൧൮. ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ

നാമരൂപപരിഗ്ഗഹകഥാ

൬൬൨. ഇദാനി യാ ‘‘ഇമേസു ഭൂമിഭൂതേസു ധമ്മേസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ഞാണപരിചയം കത്വാ ‘സീലവിസുദ്ധി ചേവ ചിത്തവിസുദ്ധി ചാ’തി ദ്വേ മൂലഭൂതാ വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേതബ്ബാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ സീലവിസുദ്ധി നാമ സുപരിസുദ്ധം പാതിമോക്ഖസംവരാദിചതുബ്ബിധം സീലം, തഞ്ച സീലനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതമേവ. ചിത്തവിസുദ്ധി നാമ സഉപചാരാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ, താപി ചിത്തസീസേന വുത്തസമാധിനിദ്ദേസേ സബ്ബാകാരേന വിത്ഥാരിതാ ഏവ. തസ്മാ താ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

യം പന വുത്തം ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി ഇമാ പന പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ സരീര’’ന്തി, തത്ഥ നാമരൂപാനം യാഥാവദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധി നാമ.

൬൬൩. തം സമ്പാദേതുകാമേന സമഥയാനികേന താവ ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അവസേസരൂപാരൂപാവചരജ്ഝാനാനം അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായ വിതക്കാദീനി ഝാനങ്ഗാനി, തംസമ്പയുത്താ ച ധമ്മാ ലക്ഖണരസാദിവസേന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. പരിഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബമ്പേതം ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ നമനട്ഠേന നാമന്തി വവത്ഥപേതബ്ബം.

തതോ യഥാ നാമ പുരിസോ അന്തോഗേഹേ സപ്പം ദിസ്വാ തം അനുബന്ധമാനോ തസ്സ ആസയം പസ്സതി, ഏവമേവ അയമ്പി യോഗാവചരോ തം നാമം ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘ഇദം നാമം കിം നിസ്സായ പവത്തതീ’’തി പരിയേസമാനോ തസ്സ നിസ്സയം ഹദയരൂപം പസ്സതി. തതോ ഹദയരൂപസ്സ നിസ്സയഭൂതാനി, ഭൂതനിസ്സിതാനി ച സേസുപാദായരൂപാനീതി രൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സോ സബ്ബമ്പേതം രുപ്പനതോ രൂപന്തി വവത്ഥപേതി. തതോ നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപന്തി സങ്ഖേപതോ നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൪. സുദ്ധവിപസ്സനായാനികോ പന അയമേവ വാ സമഥയാനികോ ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനം തേസം തേസം ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖാനം അഞ്ഞതരമുഖവസേന സങ്ഖേപതോ വാ വിത്ഥാരതോ വാ ചതസ്സോ ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥസ്സ യാഥാവസരസലക്ഖണതോ ആവിഭൂതാസു ധാതൂസു കമ്മസമുട്ഠാനമ്ഹി താവ കേസേ ‘‘ചതസ്സോ ധാതുയോ, വണ്ണോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഓജാ, ജീവിതം, കായപ്പസാദോ’’തി ഏവം കായദസകവസേന ദസ രൂപാനി, തത്ഥേവ ഭാവസ്സ അത്ഥിതായ ഭാവദസകവസേന ദസ, തത്ഥേവ ആഹാരസമുട്ഠാനം ഓജട്ഠമകം, ഉതുസമുട്ഠാനം, ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി അപരാനിപി ചതുവീസതീതി ഏവം ചതുസമുട്ഠാനേസു ചതുവീസതികോട്ഠാസേസു ചതുചത്താലീസ ചതുചത്താലീസ രൂപാനി, സേദോ, അസ്സു, ഖേളോ, സിങ്ഘാണികാതി ഇമേസു പന ചതൂസു ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനേസു ദ്വിന്നം ഓജട്ഠമകാനം വസേന സോളസ സോളസ രൂപാനി, ഉദരിയം, കരീസം, പുബ്ബോ, മുത്തന്തി ഇമേസു ചതൂസു ഉതുസമുട്ഠാനേസു ഉതുസമുട്ഠാനസ്സേവ ഓജട്ഠമകസ്സ വസേന അട്ഠ അട്ഠ രൂപാനി പാകടാനി ഹോന്തീതി. ഏസ താവ ദ്വത്തിംസാകാരേ നയോ.

