീസേകൂനവീസതി;

സോളസ രൂപിരിയാപഥവിഞ്ഞത്തിജനകാ മതാ.

കാമാവചരതോ ഹി അട്ഠ കുസലാനി, ദ്വാദസാകുസലാനി, മനോധാതുവജ്ജാ ദസ കിരിയാ, കുസലകിരിയതോ ദ്വേ അഭിഞ്ഞാചിത്താനീതി ദ്വത്തിംസ ചിത്താനി രൂപം, ഇരിയാപഥം, വിഞ്ഞത്തിഞ്ച ജനേന്തി. വിപാകവജ്ജാനി സേസദസരൂപാവചരാനി, അട്ഠ അരൂപാവചരാനി, അട്ഠ ലോകുത്തരചിത്താനീതി ഛബ്ബീസതി ചിത്താനി രൂപം, ഇരിയാപഥഞ്ച ജനയന്തി, ന വിഞ്ഞത്തിം. കാമാവചരേ ദസ ഭവങ്ഗചിത്താനി, രൂപാവചരേ പഞ്ച, തിസ്സോ മനോധാതുയോ, ഏകാ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസോമനസ്സസഹഗതാതി ഏകൂനവീസതി ചിത്താനി രൂപമേവ ജനയന്തി, ന ഇരിയാപഥം, ന വിഞ്ഞത്തിം. ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, സബ്ബസത്താനം പടിസന്ധിചിത്തം, ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തം, ചത്താരി ആരുപ്പവിപാകാനീതി സോളസ ചിത്താനി നേവ രൂപം ജനയന്തി, ന ഇരിയാപഥം, ന വിഞ്ഞത്തിം. യാനി ചേത്ഥ രൂപം ജനേന്തി, താനി ന ഠിതിക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ, തദാ ഹി ചിത്തം ദുബ്ബലം ഹോതി. ഉപ്പാദക്ഖണേ പന ബലവം, തസ്മാ തം തദാ പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ രൂപം സമുട്ഠാപേതി.

ചിത്തസമുട്ഠാനം നാമ തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, ‘‘സദ്ദനവകം, കായവിഞ്ഞത്തി, വചീവിഞ്ഞത്തി, ആകാസധാതു, ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാ, ഉപചയോ, സന്തതീ’’തി സത്തരസവിധം രൂപഞ്ച. ചിത്തപച്ചയം നാമ ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧) ഏവം വുത്തം ചതുസമുട്ഠാനരൂപം. ചിത്തപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം നാമ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസു ഠാനപ്പത്താ ഓജാ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം ദ്വേ തിസ്സോ പവത്തിയോ ഘടേതി. ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമ ചിത്തസമുട്ഠാനോ ഉതു ഠാനപ്പത്തോ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം ദ്വേ തിസ്സോ പവത്തിയോ ഘടേതി. ഏവം ചിത്തജരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ.

൭൦൩. ആഹാരജേസുപി ആഹാരോ, ആഹാരസമുട്ഠാനം, ആഹാരപച്ചയം, ആഹാരപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം, ആഹാരപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനന്തി ഏസ വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ആഹാരോ നാമ കബളീകാരോ ആഹാരോ. ആഹാരസമുട്ഠാനം നാമ ഉപാദിണ്ണം കമ്മജരൂപം പച്ചയം ലഭിത്വാ തത്ഥ പതിട്ഠായ ഠാനപ്പത്തായ ഓജായ സമുട്ഠാപിതം ഓജട്ഠമകം, ആകാസധാതു, ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാ, ഉപചയോ, സന്തതീതി ചുദ്ദസവിധം രൂപം. ആഹാരപച്ചയം നാമ ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫) ഏവം വുത്തം ചതുസമുട്ഠാനരൂപം. ആഹാരപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം നാമ ആഹാരസമുട്ഠാനേസു രൂപേസു ഠാനപ്പത്താ ഓജാ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഓജാ അഞ്ഞന്തി ഏവം ദസദ്വാദസവാരേ പവത്തിം ഘടേതി. ഏകദിവസം പരിഭുത്താഹാരോ സത്താഹമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭേതി. ദിബ്ബാ പന ഓജാ ഏകമാസം ദ്വേമാസമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭേതി. മാതരാ പരിഭുത്താഹാരോപി ദാരകസ്സ സരീരം ഫരിത്വാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. സരീരേ മക്ഖിതാഹാരോപി രൂപം സമുട്ഠാപേതി. കമ്മജാഹാരോ ഉപാദിണ്ണകാഹാരോ നാമ. സോപി ഠാനപ്പത്തോ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഓജാ അഞ്ഞം സമുട്ഠാപേതീതി ഏവം ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ പവത്തിയോ ഘടേതി. ആഹാരപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമ ആഹാരസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു ഠാനപ്പത്താ ഉതുസമുട്ഠാനം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി. തത്രായം ആഹാരോ ആഹാരസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, സേസാനം നിസ്സയാഹാരഅത്ഥിഅവിഗതവസേനാതി ഏവം ആഹാരജരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ.

൭൦൪. ഉതുജേസുപി ഉതു, ഉതുസമുട്ഠാനം, ഉതുപച്ചയം, ഉതുപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം, ഉതുപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനന്തി ഏസ വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഉതു നാമ ചതുസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു, ഉണ്ഹഉതു സീതഉതൂതി ഏവം പനേസ ദുവിധോ ഹോതി. ഉതുസമുട്ഠാനം നാമ ചതുസമുട്ഠാനോ ഉതു ഉപാദിണ്ണകം പച്ചയം ലഭിത്വാ ഠാനപ്പത്തോ സരീരേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. തം സദ്ദനവകം, ആകാസധാതു, ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാ, ഉപചയോ, സന്തതീതി പന്നരസവിധം ഹോതി. ഉതുപച്ചയം നാമ ഉതു ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാനം പവത്തിയാ ച വിനാസസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതി. ഉതുപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമ ഉതുസമുട്ഠാനാ തേജോധാതു ഠാനപ്പത്താ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഉതു അഞ്ഞന്തി ഏവം ദീഘമ്പി അദ്ധാനം അനുപാദിണ്ണപക്ഖേ ഠത്വാപി ഉതുസമുട്ഠാനം പവത്തതിയേവ. ഉതുപച്ചയആഹാരസമുട്ഠാനം നാമ ഉതുസമുട്ഠാനാ ഠാനപ്പത്താ ഓജാ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി, തത്രാപി ഓജാ അഞ്ഞന്തി ഏവം ദസദ്വാദസവാരേ പവത്തിം ഘടേതി. തത്രായം ഉതു ഉതുസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, സേസാനം നിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേനാതി ഏവം ഉതുജരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിം പസ്സന്തോ കാലേന രൂപം സമ്മസതി നാമ.

അരൂപനിബ്ബത്തിപസ്സനാകാരകഥാ

൭൦൫. യഥാ ച രൂപം സമ്മസന്തേന രൂപസ്സ, ഏവം അരൂപം സമ്മസന്തേനപി അരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ഏകാസീതി ലോകിയചിത്തുപ്പാദവസേനേവ.

