൧൭. പഞ്ഞാഭൂമിനിദ്ദേസോ

പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ

൫൭൦. ഇദാനി ‘‘ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദാ ധമ്മാ ഭൂമീ’’തി ഏവം വുത്തേസു ഇമിസ്സാ പഞ്ഞായ ഭൂമിഭൂതേസു ധമ്മേസു യസ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദോചേവ, ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ ച അവസേസാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം വണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ.

തത്ഥ അവിജ്ജാദയോ താവ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി (സം. നി. ൨.൧).

ജരാമരണാദയോ പന പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ? ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മം. ജാതി, ഭിക്ഖവേ…പേ… ഭവോ… ഉപാദാനം… തണ്ഹാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരാ… അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ഖയധമ്മാ വയധമ്മാ വിരാഗധമ്മാ നിരോധധമ്മാ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦).

൫൭൧. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. പടിച്ചസമുപ്പാദോതി പച്ചയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാതി തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി നിബ്ബത്തധമ്മാ. കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചേ? ഭഗവതോ വചനേന. ഭഗവതാ ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മദേസനാസുത്തേ –

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ? ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം, ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം ഠിതാവ സാ ധാതു ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. തം തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുജ്ഝതി അഭിസമേതി, അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ അഭിസമേത്വാ ആചിക്ഖതി ദേസേതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി, പസ്സഥാതി ചാഹ. ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം. ഭവപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജാതി…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം…പേ… ഉത്താനീകരോതി പസ്സഥാതി ചാഹ. അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാ തത്ര തഥതാ അവിതഥതാ അനഞ്ഞഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦).

൫൭൨. ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേന്തേന തഥതാദീഹി വേവചനേഹി പച്ചയധമ്മാവ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി വുത്താ. തസ്മാ ജരാമരണാദീനം ധമ്മാനം പച്ചയലക്ഖണോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ദുക്ഖാനുബന്ധനരസോ, കുമ്മഗ്ഗപച്ചുപട്ഠാനോതി വേദിതബ്ബോ.

സോ പനായം തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി അനൂനാധികേഹേവ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സമ്ഭവതോ തഥതാതി, സാമഗ്ഗിം ഉപഗതേസു പച്ചയേസു മുഹുത്തമ്പി തതോ നിബ്ബത്തധമ്മാനം അസമ്ഭവാഭാവതോ അവിതഥതാതി, അഞ്ഞധമ്മപച്ചയേഹി അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോ അനഞ്ഞഥതാതി, യഥാവുത്താനം ഏതേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയതോ വാ പച്ചയസമൂഹതോ വാ ഇദപ്പച്ചയതാതി വുത്തോ.

൫൭൩. തത്രായം വചനത്ഥോ, ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ. ഇദപ്പച്ചയാനം വാ സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാ. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം.

൫൭൪. കേചി പന പടിച്ച സമ്മാ ച തിത്ഥിയപരികപ്പിതപകതിപുരിസാദികാരണനിരപേക്ഖോ ഉപ്പാദോ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഏവം ഉപ്പാദമത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദോതി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? സുത്താഭാവതോ, സുത്തവിരോധതോ, ഗമ്ഭീരനയാസമ്ഭവതോ, സദ്ദഭേദതോ ച. ‘‘ഉപ്പാദമത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഹി സുത്തം നത്ഥി. തം ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ച വദന്തസ്സ പദേസവിഹാരസുത്തവിരോധോ ആപജ്ജതി. കഥം? ഭഗവതോ ഹി ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ രത്തിയാ പഠമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമം മനസാകാസീ’’തി (മഹാവ. ൧) ആദിവചനതോ പടിച്ചസമുപ്പാദമനസികാരോ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധവിഹാരോ, പദേസവിഹാരോ ച തസ്സേകദേസവിഹാരോ. യഥാഹ ‘‘യേന സ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരേന പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ വിഹരാമി, തസ്സ പദേസേന വിഹാസി’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൧). തത്ര ച പച്ചയാകാരദസ്സനേന വിഹാസി, ന ഉപ്പാദമത്തദസ്സനേനാതി. യഥാഹ ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം മിച്ഛാസങ്കപ്പപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൧) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏവം ഉപ്പാദമത്തം ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി വദന്തസ്സ പദേസവിഹാരസുത്തവിരോധോ ആപജ്ജതി. തഥാ കച്ചാനസുത്തവിരോധോ.

കച്ചാനസുത്തേപി ഹി ‘‘ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫) അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദോ ലോകപച്ചയതോ ‘‘ലോകസമുദയോ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിസമുഗ്ഘാതത്ഥം പകാസിതോ, ന ഉപ്പാദമത്തം. ന ഹി ഉപ്പാദമത്തദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സമുഗ്ഘാതോ ഹോതി. പച്ചയാനുപരമദസ്സനേന പന ഹോതി. പച്ചയാനുപരമേ ഫലാനുപരമതോതി. ഏവം ഉപ്പാദമത്തം ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി വദന്തസ്സ കച്ചാനസുത്തവിരോധോപി ആപജ്ജതി.

ഗമ്ഭീരനയാസമ്ഭവതോതി വുത്തം ഖോ പനേതം ഭഗവതാ ‘‘ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൫; സം. നി. ൨.൬൦). ഗമ്ഭീരത്തഞ്ച നാമ ചതുബ്ബിധം, തം പരതോ വണ്ണയിസ്സാമ. തം ഉപ്പാദമത്തേ നത്ഥി. ചതുബ്ബിധനയപടിമണ്ഡിതഞ്ചേതം പടിച്ചസമുപ്പാദം വണ്ണയന്തി, തമ്പി നയചതുക്കം ഉപ്പാദമത്തേ നത്ഥീതി ഗമ്ഭീരനയാസമ്ഭവതോപി ന ഉപ്പാദമത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

൫൭൫. സദ്ദഭേദതോതി പടിച്ചസദ്ദോ ച പനായം സമാനേ കത്തരി പുബ്ബകാലേ പയുജ്ജമാനോ അത്ഥസിദ്ധികരോ ഹോതി. സേയ്യഥിദം, ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൪൩). ഇധ പന ഭാവസാധനേന ഉപ്പാദസദ്ദേന സദ്ധിം പയുജ്ജമാനോ സമാനസ്സ കത്തു അഭാവതോ സദ്ദഭേദം ഗച്ഛതി, ന ച കിഞ്ചി അത്ഥം സാധേതീതി സദ്ദഭേദതോപി ന ഉപ്പാദമത്തം പടിച്ചസമുപ്പാദോതി.