യേ പന ഇമസ്മിം ദ്വത്തിംസാകാരേ ആവിഭൂതേ അപരേ ദസ ആകാരാ ആവിഭവന്തി. തത്ഥ അസിതാദിപരിപാചകേ താവ കമ്മജേ തേജോകോട്ഠാസമ്ഹി ഓജട്ഠമകഞ്ചേവ ജീവിതഞ്ചാതി നവ രൂപാനി, തഥാ ചിത്തജേ അസ്സാസപസ്സാസകോട്ഠാസേപി ഓജട്ഠമകഞ്ചേവ സദ്ദോ ചാതി നവ, സേസേസു ചതുസമുട്ഠാനേസു അട്ഠസു ജീവിതനവകഞ്ചേവ തീണി ച ഓജട്ഠമകാനീതി തേത്തിംസ രൂപാനി പാകടാനി ഹോന്തി.

തസ്സേവം വിത്ഥാരതോ ദ്വാചത്താലീസാകാരവസേന ഇമേസു ഭൂതുപാദായരൂപേസു പാകടേസു ജാതേസു വത്ഥുദ്വാരവസേന പഞ്ച ചക്ഖുദസകാദയോ, ഹദയവത്ഥുദസകഞ്ചാതി അപരാനിപി സട്ഠിരൂപാനി പാകടാനി ഹോന്തി. സോ സബ്ബാനിപി താനി രുപ്പനലക്ഖണേന ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഏതം രൂപ’’ന്തി പസ്സതി.

തസ്സേവം പരിഗ്ഗഹിതരൂപസ്സ ദ്വാരവസേന അരൂപധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം – ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, തിസ്സോ മനോധാതുയോ, അട്ഠസട്ഠി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോതി ഏകാസീതി ലോകിയചിത്താനി, അവിസേസേന ച തേഹി ചിത്തേഹി സഹജാതോ ഫസ്സോ, വേദനാ, സഞ്ഞാ, ചേതനാ, ജീവിതം, ചിത്തട്ഠിതി, മനസികാരോതി ഇമേ സത്ത സത്ത ചേതസികാതി. ലോകുത്തരചിത്താനി പന നേവ സുദ്ധവിപസ്സകസ്സ, ന സമഥയാനികസ്സ പരിഗ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി അനധിഗതത്താതി. സോ സബ്ബേപി തേ അരൂപധമ്മേ നമനലക്ഖണേന ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഏതം നാമ’’ന്തി പസ്സതി. ഏവമേകോ ചതുധാതുവവത്ഥാനമുഖേന വിത്ഥാരതോ നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൫. അപരോ അട്ഠാരസധാതുവസേന. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു അത്ഥി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ധാതുയോ ആവജ്ജിത്വാ യം ലോകോ സേതകണ്ഹമണ്ഡലവിചിത്തം ആയതവിത്ഥതം അക്ഖികൂപകേ ന്ഹാരുസുത്തകേന ആബദ്ധം മംസപിണ്ഡം ‘‘ചക്ഖൂ’’തി സഞ്ജാനാതി, തം അഗ്ഗഹേത്വാ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ഉപാദാരൂപേസു വുത്തപ്പകാരം ചക്ഖുപസാദം ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തി വവത്ഥപേതി.

യാനി പനസ്സ നിസ്സയഭൂതാ ചതസ്സോ ധാതുയോ, പരിവാരകാനി ചത്താരി വണ്ണ-ഗന്ധ-രസ-ഓജാ-രൂപാനി, അനുപാലകം ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി നവ സഹജാതരൂപാനി, തത്ഥേവ ഠിതാനി കായദസകഭാവദസകവസേന വീസതി കമ്മജരൂപാനി, ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനം തിണ്ണം ഓജട്ഠമകാനം വസേന ചതുവീസതി അനുപാദിന്നരൂപാനീതി ഏവം സേസാനി തേപണ്ണാസ രൂപാനി ഹോന്തി, ന താനി ച ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തി വവത്ഥപേതി. ഏസ നയോ സോതധാതുആദീസുപി. കായധാതുയം പന അവസേസാനി തേചത്താലീസ രൂപാനി ഹോന്തി. കേചി പന ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനാനി സദ്ദേന സഹ നവ നവ കത്വാ പഞ്ചചത്താലീസാതി വദന്തി.

