൨. ധുതങ്ഗനിദ്ദേസോ

൨൨. ഇദാനി യേഹി അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാദീഹി ഗുണേഹി വുത്തപ്പകാരസ്സ സീലസ്സ വോദാനം ഹോതി, തേ ഗുണേ സമ്പാദേതും യസ്മാ സമാദിന്നസീലേന യോഗിനാ ധുതങ്ഗസമാദാനം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹിസ്സ അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാസല്ലേഖപവിവേകാപചയവീരിയാരമ്ഭസുഭരതാദിഗുണസലിലവിക്ഖാലിതമലം സീലഞ്ചേവ സുപരിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി, വതാനി ച സമ്പജ്ജിസ്സന്തി. ഇതി അനവജ്ജസീലബ്ബതഗുണപരിസുദ്ധസബ്ബസമാചാരോ പോരാണേ അരിയവംസത്തയേ പതിട്ഠായ ചതുത്ഥസ്സ ഭാവനാരാമതാസങ്ഖാതസ്സ അരിയവംസസ്സ അധിഗമാരഹോ ഭവിസ്സതി. തസ്മാ ധുതങ്ഗകഥം ആരഭിസ്സാമ.

ഭഗവതാ ഹി പരിച്ചത്തലോകാമിസാനം കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാനം അനുലോമപടിപദംയേവ ആരാധേതുകാമാനം കുലപുത്താനം തേരസധുതങ്ഗാനി അനുഞ്ഞാതാനി. സേയ്യഥിദം – പംസുകൂലികങ്ഗം, തേചീവരികങ്ഗം, പിണ്ഡപാതികങ്ഗം, സപദാനചാരികങ്ഗം, ഏകാസനികങ്ഗം, പത്തപിണ്ഡികങ്ഗം, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം, ആരഞ്ഞികങ്ഗം, രുക്ഖമൂലികങ്ഗം, അബ്ഭോകാസികങ്ഗം, സോസാനികങ്ഗം, യഥാസന്ഥതികങ്ഗം, നേസജ്ജികങ്ഗന്തി. തത്ഥ –

അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി, സമാദാനവിധാനതോ;

പഭേദതോ ഭേദതോ ച, തസ്സ തസ്സാനിസംസതോ.

കുസലത്തികതോ ചേവ, ധുതാദീനം വിഭാഗതോ;

സമാസബ്യാസതോ ചാപി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൨൩. തത്ഥ അത്ഥതോതി താവ രഥികസുസാനസങ്കാരകൂടാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന തേസു തേസു പംസുകൂലമിവാതി പംസുകൂലം, അഥ വാ പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതീതി പംസുകൂലം, കുച്ഛിതഭാവം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ലദ്ധനിബ്ബചനസ്സ പംസുകൂലസ്സ ധാരണം പംസുകൂലം, തം സീലമസ്സാതി പംസുകൂലികോ. പംസുകൂലികസ്സ അങ്ഗം പംസുകൂലികങ്ഗം. അങ്ഗന്തി കാരണം വുച്ചതി. തസ്മാ യേന സമാദാനേന സോ പംസുകൂലികോ ഹോതി, തസ്സേതം അധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏതേനേവ നയേന സങ്ഘാടിഉത്തരാസങ്ഗഅന്തരവാസകസങ്ഖാതം തിചീവരം സീലമസ്സാതി തേചീവരികോ. തേചീവരികസ്സ അങ്ഗം തേചീവരികങ്ഗം.

ഭിക്ഖാസങ്ഖാതാനം പന ആമിസപിണ്ഡാനം പാതോതി പിണ്ഡപാതോ, പരേഹി ദിന്നാനം പിണ്ഡാനം പത്തേ നിപതനന്തി വുത്തം ഹോതി. തം പിണ്ഡപാതം ഉഞ്ഛതി തം തം കുലം ഉപസങ്കമന്തോ ഗവേസതീതി പിണ്ഡപാതികോ. പിണ്ഡായ വാ പതിതും വതമേതസ്സാതി പിണ്ഡപാതീ, പതിതുന്തി ചരിതും, പിണ്ഡപാതീ ഏവ പിണ്ഡപാതികോ. പിണ്ഡപാതികസ്സ അങ്ഗം പിണ്ഡപാതികങ്ഗം.

ദാനം വുച്ചതി അവഖണ്ഡനം, അപേതം ദാനതോതി അപദാനം, അനവഖണ്ഡനന്തി അത്ഥോ. സഹ അപദാനേന സപദാനം, അവഖണ്ഡനരഹിതം അനുഘരന്തി വുത്തം ഹോതി. സപദാനം ചരിതും ഇദമസ്സ സീലന്തി സപദാനചാരീ, സപദാനചാരീ ഏവ സപദാനചാരികോ. തസ്സ അങ്ഗം സപദാനചാരികങ്ഗം.

ഏകാസനേ ഭോജനം ഏകാസനം, തം സീലമസ്സാതി ഏകാസനികോ. തസ്സ അങ്ഗം ഏകാസനികങ്ഗം.

ദുതിയഭാജനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ കേവലം ഏകസ്മിംയേവ പത്തേ പിണ്ഡോ പത്തപിണ്ഡോ. ഇദാനി പത്തപിണ്ഡഗഹണേ പത്തപിണ്ഡസഞ്ഞം കത്വാ പത്തപിണ്ഡോ സീലമസ്സാതി പത്തപിണ്ഡികോ. തസ്സ അങ്ഗം പത്തപിണ്ഡികങ്ഗം.

ഖലൂതി പടിസേധനത്ഥേ നിപാതോ. പവാരിതേന സതാ പച്ഛാ ലദ്ധം ഭത്തം പച്ഛാഭത്തം നാമ, തസ്സ പച്ഛാഭത്തസ്സ ഭോജനം പച്ഛാഭത്തഭോജനം, തസ്മിം പച്ഛാഭത്തഭോജനേ പച്ഛാഭത്തസഞ്ഞം കത്വാ പച്ഛാഭത്തം സീലമസ്സാതി പച്ഛാഭത്തികോ. ന പച്ഛാഭത്തികോ ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ. സമാദാനവസേന പടിക്ഖിത്താതിരിത്തഭോജനസ്സേതം നാമം. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം ഖലൂതി ഏകോ സകുണോ. സോ മുഖേന ഫലം ഗഹേത്വാ തസ്മിം പതിതേ പുന അഞ്ഞം ന ഖാദതി. താദിസോ അയന്തി ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ. തസ്സ അങ്ഗം ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം.