തത്ഥ സിയാ – ‘‘ഹോതി-സദ്ദേന സദ്ധിം യോജയിസ്സാമ ‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഹോതീ’തി’’, തം ന യുത്തം. കസ്മാ? യോഗാഭാവതോ ചേവ, ഉപ്പാദസ്സ ച ഉപ്പാദപത്തിദോസതോ. ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ…പേ… അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി (സം. നി. ൨.൧). ഇമേസു ഹി പദേസു ഏകേനപി സദ്ധിം ഹോതി-സദ്ദോ യോഗം ന ഗച്ഛതി, ന ച ഉപ്പാദോ ഹോതി. സചേ ഭവേയ്യ, ഉപ്പാദസ്സാപി ഉപ്പാദോ പാപുണേയ്യാതി.

൫൭൬. യേപി മഞ്ഞന്തി ‘‘ഇദപ്പച്ചയാനം ഭാവോ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഭാവോ ച നാമ യോ ആകാരോ അവിജ്ജാദീനം സങ്ഖാരാദിപാതുഭാവേ ഹേതു, സോ. തസ്മിഞ്ച സങ്ഖാരവികാരേ പടിച്ചസമുപ്പാദസഞ്ഞാ’’തി, തേസം തം ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? അവിജ്ജാദീനം ഹേതുവചനതോ. ഭഗവതാ ഹി ‘‘തസ്മാതിഹ, ആനന്ദ, ഏസേവ ഹേതു, ഏതം നിദാനം, ഏസ സമുദയോ, ഏസ പച്ചയോ ജരാമരണസ്സ യദിദം ജാതി…പേ… സങ്ഖാരാനം, യദിദം അവിജ്ജാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൮ ആദയോ) ഏവം അവിജ്ജാദയോവ ഹേതൂതി വുത്താ, ന തേസം വികാരോ. തസ്മാ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോതി പച്ചയധമ്മാ വേദിതബ്ബാ’’തി ഇതി യം തം വുത്തം, തം സമ്മാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൫൭൭. യാ പനേത്ഥ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഇമായ ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ ഉപ്പാദോയേവായം വുത്തോതി സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ ഇമസ്സ പദസ്സ ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ വൂപസമേതബ്ബാ. ഭഗവതാ ഹി,

ദ്വേധാ തതോ പവത്തേ, ധമ്മസമൂഹേ യതോ ഇദം വചനം;

തപ്പച്ചയോ തതോയം, ഫലോപചാരേന ഇതി വുത്തോ.

യോ ഹി അയം പച്ചയതായ പവത്തോ ധമ്മസമൂഹോ, തത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇദം വചനം ദ്വിധാ ഇച്ഛന്തി. സോ ഹി യസ്മാ പതീയമാനോ ഹിതായ സുഖായ ച സംവത്തതി, തസ്മാ പച്ചേതുമരഹന്തി നം പണ്ഡിതാതി പടിച്ചോ. ഉപ്പജ്ജമാനോ ച സഹ സമ്മാ ച ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏകേകതോ, നാപി അഹേതുതോതി സമുപ്പാദോ. ഏവം പടിച്ചോ ച സോ സമുപ്പാദോ ചാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. അപിച സഹ ഉപ്പജ്ജതീതി സമുപ്പാദോ, പച്ചയസാമഗ്ഗിം പന പടിച്ച അപച്ചക്ഖായാതി ഏവമ്പി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. തസ്സ ചായം ഹേതുസമൂഹോ പച്ചയോതി തപ്പച്ചയത്താ അയമ്പി, യഥാ ലോകേ സേമ്ഹസ്സ പച്ചയോ ഗുളോ സേമ്ഹോ ഗുളോതി വുച്ചതി, യഥാ ച സാസനേ സുഖപ്പച്ചയോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ’’തി വുച്ചതി, തഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഇച്ചേവ ഫലവോഹാരേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൫൭൮. അഥ വാ,

പടിമുഖമിതോതി വുത്തോ, ഹേതുസമൂഹോ അയം പടിച്ചോതി;

സഹിതേ ഉപ്പാദേതി ച, ഇതി വുത്തോ സോ സമുപ്പാദോ.

യോ ഹി ഏസ സങ്ഖാരാദീനം പാതുഭാവായ അവിജ്ജാദിഏകേകഹേതുസീസേന നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുസമൂഹോ, സോ സാധാരണഫലനിപ്ഫാദകട്ഠേന അവേകല്ലട്ഠേന ച സാമഗ്ഗിഅങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പടിമുഖം ഇതോ ഗതോതി കത്വാ പടിച്ചോതി വുച്ചതി. സ്വായം സഹിതേയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിധമ്മേ ഉപ്പാദേതീതി സമുപ്പാദോതിപി വുത്തോ. ഏവമ്പി പടിച്ചോ ച സോ സമുപ്പാദോ ചാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ.

൫൭൯. അപരോ നയോ –

പച്ചയതാ അഞ്ഞോഞ്ഞം, പടിച്ച യസ്മാ സമം സഹ ച ധമ്മേ;

അയമുപ്പാദേതി തതോപി, ഏവമിധ ഭാസിതാ മുനിനാ.

അവിജ്ജാദിസീസേന നിദ്ദിട്ഠപച്ചയേസു ഹി യേ പച്ചയാ യം സങ്ഖാരാദികം ധമ്മം ഉപ്പാദേന്തി, ന തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അപടിച്ച അഞ്ഞമഞ്ഞവേകല്ലേ സതി ഉപ്പാദേതും സമത്ഥാതി. തസ്മാ പടിച്ച സമം സഹ ച ന ഏകേകദേസം, നാപി പുബ്ബാപരഭാവേന അയം പച്ചയതാ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥാനുസാരവോഹാരകുസലേന മുനിനാ ഏവമിധ ഭാസിതാ, പടിച്ചസമുപ്പാദോത്വേവ ഭാസിതാതി അത്ഥോ.