ഇതി ഇമേ പഞ്ച പസാദാ, തേസഞ്ച വിസയാ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ പഞ്ചാതി ദസ രൂപാനി ദസ ധാതുയോ ഹോന്തി. അവസേസരൂപാനി ധമ്മധാതുയേവ ഹോന്തി. ചക്ഖും പന നിസ്സായ രൂപം ആരബ്ഭ പവത്തം ചിത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു നാമാതി ഏവം ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി പഞ്ച വിഞ്ഞാണധാതുയോ ഹോന്തി. തീണി മനോധാതുചിത്താനി ഏകാ മനോധാതു, അട്ഠസട്ഠി മനോവിഞ്ഞാണധാതുചിത്താനി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി സബ്ബാനിപി ഏകാസീതി ലോകിയചിത്താനി സത്ത വിഞ്ഞാണധാതുയോ. തംസമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ ധമ്മധാതൂതി ഏവമേത്ഥ അഡ്ഢേകാദസ ധാതുയോ രൂപം, അഡ്ഢട്ഠമാ ധാതുയോ നാമന്തി ഏവമേകോ അട്ഠാരസധാതുവസേന നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൬. അപരോ ദ്വാദസായതനവസേന. കഥം? ചക്ഖുധാതുയം വുത്തനയേനേവ ഠപേത്വാ തേപണ്ണാസ രൂപാനി ചക്ഖുപസാദമത്തം ‘‘ചക്ഖായതന’’ന്തി വവത്ഥപേതി. തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ച സോതഘാനജിവ്ഹാകായധാതുയോ ‘‘സോതഘാനജിവ്ഹാകായായതനാനീ’’തി, തേസം വിസയഭൂതേ പഞ്ചധമ്മേ ‘‘രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനാനീ’’തി, ലോകിയസത്തവിഞ്ഞാണധാതുയോ ‘‘മനായതന’’ന്തി, തംസമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ സേസരൂപഞ്ച ‘‘ധമ്മായതന’’ന്തി ഏവമേത്ഥ അഡ്ഢേകാദസ ആയതനാനി രൂപം, ദിയഡ്ഢആയതനാനി നാമന്തി ഏവമേകോ ദ്വാദസായതനവസേന നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൭. അപരോ തതോ സംഖിത്തതരം ഖന്ധവസേന വവത്ഥപേതി. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു ഇമസ്മിം സരീരേ ചതുസമുട്ഠാനാ ചതസ്സോ ധാതുയോ, തംനിസ്സിതോ വണ്ണോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഓജാ, ചക്ഖുപസാദാദയോ പഞ്ച പസാദാ, വത്ഥുരൂപം, ഭാവോ, ജീവിതിന്ദ്രിയം, ദ്വിസമുട്ഠാനോ സദ്ദോതി ഇമാനി സത്തരസ രൂപാനി സമ്മസനുപഗാനി നിപ്ഫന്നാനി രൂപരൂപാനി. കായവിഞ്ഞത്തി, വചീവിഞ്ഞത്തി, ആകാസധാതു, രൂപസ്സ ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാ, ഉപചയോ, സന്തതി, ജരതാ, അനിച്ചതാതി ഇമാനി പന ദസ രൂപാനി ന സമ്മസനുപഗാനി, ആകാരവികാരഅന്തരപരിച്ഛേദമത്തകാനി, ന നിപ്ഫന്നരൂപാനി, ന രൂപരൂപാനി. അപിച ഖോ രൂപാനം ആകാരവികാരഅന്തരപരിച്ഛേദമത്തതോ രൂപന്തി സങ്ഖം ഗതാനി. ഇതി സബ്ബാനി പേതാനി സത്തവീസതി രൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ, ഏകാസീതിയാ ലോകിയചിത്തേഹി സദ്ധിം ഉപ്പന്നാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. ഇതി രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നാമന്തി ഏവമേകോ പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൮. അപരോ ‘‘യംകിഞ്ചി രൂപം സബ്ബം രൂപം ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൩൪൭; അ. നി. ൧൧.൧൭) ഏവം സംഖിത്തേനേവ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ, തഥാ മനായതനഞ്ചേവ ധമ്മായതനേകദേസഞ്ച നാമന്തി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇതി ഇദഞ്ച നാമം ഇദഞ്ച രൂപം, ഇദം വുച്ചതി നാമരൂപ’’ന്തി സങ്ഖേപതോ നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

