൧൯. കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

പച്ചയപരിഗ്ഗഹകഥാ

൬൭൮. ഏതസ്സേവ പന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹണേന തീസു അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ ഠിതം ഞാണം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി നാമ.

തം സമ്പാദേതുകാമോ ഭിക്ഖു യഥാ നാമ കുസലോ ഭിസക്കോ രോഗം ദിസ്വാ തസ്സ സമുട്ഠാനം പരിയേസതി. യഥാ വാ പന അനുകമ്പകോ പുരിസോ ദഹരം കുമാരം മന്ദം ഉത്താനസേയ്യകം രഥികായ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അയം പുത്തകോ’’തി തസ്സ മാതാപിതരോ ആവജ്ജതി, ഏവമേവ തസ്സ നാമരൂപസ്സ ഹേതുപച്ചയപരിയേസനം ആപജ്ജതി.

സോ ആദിതോവ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘‘ന താവിധം നാമരൂപം അഹേതുകം, സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ സബ്ബേസഞ്ച ഏകസദിസഭാവാപത്തിതോ, ന ഇസ്സരാദിഹേതുകം, നാമരൂപതോ ഉദ്ധം ഇസ്സരാദീനം അഭാവതോ. യേപി നാമരൂപമത്തമേവ ഇസ്സരാദയോതി വദന്തി, തേസം ഇസ്സരാദിസങ്ഖാതനാമരൂപസ്സ അഹേതുകഭാവപ്പത്തിതോ. തസ്മാ ഭവിതബ്ബമസ്സ ഹേതുപച്ചയേഹി, കേ നു ഖോ തേ’’തി.

൬൭൯. സോ ഏവം നാമരൂപസ്സ ഹേതുപച്ചയേ ആവജ്ജേത്വാ ഇമസ്സ താവ രൂപകായസ്സ ഏവം ഹേതുപച്ചയേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘‘അയം കായോ നിബ്ബത്തമാനോ നേവ ഉപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകസോഗന്ധികാദീനം അബ്ഭന്തരേ നിബ്ബത്തതി, ന മണിമുത്താഹാരാദീനം, അഥ ഖോ ആമാസയപക്കാസയാനം അന്തരേ ഉദരപടലം പച്ഛതോ പിട്ഠികണ്ടകം പുരതോ കത്വാ അന്തഅന്തഗുണപരിവാരിതോ സയമ്പി ദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലോ ദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലേ പരമസമ്ബാധേ ഓകാസേ പൂതിമച്ഛപൂതികുമ്മാസഓളിഗല്ലചന്ദനികാദീസു കിമിവ നിബ്ബത്തതി. തസ്സേവം നിബ്ബത്തമാനസ്സ ‘അവിജ്ജാ തണ്ഹാ ഉപാദാനം കമ്മ’ന്തി ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ നിബ്ബത്തകത്താ ഹേതു, ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭകത്താ പച്ചയോതി പഞ്ച ധമ്മാ ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി. തേസുപി അവിജ്ജാദയോ തയോ ഇമസ്സ കായസ്സ മാതാ വിയ ദാരകസ്സ ഉപനിസ്സയാ ഹോന്തി. കമ്മം പിതാ വിയ പുത്തസ്സ ജനകം. ആഹാരോ ധാതി വിയ ദാരകസ്സ സന്ധാരകോ’’തി. ഏവം രൂപകായസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കത്വാ, പുന ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൪൩) നയേന നാമകായസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി.

സോ ഏവം പച്ചയതോ നാമരൂപസ്സ പവത്തിം ദിസ്വാ യഥാ ഇദം ഏതരഹി, ഏവം അതീതേപി അദ്ധാനേ പച്ചയതോ പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി പച്ചയതോ പവത്തിസ്സതീതി സമനുപസ്സതി.