അരഞ്ഞേ നിവാസോ സീലമസ്സാതി ആരഞ്ഞികോ. തസ്സ അങ്ഗം ആരഞ്ഞികങ്ഗം.

രുക്ഖമൂലേ നിവാസോ രുക്ഖമൂലം, തം സീലമസ്സാതി രുക്ഖമൂലികോ. രുക്ഖമൂലികസ്സ അങ്ഗം രുക്ഖമൂലികങ്ഗം. അബ്ഭോകാസികസോസാനികങ്ഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

യദേവ സന്ഥതം യഥാസന്ഥതം, ഇദം തുയ്ഹം പാപുണാതീതി ഏവം പഠമം ഉദ്ദിട്ഠസേനാസനസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മിം യഥാസന്ഥതേ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി യഥാസന്ഥതികോ. തസ്സ അങ്ഗം യഥാസന്ഥതികങ്ഗം.

സയനം പടിക്ഖിപിത്വാ നിസജ്ജായ വിഹരിതും സീലമസ്സാതി നേസജ്ജികോ. തസ്സ അങ്ഗം നേസജ്ജികങ്ഗം.

സബ്ബാനേവ പനേതാനി തേന തേന സമാദാനേന ധുതകിലേസത്താ ധുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനി, കിലേസധുനനതോ വാ ധുതന്തി ലദ്ധവോഹാരം ഞാണം അങ്ഗം ഏതേസന്തി ധുതങ്ഗാനി. അഥ വാ ധുതാനി ച താനി പടിപക്ഖനിദ്ധുനനതോ അങ്ഗാനി ച പടിപത്തിയാതിപി ധുതങ്ഗാനി. ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

സബ്ബാനേവ പനേതാനി സമാദാനചേതനാലക്ഖണാനി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യോ സമാദിയതി, സോ പുഗ്ഗലോ. യേന സമാദിയതി, ചിത്തചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ. യാ സമാദാനചേതനാ, തം ധുതങ്ഗം. യം പടിക്ഖിപതി, തം വത്ഥൂ’’തി. സബ്ബാനേവ ച ലോലുപ്പവിദ്ധംസനരസാനി, നില്ലോലുപ്പഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി അപ്പിച്ഛതാദിഅരിയധമ്മപദട്ഠാനാനി. ഏവമേത്ഥ ലക്ഖണാദീഹി വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

സമാദാനവിധാനതോതിആദീസു പന പഞ്ചസു സബ്ബാനേവ ധുതങ്ഗാനി ധരമാനേ ഭഗവതി ഭഗവതോവ സന്തികേ സമാദാതബ്ബാനി. പരിനിബ്ബുതേ മഹാസാവകസ്സ സന്തികേ. തസ്മിം അസതി ഖീണാസവസ്സ, അനാഗാമിസ്സ, സകദാഗാമിസ്സ, സോതാപന്നസ്സ, തിപിടകസ്സ, ദ്വിപിടകസ്സ, ഏകപിടകസ്സ, ഏകസങ്ഗീതികസ്സ, അട്ഠകഥാചരിയസ്സ. തസ്മിം അസതി ധുതങ്ഗധരസ്സ, തസ്മിമ്പി അസതി ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ വദന്തേന വിയ സമാദാതബ്ബാനി, അപിച സയമ്പി സമാദാതും വട്ടതി ഏവ. ഏത്ഥ ച ചേതിയപബ്ബതേ ദ്വേ ഭാതികത്ഥേരാനം ജേട്ഠകഭാതു ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛതായ വത്ഥു കഥേതബ്ബം. അയം താവ സാധാരണകഥാ.

൧. പംസുകൂലികങ്ഗകഥാ

൨൪. ഇദാനി ഏകേകസ്സ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസേ വണ്ണയിസ്സാമ. പംസുകൂലികങ്ഗം താവ ‘‘ഗഹപതിദാനചീവരം പടിക്ഖിപാമി, പംസുകൂലികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസു ദ്വീസു വചനേസു അഞ്ഞതരേന സമാദിന്നം ഹോതി. ഇദം താവേത്ഥ സമാദാനം.

ഏവം സമാദിന്നധുതങ്ഗേന പന തേന സോസാനികം, പാപണികം, രഥിയചോളം, സങ്കാരചോളം, സോത്ഥിയം, ന്ഹാനചോളം, തിത്ഥചോളം, ഗതപച്ചാഗതം, അഗ്ഗിഡഡ്ഢം, ഗോഖായിതം, ഉപചികാഖായിതം, ഉന്ദൂരഖായിതം, അന്തച്ഛിന്നം, ദസാച്ഛിന്നം, ധജാഹടം, ഥൂപചീവരം, സമണചീവരം, ആഭിസേകികം, ഇദ്ധിമയം, പന്ഥികം, വാതാഹടം, ദേവദത്തിയം, സാമുദ്ദിയന്തിഏതേസു അഞ്ഞതരം ചീവരം ഗഹേത്വാ ഫാലേത്വാ ദുബ്ബലട്ഠാനം പഹായ ഥിരട്ഠാനാനി ധോവിത്വാ ചീവരം കത്വാ പോരാണം ഗഹപതിചീവരം അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

തത്ഥ സോസാനികന്തി സുസാനേ പതിതകം. പാപണികന്തി ആപണദ്വാരേ പതിതകം. രഥിയചോളന്തി പുഞ്ഞത്ഥികേഹി വാതപാനന്തരേന രഥികായ ഛഡ്ഡിതചോളകം. സങ്കാരചോളന്തി സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതചോളകം. സോത്ഥിയന്തി ഗബ്ഭമലം പുഞ്ഛിത്വാ ഛഡ്ഡിതവത്ഥം. തിസ്സാമച്ചമാതാ കിര സതഗ്ഘനകേന വത്ഥേന ഗബ്ഭമലം പുഞ്ഛാപേത്വാ പംസുകൂലികാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി താലവേളിമഗ്ഗേ ഛഡ്ഡാപേസി. ഭിക്ഖൂ ജിണ്ണകട്ഠാനത്ഥമേവ ഗണ്ഹന്തി. ന്ഹാനചോളന്തി യം ഭൂതവേജ്ജേഹി സസീസം ന്ഹാപിതാ കാളകണ്ണിചോളന്തി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി.