൫൮൦. ഏവം ഭാസമാനേന ച,

പുരിമേന സസ്സതാദീന, മഭാവോ പച്ഛിമേന ച പദേന;

ഉച്ഛേദാദിവിഘാതോ, ദ്വയേന പരിദീപിതോ ഞായോ.

പുരിമേനാതി പച്ചയസാമഗ്ഗിപരിദീപകേന പടിച്ചപദേന പവത്തിധമ്മാനം പച്ചയസാമഗ്ഗിയം ആയത്തവുത്തിത്താ സസ്സതാഹേതുവിസമഹേതുവസവത്തിവാദപ്പഭേദാനം സസ്സതാദീനം അഭാവോ പരിദീപിതോ ഹോതി? കിം ഹി സസ്സതാനം, അഹേതുആദിവസേന വാ പവത്താനം പച്ചയസാമഗ്ഗിയാതി? പച്ഛിമേന ച പദേനാതി ധമ്മാനം ഉപ്പാദപരിദീപകേന സമുപ്പാദപദേന പച്ചയസാമഗ്ഗിയം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിതോ വിഹതാ ഉച്ഛേദനത്ഥികഅകിരിയവാദാതി ഉച്ഛേദാദിവിഘാതോ പരിദീപിതോ ഹോതി. പുരിമപുരിമപച്ചയവസേന ഹി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനേസു ധമ്മേസു കുതോ ഉച്ഛേദോ, നത്ഥികാകിരിയവാദാ ചാതി. ദ്വയേനാതി സകലേന പടിച്ചസമുപ്പാദവചനേന തസ്സാ തസ്സാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ സന്തതിം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ തേസം തേസം ധമ്മാനം സമ്ഭവതോ മജ്ഝിമാ പടിപദാ, ‘‘സോ കരോതി സോ പടിസംവേദേതി, അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദേതീ’’തി വാദപ്പഹാനം, ജനപദനിരുത്തിയാ അനഭിനിവേസോ, സമഞ്ഞായ അനതിധാവനന്തി അയം ഞായോ പരിദീപിതോ ഹോതീതി അയം താവ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി വചനമത്തസ്സ അത്ഥോ.

൫൮൧. യാ പനായം ഭഗവതാ പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേന്തേന ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന നിക്ഖിത്താ തന്തി, തസ്സാ അത്ഥസംവണ്ണനം കരോന്തേന വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലം ഓതരിത്വാ ആചരിയേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേന സകസമയം അവോക്കമന്തേന പരസമയം അനായൂഹന്തേന സുത്തം അപ്പടിബാഹന്തേന വിനയം അനുലോമേന്തേന മഹാപദേസേ ഓലോകേന്തേന ധമ്മം ദീപേന്തേന അത്ഥം സങ്ഗാഹേന്തേന തമേവത്ഥം പുനരാവത്തേത്വാ അപരേഹിപി പരിയായന്തരേഹി നിദ്ദിസന്തേന ച യസ്മാ അത്ഥസംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ ഹോതി, പകതിയാപി ച ദുക്കരാവ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ. യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘സച്ചം സത്തോ പടിസന്ധി, പച്ചയാകാരമേവ ച;

ദുദ്ദസാ ചതുരോ ധമ്മാ, ദേസേതും ച സുദുക്കരാ’’തി.

തസ്മാ അഞ്ഞത്ര ആഗമാധിഗമപ്പത്തേഹി ന സുകരാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സത്ഥവണ്ണനാതി പരിതുലയിത്വാ,

വത്തുകാമോ അഹം അജ്ജ, പച്ചയാകാരവണ്ണനം;

പതിട്ഠം നാധിഗച്ഛാമി, അജ്ഝോഗാള്ഹോവ സാഗരം.

സാസനം പനിദം നാനാ, ദേസനാനയമണ്ഡിതം;

പുബ്ബാചരിയമഗ്ഗോ ച, അബ്ബോച്ഛിന്നോ പവത്തതി.

യസ്മാ തസ്മാ തദുഭയം, സന്നിസ്സായത്ഥവണ്ണനം;

ആരഭിസ്സാമി ഏതസ്സ, തം സുണാഥ സമാഹിതാ.

വുത്തഞ്ഹേതം പുബ്ബാചരിയേഹി –

‘‘യോ കോചി മം അട്ഠികത്വാ സുണേയ്യ,

ലഭേഥ പുബ്ബാപരിയം വിസേസം;

ലദ്ധാന പുബ്ബാപരിയം വിസേസം,

അദസ്സനം മച്ചുരാജസ്സ ഗച്ഛേ’’തി.

൫൮൨. ഇതി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു ഹി ആദിതോയേവ താവ,

ദേസനാഭേദതോ അത്ഥ, ലക്ഖണേകവിധാദിതോ. അങ്ഗാനഞ്ച വവത്ഥാനാ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ദേസനാഭേദതോതി ഭഗവതോ ഹി വല്ലിഹാരകാനം ചതുന്നം പുരിസാനം വല്ലിഗഹണം വിയ ആദിതോ വാ മജ്ഝതോ വാ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനം, തഥാ പരിയോസാനതോ വാ മജ്ഝതോ വാ പട്ഠായ യാവ ആദീതി ചതുബ്ബിധാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ.

യഥാ ഹി വല്ലിഹാരകേസു ചതൂസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മൂലമേവ പഠമം പസ്സതി, സോ തം മൂലേ ഛേത്വാ സബ്ബം ആകഡ്ഢിത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൦൨; സം. നി. ൨.൨) ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാപി പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേതി.

യഥാ പന തേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മജ്ഝം പഠമം പസ്സതി, സോ മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ഉപരിഭാഗഞ്ഞേവ ആകഡ്ഢിത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘തസ്സ തം വേദനം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ. യാ വേദനാസു നന്ദീ, തദുപാദാനം. തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൯; സം. നി. ൩.൫) മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാപി ദേസേതി.

യഥാ ച തേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ അഗ്ഗം പഠമം പസ്സതി, സോ അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ അഗ്ഗാനുസാരേന യാവ മൂലാ സബ്ബം ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, ജാതിപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം നോ വാ കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീതി? ജാതിപച്ചയാ, ഭന്തേ, ജരാമരണം. ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി. ഭവപച്ചയാ ജാതി…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, അവിജ്ജാപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ നോ വാ കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൩) പരിയോസാനതോ പട്ഠായ യാവ ആദിതോപി പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേതി.