൬൮൦. തസ്സേവം സമനുപസ്സതോ യാ സാ പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ അഹോസിം അതീതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) പഞ്ചവിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ, യാപി അപരന്തം ആരബ്ഭ ‘‘ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാനം, ന നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കഥം നു ഖോ ഭവിസ്സാമി അനാഗതമദ്ധാനം, കിം ഹുത്വാ കിം ഭവിസ്സാമി നു ഖോ അഹം അനാഗതമദ്ധാന’’ന്തി പഞ്ചവിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ, യാപി പച്ചുപ്പന്നം ആരബ്ഭ ‘‘ഏതരഹി വാ പന പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഹോതി – അഹം നു ഖോസ്മി, നോ നു ഖോസ്മി, കിം നു ഖോസ്മി, കഥം നു ഖോസ്മി, അയം നു ഖോ സത്തോ കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൮) ഛബ്ബിധാ വിചികിച്ഛാ വുത്താ, സാ സബ്ബാപി പഹീയതി.

൬൮൧. അപരോ സാധാരണാസാധാരണവസേന ദുവിധം നാമസ്സ പച്ചയം പസ്സതി, കമ്മാദിവസേന ചതുബ്ബിധം രൂപസ്സ. ദുവിധോ ഹി നാമസ്സ പച്ചയോ സാധാരണോ അസാധാരണോ ച. തത്ഥ ചക്ഖാദീനി ഛ ദ്വാരാനി, രൂപാദീനി ഛ ആരമ്മണാനി നാമസ്സ സാധാരണോ പച്ചയോ, കുസലാദിഭേദതോ സബ്ബപ്പകാരസ്സാപി തതോ പവത്തിതോ. മനസികാരാദികോ അസാധാരണോ. യോനിസോ മനസികാരസദ്ധമ്മസ്സവനാദികോ ഹി കുസലസ്സേവ ഹോതി, വിപരീതോ അകുസലസ്സ, കമ്മാദികോ വിപാകസ്സ, ഭവങ്ഗാദികോ കിരിയസ്സാതി.

രൂപസ്സ പന കമ്മം ചിത്തം ഉതു ആഹാരോതി അയം കമ്മാദികോ ചതുബ്ബിധോ പച്ചയോ. തത്ഥ കമ്മം അതീതമേവ കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ചിത്തം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനം. ഉതുആഹാരാ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ഠിതിക്ഖണേ പച്ചയാ ഹോന്തീതി. ഏവമേവേകോ നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി.

സോ ഏവം പച്ചയതോ നാമരൂപസ്സ പവത്തിം ദിസ്വാ യഥാ ഇദം ഏതരഹി, ഏവം അതീതേപി അദ്ധാനേ പച്ചയതോ പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി പച്ചയതോ പവത്തിസ്സതീതി സമനുപസ്സതി. തസ്സേവം സമനുപസ്സതോ വുത്തനയേനേവ തീസുപി അദ്ധാസു വിചികിച്ഛാ പഹീയതി.

൬൮൨. അപരോ തേസംയേവ നാമരൂപസങ്ഖാതാനം സങ്ഖാരാനം ജരാപത്തിം ജിണ്ണാനഞ്ച ഭങ്ഗം ദിസ്വാ ഇദം സങ്ഖാരാനം ജരാമരണം നാമ ജാതിയാ സതി ഹോതി, ജാതി ഭവേ സതി, ഭവോ ഉപാദാനേ സതി, ഉപാദാനം തണ്ഹായ സതി, തണ്ഹാ വേദനായ സതി, വേദനാ ഫസ്സേ സതി, ഫസ്സോ സളായതനേ സതി, സളായതനം നാമരൂപേ സതി, നാമരൂപം വിഞ്ഞാണേ സതി, വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരേസു സതി, സങ്ഖാരാ അവിജ്ജായ സതീതി ഏവം പടിലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി. അഥസ്സ വുത്തനയേനേവ വിചികിച്ഛാ പഹീയതി.

൬൮൩. അപരോ ‘‘ഇതി ഖോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൨.൨) പുബ്ബേ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതഅനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേനേവ നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി. അഥസ്സ വുത്തനയേനേവ കങ്ഖാ പഹീയതി.