൬൬൯. സചേ പനസ്സ തേന തേന മുഖേന രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ സുഖുമത്താ അരൂപം ന ഉപട്ഠാതി, തേന ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ രൂപമേവ പുനപ്പുനം സമ്മസിതബ്ബം മനസികാതബ്ബം പരിഗ്ഗഹേതബ്ബം വവത്ഥപേതബ്ബം. യഥാ യഥാ ഹിസ്സ രൂപം സുവിക്ഖാലിതം ഹോതി നിജ്ജടം സുപരിസുദ്ധം, തഥാ തഥാ തദാരമ്മണാ അരൂപധമ്മാ സയമേവ പാകടാ ഹോന്തി.

യഥാ ഹി ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ അപരിസുദ്ധേ ആദാസേ മുഖനിമിത്തം ഓലോകേന്തസ്സ നിമിത്തം ന പഞ്ഞായതി, സോ ‘‘നിമിത്തം ന പഞ്ഞായതീ’’തി ന ആദാസം ഛഡ്ഡേതി, അഥ ഖോ നം പുനപ്പുനം പരിമജ്ജതി. തസ്സ പരിസുദ്ധേ ആദാസേ നിമിത്തം സയമേവ പാകടം ഹോതി. യഥാ ച തേലത്ഥികോ തിലപിട്ഠം ദോണിയം ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസേത്വാ ഏകവാരം ദ്വേവാരം പീളനമത്തേന തേലേ അനിക്ഖമന്തേ ന തിലപിട്ഠം ഛഡ്ഡേതി, അഥ ഖോ നം പുനപ്പുനം ഉണ്ഹോദകേന പരിപ്ഫോസേത്വാ മദ്ദിത്വാ പീളേതി. തസ്സേവം കരോതോ വിപ്പസന്നം തിലതേലം നിക്ഖമതി. യഥാ വാ പന ഉദകം പസാദേതുകാമോ കതകട്ഠിം ഗഹേത്വാ അന്തോഘടേ ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഏകദ്വേവാരേ ഘംസനമത്തേന ഉദകേ അവിപ്പസീദന്തേ ന കതകട്ഠിം ഛഡ്ഡേതി, അഥ ഖോ നം പുനപ്പുനം ഘംസതി. തസ്സേവം കരോന്തസ്സ കലലകദ്ദമം സന്നിസീദതി. ഉദകം അച്ഛം ഹോതി വിപ്പസന്നം, ഏവമേവം തേന ഭിക്ഖുനാ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ രൂപമേവ പുനപ്പുനം സമ്മസിതബ്ബം മനസികാതബ്ബം പരിഗ്ഗഹേതബ്ബം വവത്ഥപേതബ്ബം.

യഥാ യഥാ ഹിസ്സ രൂപം സുവിക്ഖാലിതം ഹോതി നിജ്ജടം സുപരിസുദ്ധം, തഥാ തഥാ തപ്പച്ചനീകകിലേസാ സന്നിസീദന്തി, കദ്ദമുപരി ഉദകം വിയ ചിത്തം പസന്നം ഹോതി. തദാരമ്മണാ അരൂപധമ്മാ സയമേവ പാകടാ ഹോന്തി. ഏവം അഞ്ഞാഹിപി ഉച്ഛുചോരഗോണദധിമച്ഛാദീഹി ഉപമാഹി അയമത്ഥോ പകാസേതബ്ബോ.

അരൂപധമ്മാനം ഉപട്ഠാനാകാരകഥാ

൬൭൦. ഏവം സുവിസുദ്ധരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ പനസ്സ അരൂപധമ്മാ തീഹി ആകാരേഹി ഉപട്ഠഹന്തി ഫസ്സവസേന വാ വേദനാവസേന വാ വിഞ്ഞാണവസേന വാ. കഥം? ഏകസ്സ താവ ‘‘പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തിആദിനാ നയേന ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സദ്ധിം ഫസ്സേന ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. തഥാ ‘‘കേസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ…പേ… അസ്സാസപസ്സാസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൭) പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. ഏവം അരൂപധമ്മാ ഫസ്സവസേന ഉപട്ഠഹന്തി.

ഏകസ്സ ‘‘പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി തദാരമ്മണരസാനുഭവനകവേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്തോ ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്തം ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. തഥാ ‘‘കേസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ …പേ… അസ്സാസപസ്സാസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി തദാരമ്മണരസാനുഭവനകവേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… തംസമ്പയുത്തം ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. ഏവം വേദനാവസേന അരൂപധമ്മാ ഉപട്ഠഹന്തി.