യഥാ പനേതേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മജ്ഝമേവ പഠമം പസ്സതി, സോ മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ഹേട്ഠാ ഓതരന്തോ യാവ മൂലാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ഇമേ ച, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ കിന്നിദാനാ, കിംസമുദയാ, കിംജാതികാ, കിംപഭവാ? ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ, തണ്ഹാസമുദയാ, തണ്ഹാജാതികാ, തണ്ഹാപഭവാ. തണ്ഹാ കിന്നിദാനാ… വേദനാ… ഫസ്സോ… സളായതനം… നാമരൂപം… വിഞ്ഞാണം… സങ്ഖാരാ കിന്നിദാനാ…പേ… സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ…പേ… അവിജ്ജാപഭവാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൧) മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ ആദിതോ ദേസേതി.

൫൮൩. കസ്മാ പനേവം ദേസേതീതി? പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ സമന്തഭദ്ദകത്താ സയഞ്ച ദേസനാവിലാസപ്പത്തത്താ. സമന്തഭദ്ദകോ ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ, തതോ തതോ ഞായപടിവേധായ സംവത്തതിയേവ. ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ച ഭഗവാ ചതുവേസാരജ്ജപടിസമ്ഭിദായോഗേന ചതുബ്ബിധഗമ്ഭീരഭാവപ്പത്തിയാ ച. സോ ദേസനാവിലാസപ്പത്തത്താ നാനാനയേഹേവ ധമ്മം ദേസേതി.

വിസേസതോ പനസ്സ യാ ആദിതോ പട്ഠായ അനുലോമദേസനാ, സാ പവത്തികാരണവിഭാഗസംമൂള്ഹം വേനേയ്യജനം സമനുപസ്സതോ യഥാസകേഹി കാരണേഹി പവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച പവത്താതി വിഞ്ഞാതബ്ബാ. യാ പരിയോസാനതോ പട്ഠായ പടിലോമദേസനാ, സാ ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ചാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭; സം. നി. ൨.൪) നയേന കിച്ഛാപന്നം ലോകം അനുവിലോകയതോ പുബ്ബഭാഗപടിവേധാനുസാരേന തസ്സ തസ്സ ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ അത്തനാ അധിഗതകാരണസന്ദസ്സനത്ഥം. യാ മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ ആദി പവത്താ, സാ ആഹാരനിദാനവവത്ഥാപനാനുസാരേന യാവ അതീതം അദ്ധാനം അതിഹരിത്വാ പുന അതീതദ്ധതോ പഭുതി ഹേതുഫലപടിപാടിസന്ദസ്സനത്ഥം. യാ പന മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനം പവത്താ, സാ പച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധാനേ അനാഗതദ്ധഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതി അനാഗതദ്ധസന്ദസ്സനത്ഥം. താസു യാ പവത്തികാരണസമ്മൂള്ഹസ്സ വേനേയ്യജനസ്സ യഥാസകേഹി കാരണേഹി പവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച ആദിതോ പട്ഠായ അനുലോമദേസനാ വുത്താ, സാ ഇധ നിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ.

൫൮൪. കസ്മാ പനേത്ഥ അവിജ്ജാ ആദിതോ വുത്താ, കിം പകതിവാദീനം പകതി വിയ അവിജ്ജാപി അകാരണം മൂലകാരണം ലോകസ്സാതി? ന അകാരണം. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) ഹി അവിജ്ജായ കാരണം വുത്തം. അത്ഥി പന പരിയായോ യേന മൂലകാരണം സിയാ, കോ പന സോതി? വട്ടകഥായ സീസഭാവോ.

ഭഗവാ ഹി വട്ടകഥം കഥേന്തോ ദ്വേ ധമ്മേ സീസം കത്വാ കഥേതി, അവിജ്ജം വാ. യഥാഹ – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ‘ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി, ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ഇദപ്പച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ഭവതണ്ഹം വാ. യഥാഹ – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായ ‘ഇതോ പുബ്ബേ ഭവതണ്ഹാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി, ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ഇദപ്പച്ചയാ ഭവതണ്ഹാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨).

൫൮൫. കസ്മാ പന ഭഗവാ വട്ടകഥം കഥേന്തോ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മേ സീസം കത്വാ കഥേതീതി? സുഗതിദുഗ്ഗതിഗാമിനോ കമ്മസ്സ വിസേസഹേതുഭൂതത്താ. ദുഗ്ഗതിഗാമിനോ ഹി കമ്മസ്സ വിസേസഹേതു അവിജ്ജാ. കസ്മാ? യസ്മാ അവിജ്ജാഭിഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ അഗ്ഗിസന്താപലഗുളാഭിഘാതപരിസ്സമാഭിഭൂതാ വജ്ഝഗാവീ തായ പരിസ്സമാതുരതായ നിരസ്സാദമ്പി അത്തനോ അനത്ഥാവഹമ്പി ച ഉണ്ഹോദകപാനം വിയ കിലേസസന്താപതോ നിരസ്സാദമ്പി ദുഗ്ഗതിനിപാതനതോ ച അത്തനോ അനത്ഥാവഹമ്പി പാണാതിപാതാദിം അനേകപ്പകാരം ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി. സുഗതിഗാമിനോ പന കമ്മസ്സ വിസേസഹേതു ഭവതണ്ഹാ. കസ്മാ? യസ്മാ ഭവതണ്ഹാഭിഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ സാ വുത്തപ്പകാരാ ഗാവീ സീതൂദകതണ്ഹായ സഅസ്സാദം അത്തനോ പരിസ്സമവിനോദനഞ്ച സീതൂദകപാനം വിയ കിലേസസന്താപവിരഹതോ സഅസ്സാദം സുഗതിസമ്പാപനേന അത്തനോ ദുഗ്ഗതിദുക്ഖപരിസ്സമവിനോദനഞ്ച പാണാതിപാതാ വേരമണിആദിം അനേകപ്പകാരം സുഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി.