൬൮൪. അപരോ ‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പുരിമകമ്മഭവസ്മിം ഇധ പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ, ഇധ പടിസന്ധി വിഞ്ഞാണം, ഓക്കന്തി നാമരൂപം, പസാദോ ആയതനം, ഫുട്ഠോ ഫസ്സോ, വേദയിതം വേദനാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഇധൂപപത്തിഭവസ്മിം പുരേകതസ്സ കമ്മസ്സ പച്ചയാ. ഇധ പരിപക്കത്താ ആയതനാനം മോഹോ അവിജ്ജാ…പേ… ചേതനാ ഭവോതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഇധ കമ്മഭവസ്മിം ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൭) ഏവം കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി.

൬൮൫. തത്ഥ ചതുബ്ബിധം കമ്മം – ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, ഉപപജ്ജവേദനീയം, അപരാപരിയവേദനീയം, അഹോസികമ്മന്തി. തേസു ഏകജവനവീഥിയം സത്തസു ചിത്തേസു കുസലാ വാ അകുസലാ വാ പഠമജവനചേതനാ ദിട്ഠിധമ്മവേദനീയകമ്മം നാമ. തം ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. തഥാ അസക്കോന്തം പന ‘‘അഹോസികമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ, ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, നത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഇമസ്സ തികസ്സ വസേന അഹോസികമ്മം നാമ ഹോതി. അത്ഥസാധികാ പന സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. തഥാ അസക്കോന്തം വുത്തനയേനേവ അഹോസികമ്മം നാമ ഹോതി. ഉഭിന്നം അന്തരേ പഞ്ച ജവനചേതനാ അപരാപരിയവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനാഗതേ യദാ ഓകാസം ലഭതി, തദാ വിപാകം ദേതി. സതി സംസാരപ്പവത്തിയാ അഹോസികമ്മം നാമ ന ഹോതി.

൬൮൬. അപരമ്പി ചതുബ്ബിധം കമ്മം – യം ഗരുകം, യം ബഹുലം, യദാസന്നം, കടത്താ വാ പന കമ്മന്തി. തത്ഥ കുസലം വാ ഹോതു അകുസലം വാ, ഗരുകാഗരുകേസു യം ഗരുകം മാതുഘാതാദികമ്മം വാ മഹഗ്ഗതകമ്മം വാ, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി. തഥാ ബഹുലാബഹുലേസുപി യം ബഹുലം ഹോതി സുസീല്യം വാ ദുസ്സീല്യം വാ, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി. യദാസന്നം നാമ മരണകാലേ അനുസ്സരിതകമ്മം. യഞ്ഹി ആസന്നമരണോ അനുസ്സരിതും സക്കോതി, തേനേവ ഉപപജ്ജതി. ഏതേഹി പന തീഹി മുത്തം പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനം കടത്താ വാ പന കമ്മം നാമ ഹോതി, തേസം അഭാവേ തം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി.

൬൮൭. അപരമ്പി ചതുബ്ബിധം കമ്മം – ജനകം, ഉപത്ഥമ്ഭകം, ഉപപീളകം, ഉപഘാതകന്തി. തത്ഥ ജനകം നാമ കുസലമ്പി ഹോതി അകുസലമ്പി. തം പടിസന്ധിയമ്പി പവത്തേപി രൂപാരൂപവിപാകക്ഖന്ധേ ജനേതി. ഉപത്ഥമ്ഭകം പന വിപാകം ജനേതും ന സക്കോതി, അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജമാനകസുഖദുക്ഖം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അദ്ധാനം പവത്തേതി. ഉപപീളകം അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജമാനകസുഖദുക്ഖം പീളേതി ബാധതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതി. ഉപഘാതകം പന സയം കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമാനം അഞ്ഞം ദുബ്ബലകമ്മം ഘാതേത്വാ തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി. ഏവം പന കമ്മേന കതേ ഓകാസേ തം വിപാകം ഉപ്പന്നം നാമ വുച്ചതി.