തിത്ഥചോളന്തി ന്ഹാനതിത്ഥേ ഛഡ്ഡിതപിലോതികാ. ഗതപച്ചാഗതന്തി യം മനുസ്സാ സുസാനം ഗന്ത്വാ പച്ചാഗതാ ന്ഹത്വാ ഛഡ്ഡേന്തി. അഗ്ഗിഡഡ്ഢന്തി അഗ്ഗിനാ ഡഡ്ഢപ്പദേസം. തഞ്ഹി മനുസ്സാ ഛഡ്ഡേന്തി. ഗോഖായിതാദീനി പാകടാനേവ. താദിസാനിപി ഹി മനുസ്സാ ഛഡ്ഡേന്തി. ധജാഹടന്തി നാവം ആരോഹന്താ ധജം ബന്ധിത്വാ ആരൂഹന്തി. തം തേസം ദസ്സനാതിക്കമേ ഗഹേതും വട്ടതി. യമ്പി യുദ്ധഭൂമിയം ധജം ബന്ധിത്വാ ഠപിതം, തം ദ്വിന്നമ്പി സേനാനം ഗതകാലേ ഗഹേതും വട്ടതി.

ഥൂപചീവരന്തി വമ്മികം പരിക്ഖിപിത്വാ ബലികമ്മം കതം. സമണചീവരന്തി ഭിക്ഖുസന്തകം. ആഭിസേകികന്തി രഞ്ഞോ അഭിസേകട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതചീവരം. ഇദ്ധിമയന്തി ഏഹിഭിക്ഖുചീവരം. പന്ഥികന്തി അന്തരാമഗ്ഗേ പതിതകം. യം പന സാമികാനം സതിസമ്മോസേന പതിതം, തം ഥോകം രക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. വാതാഹടന്തി വാതേന പഹരിത്വാ ദൂരേ പാതിതം, തം പന സാമികേ അപസ്സന്തേന ഗഹേതും വട്ടതി. ദേവദത്തിയന്തി അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ വിയ ദേവതാഹി ദിന്നകം. സാമുദ്ദിയന്തി സമുദ്ദവീചീഹി ഥലേ ഉസ്സാരിതം.

യം പന സങ്ഘസ്സ ദേമാതി ദിന്നം, ചോളകഭിക്ഖായ വാ ചരമാനേഹി ലദ്ധം, ന തം പംസുകൂലം. ഭിക്ഖുദത്തിയേപി യം വസ്സഗ്ഗേന ഗാഹേത്വാ വാ ദീയതി, സേനാസനചീവരം വാ ഹോതി, ന തം പംസുകൂലം. നോ ഗാഹാപേത്വാ ദിന്നമേവ പംസുകൂലം. തത്രപി യം ദായകേഹി ഭിക്ഖുസ്സ പാദമൂലേ നിക്ഖിത്തം, തേന പന ഭിക്ഖുനാ പംസുകൂലികസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ദിന്നം, തം ഏകതോസുദ്ധികം നാമ. യം ഭിക്ഖുനോ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ദിന്നം, തേന പന പാദമൂലേ ഠപിതം, തമ്പി ഏകതോസുദ്ധികം. യം ഭിക്ഖുനോപി പാദമൂലേ ഠപിതം, തേനാപി തഥേവ ദിന്നം, തം ഉഭതോസുദ്ധികം. യം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ലദ്ധം, ഹത്ഥേയേവ ഠപിതം, തം അനുക്കട്ഠചീവരം നാമ. ഇതി ഇമം പംസുകൂലഭേദം ഞത്വാ പംസുകൂലികേന ചീവരം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഇദമേത്ഥ വിധാനം.

അയം പന പഭേദോ, തയോ പംസുകൂലികാ ഉക്കട്ഠോ മജ്ഝിമോ മുദൂതി. തത്ഥ സോസാനികംയേവ ഗണ്ഹന്തോ ഉക്കട്ഠോ ഹോതി. പബ്ബജിതാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി ഠപിതകം ഗണ്ഹന്തോ മജ്ഝിമോ. പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ദിന്നകം ഗണ്ഹന്തോ മുദൂതി.

തേസു യസ്സ കസ്സചി അത്തനോ രുചിയാ ഗിഹിദിന്നകം സാദിതക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, ‘‘പംസുകൂലചീവരം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തി (മഹാവ. ൧൨൮) വചനതോ നിസ്സയാനുരൂപപടിപത്തിസബ്ഭാവോ, പഠമേ അരിയവംസേ പതിട്ഠാനം, ആരക്ഖദുക്ഖാഭാവോ, അപരായത്തവുത്തിതാ, ചോരഭയേന അഭയതാ, പരിഭോഗതണ്ഹായ അഭാവോ, സമണസാരുപ്പപരിക്ഖാരതാ, ‘‘അപ്പാനി ചേവ സുലഭാനി ച താനി ച അനവജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൭; ഇതിവു. ൧൦൧) ഭഗവതാ സംവണ്ണിതപച്ചയതാ, പാസാദികതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം ഫലനിപ്ഫത്തി, സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുബ്രൂഹനം, പച്ഛിമായ ജനതായ ദിട്ഠാനുഗതിആപാദനന്തി.

മാരസേനവിഘാതായ, പംസുകൂലധരോ യതി;

സന്നദ്ധകവചോ യുദ്ധേ, ഖത്തിയോ വിയ സോഭതി.

പഹായ കാസികാദീനി, വരവത്ഥാനി ധാരിതം;

യം ലോകഗരുനാ കോ തം, പംസുകൂലം ന ധാരയേ.

തസ്മാ ഹി അത്തനോ ഭിക്ഖു, പടിഞ്ഞം സമനുസ്സരം;

യോഗാചാരാനുകൂലമ്ഹി, പംസുകൂലേ രതോ സിയാതി.