അപരസ്സ ‘‘പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി ആരമ്മണപടിവിജാനനം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. തഥാ ‘‘കേസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ…പേ… അസ്സാസപസ്സാസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി ആരമ്മണപടിവിജാനനം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സോ ച ചേതനാ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി ഉപട്ഠാതി. ഏവം വിഞ്ഞാണവസേന അരൂപധമ്മാ ഉപട്ഠഹന്തി.

ഏതേനേവ ഉപായേന ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനേ കേസേ പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തിആദിനാ നയേന ദ്വാചത്താലീസായ ധാതുകോട്ഠാസേസു ചതുന്നം ചതുന്നം ധാതൂനം വസേന, സേസേസു ച ചക്ഖുധാതുആദീസു രൂപപരിഗ്ഗഹമുഖേസു സബ്ബം നയഭേദം അനുഗന്ത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.

൬൭൧. യസ്മാ ച ഏവം സുവിസുദ്ധരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സേവ തസ്സ അരൂപധമ്മാ തീഹാകാരേഹി പാകടാ ഹോന്തി. തസ്മാ സുവിസുദ്ധരൂപപരിഗ്ഗഹേനേവ അരൂപപരിഗ്ഗഹായ യോഗോ കാതബ്ബോ, ന ഇതരേന. സചേ ഹി ഏകസ്മിം വാ രൂപധമ്മേ ഉപട്ഠിതേ ദ്വീസു വാ രൂപം പഹായ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ആരഭതി കമ്മട്ഠാനതോ പരിഹായതി, പഥവീകസിണഭാവനായ വുത്തപ്പകാരാ പബ്ബതേയ്യാ ഗാവീ വിയ. സുവിസുദ്ധരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ പന അരൂപപരിഗ്ഗഹായ യോഗം കരോതോ കമ്മട്ഠാനം വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി.

സോ ഏവം ഫസ്സാദീനം വസേന ഉപട്ഠിതേ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധേ നാമന്തി, തേസം ആരമ്മണഭൂതാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപം രൂപന്തി വവത്ഥപേതി. ഇതി അട്ഠാരസ ധാതുയോ ദ്വാദസായതനാനി പഞ്ചക്ഖന്ധാതി സബ്ബേപി തേഭൂമകേ ധമ്മേ ഖഗ്ഗേന സമുഗ്ഗം വിവരമാനോ വിയ യമകതാലകന്ദം ഫാലയമാനോ വിയ ച നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേധാ വവത്ഥപേതി. നാമരൂപമത്തതോ ഉദ്ധം അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ നത്ഥീതി നിട്ഠം ഗച്ഛതി.

സമ്ബഹുലസുത്തന്തസംസന്ദനാ

൬൭൨. സോ ഏവം യാഥാവസരസതോ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ സുട്ഠുതരം ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തി ഇമിസ്സാ ലോകസമഞ്ഞായ പഹാനത്ഥായ സത്തസമ്മോഹസ്സ സമതിക്കമത്ഥായ അസമ്മോഹഭൂമിയം ചിത്തം ഠപനത്ഥായ സമ്ബഹുലസുത്തന്തവസേന ‘‘നാമരൂപമത്തമേവിദം, ന സത്തോ, ന പുഗ്ഗലോ അത്ഥീ’’തി ഏതമത്ഥം സംസന്ദേത്വാ വവത്ഥപേതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യഥാപി അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി സത്തോതി സമ്മുതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൭൧);

അപരമ്പി വുത്തം, ‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, കട്ഠഞ്ച പടിച്ച വല്ലിഞ്ച പടിച്ച മത്തികഞ്ച പടിച്ച തിണഞ്ച പടിച്ച ആകാസോ പരിവാരിതോ അഗാരന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോ, അട്ഠിഞ്ച പടിച്ച ന്ഹാരുഞ്ച പടിച്ച മംസഞ്ച പടിച്ച ചമ്മഞ്ച പടിച്ച ആകാസോ പരിവാരിതോ രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൬).