ഇതി ഇമേസം ദ്വാദസന്നം കമ്മാനം കമ്മന്തരഞ്ചേവ വിപാകന്തരഞ്ച ബുദ്ധാനം കമ്മവിപാകഞാണസ്സേവ യാഥാവസരസതോ പാകടം ഹോതി, അസാധാരണം സാവകേഹി. വിപസ്സകേന പന കമ്മന്തരഞ്ച വിപാകന്തരഞ്ച ഏകദേസതോ ജാനിതബ്ബം. തസ്മാ അയം മുഖമത്തദസ്സനേന കമ്മവിസേസോ പകാസിതോതി.

൬൮൮. ഇതി ഇമം ദ്വാദസവിധം കമ്മം കമ്മവട്ടേ പക്ഖിപിത്വാ ഏവം ഏകോ കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി. സോ ഏവം കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന പച്ചയതോ നാമരൂപസ്സ പവത്തിം ദിസ്വാ ‘‘യഥാ ഇദം ഏതരഹി, ഏവം അതീതേപി അദ്ധാനേ കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന പച്ചയതോ പവത്തിത്ഥ, അനാഗതേപി കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേനേവ പച്ചയതോ പവത്തിസ്സതീ’’തി. ഇതി കമ്മഞ്ചേവ കമ്മവിപാകോ ച, കമ്മവട്ടഞ്ച വിപാകവട്ടഞ്ച, കമ്മപവത്തഞ്ച വിപാകപവത്തഞ്ച, കമ്മസന്തതി ച വിപാകസന്തതി ച, കിരിയാ ച കിരിയാഫലഞ്ച.

കമ്മാ വിപാകാ വത്തന്തി, വിപാകോ കമ്മസമ്ഭവോ;

കമ്മാ പുനബ്ഭവോ ഹോതി, ഏവം ലോകോ പവത്തതീതി. –

സമനുപസ്സതി. തസ്സേവം സമനുപസ്സതോ യാ സാ പുബ്ബന്താദയോ ആരബ്ഭ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹ’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്താ സോളസവിധാ വിചികിച്ഛാ, സാ സബ്ബാ പഹീയതി. സബ്ബഭവയോനിഗതിട്ഠിതിനിവാസേസു ഹേതുഫലസമ്ബന്ധവസേന പവത്തമാനം നാമരൂപമത്തമേവ ഖായതി. സോ നേവ കാരണതോ ഉദ്ധം കാരകം പസ്സതി, ന വിപാകപ്പവത്തിതോ ഉദ്ധം വിപാകപടിസംവേദകം. കാരണേ പന സതി ‘‘കാരകോ’’തി, വിപാകപ്പവത്തിയാ സതി ‘‘പടിസംവേദകോ’’തി സമഞ്ഞാമത്തേന പണ്ഡിതാ വോഹരന്തിച്ചേവസ്സ സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠം ഹോതി.

൬൮൯. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘കമ്മസ്സ കാരകോ നത്ഥി, വിപാകസ്സ ച വേദകോ;

സുദ്ധധമ്മാ പവത്തന്തി, ഏവേതം സമ്മദസ്സനം.

‘‘ഏവം കമ്മേ വിപാകേ ച, വത്തമാനേ സഹേതുകേ;

ബീജരുക്ഖാദികാനംവ, പുബ്ബാ കോടി ന നായതി;

അനാഗതേപി സംസാരേ, അപ്പവത്തം ന ദിസ്സതി.

‘‘ഏതമത്ഥം അനഞ്ഞായ, തിത്ഥിയാ അസയംവസീ;

സത്തസഞ്ഞം ഗഹേത്വാന, സസ്സതുച്ഛേദദസ്സിനോ;

ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധിതാ.

‘‘ദിട്ഠിബന്ധനബദ്ധാ തേ, തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹരേ;

തണ്ഹാസോതേന വുയ്ഹന്താ, ന തേ ദുക്ഖാ പമുച്ചരേ.