അയം താവ പംസുകൂലികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൨. തേചീവരികങ്ഗകഥാ

൨൫. തദനന്തരം പന തേചീവരികങ്ഗം ‘‘ചതുത്ഥകചീവരം പടിക്ഖിപാമി, തേചീവരികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന തേചീവരികേന ചീവരദുസ്സം ലഭിത്വാ യാവ അഫാസുകഭാവേന കാതും വാ ന സക്കോതി, വിചാരകം വാ ന ലഭതി, സൂചിആദീസു വാസ്സ കിഞ്ചി ന സമ്പജ്ജതി, താവ നിക്ഖിപിതബ്ബം. നിക്ഖിത്തപച്ചയാ ദോസോ നത്ഥി. രജിതകാലതോ പന പട്ഠായ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ധുതങ്ഗചോരോ നാമ ഹോതി. ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠേന രജനകാലേ പഠമം അന്തരവാസകം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ രജിത്വാ തം നിവാസേത്വാ ഇതരം രജിതബ്ബം. തം പാരുപിത്വാ സങ്ഘാടി രജിതബ്ബാ. സങ്ഘാടിം പന നിവാസേതും ന വട്ടതി. ഇദമസ്സ ഗാമന്തസേനാസനേ വത്തം. ആരഞ്ഞകേ പന ദ്വേ ഏകതോ ധോവിത്വാ രജിതും വട്ടതി. യഥാ പന കഞ്ചി ദിസ്വാ സക്കോതി കാസാവം ആകഡ്ഢിത്വാ ഉപരികാതും, ഏവം ആസന്നേ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. മജ്ഝിമസ്സ രജനസാലായം രജനകാസാവം നാമ ഹോതി, തം നിവാസേത്വാ വാ പാരുപിത്വാ വാ രജനകമ്മം കാതും വട്ടതി. മുദുകസ്സ സഭാഗഭിക്ഖൂനം ചീവരാനി നിവാസേത്വാ വാ പാരുപിത്വാ വാ രജനകമ്മം കാതും വട്ടതി. തത്രട്ഠകപച്ചത്ഥരണമ്പി തസ്സ വട്ടതി. പരിഹരിതും പന ന വട്ടതി. സഭാഗഭിക്ഖൂനം ചീവരമ്പി അന്തരന്തരാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ധുതങ്ഗതേചീവരികസ്സ പന ചതുത്ഥം വത്തമാനം അംസകാസാവമേവ വട്ടതി. തഞ്ച ഖോ വിത്ഥാരതോ വിദത്ഥി, ദീഘതോ തിഹത്ഥമേവ വട്ടതി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി ചതുത്ഥകചീവരം സാദിതക്ഖണേയേവ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, തേചീവരികോ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന. തേനസ്സ പക്ഖിനോ വിയ സമാദായേവ ഗമനം, അപ്പസമാരമ്ഭതാ, വത്ഥസന്നിധിപരിവജ്ജനം, സല്ലഹുകവുത്തിതാ, അതിരേകചീവരലോലുപ്പപ്പഹാനം, കപ്പിയേ മത്തകാരിതായ സല്ലേഖവുത്തിതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം ഫലനിപ്ഫത്തീതി ഏവമാദയോ ഗുണാ സമ്പജ്ജന്തീതി.

അതിരേകവത്ഥതണ്ഹം, പഹായ സന്നിധിവിവജ്ജിതോ ധീരോ;

സന്തോസസുഖരസഞ്ഞൂ, തിചീവരധരോ ഭവതി യോഗീ.

തസ്മാ സപത്തചരണോ, പക്ഖീവ സചീവരോവ യോഗിവരോ;

സുഖമനുവിചരിതുകാമോ, ചീവരനിയമേ രതിം കയിരാതി.

അയം തേചീവരികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൩. പിണ്ഡപാതികങ്ഗകഥാ

൨൬. പിണ്ഡപാതികങ്ഗമ്പി ‘‘അതിരേകലാഭം പടിക്ഖിപാമി, പിണ്ഡപാതികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന പിണ്ഡപാതികേന ‘‘സങ്ഘഭത്തം, ഉദ്ദേസഭത്തം, നിമന്തനഭത്തം, സലാകഭത്തം, പക്ഖികം, ഉപോസഥികം, പാടിപദികം, ആഗന്തുകഭത്തം, ഗമികഭത്തം, ഗിലാനഭത്തം, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം, വിഹാരഭത്തം, ധുരഭത്തം, വാരകഭത്ത’’ന്തി ഏതാനി ചുദ്ദസ ഭത്താനി ന സാദിതബ്ബാനി. സചേ പന ‘‘സങ്ഘഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ നയേന അവത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ സങ്ഘോ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാതു, തുമ്ഹേപി ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ദിന്നാനി ഹോന്തി, താനി സാദിതും വട്ടന്തി. സങ്ഘതോ നിരാമിസസലാകാപി വിഹാരേ പക്കഭത്തമ്പി വട്ടതിയേവാതി ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠോ പുരതോപി പച്ഛതോപി ആഹടഭിക്ഖം ഗണ്ഹതി, പത്തദ്വാരേ ഠത്വാ പത്തം ഗണ്ഹന്താനമ്പി ദേതി, പടിക്കമനം ആഹരിത്വാ ദിന്നഭിക്ഖമ്പി ഗണ്ഹതി, തം ദിവസം പന നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ന ഗണ്ഹതി. മജ്ഝിമോ തം ദിവസം നിസീദിത്വാപി ഗണ്ഹതി, സ്വാതനായ പന നാധിവാസേതി. മുദുകോസ്വാതനായപി പുനദിവസായപി ഭിക്ഖം അധിവാസേതി. തേ ഉഭോപി സേരിവിഹാരസുഖം ന ലഭന്തി, ഉക്കട്ഠോവ ലഭതി. ഏകസ്മിം കിര ഗാമേ അരിയവംസോ ഹോതി, ഉക്കട്ഠോ ഇതരേ ആഹ – ‘‘ആയാമാവുസോ, ധമ്മസവനായാ’’തി. തേസു ഏകോ ഏകേനമ്ഹി, ഭന്തേ, മനുസ്സേന നിസീദാപിതോതി ആഹ. അപരോ മയാ, ഭന്തേ, സ്വാതനായ ഏകസ്സ ഭിക്ഖാ അധിവാസിതാതി. ഏവം തേ ഉഭോ പരിഹീനാ. ഇതരോ പാതോവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഗന്ത്വാ ധമ്മരസം പടിസംവേദേസി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി സങ്ഘഭത്താദിഅതിരേകലാഭം സാദിതക്ഖണേവ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, ‘‘പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാ’’തി (അ. നി. ൪.൨൭; ഇതിവു. ൧൦൧) വചനതോ നിസ്സയാനുരൂപപടിപത്തിസബ്ഭാവോ, ദുതിയേ അരിയവംസേ പതിട്ഠാനം, അപരായത്തവുത്തിതാ, ‘‘അപ്പാനി ചേവ സുലഭാനി ച താനി ച അനവജ്ജാനീ’’തി ഭഗവതാ സംവണ്ണിതപച്ചയതാ, കോസജ്ജനിമ്മദ്ദനതാ, പരിസുദ്ധാജീവതാ, സേഖിയപടിപത്തിപൂരണം, അപരപോസിതാ, പരാനുഗ്ഗഹകിരിയാ, മാനപ്പഹാനം, രസതണ്ഹാനിവാരണം, ഗണഭോജനപരമ്പരഭോജനചാരിത്തസിക്ഖാപദേഹി അനാപത്തിതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാ, സമ്മാപടിപത്തിബ്രൂഹനം, പച്ഛിമജനതാനുകമ്പനന്തി.