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ച;

നാഞ്ഞത്ര ദുക്ഖാ സമ്ഭോതി, നാഞ്ഞം ദുക്ഖാ നിരുജ്ഝതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൭൧);

ഉപമാഹി നാമരൂപവിഭാവനാ

൬൭൩. ഏവം അനേകസതേഹി സുത്തന്തേഹി നാമരൂപമേവ ദീപിതം, ന സത്തോ ന പുഗ്ഗലോ. തസ്മാ യഥാ അക്ഖചക്കപഞ്ജരഈസാദീസു അങ്ഗസമ്ഭാരേസു ഏകേനാകാരേന സണ്ഠിതേസു രഥോതി വോഹാരമത്തം ഹോതി, പരമത്ഥതോ ഏകേകസ്മിം അങ്ഗേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ രഥോ നാമ നത്ഥി. യഥാ ച കട്ഠാദീസു ഗേഹസമ്ഭാരേസു ഏകേനാകാരേന ആകാസം പരിവാരേത്വാ ഠിതേസു ഗേഹന്തി വോഹാരമത്തം ഹോതി, പരമത്ഥതോ ഗേഹം നാമ നത്ഥി. യഥാ ച അങ്ഗുലിഅങ്ഗുട്ഠാദീസു ഏകേനാകാരേന ഠിതേസു മുട്ഠീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി. ദോണിതന്തിആദീസു വീണാതി. ഹത്ഥിഅസ്സാദീസു സേനാതി. പാകാരഗേഹഗോപുരാദീസു നഗരന്തി. ഖന്ധസാഖാപലാസാദീസു ഏകേനാകാരേന ഠിതേസു രുക്ഖോതി വോഹാരമത്തം ഹോതി, പരമത്ഥതോ ഏകേകസ്മിം അവയവേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ രുക്ഖോ നാമ നത്ഥി. ഏവമേവം പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സതി ‘‘സത്തോ, പുഗ്ഗലോ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി, പരമത്ഥതോ ഏകേകസ്മിം ധമ്മേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ ‘‘അസ്മീതി വാ അഹന്തി വാ’’തി ഗാഹസ്സ വത്ഥുഭൂതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി. പരമത്ഥതോ പന നാമരൂപമത്തമേവ അത്ഥീതി. ഏവം പസ്സതോ ഹി ദസ്സനം യഥാഭൂതദസ്സനം നാമ ഹോതി.

൬൭൪. യോ പനേതം യഥാഭൂതദസ്സനം പഹായ ‘‘സത്തോ അത്ഥീ’’തി ഗണ്ഹാതി. സോ തസ്സ വിനാസം അനുജാനേയ്യ അവിനാസം വാ. അവിനാസം അനുജാനന്തോ സസ്സതേ പതതി. വിനാസം അനുജാനന്തോ ഉച്ഛേദേ പതതി. കസ്മാ? ഖീരന്വയസ്സ ദധിനോ വിയ തദന്വയസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ. സോ ‘‘സസ്സതോ സത്തോ’’തി ഗണ്ഹന്തോ ഓലീയതി നാമ. ‘‘ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ അതിധാവതി നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിഗതേഹി പരിയുട്ഠിതാ ദേവമനുസ്സാ ഓലീയന്തി ഏകേ, അതിധാവന്തി ഏകേ, ചക്ഖുമന്തോ ച പസ്സന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഓലീയന്തി ഏകേ? ഭവാരാമാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവമനുസ്സാ ഭവരതാ ഭവസമുദിതാ. തേസം ഭവനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി നപ്പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓലീയന്തി ഏകേ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിധാവന്തി ഏകേ? ഭവേനേവ ഖോ പനേകേ അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ വിഭവം അഭിനന്ദന്തി, യതോ കിര ഭോ അയം അത്താ കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി, ന ഹോതി പരംമരണാ, ഏതം സന്തം, ഏതം പണീതം, ഏതം യാഥാവന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതിധാവന്തി ഏകേ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമന്തോ പസ്സന്തി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഭൂതം ഭൂതതോ പസ്സതി, ഭൂതം ഭൂതതോ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമന്തോ പസ്സന്തീ’’തി (ഇതിവു. ൪൯).