൫൮൬. ഏതേസു പന വട്ടകഥായ സീസഭൂതേസു ധമ്മേസു കത്ഥചി ഭഗവാ ഏകധമ്മമൂലികം ദേസനം ദേസേതി. സേയ്യഥിദം, ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജൂപനിസാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരൂപനിസം വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൨൩). തഥാ ‘‘ഉപാദാനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൫൨). കത്ഥചി ഉഭയമൂലികമ്പി. സേയ്യഥിദം, ‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം ഇത്ഥേതം ദ്വയം. ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ സളേവായതനാനി, യേഹി ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതീ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൧൯). താസു ദേസനാസു ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി അയമിധ അവിജ്ജാവസേന ഏകധമ്മമൂലികാ ദേസനാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവേത്ഥ ദേസനാഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൮൭. അത്ഥതോതി അവിജ്ജാദീനം പദാനം അത്ഥതോ. സേയ്യഥിദം, പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ, അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. തം അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. തബ്ബിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ, തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിയട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ. ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ. അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സബ്ബയോനിഗതിഭവവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേസു ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസുപി ഖന്ധാദീസു ന ജവതീതി അവിജ്ജാ. അപിച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നാനഞ്ച ധമ്മാനം ഛാദനതോപി അവിജ്ജാ.

യം പടിച്ച ഫലമേതി, സോ പച്ചയോ. പടിച്ചാതി ന വിനാ അപച്ചക്ഖത്വാതി അത്ഥോ. ഏതീതി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാതി അത്ഥോ. അപിച ഉപകാരകട്ഠോ പച്ചയട്ഠോ. അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ.

സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. അപിച അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാതി ദുവിധാ സങ്ഖാരാ. തത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ തയോ, കായവചീചിത്തസങ്ഖാരാ തയോതി ഇമേ ഛ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ. തേ സബ്ബേപി ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാമത്തമേവ ഹോന്തി.

സങ്ഖതസങ്ഖാരോ, അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരോ, അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരോ, പയോഗാഭിസങ്ഖാരോതി ഇമേ പന ചത്താരോ സങ്ഖാര-സദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ. തത്ഥ ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨; സം. നി. ൧.൧൮൬) വുത്താ സബ്ബേപി സപ്പച്ചയാ ധമ്മാ സങ്ഖതസങ്ഖാരാ നാമ. കമ്മനിബ്ബത്താ തേഭൂമകാ രൂപാരൂപധമ്മാ അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരാതി അട്ഠകഥാസു വുത്താ, തേപി ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൨൧; ൨൭൨; സം. നി. ൧.൧൮൬) ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. വിസും പന നേസം ആഗതട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി. തേഭൂമികകുസലാകുസലചേതനാ പന അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരോതി വുച്ചതി, തസ്സ ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേവ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) ആഗതട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. കായികചേതസികം പന വീരിയം പയോഗാഭിസങ്ഖാരോതി വുച്ചതി, സോ ‘‘യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി, താവതികാ ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൫) ആഗതോ.

ന കേവലഞ്ച ഏതേയേവ, അഞ്ഞേപി ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോ, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൪) നയേന സങ്ഖാര-സദ്ദേന ആഗതാ അനേകേ സങ്ഖാരാ. തേസു നത്ഥി സോ സങ്ഖാരോ, യോ സങ്ഖതസങ്ഖാരേഹി സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛേയ്യ, ഇതോ പരം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തിആദീസു വുത്തം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അവുത്തേ പന വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. നമതീതി നാമം. രുപ്പതീതി രൂപം. ആയേ തനോതി ആയതഞ്ച നയതീതി ആയതനം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ. ഉപാദിയതീതി ഉപാദാനം. ഭവതി ഭാവയതി ചാതി ഭവോ. ജനനം ജാതി. ജിരണം ജരാ. മരന്തി ഏതേനാതി മരണം. സോചനം സോകോ. പരിദേവനം പരിദേവോ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം. ഉപ്പാദട്ഠിതിവസേന വാ ദ്വിധാ ഖണതീതിപി ദുക്ഖം. ദുമ്മനഭാവോ ദോമനസ്സം. ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ.

സമ്ഭവന്തീതി അഭിനിബ്ബത്തന്തി. ന കേവലഞ്ച സോകാദീഹേവ, അഥ ഖോ സബ്ബപദേഹി സമ്ഭവന്തി-സദ്ദസ്സ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്തേ കിം കരോന്തീതി ന പഞ്ഞായേയ്യ, സമ്ഭവന്തീതി പന യോജനായ സതി അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം കതം ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഏവന്തി നിദ്ദിട്ഠനയനിദസ്സനം. തേന അവിജ്ജാദീഹേവ കാരണേഹി, ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദീഹീതി ദസ്സേതി. ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ. കേവലസ്സാതി അസമ്മിസ്സസ്സ, സകലസ്സ വാ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖസമൂഹസ്സ, ന സത്തസ്സ, ന സുഖസുഭാദീനം. സമുദയോതി നിബ്ബത്തി. ഹോതീതി സമ്ഭവതി. ഏവമേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൮൮. ലക്ഖണാദിതോതി അവിജ്ജാദീനം ലക്ഖണാദിതോ. സേയ്യഥിദം – അഞ്ഞാണലക്ഖണാ അവിജ്ജാ, സമ്മോഹനരസാ, ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനാ, ആസവപദട്ഠാനാ. അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണാ സങ്ഖാരാ, ആയൂഹനരസാ, ചേതനാപച്ചുപട്ഠാനാ, അവിജ്ജാപദട്ഠാനാ. വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം, പുബ്ബങ്ഗമരസം, പടിസന്ധിപച്ചുപട്ഠാനം, സങ്ഖാരപദട്ഠാനം, വത്ഥാരമ്മണപദട്ഠാനം വാ. നമനലക്ഖണം നാമം, സമ്പയോഗരസം, അവിനിബ്ഭോഗപച്ചുപട്ഠാനം, വിഞ്ഞാണപദട്ഠാനം. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, വികിരണരസം, അബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാനം, വിഞ്ഞാണപദട്ഠാനം. ആയതനലക്ഖണം സളായതനം, ദസ്സനാദിരസം, വത്ഥുദ്വാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, നാമരൂപപദട്ഠാനം. ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സങ്ഗതിപച്ചുപട്ഠാനോ, സളായതനപദട്ഠാനോ. അനുഭവനലക്ഖണാ വേദനാ, വിസയരസസമ്ഭോഗരസാ, സുഖദുക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ, ഫസ്സപദട്ഠാനാ. ഹേതുലക്ഖണാ തണ്ഹാ, അഭിനന്ദനരസാ, അതിത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, വേദനാപദട്ഠാനാ. ഗഹണലക്ഖണം ഉപാദാനം, അമുഞ്ചനരസം, തണ്ഹാദള്ഹത്തദിട്ഠിപച്ചുപട്ഠാനം, തണ്ഹാപദട്ഠാനം. കമ്മകമ്മഫലലക്ഖണോ ഭവോ, ഭാവനഭവനരസോ, കുസലാകുസലാബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാനോ, ഉപാദാനപദട്ഠാനോ. ജാതിആദീനം ലക്ഖണാദീനി സച്ചനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ ലക്ഖണാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൮൯. ഏകവിധാദിതോതി ഏത്ഥ അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാദസ്സനമോഹാദിഭാവതോ ഏകവിധാ. അപ്പടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തിതോ ദുവിധാ. തഥാ സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരതോ. വേദനത്തയസമ്പയോഗതോ തിവിധാ. ചതുസച്ചപടിവേധതോ ചതുബ്ബിധാ. ഗതിപഞ്ചകാദീനവച്ഛാദനതോ പഞ്ചവിധാ. ദ്വാരാരമ്മണതോ പന സബ്ബേസുപി അരൂപധമ്മേസു ഛബ്ബിധതാ വേദിതബ്ബാ.