പിണ്ഡിയാലോപസന്തുട്ഠോ, അപരായത്തജീവികോ;

പഹീനാഹാരലോലുപ്പോ, ഹോതി ചാതുദ്ദിസോ യതി.

വിനോദയതി കോസജ്ജം, ആജീവസ്സ വിസുജ്ഝതി;

തസ്മാ ഹി നാതിമഞ്ഞേയ്യ, ഭിക്ഖാചരിയായ സുമേധസോ.

ഏവരൂപസ്സ ഹി –

‘‘പിണ്ഡപാതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ,

അത്തഭരസ്സ അനഞ്ഞപോസിനോ;

ദേവാപി പിഹയന്തി താദിനോ,

നോ ചേ ലാഭസിലോകനിസ്സിതോ’’തി.

അയം പിണ്ഡപാതികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൪. സപദാനചാരികങ്ഗകഥാ

൨൭. സപദാനചാരികങ്ഗമ്പി ‘‘ലോലുപ്പചാരം പടിക്ഖിപാമി, സപദാനചാരികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന സപദാനചാരികേന ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ പരിസ്സയാഭാവോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. യസ്സാ രച്ഛായ വാ ഗാമേ വാ പരിസ്സയോ ഹോതി, തം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ചരിതും വട്ടതി. യസ്മിം ഘരദ്വാരേ വാ രച്ഛായ വാ ഗാമേ വാ കിഞ്ചി ന ലഭതി, അഗാമസഞ്ഞം കത്വാ ഗന്തബ്ബം. യത്ഥ കിഞ്ചി ലഭതി, തം പഹായ ഗന്തും ന വട്ടതി. ഇമിനാ ച ഭിക്ഖുനാ കാലതരം പവിസിതബ്ബം, ഏവഞ്ഹി അഫാസുകട്ഠാനം പഹായ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും സക്ഖിസ്സതി. സചേ പനസ്സ വിഹാരേ ദാനം ദേന്താ അന്തരാമഗ്ഗേ വാ ആഗച്ഛന്താ മനുസ്സാ പത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദേന്തി വട്ടതി. ഇമിനാ ച മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേനാപി ഭിക്ഖാചാരവേലായം സമ്പത്തഗാമം അനതിക്കമിത്വാ ചരിതബ്ബമേവ. തത്ഥ അലഭിത്വാ വാ ഥോകം ലഭിത്വാ വാ ഗാമപടിപാടിയാ ചരിതബ്ബന്തി ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠോ പുരതോ ആഹടഭിക്ഖമ്പി പച്ഛതോ ആഹടഭിക്ഖമ്പി പടിക്കമനം ആഹരിത്വാ ദിയ്യമാനമ്പി ന ഗണ്ഹതി, പത്തദ്വാരേ പന പത്തം വിസ്സജ്ജേതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി ധുതങ്ഗേ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദിസോ നാമ നത്ഥി. തസ്സപി പത്തവിസ്സട്ഠട്ഠാനമേവ പഞ്ഞായതി. മജ്ഝിമോ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ആഹടമ്പി പടിക്കമനം ആഹടമ്പി ഗണ്ഹതി, പത്തദ്വാരേപി പത്തം വിസ്സജ്ജേതി, ന പന ഭിക്ഖം ആഗമയമാനോ നിസീദതി. ഏവം സോ ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികസ്സ അനുലോമേതി. മുദുകോ തം ദിവസം നിസീദിത്വാ ആഗമേതി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി ലോലുപ്പചാരേ ഉപ്പന്നമത്തേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, കുലേസു നിച്ചനവകതാ, ചന്ദൂപമതാ, കുലമച്ഛേരപ്പഹാനം, സമാനുകമ്പിതാ, കുലൂപകാദീനവാഭാവോ, അവ്ഹാനാനഭിനന്ദനാ, അഭിഹാരേന അനത്ഥികതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാതി.

ചന്ദൂപമോ നിച്ചനവോ കുലേസു,

അമച്ഛരീ സബ്ബസമാനുകമ്പോ;

കുലൂപകാദീനവവിപ്പമുത്തോ,

ഹോതീധ ഭിക്ഖു സപദാനചാരീ.

ലോലുപ്പചാരഞ്ച പഹായ തസ്മാ,

ഓക്ഖിത്തചക്ഖു യുഗമത്തദസ്സീ;

ആകങ്ഖമാനോ ഭുവി സേരിചാരം,

ചരേയ്യ ധീരോ സപദാനചാരന്തി.