‘‘ഏവമേതം അഭിഞ്ഞായ, ഭിക്ഖു ബുദ്ധസ്സ സാവകോ;

ഗമ്ഭീരം നിപുണം സുഞ്ഞം, പച്ചയം പടിവിജ്ഝതി.

‘‘കമ്മം നത്ഥി വിപാകമ്ഹി, പാകോ കമ്മേ ന വിജ്ജതി;

അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉഭോ സുഞ്ഞാ, ന ച കമ്മം വിനാ ഫലം.

‘‘യഥാ ന സൂരിയേ അഗ്ഗി, ന മണിമ്ഹി ന ഗോമയേ;

ന തേസം ബഹി സോ അത്ഥി, സമ്ഭാരേഹി ച ജായതി.

‘‘തഥാ ന അന്തോ കമ്മസ്സ, വിപാകോ ഉപലബ്ഭതി;

ബഹിദ്ധാപി ന കമ്മസ്സ, ന കമ്മം തത്ഥ വിജ്ജതി.

‘‘ഫലേന സുഞ്ഞം തം കമ്മം, ഫലം കമ്മേ ന വിജ്ജതി;

കമ്മഞ്ച ഖോ ഉപാദായ, തതോ നിബ്ബത്തതേ ഫലം.

‘‘ന ഹേത്ഥ ദേവോ ബ്രഹ്മാ വാ, സംസാരസ്സത്ഥികാരകോ;

സുദ്ധധമ്മാ പവത്തന്തി, ഹേതുസമ്ഭാരപച്ചയാ’’തി.

൬൯൦. തസ്സേവം കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കത്വാ തീസു അദ്ധാസു പഹീനവിചികിച്ഛസ്സ സബ്ബേ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നധമ്മാ ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതാ ഹോന്തി, സാസ്സ ഹോതി ഞാതപരിഞ്ഞാ.

സോ ഏവം പജാനാതി – യേ അതീതേ കമ്മപച്ചയാ നിബ്ബത്താ ഖന്ധാ, തേ തത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, അതീതകമ്മപച്ചയാ പന ഇമസ്മിം ഭവേ അഞ്ഞേ നിബ്ബത്താ, അതീതഭവതോ ഇമം ഭവം ആഗതോ ഏകധമ്മോപി നത്ഥി, ഇമസ്മിമ്പി ഭവേ കമ്മപച്ചയേന നിബ്ബത്താ ഖന്ധാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തി, പുനബ്ഭവേ അഞ്ഞേ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, ഇമമ്ഹാ ഭവാ പുനബ്ഭവം ഏകധമ്മോപി ന ഗമിസ്സതി. അപിച ഖോ യഥാ ന ആചരിയമുഖതോ സജ്ഝായോ അന്തേവാസികസ്സ മുഖം പവിസതി, ന ച തപ്പച്ചയാ തസ്സ മുഖേ സജ്ഝായോ ന വത്തതി, ന ദൂതേന മന്തോദകം പീതം രോഗിനോ ഉദരം പവിസതി, ന ച തസ്സ തപ്പച്ചയാ രോഗോ ന വൂപസമ്മതി, ന മുഖേ മണ്ഡനവിധാനം ആദാസതലാദീസു മുഖനിമിത്തം ഗച്ഛതി, ന ച തത്ഥ തപ്പച്ചയാ മണ്ഡനവിധാനം ന പഞ്ഞായതി, ന ഏകിസ്സാ വട്ടിയാ ദീപസിഖാ അഞ്ഞം വട്ടിം സങ്കമതി, ന ച തത്ഥ തപ്പച്ചയാ ദീപസിഖാ ന നിബ്ബത്തതി, ഏവമേവ ന അതീതഭവതോ ഇമം ഭവം, ഇതോ വാ പുനബ്ഭവം കോചി ധമ്മോ സങ്കമതി, ന ച അതീതഭവേ ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയാ ഇധ, ഇധ വാ ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയാ പുനബ്ഭവേ ഖന്ധായതനധാതുയോ ന നിബ്ബത്തന്തീതി.

യഥേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, മനോധാതുഅനന്തരം;

ന ചേവ ആഗതം നാപി, ന നിബ്ബത്തം അനന്തരം.

തഥേവ പടിസന്ധിമ്ഹി, വത്തതേ ചിത്തസന്തതി;

പുരിമം ഭിജ്ജതേ ചിത്തം, പച്ഛിമം ജായതേ തതോ.

തേസം അന്തരികാ നത്ഥി, വീചി തേസം ന വിജ്ജതി;

ന ചിതോ ഗച്ഛതി കിഞ്ചി, പടിസന്ധി ച ജായതീതി.

൬൯൧. ഏവം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതസബ്ബധമ്മസ്സ സബ്ബാകാരേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹഞാണം ഥാമഗതം ഹോതി, സോളസവിധാ കങ്ഖാ സുട്ഠുതരം പഹീയതി. ന കേവലഞ്ച സാ ഏവ, ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതീ’’തി (ധ. സ. ൧൦൦൮) ആദിനയപ്പവത്താ അട്ഠവിധാപി കങ്ഖാ പഹീയതിയേവ, ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി വിക്ഖമ്ഭന്തി. ഏവം നാനാനയേഹി നാമരൂപപച്ചയപരിഗ്ഗഹണേന തീസു അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരിത്വാ ഠിതം ഞാണം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധീതി വേദിതബ്ബം. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തിപി യഥാഭൂതഞാണന്തിപി സമ്മാദസ്സനന്തിപി ഏതസ്സേവാധിവചനം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അവിജ്ജാ പച്ചയോ, സങ്ഖാരാ പച്ചയസമുപ്പന്നാ. ഉഭോപേതേ ധമ്മാ പച്ചയസമുപ്പന്നാതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൬).

‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ കതമേ ധമ്മേ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി, കഥം സമ്മാദസ്സനം ഹോതി, കഥം തദന്വയേന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി, കത്ഥ കങ്ഖാ പഹീയതി? ദുക്ഖതോ…പേ… അനത്തതോ മനസികരോന്തോ കതമേ ധമ്മേ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി…പേ… കത്ഥ കങ്ഖാ പഹീയതീതി?

‘‘അനിച്ചതോ മനസികരോന്തോ നിമിത്തം യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി, തേന വുച്ചതി സമ്മാദസ്സനം. ഏവം തദന്വയേന സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. ഏത്ഥ കങ്ഖാ പഹീയതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോന്തോ പവത്തം യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി…പേ… അനത്തതോ മനസികരോന്തോ നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതി, തേന വുച്ചതി സമ്മാദസ്സനം. ഏവം തദന്വയേന സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്തതോ സുദിട്ഠാ ഹോന്തി. ഏത്ഥ കങ്ഖാ പഹീയതി.

‘‘യഞ്ച യഥാഭൂതഞാണം യഞ്ച സമ്മാദസ്സനം യാ ച കങ്ഖാവിതരണാ, ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ ചേവ നാനാബ്യഞ്ജനാ ച, ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനന്തി? യഞ്ച യഥാഭൂതഞാണം യഞ്ച സമ്മാദസ്സനം യാ ച കങ്ഖാവിതരണാ, ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൨൨൭).

ഇമിനാ പന ഞാണേന സമന്നാഗതോ വിപസ്സകോ ബുദ്ധസാസനേ ലദ്ധസ്സാസോ ലദ്ധപതിട്ഠോ നിയതഗതികോ ചൂളസോതാപന്നോ നാമ ഹോതി.

തസ്മാ ഭിക്ഖു സദാ സതോ, നാമരൂപസ്സ സബ്ബസോ;

പച്ചയേ പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, കങ്ഖാവിതരണത്ഥികോതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ

കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ നാമ

ഏകൂനവീസതിമോ പരിച്ഛേദോ.