സേയ്യഥിദം – ഇദഞ്ഹി അരൂപം നാമ പുരിമഭവേ ആയൂഹിതകമ്മവസേന പടിസന്ധിയം താവ ഏകൂനവീസതിചിത്തുപ്പാദപ്പഭേദം നിബ്ബത്തതി. നിബ്ബത്തനാകാരോ പനസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തദേവ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ അനന്തരചിത്തതോ പട്ഠായ ഭവങ്ഗവസേന, ആയുപരിയോസാനേ ചുതിവസേന. യം തത്ഥ കാമാവചരം, തം ഛസു ദ്വാരേസു ബലവാരമ്മണേ തദാരമ്മണവസേന.

പവത്തേ പന അസമ്ഭിന്നത്താ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥഗതത്താ രൂപാനം ആലോകസന്നിസ്സിതം മനസികാരഹേതുകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിബ്ബത്തതി സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി. ചക്ഖുപസാദസ്സ ഹി ഠിതിക്ഖണേ ഠിതിപ്പത്തമേവ രൂപം ചക്ഖും ഘട്ടേതി. തസ്മിം ഘട്ടിതേ ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തതോ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. തദനന്തരം തദേവ രൂപം പസ്സമാനം കുസലവിപാകം അകുസലവിപാകം വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തതോ തദേവ രൂപം സമ്പടിച്ഛമാനാ വിപാകമനോധാതു. തതോ തദേവ രൂപം സന്തീരയമാനാ വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു. തതോ തദേവ രൂപം വവത്ഥാപയമാനാ കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. തതോ പരം കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയചിത്തേസു ഏകം വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകം ചിത്തം പഞ്ച സത്ത വാ ജവനാനി. തതോ കാമാവചരസത്താനം ഏകാദസസു തദാരമ്മണചിത്തേസു ജവനാനുരൂപം യംകിഞ്ചി തദാരമ്മണന്തി. ഏസ നയോ സേസദ്വാരേസുപി. മനോദ്വാരേ പന മഹഗ്ഗതചിത്താനിപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു അരൂപസ്സ നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി അരൂപസ്സ നിബ്ബത്തിം പസ്സന്തോ കാലേന അരൂപം സമ്മസതി നാമ.

ഏവം കാലേന രൂപം കാലേന അരൂപം സമ്മസിത്വാപി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ അനുക്കമേന പടിപജ്ജമാനോ ഏകോ പഞ്ഞാഭാവനം സമ്പാദേതി.

രൂപസത്തകസമ്മസനകഥാ

൭൦൬. അപരോ രൂപസത്തകഅരൂപസത്തകവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. തത്ഥ ആദാനനിക്ഖേപനതോ, വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ, ആഹാരമയതോ, ഉതുമയതോ, കമ്മജതോ, ചിത്തസമുട്ഠാനതോ, ധമ്മതാരൂപതോതി ഇമേഹി ആകാരേഹി ആരോപേത്വാ സമ്മസന്തോ രൂപസത്തകവസേന ആരോപേത്വാ സമ്മസതി നാമ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ആദാനനിക്ഖേപനതോ, വയോവുഡ്ഢത്ഥഗാമിതോ;

ആഹാരതോ ച ഉതുതോ, കമ്മതോ ചാപി ചിത്തതോ;

ധമ്മതാരൂപതോ സത്ത, വിത്ഥാരേന വിപസ്സതീ’’തി.

തത്ഥ ആദാനന്തി പടിസന്ധി. നിക്ഖേപനന്തി ചുതി. ഇതി യോഗാവചരോ ഇമേഹി ആദാനനിക്ഖേപേഹി ഏകം വസ്സസതം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സങ്ഖാരേസു തിലക്ഖണം ആരോപേതി. കഥം? ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ. കസ്മാ? ഉപ്പാദവയവത്തിതോ, വിപരിണാമതോ, താവകാലികതോ, നിച്ചപടിക്ഖേപതോ ച. യസ്മാ പന ഉപ്പന്നാ സങ്ഖാരാ ഠിതിം പാപുണന്തി, ഠിതിയം ജരായ കിലമന്തി, ജരം പത്വാ അവസ്സം ഭിജ്ജന്തി, തസ്മാ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ, ദുക്ഖമതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ, സുഖപടിക്ഖേപതോ ച ദുക്ഖാ. യസ്മാ ച ‘‘ഉപ്പന്നാ സങ്ഖാരാ ഠിതിം മാ പാപുണന്തു, ഠാനപ്പത്താ മാ ജീരന്തു, ജരപ്പത്താ മാ ഭിജ്ജന്തൂ’’തി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു കസ്സചി വസവത്തിഭാവോ നത്ഥി, സുഞ്ഞാ തേന വസവത്തനാകാരേന, തസ്മാ സുഞ്ഞതോ, അസ്സാമികതോ, അവസവത്തിതോ, അത്തപടിക്ഖേപതോ ച അനത്താതി.

൭൦൭. ഏവം ആദാനനിക്ഖേപനവസേന വസ്സസതപരിച്ഛിന്നേ രൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ തതോ പരം വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ ആരോപേതി. തത്ഥ വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമോ നാമ വയവസേന വുഡ്ഢസ്സ വഡ്ഢിതസ്സ രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. തസ്സ വസേന തിലക്ഖണം ആരോപേതീതി അത്ഥോ.

കഥം? സോ തമേവ വസ്സസതം പഠമവയേന മജ്ഝിമവയേന പച്ഛിമവയേനാതി തീഹി വയേഹി പരിച്ഛിന്ദതി. തത്ഥ ആദിതോ തേത്തിംസ വസ്സാനി പഠമവയോ നാമ. തതോ ചതുത്തിംസ മജ്ഝിമവയോ നാമ. തതോ തേത്തിംസ പച്ഛിമവയോ നാമാതി. ഇതി ഇമേഹി തീഹി വയേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ, ‘‘പഠമവയേ പവത്തം രൂപം മജ്ഝിമവയം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം. യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താ. മജ്ഝിമവയേ പവത്തരൂപമ്പി പച്ഛിമവയം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ. പച്ഛിമവയേ തേത്തിംസ വസ്സാനി പവത്തരൂപമ്പി മരണതോ പരം ഗമനസമത്ഥം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൦൮. ഏവം പഠമവയാദിവസേന വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പുന ‘‘മന്ദദസകം, ഖിഡ്ഡാദസകം, വണ്ണദസകം, ബലദസകം, പഞ്ഞാദസകം, ഹാനിദസകം, പബ്ഭാരദസകം, വങ്കദസകം, മോമൂഹദസകം, സയനദസക’’ന്തി ഇമേസം ദസന്നം ദസകാനം വസേന വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