അയം സപദാനചാരികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൫. ഏകാസനികങ്ഗകഥാ

൨൮. ഏകാസനികങ്ഗമ്പി ‘‘നാനാസനഭോജനം പടിക്ഖിപാമി, ഏകാസനികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന ഏകാസനികേന ആസനസാലായം നിസീദന്തേന ഥേരാസനേ അനിസീദിത്വാ ‘‘ഇദം മയ്ഹം പാപുണിസ്സതീ’’തി പതിരൂപം ആസനം സല്ലക്ഖേത്വാ നിസീദിതബ്ബം. സചസ്സ വിപ്പകതേ ഭോജനേ ആചരിയോ വാ ഉപജ്ഝായോ വാ ആഗച്ഛതി, ഉട്ഠായ വത്തം കാതും വട്ടതി. തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘ആസനം വാ രക്ഖേയ്യ ഭോജനം വാ, അയഞ്ച വിപ്പകതഭോജനോ, തസ്മാ വത്തം കരോതു, ഭോജനം പന മാ ഭുഞ്ജതൂ’’തി. ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠോ അപ്പം വാ ഹോതു ബഹു വാ, യമ്ഹി ഭോജനേ ഹത്ഥം ഓതാരേതി, തതോ അഞ്ഞം ഗണ്ഹിതും ന ലഭതി. സചേപി മനുസ്സാ ‘‘ഥേരേന ന കിഞ്ചി ഭുത്ത’’ന്തി സപ്പിആദീനി ആഹരന്തി, ഭേസജ്ജത്ഥമേവ വട്ടന്തി, ന ആഹാരത്ഥം. മജ്ഝിമോ യാവ പത്തേ ഭത്തം ന ഖീയതി, താവ അഞ്ഞം ഗണ്ഹിതും ലഭതി. അയഞ്ഹി ഭോജനപരിയന്തികോ നാമ ഹോതി. മുദുകോ യാവ ആസനാ ന വുട്ഠാതി താവ ഭുഞ്ജിതും ലഭതി. സോ ഹി ഉദകപരിയന്തികോ വാ ഹോതി യാവ പത്തധോവനം ന ഗണ്ഹാതി താവ ഭുഞ്ജനതോ, ആസനപരിയന്തികോ വാ യാവ ന വുട്ഠാതി താവ ഭുഞ്ജനതോ.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി നാനാസനഭോജനം ഭുത്തക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, അപ്പാബാധതാ, അപ്പാതങ്കതാ, ലഹുട്ഠാനം, ബലം, ഫാസുവിഹാരോ, അനതിരിത്തപച്ചയാ അനാപത്തി, രസതണ്ഹാവിനോദനം അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാതി.

ഏകാസനഭോജനേ രതം,

ന യതിം ഭോജനപച്ചയാ രുജാ;

വിസഹന്തി രസേ അലോലുപോ,

പരിഹാപേതി ന കമ്മമത്തനോ.

ഇതി ഫാസുവിഹാരകാരണേ,

സുചിസല്ലേഖരതൂപസേവിതേ;

ജനയേഥ വിസുദ്ധമാനസോ,

രതിമേകാസനഭോജനേ യതീതി.

അയം ഏകാസനികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൬. പത്തപിണ്ഡികങ്ഗകഥാ

൨൯. പത്തപിണ്ഡികങ്ഗമ്പി ‘‘ദുതിയകഭാജനം പടിക്ഖിപാമി, പത്തപിണ്ഡികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന പത്തപിണ്ഡികേന യാഗുപാനകാലേ ഭാജനേ ഠപേത്വാ ബ്യഞ്ജനേ ലദ്ധേ ബ്യഞ്ജനം വാ പഠമം ഖാദിതബ്ബം, യാഗു വാ പാതബ്ബാ. സചേ പന യാഗുയം പക്ഖിപതി, പൂതിമച്ഛകാദിമ്ഹി ബ്യഞ്ജനേ പക്ഖിത്തേ യാഗു പടികൂലാ ഹോതി, അപ്പടികൂലമേവ ച കത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. തസ്മാ തഥാരൂപം ബ്യഞ്ജനം സന്ധായ ഇദം വുത്തം. യം പന മധുസക്കരാദികം അപ്പടികൂലം ഹോതി, തം പക്ഖിപിതബ്ബം. ഗണ്ഹന്തേന ച പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹിതബ്ബം. ആമകസാകം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഖാദിതും വട്ടതി. തഥാ പന അകത്വാ പത്തേയേവ പക്ഖിപിതബ്ബം. ദുതിയകഭാജനസ്സ പന പടിക്ഖിത്തത്താ അഞ്ഞം രുക്ഖപണ്ണമ്പി ന വട്ടതീതി ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠസ്സ അഞ്ഞത്ര ഉച്ഛുഖാദനകാലാ കചവരമ്പി ഛഡ്ഡേതും ന വട്ടതി. ഓദനപിണ്ഡമച്ഛമംസപൂവേപി ഭിന്ദിത്വാ ഖാദിതും ന വട്ടതി. മജ്ഝിമസ്സ ഏകേന ഹത്ഥേന ഭിന്ദിത്വാ ഖാദിതും വട്ടതി, ഹത്ഥയോഗീ നാമേസ. മുദുകോ പന പത്തയോഗീ നാമ ഹോതി, തസ്സ യം സക്കാ ഹോതി പത്തേ പക്ഖിപിതും, തം സബ്ബം ഹത്ഥേന വാ ദന്തേഹി വാ ഭിന്ദിത്വാ ഖാദിതും വട്ടതി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി ദുതിയകഭാജനം സാദിതക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, നാനാരസതണ്ഹാവിനോദനം. അത്രിച്ഛതായ പഹാനം, ആഹാരേ പയോജനമത്തദസ്സിതാ, ഥാലകാദിപരിഹരണഖേദാഭാവോ, അവിക്ഖിത്തഭോജിതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാതി.

നാനാഭാജനവിക്ഖേപം, ഹിത്വാ ഓക്ഖിത്തലോചനോ;

ഖണന്തോ വിയ മൂലാനി, രസതണ്ഹായ സുബ്ബതോ.

സരൂപം വിയ സന്തുട്ഠിം, ധാരയന്തോ സുമാനസോ;

പരിഭുഞ്ജേയ്യ ആഹാരം, കോ അഞ്ഞോ പത്തപിണ്ഡികോതി.