സങ്ഖാരാ സാസവവിപാകധമ്മധമ്മാദിഭാവതോ ഏകവിധാ. കുസലാകുസലതോ ദുവിധാ. തഥാ പരിത്തമഹഗ്ഗതഹീനമജ്ഝിമമിച്ഛത്തനിയതാനിയതതോ. തിവിധാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിഭാവതോ. ചതുബ്ബിധാ ചതുയോനിസംവത്തനതോ. പഞ്ചവിധാ പഞ്ചഗതിഗാമിതോ.

വിഞ്ഞാണം ലോകിയവിപാകാദിഭാവതോ ഏകവിധം. സഹേതുകാഹേതുകാദിതോ ദുവിധം. ഭവത്തയപരിയാപന്നതോ, വേദനത്തയസമ്പയോഗതോ, അഹേതുകദ്വിഹേതുകതിഹേതുകതോ ച തിവിധം. യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധം, പഞ്ചവിധഞ്ച.

നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസന്നിസ്സയതോ കമ്മപച്ചയതോ ച ഏകവിധം. സാരമ്മണനാരമ്മണതോ ദുവിധം. അതീതാദിതോ തിവിധം. യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധം, പഞ്ചവിധഞ്ച.

സളായതനം സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠാനതോ ഏകവിധം. ഭൂതപ്പസാദവിഞ്ഞാണാദിതോ ദുവിധം. സമ്പത്താസമ്പത്തനോഭയഗോചരതോ തിവിധം. യോനിഗതിപരിയാപന്നതോ ചതുബ്ബിധം പഞ്ചവിധഞ്ചാതി ഇമിനാ നയേന ഫസ്സാദീനമ്പി ഏകവിധാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോതി ഏവമേത്ഥ ഏകവിധാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൯൦. അങ്ഗാനഞ്ച വവത്ഥാനാതി സോകാദയോ ചേത്ഥ ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്താ. ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ ഹി ബാലസ്സ തേ സമ്ഭവന്തി. യഥാഹ – ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹമാപജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൨). യാവ ച തേസം പവത്തി, താവ അവിജ്ജായാതി പുനപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി സമ്ബന്ധമേവ ഹോതി ഭവചക്കം. തസ്മാ തേസം ജരാമരണേനേവ ഏകസങ്ഖേപം കത്വാ ദ്വാദസേവ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ അങ്ഗാനം വവത്ഥാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

അയം താവേത്ഥ സങ്ഖേപകഥാ.

അവിജ്ജാപച്ചയാസങ്ഖാരപദകഥാ

൫൬൧. അയം പന വിത്ഥാരനയോ – അവിജ്ജാതി സുത്തന്തപരിയായേന ദുക്ഖാദീസു ചതൂസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം, അഭിധമ്മപരിയായേന പുബ്ബന്താദീഹി സദ്ധിം അട്ഠസു. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ, ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ, പുബ്ബന്താപരന്തേ, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൧൦൬). തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഠപേത്വാ ലോകുത്തരം സച്ചദ്വയം സേസട്ഠാനേസു ആരമ്മണവസേന അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം സന്തേപി പടിച്ഛാദനവസേനേവ ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖസച്ചം പടിച്ഛാദേത്വാ തിട്ഠതി, യാഥാവസരസലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, തഥാ സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം, പുബ്ബന്തസങ്ഖാതം അതീതം ഖന്ധപഞ്ചകം, അപരന്തസങ്ഖാതം അനാഗതം ഖന്ധപഞ്ചകം, പുബ്ബന്താപരന്തസങ്ഖാതം തദുഭയം, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മസങ്ഖാതം ഇദപ്പച്ചയതഞ്ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേ ച പടിച്ഛാദേത്വാ തിട്ഠതി. ‘‘അയം അവിജ്ജാ, ഇമേ സങ്ഖാരാ’’തി ഏവം യാഥാവസരസലക്ഖണമേത്ഥ പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി. തസ്മാ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം…പേ… ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി.

൫൯൨. സങ്ഖാരാതി പുഞ്ഞാദയോ തയോ കായസങ്ഖാരാദയോ തയോതി ഏവം പുബ്ബേ സങ്ഖേപതോ വുത്താ ഛ, വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ദാനസീലാദിവസേന പവത്താ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ചേവ ഭാവനാവസേന പവത്താ പഞ്ച രൂപാവചരകുസലചേതനാ ചാതി തേരസ ചേതനാ ഹോന്തി. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പാണാതിപാതാദിവസേന പവത്താ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ ഭാവനാവസേനേവ പവത്താ ചതസ്സോ അരൂപാവചരകുസലചേതനാ ചാതി തയോപി സങ്ഖാരാ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ ഹോന്തി.