തത്ഥ ദസകേസു താവ വസ്സസതജീവിനോ പുഗ്ഗലസ്സ പഠമാനി ദസ വസ്സാനി മന്ദദസകം നാമ, തദാ ഹി സോ മന്ദോ ഹോതി ചപലോ കുമാരകോ. തതോ പരാനി ദസ ഖിഡ്ഡാദസകം നാമ, തദാ ഹി സോ ഖിഡ്ഡാരതിബഹുലോ ഹോതി. തതോ പരാനി ദസ വണ്ണദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ വണ്ണായതനം വേപുല്ലം പാപുണാതി. തതോ പരാനി ദസ ബലദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ ബലഞ്ച ഥാമോ ച വേപുല്ലം പാപുണാതി. തതോ പരാനി ദസ പഞ്ഞാദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ പഞ്ഞാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഹോതി, പകതിയാ കിര ദുബ്ബലപഞ്ഞസ്സാപി തസ്മിം കാലേ അപ്പമത്തകാ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. തതോ പരാനി ദസ ഹാനിദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ ഖിഡ്ഡാരതിവണ്ണബലപഞ്ഞാ പരിഹായന്തി. തതോ പരാനി ദസ പബ്ഭാരദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ അത്തഭാവോ പുരതോ പബ്ഭാരോ ഹോതി. തതോ പരാനി ദസ വങ്കദസകം നാമ, തദാ ഹിസ്സ അത്തഭാവോ നങ്ഗലകോടി വിയ വങ്കോ ഹോതി. തതോ പരാനി ദസ മോമൂഹദസകം നാമ. തദാ ഹി സോ മോമൂഹോ ഹോതി, കതം കതം പമുസ്സതി. തതോ പരാനി ദസ സയനദസകം നാമ, വസ്സസതികോ ഹി സയനബഹുലോവ ഹോതി.

തത്രായം യോഗീ ഏതേസം ദസകാനം വസേന വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേതും ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘പഠമദസകേ പവത്തരൂപം ദുതിയദസകം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ. ദുതിയദസകേ…പേ… നവമദസകേ പവത്തരൂപം ദസമദസകം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. ദസമദസകേ പവത്തരൂപം പുനബ്ഭവം അപ്പത്വാ ഇധേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൦൯. ഏവം ദസകവസേന വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പുന തദേവ വസ്സസതം പഞ്ചപഞ്ചവസ്സവസേന വീസതികോട്ഠാസേ കത്വാ വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേതി. കഥം? സോ ഹി ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘പഠമേ വസ്സപഞ്ചകേ പവത്തരൂപം ദുതിയം വസ്സപഞ്ചകം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ. ദുതിയേ വസ്സപഞ്ചകേ പവത്തരൂപം തതിയം…പേ… ഏകൂനവീസതിമേ വസ്സപഞ്ചകേ പവത്തരൂപം വീസതിമം വസ്സപഞ്ചകം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. വീസതിമേ വസ്സപഞ്ചകേ പവത്തരൂപം മരണതോ പരം ഗമനസമത്ഥം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി.

ഏവം വീസതികോട്ഠാസവസേന വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പുന പഞ്ചവീസതി കോട്ഠാസേ കത്വാ ചതുന്നം ചതുന്നം വസ്സാനം വസേന ആരോപേതി. തതോ തേത്തിംസ കോട്ഠാസേ കത്വാ തിണ്ണം തിണ്ണം വസ്സാനം വസേന, പഞ്ഞാസ കോട്ഠാസേ കത്വാ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം വസ്സാനം വസേന, സതം കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകേകവസ്സവസേന. തതോ ഏകം വസ്സം തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ വസ്സാനഹേമന്തഗിമ്ഹേസു തീസു ഉതൂസു ഏകേകഉതുവസേന തസ്മിം വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

കഥം? ‘‘വസ്സാനേ ചതുമാസം പവത്തരൂപം ഹേമന്തം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം. ഹേമന്തേ പവത്തരൂപം ഗിമ്ഹം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം. ഗിമ്ഹേ പവത്തരൂപം പുന വസ്സാനം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി. ഏവം ആരോപേത്വാ പുന ഏകം വസ്സം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ – ‘‘വസ്സാനേ ദ്വേമാസം പവത്തരൂപം സരദം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം. സരദേ പവത്തരൂപം ഹേമന്തം. ഹേമന്തേ പവത്തരൂപം സിസിരം. സിസിരേ പവത്തരൂപം വസന്തം. വസന്തേ പവത്തരൂപം ഗിമ്ഹം. ഗിമ്ഹേ പവത്തരൂപം പുന വസ്സാനം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം തസ്മിം വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

ഏവം ആരോപേത്വാ തതോ കാളജുണ്ഹവസേന – ‘‘കാളേ പവത്തരൂപം ജുണ്ഹം അപ്പത്വാ. ജുണ്ഹേ പവത്തരൂപം കാളം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി. തതോ രത്തിന്ദിവവസേന – ‘‘രത്തിം പവത്തരൂപം ദിവസം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം. ദിവസം പവത്തരൂപമ്പി രത്തിം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി. തതോ തദേവ രത്തിന്ദിവം പുബ്ബണ്ഹാദിവസേന ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ – ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ പവത്തരൂപം മജ്ഝന്ഹം അപ്പത്വാ. മജ്ഝന്ഹേ പവത്തരൂപം സായന്ഹം. സായന്ഹേ പവത്തരൂപം പഠമയാമം. പഠമയാമേ പവത്തരൂപം മജ്ഝിമയാമം. മജ്ഝിമയാമേ പവത്തരൂപം പച്ഛിമയാമം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം. പച്ഛിമയാമേ പവത്തരൂപം പുന പുബ്ബണ്ഹം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുദ്ധം, തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൧൦. ഏവം ആരോപേത്വാ പുന തസ്മിംയേവ രൂപേ അഭിക്കമപടിക്കമആലോകനവിലോകനസമിഞ്ജനപസാരണവസേന – ‘‘അഭിക്കമേ പവത്തരൂപം പടിക്കമം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. പടിക്കമേ പവത്തരൂപം ആലോകനം. ആലോകനേ പവത്തരൂപം വിലോകനം. വിലോകനേ പവത്തരൂപം സമിഞ്ജനം. സമിഞ്ജനേ പവത്തരൂപം പസാരണം അപ്പത്വാ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. തസ്മാ അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

തതോ ഏകപദവാരം ഉദ്ധരണ അതിഹരണവീതിഹരണവോസ്സജ്ജനസന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനവസേന ഛ കോട്ഠാസേ കരോതി.