അയം പത്തപിണ്ഡികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൭. ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗകഥാ

൩൦. ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗമ്പി ‘‘അതിരിത്തഭോജനം പടിക്ഖിപാമി, ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന ഖലുപച്ഛാഭത്തികേന പവാരേത്വാ പുന ഭോജനം കപ്പിയം കാരേത്വാ ന ഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠോ യസ്മാ പഠമപിണ്ഡേ പവാരണാ നാമ നത്ഥി, തസ്മിം പന അജ്ഝോഹരിയമാനേ അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതോ ഹോതി, തസ്മാ ഏവം പവാരിതോ പഠമപിണ്ഡം അജ്ഝോഹരിത്വാ ദുതിയപിണ്ഡം ന ഭുഞ്ജതി. മജ്ഝിമോ യസ്മിം ഭോജനേ പവാരിതോ, തദേവ ഭുഞ്ജതി. മുദുകോ പന യാവ ആസനാ ന വുട്ഠാതി താവ ഭുഞ്ജതി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി പവാരിതാനം കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ഭുത്തക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, അനതിരിത്തഭോജനാപത്തിയാ ദൂരഭാവോ, ഓദരികത്താഭാവോ, നിരാമിസസന്നിധിതാ, പുന പരിയേസനായ അഭാവോ, അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാതി.

പരിയേസനായ ഖേദം, ന യാതി ന കരോതി സന്നിധിം ധീരോ;

ഓദരികത്തം പജഹതി, ഖലുപച്ഛാഭത്തികോ യോഗീ.

തസ്മാ സുഗതപസത്ഥം, സന്തോസഗുണാദിവുഡ്ഢിസഞ്ജനനം;

ദോസേ വിധുനിതുകാമോ, ഭജേയ്യ യോഗീ ധുതങ്ഗമിദന്തി.

അയം ഖലുപച്ഛാഭത്തികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൮. ആരഞ്ഞികങ്ഗകഥാ

൩൧. ആരഞ്ഞികങ്ഗമ്പി ‘‘ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപാമി, ആരഞ്ഞികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന ആരഞ്ഞികേന ഗാമന്തസേനാസനം പഹായ അരഞ്ഞേ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബം. തത്ഥ സദ്ധിം ഉപചാരേന ഗാമോയേവ ഗാമന്തസേനാസനം.

ഗാമോ നാമ യോ കോചി ഏകകുടികോ വാ അനേകകുടികോ വാ പരിക്ഖിത്തോ വാ അപരിക്ഖിത്തോ വാ സമനുസ്സോ വാ അമനുസ്സോ വാ അന്തമസോ അതിരേകചാതുമാസനിവിട്ഠോ യോ കോചി സത്ഥോപി.

ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ സചേ അനുരാധപുരസ്സേവ ദ്വേ ഇന്ദഖീലാ ഹോന്തി, അബ്ഭന്തരിമേ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ. തസ്സ ലക്ഖണം യഥാ തരുണമനുസ്സാ അത്തനോ ബലം ദസ്സേന്താ ബാഹം പസാരേത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപന്തി, ഏവം ഖിത്തസ്സ ലേഡ്ഡുസ്സ പതനട്ഠാനബ്ഭന്തരന്തി വിനയധരാ. സുത്തന്തികാ പന കാകനിവാരണനിയമേന ഖിത്തസ്സാതി വദന്തി. അപരിക്ഖിത്തഗാമേ യം സബ്ബപച്ചന്തിമസ്സ ഘരസ്സ ദ്വാരേ ഠിതോ മാതുഗാമോ ഭാജനേന ഉദകം ഛഡ്ഡേതി, തസ്സ പതനട്ഠാനം ഘരൂപചാരോ. തതോ വുത്തനയേന ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമോ, ദുതിയോ ഗാമൂപചാരോ.

അരഞ്ഞം പന വിനയപരിയായേ താവ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തം. അഭിധമ്മപരിയായേ ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ, സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം. ഇമസ്മിം പന സുത്തന്തികപരിയായേ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി ഇദം ലക്ഖണം. തം ആരോപിതേന ആചരിയധനുനാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലതോ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പഠമലേഡ്ഡുപാതതോ പട്ഠായ യാവ വിഹാരപരിക്ഖേപാ മിനിത്വാ വവത്ഥപേതബ്ബം.

സചേ പന വിഹാരോ അപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി, യം സബ്ബപഠമം സേനാസനം വാ ഭത്തസാലാ വാ ധുവസന്നിപാതട്ഠാനം വാ ബോധി വാ ചേതിയം വാ ദൂരേ ചേപി സേനാസനതോ ഹോതി, തം പരിച്ഛേദം കത്വാ മിനിതബ്ബന്തി വിനയട്ഠകഥാസു വുത്തം. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന വിഹാരസ്സപി ഗാമസ്സേവ ഉപചാരം നീഹരിത്വാ ഉഭിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തരാ മിനിതബ്ബന്തി വുത്തം. ഇദമേത്ഥ പമാണം.

സചേപി ആസന്നേ ഗാമോ ഹോതി, വിഹാരേ ഠിതേഹി മാനുസകാനം സദ്ദോ സുയ്യതി, പബ്ബതനദീആദീഹി പന അന്തരിതത്താ ന സക്കാ ഉജും ഗന്തും. യോ തസ്സ പകതിമഗ്ഗോ ഹോതി, സചേപി നാവായ സഞ്ചരിതബ്ബോ, തേന മഗ്ഗേന പഞ്ചധനുസതികം ഗഹേതബ്ബം. യോ പന ആസന്നഗാമസ്സ അങ്ഗസമ്പാദനത്ഥം തതോ തതോ മഗ്ഗം പിദഹതി, അയം ധുതങ്ഗചോരോ ഹോതി.