ഇതരേസു പന തീസു കായസഞ്ചേതനാ കായസങ്ഖാരോ, വചീസഞ്ചേതനാ വചീസങ്ഖാരോ, മനോസഞ്ചേതനാ ചിത്തസങ്ഖാരോ. അയം തികോ കമ്മായൂഹനക്ഖണേ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം ദ്വാരതോ പവത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ ഹി കായദ്വാരതോ പവത്താ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ, ദ്വാദസ അകുസലചേതനാതി സമവീസതി ചേതനാ കായസങ്ഖാരോ നാമ. താ ഏവ വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ വചീദ്വാരതോ പവത്താ വചീസങ്ഖാരോ നാമ. അഭിഞ്ഞാചേതനാ പനേത്ഥ പരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി ന ഗഹിതാ. യഥാ ച അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ഏവം ഉദ്ധച്ചചേതനാപി ന ഹോതി. തസ്മാ സാപി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേ അപനേതബ്ബാ, അവിജ്ജാപച്ചയാ പന സബ്ബാപേതാ ഹോന്തി. ഉഭോപി വിഞ്ഞത്തിയോ അസമുട്ഠാപേത്വാ മനോദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ പന സബ്ബാപി ഏകൂനതിംസതി ചേതനാ ചിത്തസങ്ഖാരോതി. ഇതി അയം തികോ പുരിമത്തികമേവ പവിസതീതി അത്ഥതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനംയേവ വസേന അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൫൯൩. തത്ഥ സിയാ – കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം ‘‘ഇമേ സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാ പച്ചയാ ഹോന്തീ’’തി? അവിജ്ജാഭാവേ ഭാവതോ. യസ്സ ഹി ദുക്ഖാദീസു അവിജ്ജാസങ്ഖാതം അഞ്ഞാണം അപ്പഹീനം ഹോതി, സോ ദുക്ഖേ താവ പുബ്ബന്താദീസു ച അഞ്ഞാണേന സംസാരദുക്ഖം സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ തസ്സേവ ഹേതുഭൂതേ തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതി. സമുദയേ അഞ്ഞാണേന ദുക്ഖഹേതുഭൂതേപി തണ്ഹാപരിക്ഖാരേ സങ്ഖാരേ സുഖഹേതുതോ മഞ്ഞമാനോ ആരഭതി. നിരോധേ പന മഗ്ഗേ ച അഞ്ഞാണേന ദുക്ഖസ്സ അനിരോധഭൂതേപി ഗതിവിസേസേ ദുക്ഖനിരോധസഞ്ഞീ ഹുത്വാ നിരോധസ്സ ച അമഗ്ഗഭൂതേസുപി യഞ്ഞാമരതപാദീസു നിരോധമഗ്ഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ദുക്ഖനിരോധം പത്ഥയമാനോ യഞ്ഞാമരതപാദിമുഖേന തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതി.

അപിച സോ തായ ചതൂസു സച്ചേസു അപ്പഹീനാവിജ്ജതായ വിസേസതോ ജാതിജരാരോഗമരണാദിഅനേകാദീനവവോകിണ്ണമ്പി പുഞ്ഞഫലസങ്ഖാതം ദുക്ഖം ദുക്ഖതോ അജാനന്തോ തസ്സ അധിഗമായ കായവചീചിത്തസങ്ഖാരഭേദം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി ദേവച്ഛരകാമകോ വിയ മരുപ്പപാതം. സുഖസമ്മതസ്സാപി ച തസ്സ പുഞ്ഞഫലസ്സ അന്തേ മഹാപരിളാഹജനികം വിപരിണാമദുക്ഖതം അപ്പസ്സാദതഞ്ച അപസ്സന്തോപി തപ്പച്ചയം വുത്തപ്പകാരമേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി സലഭോ വിയ ദീപസിഖാഭിനിപാതം, മധുബിന്ദുഗിദ്ധോ വിയ ച മധുലിത്തസത്ഥധാരാലേഹനം. കാമുപസേവനാദീസു ച സവിപാകേസു ആദീനവം അപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞായ ചേവ കിലേസാഭിഭൂതതായ ച ദ്വാരത്തയപ്പവത്തമ്പി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി, ബാലോ വിയ ഗൂഥകീളനം, മരിതുകാമോ വിയ ച വിസഖാദനം. ആരുപ്പവിപാകേസു ചാപി സങ്ഖാരവിപരിണാമദുക്ഖതം അനവബുജ്ഝമാനോ സസ്സതാദിവിപല്ലാസേന ചിത്തസങ്ഖാരഭൂതം ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി, ദിസാമൂള്ഹോ വിയ പിസാചനഗരാഭിമുഖമഗ്ഗഗമനം.

ഏവം യസ്മാ അവിജ്ജാഭാവതോവ സങ്ഖാരഭാവോ, ന അഭാവതോ. തസ്മാ ജാനിതബ്ബമേതം ‘‘ഇമേ സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തീ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാഗതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീനാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ; സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ നേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി.

പട്ഠാനപച്ചയകഥാ

൫൯൪. ഏത്ഥാഹ – ഗണ്ഹാമ താവ ഏതം അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോതി, ഇദം പന വത്തബ്ബം കതമേസം സങ്ഖാരാനം കഥം പച്ചയോ ഹോതീതി? തത്രിദം വുച്ചതി, ഭഗവതാ ഹി ‘‘ഹേതുപച്ചയോ, ആരമ്മണപച്ചയോ, അധിപതിപച്ചയോ, അനന്തരപച്ചയോ, സമനന്തരപച്ചയോ, സഹജാതപച്ചയോ, അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ, നിസ്സയപച്ചയോ, ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, പുരേജാതപച്ചയോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ, ആസേവനപച്ചയോ, കമ്മപച്ചയോ, വിപാകപച്ചയോ, ആഹാരപച്ചയോ, ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ, ഝാനപച്ചയോ, മഗ്ഗപച്ചയോ, സമ്പയുത്തപച്ചയോ, വിപ്പയുത്തപച്ചയോ, അത്ഥിപച്ചയോ, നത്ഥിപച്ചയോ, വിഗതപച്ചയോ, അവിഗതപച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.പച്ചയുദ്ദേസ) ചതുവീസതി പച്ചയാ വുത്താ.