തത്ഥ ഉദ്ധരണം നാമ പാദസ്സ ഭൂമിതോ ഉക്ഖിപനം. അതിഹരണം നാമ പുരതോ ഹരണം. വീതിഹരണം നാമ ഖാണുകണ്ടകദീഘജാതിആദീസു കിഞ്ചിദേവ ദിസ്വാ ഇതോ ചിതോ ച പാദസഞ്ചാരണം. വോസ്സജ്ജനം നാമ പാദസ്സ ഹേട്ഠാ ഓരോപനം. സന്നിക്ഖേപനം നാമ പഥവീതലേ ഠപനം. സന്നിരുമ്ഭനം നാമ പുന പാദുദ്ധരണകാലേ പാദസ്സ പഥവിയാ സദ്ധിം അഭിനിപ്പീളനം. തത്ഥ ഉദ്ധരണേ പഥവീധാതു ആപോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ. തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു. വോസ്സജ്ജനേ തേജോധാതു വായോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ. തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനേസു. ഏവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ തേസം വസേന തസ്മിം വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

കഥം? സോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘യാ ഉദ്ധരണേ പവത്താ ധാതുയോ, യാനി ച തദുപാദായരൂപാനി, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അതിഹരണം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ. തഥാ അതിഹരണേ പവത്താ വീതിഹരണം. വീതിഹരണേ പവത്താ വോസ്സജ്ജനം. വോസ്സജ്ജനേ പവത്താ സന്നിക്ഖേപനം. സന്നിക്ഖേപനേ പവത്താ സന്നിരുമ്ഭനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝന്തി. ഇതി തത്ഥ തത്ഥ ഉപ്പന്നാ ഇതരം ഇതരം കോട്ഠാസം അപ്പത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ പബ്ബം പബ്ബം സന്ധി സന്ധി ഓധി ഓധി ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാ വിയ തടതടായന്താ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തി. തസ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി. തസ്സേവം പബ്ബപബ്ബഗതേ സങ്ഖാരേ വിപസ്സതോ രൂപസമ്മസനം സുഖുമം ഹോതി.

൭൧൧. സുഖുമത്തേ ച പനസ്സ ഇദം ഓപമ്മം. ഏകോ കിര ദാരുതിണുക്കാദീസു കതപരിചയോ അദിട്ഠപുബ്ബപദീപോ പച്ചന്തവാസികോ നഗരമാഗമ്മ അന്തരാപണേ ജലമാനം പദീപം ദിസ്വാ ഏകം പുരിസം പുച്ഛി അമ്ഭോ ‘‘കിം നാമേതം ഏവം മനാപ’’ന്തി? തമേനം സോ ആഹ ‘‘കിമേത്ഥ മനാപം, പദീപോ നാമേസ തേലക്ഖയേന വട്ടിക്ഖയേന ച ഗതമഗ്ഗോപിസ്സ ന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. തമഞ്ഞോ ഏവമാഹ ‘‘ഇദം ഓളാരികം, ഇമിസ്സാ ഹി വട്ടിയാ അനുപുബ്ബേന ഡയ്ഹമാനായ തതിയഭാഗേ തതിയഭാഗേ ജാലാ ഇതരീതരം പദേസം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി. തമഞ്ഞോ ഏവമാഹ ‘‘ഇദമ്പി ഓളാരികം, ഇമിസ്സാ ഹി അങ്ഗുലങ്ഗുലന്തരേ അഡ്ഢങ്ഗുലഡ്ഢങ്ഗുലന്തരേ തന്തുമ്ഹി തന്തുമ്ഹി അംസുമ്ഹി അംസുമ്ഹി ജാലാ ഇതരീതരം അംസും അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതി. അംസും പന മുഞ്ചിത്വാ ന സക്കാ ജാലം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

തത്ഥ ‘‘തേലക്ഖയേന വട്ടിക്ഖയേന ച പദീപസ്സ ഗതമഗ്ഗോപി ന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ ആദാനനിക്ഖേപനതോ വസ്സസതേന പരിച്ഛിന്നരൂപേ തിലക്ഖണാരോപനം. ‘‘വട്ടിയാ തതിയഭാഗേ തതിയഭാഗേ ജാലാ ഇതരീതരം പദേസം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ വസ്സസതസ്സ തതിയകോട്ഠാസപരിച്ഛിന്നേ വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപേ തിലക്ഖണാരോപനം. ‘‘അങ്ഗുലങ്ഗുലന്തരേ ജാലാ ഇതരീതരം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ ദസവസ്സ പഞ്ചവസ്സ ചതുവസ്സ തിവസ്സ ദ്വിവസ്സ ഏകവസ്സ പരിച്ഛിന്നേ രൂപേ തിലക്ഖണാരോപനം. ‘‘അഡ്ഢങ്ഗുലഡ്ഢങ്ഗുലന്തരേ ജാലാ ഇതരീതരം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ ഏകേകഉതുവസേന ഏകം വസ്സം തിധാ, ഛധാ ച വിഭജിത്വാ ചതുമാസ-ദ്വിമാസപരിച്ഛിന്നേ രൂപേ തിലക്ഖണാരോപനം. ‘‘തന്തുമ്ഹി തന്തുമ്ഹി ജാലാ ഇതരീതരം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ കാളജുണ്ഹവസേന, രത്തിന്ദിവവസേന, ഏകരത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ പുബ്ബണ്ഹാദിവസേന ച പരിച്ഛിന്നേ രൂപേ തിലക്ഖണാരോപനം. ‘‘അംസുമ്ഹി അംസുമ്ഹി ജാലാ ഇതരീതരം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി പുരിസസ്സ ഞാണം വിയ യോഗിനോ അഭിക്കമാദിവസേന ചേവ ഉദ്ധരണാദീസു ച ഏകേകകോട്ഠാസവസേന പരിച്ഛിന്നേ രൂപേ തിലക്ഖണാരോപനന്തി.

൭൧൨. സോ ഏവം നാനാകാരേഹി വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പുന തദേവ രൂപം വിസങ്ഖരിത്വാ ആഹാരമയാദിവസേന ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകേകകോട്ഠാസേ തിലക്ഖണം ആരോപേതി. തത്രാസ്സ ആഹാരമയം രൂപം ഛാതസുഹിതവസേന പാകടം ഹോതി. ഛാതകാലേ സമുട്ഠിതം രൂപം ഹി ഝത്തം ഹോതി കിലന്തം, ഝാമഖാണുകോ വിയ, അങ്ഗാരപച്ഛിയം നിലീനകാകോ വിയ ച ദുബ്ബണ്ണം ദുസ്സണ്ഠിതം. സുഹിതകാലേ സമുട്ഠിതം ധാതം പീണിതം മുദു സിനിദ്ധം ഫസ്സവന്തം ഹോതി. സോ തം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഛാതകാലേ പവത്തരൂപം സുഹിതകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. സുഹിതകാലേ സമുട്ഠിതമ്പി ഛാതകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൧൩. ഉതുമയം സീതുണ്ഹവസേന പാകടം ഹോതി. ഉണ്ഹകാലേ സമുട്ഠിതം രൂപം ഹി ഝത്തം ഹോതി കിലന്തം ദുബ്ബണ്ണം. സീതഉതുനാ സമുട്ഠിതം രൂപം ധാതം പീണിതം സിനിദ്ധം ഹോതി. സോ തം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഉണ്ഹകാലേ പവത്തരൂപം സീതകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. സീതകാലേ പവത്തരൂപം ഉണ്ഹകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൧൪. കമ്മജം ആയതനദ്വാരവസേന പാകടം ഹോതി. ചക്ഖുദ്വാരസ്മിം ഹി ചക്ഖുകായഭാവദസകവസേന തിംസ കമ്മജരൂപാനി, ഉപത്ഥമ്ഭകാനി പന തേസം ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനാനി ചതുവീസതീതി ചതുപണ്ണാസ ഹോന്തി. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാദ്വാരേസു. കായദ്വാരേ കായഭാവദസകവസേന ചേവ ഉതുസമുട്ഠാനാദിവസേന ച ചതുചത്താലീസ. മനോദ്വാരേ ഹദയവത്ഥുകായഭാവദസകവസേന ചേവ ഉതുസമുട്ഠാനാദിവസേന ച ചതുപണ്ണാസമേവ.