൬൭൫. തസ്മാ യഥാ ദാരുയന്തം സുഞ്ഞം നിജ്ജീവം നിരീഹകം, അഥ ച പന ദാരുരജ്ജുകസമായോഗവസേന ഗച്ഛതിപി തിട്ഠതിപി. സഈഹകം സബ്യാപാരം വിയ ഖായതി, ഏവമിദം നാമരൂപമ്പി സുഞ്ഞം നിജ്ജീവം നിരീഹകം, അഥ ച പന അഞ്ഞമഞ്ഞസമായോഗവസേന ഗച്ഛതിപി തിട്ഠതിപി. സഈഹകം സബ്യാപാരം വിയ ഖായതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഇധത്ഥി സച്ചതോ,

ന ഹേത്ഥ സത്തോ മനുജോ ച വിജ്ജതി;

സുഞ്ഞം ഇദം യന്തമിവാഭിസങ്ഖതം,

ദുക്ഖസ്സ പുഞ്ജോ തിണകട്ഠസാദിസോ’’തി.

ന കേവലഞ്ചേതം ദാരുയന്തുപമായ, അഞ്ഞാഹിപി നളകലാപീആദീഹി ഉപമാഹി വിഭാവേതബ്ബം – യഥാ ഹി ദ്വീസു നളകലാപീസു അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഠപിതാസു ഏകാ ഏകിസ്സാ ഉപത്ഥമ്ഭോ ഹോതി, ഏകിസ്സാ പതമാനായ ഇതരാപി പതതി, ഏവമേവം പഞ്ചവോകാരഭവേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തതി, ഏകം ഏകസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭോ ഹോതി. മരണവസേന ഏകസ്മിം പതമാനേ ഇതരമ്പി പതതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യമകം നാമരൂപഞ്ച, ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ;

ഏകസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം, ഉഭോ ഭിജ്ജന്തി പച്ചയാ’’തി.

൬൭൬. യഥാ ച ദണ്ഡാഭിഹതം ഭേരിം നിസ്സായ സദ്ദേ പവത്തമാനേ അഞ്ഞാ ഭേരീ, അഞ്ഞോ സദ്ദോ, ഭേരിസദ്ദാ അസമ്മിസ്സാ, ഭേരീ സദ്ദേന സുഞ്ഞാ, സദ്ദോ ഭേരിയാ സുഞ്ഞോ, ഏവമേവം വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണസങ്ഖാതം രൂപം നിസ്സായ നാമേ പവത്തമാനേ അഞ്ഞം രൂപം, അഞ്ഞം നാമം, നാമരൂപാ അസമ്മിസ്സാ, നാമം രൂപേന സുഞ്ഞം, രൂപം നാമേന സുഞ്ഞം, അപിച ഖോ ഭേരിം പടിച്ച സദ്ദോ വിയ രൂപം പടിച്ച നാമം പവത്തതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ന ചക്ഖുതോ ജായരേ ഫസ്സപഞ്ചമാ,

ന രൂപതോ നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ;

ഹേതും പടിച്ചപ്പഭവന്തി സങ്ഖതാ,

യഥാപി സദ്ദോ പഹടായ ഭേരിയാ.

‘‘ന സോതതോ ജായരേ ഫസ്സപഞ്ചമാ,

ന സദ്ദതോ നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ…പേ….

‘‘ന ഘാനതോ ജായരേ ഫസ്സപഞ്ചമാ,

ന ഗന്ധതോ നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ…പേ….

‘‘ന ജിവ്ഹാതോ ജായരേ ഫസ്സപഞ്ചമാ,

ന രസതോ നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ…പേ….

‘‘ന കായതോ ജായരേ ഫസ്സപഞ്ചമാ,

ന ഫസ്സതോ നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ…പേ….

‘‘ന വത്ഥുരൂപാ പഭവന്തി സങ്ഖതാ,

ന ചാപി ധമ്മായതനേഹി നിഗ്ഗതാ;

ഹേതും പടിച്ചപ്പഭവന്തി സങ്ഖതാ,

യഥാപി സദ്ദോ പഹടായ ഭേരിയാ’’തി.