സചേ പന ആരഞ്ഞികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപജ്ഝായോ വാ ആചരിയോ വാ ഗിലാനോ ഹോതി, തേന അരഞ്ഞേ സപ്പായം അലഭന്തേന ഗാമന്തസേനാസനം നേത്വാ ഉപട്ഠാതബ്ബോ. കാലസ്സേവ പന നിക്ഖമിത്വാ അങ്ഗയുത്തട്ഠാനേ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബം. സചേ അരുണുട്ഠാനവേലായം തേസം ആബാധോ വഡ്ഢതി, തേസംയേവ കിച്ചം കാതബ്ബം. ന ധുതങ്ഗസുദ്ധികേന ഭവിതബ്ബന്തി ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠേന സബ്ബകാലം അരഞ്ഞേ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബം. മജ്ഝിമോ ചത്താരോ വസ്സികേ മാസേ ഗാമന്തേ വസിതും ലഭതി. മുദുകോ ഹേമന്തികേപി.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി യഥാ പരിച്ഛിന്നേ കാലേ അരഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ ഗാമന്തസേനാസനേ ധമ്മസ്സവനം സുണന്താനം അരുണേ ഉട്ഠിതേപി ധുതങ്ഗം ന ഭിജ്ജതി. സുത്വാ ഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ ഉട്ഠിതേപി ന ഭിജ്ജതി. സചേ പന ഉട്ഠിതേപി ധമ്മകഥികേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഗമിസ്സാമാതി നിദ്ദായന്താനം അരുണം ഉട്ഠഹതി, അത്തനോ വാ രുചിയാ ഗാമന്തസേനാസനേ അരുണം ഉട്ഠപേന്തി, ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതീതി അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, ആരഞ്ഞികോ ഭിക്ഖു അരഞ്ഞസഞ്ഞം മനസികരോന്തോ ഭബ്ബോ അലദ്ധം വാ സമാധിം പടിലദ്ധും ലദ്ധം വാ രക്ഖിതും, സത്ഥാപിസ്സ അത്തമനോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘തേനാഹം, നാഗിത, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തമനോ ഹോമി അരഞ്ഞവിഹാരേനാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൨; ൮.൮൬). പന്തസേനാസനവാസിനോ ചസ്സ അസപ്പായരൂപാദയോ ചിത്തം ന വിക്ഖിപന്തി, വിഗതസന്താസോ ഹോതി, ജീവിതനികന്തിം ജഹതി, പവിവേകസുഖരസം അസ്സാദേതി, പംസുകൂലികാദിഭാവോപി ചസ്സ പതിരൂപോ ഹോതീതി.

പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ, പന്തസേനാസനേ രതോ;

ആരാധയന്തോ നാഥസ്സ, വനവാസേന മാനസം.

ഏകോ അരഞ്ഞേ നിവസം, യം സുഖം ലഭതേ യതി;

രസം തസ്സ ന വിന്ദന്തി, അപി ദേവാ സഇന്ദകാ.

പംസുകൂലഞ്ച ഏസോവ, കവചം വിയ ധാരയം;

അരഞ്ഞസങ്ഗാമഗതോ, അവസേസധുതായുധോ.

സമത്ഥോ നചിരസ്സേവ, ജേതും മാരം സവാഹിനിം;

തസ്മാ അരഞ്ഞവാസമ്ഹി, രതിം കയിരാഥ പണ്ഡിതോതി.

അയം ആരഞ്ഞികങ്ഗേ സമാദാനവിധാനപ്പഭേദഭേദാനിസംസവണ്ണനാ.

൯. രുക്ഖമൂലികങ്ഗകഥാ

൩൨. രുക്ഖമൂലികങ്ഗമ്പി ‘‘ഛന്നം പടിക്ഖിപാമി, രുക്ഖമൂലികങ്ഗം സമാദിയാമീ’’തി ഇമേസം അഞ്ഞതരവചനേന സമാദിന്നം ഹോതി.

തേന പന രുക്ഖമൂലികേന സീമന്തരികരുക്ഖം, ചേതിയരുക്ഖം, നിയ്യാസരുക്ഖം, ഫലരുക്ഖം, വഗ്ഗുലിരുക്ഖം, സുസിരരുക്ഖം, വിഹാരമജ്ഝേ ഠിതരുക്ഖന്തി ഇമേ രുക്ഖേ വിവജ്ജേത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ ഠിതരുക്ഖോ ഗഹേതബ്ബോതി ഇദമസ്സ വിധാനം.

പഭേദതോ പന അയമ്പി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഉക്കട്ഠോ യഥാരുചിതം രുക്ഖം ഗഹേത്വാ പടിജഗ്ഗാപേതും ന ലഭതി. പാദേന പണ്ണസടം അപനേത്വാ വസിതബ്ബം. മജ്ഝിമോ തം ഠാനം സമ്പത്തേഹിയേവ പടിജഗ്ഗാപേതും ലഭതി. മുദുകേന ആരാമികസമണുദ്ദേസേ പക്കോസിത്വാ സോധാപേത്വാ സമം കാരാപേത്വാ വാലുകം ഓകിരാപേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപം കാരാപേത്വാ ദ്വാരം യോജാപേത്വാ വസിതബ്ബം. മഹദിവസേ പന രുക്ഖമൂലികേന തത്ഥ അനിസീദിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം.

ഇമേസം പന തിണ്ണമ്പി ഛന്നേ വാസം കപ്പിതക്ഖണേ ധുതങ്ഗം ഭിജ്ജതി. ജാനിത്വാ ഛന്നേ അരുണം ഉട്ഠാപിതമത്തേതി അങ്ഗുത്തരഭാണകാ. അയമേത്ഥ ഭേദോ.

അയം പനാനിസംസോ, രുക്ഖമൂലസേനാസനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജാതി (മഹാവ. ൧൨൮) വചനതോ നിസ്സയാനുരൂപപടിപത്തിസബ്ഭാവോ, അപ്പാനി ചേവ സുലഭാനി ച താനി ച അനവജ്ജാനീതി (അ. നി. ൪.൨൭; ഇതിവു. ൧൦൧) ഭഗവതാ സംവണ്ണിതപച്ചയതാ, അഭിണ്ഹം തരുപണ്ണവികാരദസ്സനേന അനിച്ചസഞ്ഞാസമുട്ഠാപനതാ, സേനാസനമച്ഛേരകമ്മാരാമതാനം അഭാവോ, ദേവതാഹി സഹവാസിതാ, അപ്പിച്ഛതാദീനം അനുലോമവുത്തിതാതി.

വണ്ണിതോ ബുദ്ധസേട്ഠേന, നിസ്സയോതി ച ഭാസിതോ;

നിവാസോ പവിവിത്തസ്സ, രുക്ഖമൂലസമോ കുതോ.

ആവാസമച്ഛേരഹരേ, ദേവതാ പരിപാലിതേ;

പവിവിത്തേ വസന്തോ ഹി, രുക്ഖമൂലമ്ഹി സുബ്ബതോ.

അഭിരത്താനി നീലാനി, പണ്ഡൂനി പതിതാനി ച;

പസ്സന്തോ തരുപണ്ണാനി, നിച്ചസഞ്ഞം പനൂദതി.