സോ സബ്ബമ്പി തം രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ പവത്തരൂപം സോതദ്വാരം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. സോതദ്വാരേ പവത്തരൂപം ഘാനദ്വാരം. ഘാനദ്വാരേ പവത്തരൂപം ജിവ്ഹാദ്വാരം. ജിവ്ഹാദ്വാരേ പവത്തരൂപം കായദ്വാരം. കായദ്വാരേ പവത്തരൂപം മനോദ്വാരം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

൭൧൫. ചിത്തസമുട്ഠാനം സോമനസ്സിതദോമനസ്സിതവസേന പാകടം ഹോതി, സോമനസ്സിതകാലേ ഉപ്പന്നം ഹി രൂപം സിനിദ്ധം മുദു പീണിതം ഫസ്സവന്തം ഹോതി. ദോമനസ്സിതകാലേ ഉപ്പന്നം ഝത്തം കിലന്തം ദുബ്ബണ്ണം ഹോതി. സോ തം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സോമനസ്സിതകാലേ പവത്തരൂപം ദോമനസ്സിതകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി. ദോമനസ്സിതകാലേ പവത്തരൂപം സോമനസ്സിതകാലം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപേതി.

തസ്സേവം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപയതോ അയമത്ഥോ പാകടോ ഹോതി –

ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

ചുല്ലാസീതി സഹസ്സാനി, കപ്പം തിട്ഠന്തി യേ മരൂ;

ന ത്വേവ തേപി തിട്ഠന്തി, ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സമോഹിതാ.

യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേവ സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

അനന്തരാ ച യേ ഭഗ്ഗാ, യേ ച ഭഗ്ഗാ അനാഗതേ;

തദന്തരാ നിരുദ്ധാനം, വേസമം നത്ഥി ലക്ഖണേ.

അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ.

അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ;

നിബ്ബത്താ യേപി തിട്ഠന്തി, ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ.

നിബ്ബത്താനഞ്ച ധമ്മാനം, ഭങ്ഗോ നേസം പുരക്ഖതോ;

പലോകധമ്മാ തിട്ഠന്തി, പുരാണേഹി അമിസ്സിതാ.

അദസ്സനതോ ആയന്തി, ഭഗ്ഗാ ഗച്ഛന്തുദസ്സനം;

വിജ്ജുപ്പാദോവ ആകാസേ, ഉപ്പജ്ജന്തി വയന്തി ചാതി. (മഹാനി. ൧൦);

൭൧൬. ഏവം ആഹാരമയാദീസു തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പുന ധമ്മതാരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേതി. ധമ്മതാരൂപം നാമ ബഹിദ്ധാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധം അയലോഹതിപുസീസസുവണ്ണരജതമുത്താമണിവേളുരിയസങ്ഖസിലാപവാളലോഹിതങ്ഗമസാരഗല്ലഭൂമിപാസാണപബ്ബതതിണരുക്ഖലതാദിഭേദം വിവട്ടകപ്പതോ പട്ഠായ ഉപ്പജ്ജനകരൂപം. തദസ്സ അസോകങ്കുരാദിവസേന പാകടം ഹോതി.

അസോകങ്കുരം ഹി ആദിതോവ തനുരത്തം ഹോതി, തതോ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന ഘനരത്തം, പുന ദ്വീഹതീഹച്ചയേന മന്ദരത്തം, തതോ തരുണപല്ലവവണ്ണം, തതോ പരിണതപല്ലവവണ്ണം, തതോ ഹരിതപണ്ണവണ്ണം. തതോ നീലപണ്ണവണ്ണം. തതോ നീലപണ്ണവണ്ണകാലതോ പട്ഠായ സഭാഗരൂപസന്തതിമനുപ്പബന്ധാപയമാനം സംവച്ഛരമത്തേന പണ്ഡുപലാസം ഹുത്വാ വണ്ടതോ ഛിജ്ജിത്വാ പതതി.

സോ തം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘തനുരത്തകാലേ പവത്തരൂപം ഘനരത്തകാലം അപ്പത്വാ നിരുജ്ഝതി. ഘനരത്തകാലേ പവത്തരൂപം മന്ദരത്തകാലം. മന്ദരത്തകാലേ പവത്തരൂപം തരുണപല്ലവവണ്ണകാലം. തരുണപല്ലവവണ്ണകാലേ പവത്തം പരിണതപല്ലവവണ്ണകാലം. പരിണതപല്ലവവണ്ണകാലേ പവത്തം ഹരിതപണ്ണവണ്ണകാലം. ഹരിതപണ്ണകാലേ പവത്തം നീലപണ്ണവണ്ണകാലം. നീലപണ്ണവണ്ണകാലേ പവത്തം പണ്ഡുപലാസകാലം. പണ്ഡുപലാസകാലേ പവത്തം വണ്ടതോ ഛിജ്ജിത്വാ പതനകാലം അപ്പത്വാവ നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ തം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി തിലക്ഖണം ആരോപേതി, ഏവം തത്ഥ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ഇമിനാ നയേന സബ്ബമ്പി ധമ്മതാരൂപം സമ്മസതി.

ഏവം താവ രൂപസത്തകവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി.

അരൂപസത്തകസമ്മസനകഥാ

൭൧൭. യം പന വുത്തം ‘‘അരൂപസത്തകവസേനാ’’തി, തത്ഥ അയം മാതികാ – കലാപതോ, യമകതോ, ഖണികതോ, പടിപാടിതോ, ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനതോ, മാനസമുഗ്ഘാടനതോ, നികന്തിപരിയാദാനതോതി.

തത്ഥ കലാപതോതി ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ. കഥം കലാപതോ സമ്മസതീതി? ഇധ ഭിക്ഖു ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘യേ ഇമേ ‘കേസാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’തി സമ്മസനേ ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ, യേ ച ‘ലോമാ…പേ… മത്ഥലുങ്ഗം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’തി സമ്മസനേ ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ ഇതരീതരം അപ്പത്വാ പബ്ബംപബ്ബം ഓധിഓധി ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാ വിയ തടതടായന്താ വിനട്ഠാ, തസ്മാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’’തി. അയം താവ വിസുദ്ധികഥായം നയോ.