൬൭൭. അപിചേത്ഥ നാമം നിത്തേജം ന സകേന തേജേന പവത്തിതും സക്കോതി, ന ഖാദതി, ന പിവതി, ന ബ്യാഹരതി, ന ഇരിയാപഥം കപ്പേതി. രൂപമ്പി നിത്തേജം ന സകേന തേജേന പവത്തിതും സക്കോതി. ന ഹി തസ്സാ ഖാദിതുകാമതാ, നാപി പിവിതുകാമതാ, ന ബ്യാഹരിതുകാമതാ, ന ഇരിയാപഥം കപ്പേതുകാമതാ, അഥ ഖോ നാമം നിസ്സായ രൂപം പവത്തതി, രൂപം നിസ്സായ നാമം പവത്തതി, നാമസ്സ ഖാദിതുകാമതായ പിവിതുകാമതായ ബ്യാഹരിതുകാമതായ ഇരിയാപഥം കപ്പേതുകാമതായ സതി രൂപം ഖാദതി, പിവതി, ബ്യാഹരതി, ഇരിയാപഥം കപ്പേതി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഇമം ഉപമം ഉദാഹരന്തി – യഥാ ജച്ചന്ധോ ച പീഠസപ്പീ ച ദിസാപക്കമിതുകാമാ അസ്സു, ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പിം ഏവമാഹ ‘‘അഹം ഖോ ഭണേ, സക്കോമി പാദേഹി പാദകരണീയം കാതും, നത്ഥി ച മേ ചക്ഖൂനി യേഹി സമവിസമം പസ്സേയ്യ’’ന്തി. പീഠസപ്പീപി ജച്ചന്ധം ഏവമാഹ ‘‘അഹം ഖോ ഭണേ, സക്കോമി ചക്ഖുനാ ചക്ഖുകരണീയം കാതും, നത്ഥി ച മേ പാദാനി യേഹി അഭിക്കമേയ്യം വാ പടിക്കമേയ്യം വാ’’തി. സോ തുട്ഠഹട്ഠോ ജച്ചന്ധോ പീഠസപ്പിം അംസകൂടം ആരോപേസി. പീഠസപ്പീ ജച്ചന്ധസ്സ അംസകൂടേ നിസീദിത്വാ ഏവമാഹ ‘‘വാമം മുഞ്ച ദക്ഖിണം ഗണ്ഹ, ദക്ഖിണം മുഞ്ച വാമം ഗണ്ഹാ’’തി. തത്ഥ ജച്ചന്ധോപി നിത്തേജോ ദുബ്ബലോ ന സകേന തേജേന സകേന ബലേന ഗച്ഛതി, പീഠസപ്പീപി നിത്തേജോ ദുബ്ബലോ ന സകേന തേജേന സകേന ബലേന ഗച്ഛതി, ന ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഗമനം നപ്പവത്തതി, ഏവമേവം നാമമ്പി നിത്തേജം ന സകേന തേജേന ഉപ്പജ്ജതി, ന താസു താസു കിരിയാസു പവത്തതി. രൂപമ്പി നിത്തേജം ന സകേന തേജേന ഉപ്പജ്ജതി, ന താസു താസു കിരിയാസു പവത്തതി, ന ച തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഉപ്പത്തി വാ പവത്തി വാ ന ഹോതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ന സകേന ബലേന ജായരേ,

നോപി സകേന ബലേന തിട്ഠരേ;

പരധമ്മവസാനുവത്തിനോ,

ജായരേ സങ്ഖതാ അത്തദുബ്ബലാ.

‘‘പരപച്ചയതോ ച ജായരേ,

പരആരമ്മണതോ സമുട്ഠിതാ;

ആരമ്മണപച്ചയേഹി ച,

പരധമ്മേഹി ചിമേ പഭാവിതാ.

‘‘യഥാപി നാവം നിസ്സായ, മനുസ്സാ യന്തി അണ്ണവേ;

ഏവമേവ രൂപം നിസ്സായ, നാമകായോ പവത്തതി.

‘‘യഥാ ച മനുസ്സേ നിസ്സായ, നാവാ ഗച്ഛതി അണ്ണവേ;

ഏവമേവ നാമം നിസ്സായ, രൂപകായോ പവത്തതി.

‘‘ഉഭോ നിസ്സായ ഗച്ഛന്തി, മനുസ്സാ നാവാ ച അണ്ണവേ;

ഏവം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ’’തി.

ഏവം നാനാനയേഹി നാമരൂപം വവത്ഥാപയതോ സത്തസഞ്ഞം അഭിഭവിത്വാ അസമ്മോഹഭൂമിയം ഠിതം നാമരൂപാനം യാഥാവദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വേദിതബ്ബം. നാമരൂപവവത്ഥാനന്തിപി സങ്ഖാരപരിച്ഛേദോതിപി ഏതസ്സേവ അധിവചനം.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ

ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസോ നാമ

അട്ഠാരസമോ പരിച്ഛേദോ.