അരിയവംസകഥായം പന ‘‘ഹേട്ഠാ രൂപസത്തകേ സത്തസു ഠാനേസു ‘രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’തി പവത്തം ചിത്തം അപരേന ചിത്തേന ‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’തി സമ്മസന്തോ ‘കലാപതോ സമ്മസതീ’തി’’ വുത്തം, തം യുത്തതരം. തസ്മാ സേസാനിപി തേനേവ നയേന വിഭജിസ്സാമ.

൭൧൮. യമകതോതി ഇധ ഭിക്ഖു ആദാനനിക്ഖേപരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തമ്പി ചിത്തം അപരേന ചിത്തേന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസതി. വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപം, ആഹാരമയം, ഉതുമയം, കമ്മജം, ചിത്തസമുട്ഠാനം, ധമ്മതാരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തമ്പി ചിത്തം അപരേന ചിത്തേന ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസതി. ഏവം യമകതോ സമ്മസതി നാമ.

൭൧൯. ഖണികതോതി ഇധ ഭിക്ഖു ആദാനനിക്ഖേപരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തം പഠമചിത്തം ദുതിയചിത്തേന, ദുതിയം തതിയേന, തതിയം ചതുത്ഥേന, ചതുത്ഥം പഞ്ചമേന ‘‘ഏതമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസതി. വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപം, ആഹാരമയം, ഉതുമയം, കമ്മജം, ചിത്തസമുട്ഠാനം, ധമ്മതാരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തം പഠമചിത്തം ദുതിയചിത്തേന, ദുതിയം തതിയേന, തതിയം ചതുത്ഥേന, ചതുത്ഥം പഞ്ചമേന ‘‘ഏതമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസതി. ഏവം രൂപപരിഗ്ഗാഹകചിത്തതോ പട്ഠായ ചത്താരി ചത്താരി ചിത്താനി സമ്മസന്തോ ഖണികതോ സമ്മസതി നാമ.

൭൨൦. പടിപാടിതോതി ആദാനനിക്ഖേപരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തം പഠമചിത്തം ദുതിയചിത്തേന, ദുതിയം തതിയേന, തതിയം ചതുത്ഥേന…പേ… ദസമം ഏകാദസമേന ‘‘ഏതമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസതി. വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമരൂപം, ആഹാരമയം, ഉതുമയം, കമ്മജം, ചിത്തസമുട്ഠാനം, ധമ്മതാരൂപം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സമ്മസിത്വാ തം പഠമചിത്തം ദുതിയചിത്തേന, ദുതിയം തതിയേന, തതിയം ചതുത്ഥേന…പേ… ദസമം ഏകാദസമേന ‘‘ഏതമ്പി അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ഏവം വിപസ്സനാ പടിപാടിയാ സകലമ്പി ദിവസഭാഗം സമ്മസിതും വട്ടേയ്യ. യാവ ദസമചിത്തസമ്മസനാ പന രൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി അരൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി പഗുണം ഹോതി. തസ്മാ ദസമേയേവ ഠപേതബ്ബന്തി വുത്തം. ഏവം സമ്മസന്തോ പടിപാടിതോ സമ്മസതി നാമ.

൭൨൧. ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനതോ മാനഉഗ്ഘാടനതോ നികന്തിപരിയാദാനതോതി ഇമേസു തീസു വിസും സമ്മസനനയോ നാമ നത്ഥി. യം പനേതം ഹേട്ഠാ രൂപം, ഇധ ച അരൂപം പരിഗ്ഗഹിതം, തം പസ്സന്തോ രൂപാരൂപതോ ഉദ്ധം അഞ്ഞം സത്തം നാമ ന പസ്സതി. സത്തസ്സ അദസ്സനതോ പട്ഠായ സത്തസഞ്ഞാ ഉഗ്ഘാടിതാ ഹോതി. സത്തസഞ്ഞം ഉഗ്ഘാടിതചിത്തേന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ദിട്ഠി നുപ്പജ്ജതി. ദിട്ഠിയാ അനുപ്പജ്ജമാനായ ദിട്ഠി ഉഗ്ഘാടിതാ നാമ ഹോതി. ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടിതചിത്തേന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ മാനോ നുപ്പജ്ജതി. മാനേ അനുപ്പജ്ജന്തേ മാനോ സമുഗ്ഘാടിതോ നാമ ഹോതി. മാനസമുഗ്ഘാടിതചിത്തേന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹതോ തണ്ഹാ നുപ്പജ്ജതി. തണ്ഹായ അനുപ്പജ്ജന്തിയാ നികന്തി പരിയാദിണ്ണാ നാമ ഹോതീതി ഇദം താവ വിസുദ്ധികഥായം വുത്തം.

അരിയവംസകഥായം പന ‘‘ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനതോ മാനസമുഗ്ഘാടനതോ നികന്തിപരിയാദാനതോ’’തി മാതികം ഠപേത്വാ അയം നയോ ദസ്സിതോ.

‘‘അഹം വിപസ്സാമി, മമ വിപസ്സനാ’’തി ഗണ്ഹതോ ഹി ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാടനം നാമ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഖാരാവ സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തി സമ്മസന്തി വവത്ഥപേന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി പരിച്ഛിന്ദന്തീ’’തി ഗണ്ഹതോ പന ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനം നാമ ഹോതി.

‘‘സുട്ഠു വിപസ്സാമി, മനാപം വിപസ്സാമീ’’തി ഗണ്ഹതോ മാനസമുഗ്ഘാടോ നാമ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഖാരാവ സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തി സമ്മസന്തി വവത്ഥപേന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി പരിച്ഛിന്ദന്തീ’’തി ഗണ്ഹതോ പന മാനസമുഗ്ഘാടോ നാമ ഹോതി.

‘‘വിപസ്സിതും സക്കോമീ’’തി വിപസ്സനം അസ്സാദേന്തസ്സ നികന്തിപരിയാദാനം നാമ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഖാരാവ സങ്ഖാരേ വിപസ്സന്തി സമ്മസന്തി വവത്ഥപേന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തി പരിച്ഛിന്ദന്തീ’’തി ഗണ്ഹതോ പന നികന്തിപരിയാദാനം നാമ ഹോതി.

സചേ സങ്ഖാരാ അത്താ ഭവേയ്യും, അത്താതി ഗഹേതും വട്ടേയ്യും, അനത്താ ച പന അത്താതി ഗഹിതാ, തസ്മാ തേ അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താ, ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാതി പസ്സതോ ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനം നാമ ഹോതി.

സചേ സങ്ഖാരാ നിച്ചാ ഭവേയ്യും, നിച്ചാതി ഗഹേതും വട്ടേയ്യും, അനിച്ചാ ച പന നിച്ചാതി ഗഹിതാ, തസ്മാ തേ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി പസ്സതോ മാനസമുഗ്ഘാടോ നാമ ഹോതി.

സചേ സങ്ഖാരാ സുഖാ ഭവേയ്യും, സുഖാതി ഗഹേതും വട്ടേയ്യും, ദുക്ഖാ ച പന സുഖാതി ഗഹിതാ, തസ്മാ തേ ഉപ്പാദവയപടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖാ, ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്താതി പസ്സതോ നികന്തിപരിയാദാനം നാമ ഹോതി.

ഏവം സങ്ഖാരേ അനത്തതോ പസ്സന്തസ്സ ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാടനം നാമ ഹോതി. അനിച്ചതോ പസ്സന്തസ്സ മാനസമുഗ്ഘാടനം നാമ ഹോതി. ദുക്ഖതോ പസ്സന്തസ്സ നികന്തിപരിയാദാനം നാമ ഹോതി. ഇതി അയം വിപസ്സനാ അത്തനോ അത്തനോ ഠാനേയേവ തിട്ഠതീതി.

ഏവം അരൂപസത്തകവസേനാപി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസതി. ഏത്താവതാ പനസ്സ രൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി അരൂപകമ്മട്ഠാനമ്പി പഗുണം ഹോതി.

൭൨൨. സോ ഏവം പഗുണരൂപാരൂപകമ്മട്ഠാനോ യാ ഉപരി ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന സബ്ബാകാരതോ പത്തബ്ബാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ, താസം ഇധേവ താവ ഏകദേസം പടിവിജ്ഝന്തോ തപ്പടിപക്ഖേ ധമ്മേ പജഹതി.

അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ നാമ അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ പഞ്ഞാ. യാസു അനിച്ചാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ സുഖസഞ്ഞം പജഹതി, അനത്താനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ അത്തസഞ്ഞം പജഹതി, നിബ്ബിദാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരാഗാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ രാഗം പജഹതി, നിരോധാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ സമുദയം പജഹതി, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ആദാനം പജഹതി, ഖയാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ഘനസഞ്ഞം പജഹതി, വയാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ആയൂഹനം പജഹതി, വിപരിണാമാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ധുവസഞ്ഞം പജഹതി, അനിമിത്താനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ നിമിത്തം പജഹതി, അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ പണിധിം പജഹതി, സുഞ്ഞതാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ അഭിനിവേസം പജഹതി, അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനം ഭാവേന്തോ സാരാദാനാഭിനിവേസം പജഹതി, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം ഭാവേന്തോ സമ്മോഹാഭിനിവേസം പജഹതി, ആദീനവാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ആലയാഭിനിവേസം പജഹതി, പടിസങ്ഖാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ അപ്പടിസങ്ഖം പജഹതി, വിവട്ടാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ സംയോഗാഭിനിവേസം പജഹതി.

താസു യസ്മാ ഇമിനാ അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയവസേന സങ്ഖാരാ ദിട്ഠാ, തസ്മാ അനിച്ച-ദുക്ഖ-അനത്താനുപസ്സനാ പടിവിദ്ധാ ഹോന്തി. യസ്മാ ച ‘‘യാ ച അനിച്ചാനുപസ്സനാ യാ ച അനിമിത്താനുപസ്സനാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’. തഥാ ‘‘യാ ച ദുക്ഖാനുപസ്സനാ യാ ച അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം’’. ‘‘യാ ച അനത്താനുപസ്സനാ യാ ച സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭) വുത്തം. തസ്മാ താപി പടിവിദ്ധാ ഹോന്തി.

അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ പന സബ്ബാപി വിപസ്സനാ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയാ ഏവ സങ്ഗഹിതം. ഇതി ഇദമ്പി ദ്വയം പടിവിദ്ധമേവ ഹോതി. സേസേസു വിപസ്സനാഞാണേസു കിഞ്ചി പടിവിദ്ധം, കിഞ്ചി അപ്പടിവിദ്ധം, തേസം വിഭാഗം പരതോ ആവികരിസ്സാമ.

യദേവ ഹി പടിവിദ്ധം, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ഏവം പഗുണരൂപാരൂപകമ്മട്ഠാനോ യാ ഉപരി ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന സബ്ബാകാരതോ പത്തബ്ബാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ. താസം ഇധേവ താവ ഏകദേസം പടിവിജ്ഝന്തോ തപ്പടിപക്ഖേ ധമ്മേ പജഹതീ’’തി.

ഉദയബ്ബയഞാണകഥാ

൭൨൩. സോ ഏവം അനിച്ചാനുപസ്സനാദിപടിപക്ഖാനം നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പഹാനേന വിസുദ്ധഞാണോ സമ്മസനഞാണസ്സ പാരം ഗന്ത്വാ, യം തം സമ്മസനഞാണാനന്തരം ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. മാതികാ ൧.൬) ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം വുത്തം, തസ്സ അധിഗമായ യോഗം ആരഭതി. ആരഭമാനോ ച സങ്ഖേപതോ താവ ആരഭതി. തത്രായം പാളി –

‘‘കഥം പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണം? ജാതം രൂപം പച്ചുപ്പന്നം, തസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോ, വിപരിണാമലക്ഖണം വയോ, അനുപസ്സനാ ഞാണം. ജാതാ വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ജാതം ചക്ഖു…പേ… ജാതോ ഭവോ പച്ചുപ്പന്നോ, തസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോ, വിപരിണാമലക്ഖണം വയോ, അനുപസ്സനാ ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൯).

സോ ഇമിനാ പാളിനയേന ജാതസ്സ നാമരൂപസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ജാതിം ഉപ്പാദം അഭിനവാകാരം ‘‘ഉദയോ’’തി, വിപരിണാമലക്ഖണം ഖയം ഭങ്ഗം ‘‘വയോ’’തി സമനുപസ്സതി. സോ ഏവം പജാനാതി ‘‘ഇമസ്സ നാമരൂപസ്സ ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നസ്സ രാസി വാ നിചയോ വാ നത്ഥി, ഉപ്പജ്ജമാനസ്സാപി രാസിതോ വാ നിചയതോ വാ ആഗമനം നാമ നത്ഥി, നിരുജ്ഝമാനസ്സാപി ദിസാവിദിസാഗമനം നാമ നത്ഥി, നിരുദ്ധസ്സാപി ഏകസ്മിം ഠാനേ രാസിതോ നിചയതോ നിധാനതോ അവട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. യഥാ പന വീണായ വാദിയമാനായ ഉപ്പന്നസദ്ദസ്സ നേവ ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ സന്നിചയോ അത്ഥി, ന ഉപ്പജ്ജമാനോ സന്നിചയതോ ആഗതോ, ന നിരുജ്ഝമാനസ്സ ദിസാവിദിസാഗമനം അത്ഥി, ന നിരുദ്ധോ കത്ഥചി സന്നിചിതോ തിട്ഠതി, അഥ ഖോ വീണഞ്ച ഉപവീണഞ്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവേതി. ഏവം സബ്ബേപി രൂപാരൂപിനോ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി.

൭൨൪. ഏവം സങ്ഖേപതോ ഉദയബ്ബയമനസികാരം കത്വാ പുന യാനി ഏതസ്സേവ ഉദയബ്ബയഞാണസ്സ വിഭങ്ഗേ –

‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ… കമ്മസമുദയാ… ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി.

‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. തണ്ഹാനിരോധാ… കമ്മനിരോധാ… ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. രൂപക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോപി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി’’ (പടി. മ. ൧.൫൦).

തഥാ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. തണ്ഹാസമുദയാ… കമ്മസമുദയാ… ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോതി പച്ചയസമുദയട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സതി. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉദയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി. അവിജ്ജാനിരോധാ… തണ്ഹാനിരോധാ… കമ്മനിരോധാ… ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോതി പച്ചയനിരോധട്ഠേന വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സതി. വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വയം പസ്സന്തോ ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി പസ്സതി’’ (പടി. മ. ൧.൫൦).

വേദനാക്ഖന്ധസ്സ വിയ ച സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാനം. അയം പന വിസേസോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധസ്സ ഫസ്സട്ഠാനേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ, നാമരൂപനിരോധാ’’തി –

ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ ദസ ദസ കത്വാ പഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി വുത്താനി. തേസം വസേന ഏവമ്പി രൂപസ്സ ഉദയോ ഏവമ്പി രൂപസ്സ വയോ, ഏവമ്പി രൂപം ഉദേതി, ഏവമ്പി രൂപം വേതീതി പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച വിത്ഥാരേന മനസികാരം കരോതി.

൭൨൫. തസ്സേവം മനസികരോതോ ‘‘ഇതി കിരിമേ ധമ്മാ അഹുത്വാ സമ്ഭോന്തി, ഹുത്വാ പടിവേന്തീ’’തി ഞാണം വിസദതരം ഹോതി. തസ്സേവം പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച ദ്വേധാ ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണഭേദാ പാകടാ ഹോന്തി.

൭൨൬. യഞ്ഹി സോ അവിജ്ജാദിസമുദയാ ഖന്ധാനം സമുദയം, അവിജ്ജാദിനിരോധാ ച ഖന്ധാനം നിരോധം പസ്സതി, ഇദമസ്സ പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനം. യം പന നിബ്ബത്തിലക്ഖണവിപരിണാമലക്ഖണാനി പസ്സന്തോ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം പസ്സതി, ഇദമസ്സ ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനം, ഉപ്പത്തിക്ഖണേയേവ ഹി നിബ്ബത്തിലക്ഖണം. ഭങ്ഗക്ഖണേ ച വിപരിണാമലക്ഖണം.

൭൨൭. ഇച്ചസ്സേവം പച്ചയതോ ചേവ ഖണതോ ച ദ്വേധാ ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനേന സമുദയസച്ചം പാകടം ഹോതി ജനകാവബോധതോ. ഖണതോ ഉദയദസ്സനേന ദുക്ഖസച്ചം പാകടം ഹോതി ജാതിദുക്ഖാവബോധതോ. പച്ചയതോ വയദസ്സനേന നിരോധസച്ചം പാകടം ഹോതി പച്ചയാനുപ്പാദേന പച്ചയവതം അനുപ്പാദാവബോധതോ. ഖണതോ വയദസ്സനേന ദുക്ഖസച്ചമേവ പാകടം ഹോതി മരണദുക്ഖാവബോധതോ. യഞ്ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനം, മഗ്ഗോവായം ലോകികോതി മഗ്ഗസച്ചം പാകടം ഹോതി തത്ര സമ്മോഹവിഘാതതോ.

൭൨൮. പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന അനുലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി, ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൪; സം. നി. ൨.൨൧; ഉദാ. ൧) അവബോധതോ. പച്ചയതോ വയദസ്സനേന പടിലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പാകടോ ഹോതി, ‘‘ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൬; സം. നി. ൨.൨൧; ഉദാ. ൨) അവബോധതോ. ഖണതോ പന ഉദയബ്ബയദസ്സനേന പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തി സങ്ഖതലക്ഖണാവബോധതോ. ഉദയബ്ബയവന്തോ ഹി സങ്ഖതാ, തേ ച പടിച്ചസമുപ്പന്നാതി.

൭൨൯. പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന ഏകത്തനയോ പാകടോ ഹോതി ഹേതുഫലസമ്ബന്ധേന സന്താനസ്സ അനുപച്ഛേദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം ഉച്ഛേദദിട്ഠിം പജഹതി. ഖണതോ ഉദയദസ്സനേന നാനത്തനയോ പാകടോ ഹോതി നവനവാനം ഉപ്പാദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം സസ്സതദിട്ഠിം പജഹതി. പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന അബ്യാപാരനയോ പാകടോ ഹോതി ധമ്മാനം അവസവത്തിഭാവാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം അത്തദിട്ഠിം പജഹതി. പച്ചയതോ പന ഉദയദസ്സനേന ഏവംധമ്മതാനയോ പാകടോ ഹോതി പച്ചയാനുരൂപേന ഫലസ്സ ഉപ്പാദാവബോധതോ. അഥ സുട്ഠുതരം അകിരിയദിട്ഠിം പജഹതി.

൭൩൦. പച്ചയതോ ചസ്സ ഉദയദസ്സനേന അനത്തലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ധമ്മാനം നിരീഹകത്തപച്ചയപടിബദ്ധവുത്തിതാവബോധതോ. ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ഹുത്വാ അഭാവാവബോധതോ, പുബ്ബന്താപരന്തവിവേകാവബോധതോ ച. ദുക്ഖലക്ഖണമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയബ്ബയേഹി പടിപീളനാവബോധതോ. സഭാവലക്ഖണമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നാവബോധതോ. സഭാവലക്ഖണേ സങ്ഖതലക്ഖണസ്സ താവകാലികത്തമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയക്ഖണേ വയസ്സ, വയക്ഖണേ ച ഉദയസ്സ അഭാവാവബോധതോതി.

൭൩൧. തസ്സേവം പാകടീഭൂതസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണഭേദസ്സ ‘‘ഏവം കിര നാമിമേ ധമ്മാ അനുപ്പന്നപുബ്ബാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി നിച്ചനവാവ ഹുത്വാ സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തി. ന കേവലഞ്ച നിച്ചനവാ, സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഉസ്സാവബിന്ദു വിയ ഉദകബുബ്ബുളോ വിയ ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ആരഗ്ഗേ സാസപോ വിയ വിജ്ജുപ്പാദോ വിയ ച പരിത്തട്ഠായിനോ. മായാമരീചിസുപിനന്തഅലാതചക്കഗന്ധബ്ബനഗരഫേണകദലിആദയോ വിയ അസ്സാരാ നിസ്സാരാതി ചാപി ഉപട്ഠഹന്തി.

ഏത്താവതാനേന ‘‘വയധമ്മമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച വയം ഉപേതീ’’തി ഇമിനാ ആകാരേന സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനം നാമ തരുണവിപസ്സനാഞാണം അധിഗതം ഹോതി, യസ്സാധിഗമാ ആരദ്ധവിപസ്സകോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

വിപസ്സനുപക്കിലേസകഥാ