തത്ഥ ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഹേതുപച്ചയോ, ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ, ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. ആരമ്മണപച്ചയാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൫൯൫. തത്ഥ ഹേതൂതി വചനാവയവകാരണമൂലാനമേതം അധിവചനം. ‘‘പടിഞ്ഞാ, ഹേതൂ’’തിആദീസു ഹി ലോകേ വചനാവയവോ ഹേതൂതി വുച്ചതി. സാസനേ പന ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൬൦) കാരണം. ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൫൯) മൂലം ഹേതൂതി വുച്ചതി, തം ഇധ അധിപ്പേതം. പച്ചയോതി ഏത്ഥ പന അയം വചനത്ഥോ, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതീതി പച്ചയോ. അപച്ചക്ഖായ നം വത്തതീതി അത്ഥോ. യോ ഹി ധമ്മോ യം ധമ്മം അപച്ചക്ഖായ തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ, സോ തസ്സ പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. ലക്ഖണതോ പന ഉപകാരകലക്ഖണോ പച്ചയോ. യോ ഹി ധമ്മോ യസ്സ ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ വാ ഉപ്പത്തിയാ വാ ഉപകാരകോ ഹോതി, സോ തസ്സ പച്ചയോതി വുച്ചതി. പച്ചയോ, ഹേതു, കാരണം, നിദാനം, സമ്ഭവോ, പഭവോതിആദി അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനതോ നാനം. ഇതി മൂലട്ഠേന ഹേതു, ഉപകാരകട്ഠേന പച്ചയോതി സങ്ഖേപതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ.

സോ സാലിആദീനം സാലിബീജാദീനി വിയ, മണിപഭാദീനം വിയ ച മണിവണ്ണാദയോ കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധകോതി ആചരിയാനം അധിപ്പായോ. ഏവം സന്തേ പന തംസമുട്ഠാനരൂപേസു ഹേതുപച്ചയതാ ന സമ്പജ്ജതി. ന ഹി സോ തേസം കുസലാദിഭാവം സാധേതി, ന ച പച്ചയോ ന ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧). അഹേതുകചിത്താനഞ്ച വിനാ ഏതേന അബ്യാകതഭാവോ സിദ്ധോ, സഹേതുകാനമ്പി ച യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന സമ്പയുത്തഹേതുപടിബദ്ധോ. യദി ച സമ്പയുത്തഹേതൂസു സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ സിയാ, സമ്പയുത്തേസു ഹേതുപടിബദ്ധോ അലോഭോ കുസലോ വാ സിയാ അബ്യാകതോ വാ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി ഹോതി, തസ്മാ യഥാ സമ്പയുത്തേസു, ഏവം ഹേതൂസുപി കുസലാദിതാ പരിയേസിതബ്ബാ.

കുസലാദിഭാവസാധനവസേന പന ഹേതൂനം മൂലട്ഠം അഗഹേത്വാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനവസേന ഗയ്ഹമാനേ ന കിഞ്ചി വിരുജ്ഝതി. ലദ്ധഹേതുപച്ചയാ ഹി ധമ്മാ വിരൂള്ഹമൂലാ വിയ പാദപാ ഥിരാ ഹോന്തി സുപ്പതിട്ഠിതാ, അഹേതുകാ തിലബീജകാദിസേവാലാ വിയ ന സുപ്പതിട്ഠിതാ. ഇതി മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

൫൯൬. തതോ പരേസു ആരമ്മണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ. സോ ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) ആരഭിത്വാപി ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) ഓസാപിതത്താ ന കോചി ധമ്മോ ന ഹോതി. യഥാ ഹി ദുബ്ബലോ പുരിസോ ദണ്ഡം വാ രജ്ജും വാ ആലമ്ബിത്വാവ ഉട്ഠഹതി ചേവ തിട്ഠതി ച, ഏവം ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ രൂപാദിആരമ്മണം ആരബ്ഭേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച. തസ്മാ സബ്ബേപി ചിത്തചേതസികാനം ആരമ്മണഭൂതാ ധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ.

൫൯൭. ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അധിപതിപച്ചയോ, സോ സഹജാതാരമ്മണവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൩.൩) ഛന്ദവീരിയചിത്തവീമംസാസങ്ഖാതാ ചത്താരോ ധമ്മാ അധിപതിപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ, നോ ച ഖോ ഏകതോ. യദാ ഹി ഛന്ദം ധുരം ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തം പവത്തതി, തദാ ഛന്ദോവ അധിപതി, ന ഇതരേ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

യം പന ധമ്മം ഗരും കത്വാ അരൂപധമ്മാ പവത്തന്തി, സോ നേസം ആരമ്മണാധിപതി. തേന വുത്തം ‘‘യം യം ധമ്മം ഗരും കത്വാ യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം അധിപതിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൩).

൫൯൮. അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ. സമനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സമനന്തരപച്ചയോ. ഇദഞ്ച പച്ചയദ്വയം ബഹുധാ പപഞ്ചയന്തി. അയം പനേത്ഥ സാരോ, യോ ഹി ഏസ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനന്തരാ മനോധാതു, മനോധാതുഅനന്തരാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതിആദി ചിത്തനിയമോ, സോ യസ്മാ പുരിമപുരിമചിത്തവസേനേവ ഇജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാ, തസ്മാ അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥോ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ. തേനേവാഹ – ‘‘അനന്തരപച്ചയോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪). യോ അനന്തരപച്ചയോ, സ്വേവ സമനന്തരപച്ചയോ. ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനം, ഉപചയസന്തതീസു വിയ അധിവചനനിരുത്തിദുകാദീസു വിയ ച. അത്ഥതോ പന നാനം നത്ഥി.

യമ്പി ‘‘അത്ഥാനന്തരതായ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയോ’’തി ആചരിയാനം മതം, തം ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദീഹി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൮) വിരുജ്ഝതി. യമ്പി തത്ഥ വദന്തി ‘‘ധമ്മാനം സമുട്ഠാപനസമത്ഥതാ ന പരിഹായതി, ഭാവനാബലേന പന വാരിതത്താ ധമ്മാ സമനന്തരാ നുപ്പജ്ജന്തീ’’തി, തമ്പി കാലാനന്തരതായ അഭാവമേവ സാധേതി. ഭാവനാബലേന ഹി തത്ഥ കാലാനന്തരതാ നത്ഥീതി, മയമ്പി ഏതദേവ വദാമ. യസ്മാ ച കാലാനന്തരതാ നത്ഥി, തസ്മാ സമനന്തരപച്ചയതാ ന യുജ്ജതി. കാലാനന്തരതായ ഹി തേസം സമനന്തരപച്ചയോ ഹോതീതി ലദ്ധി. തസ്മാ അഭിനിവേസം അകത്വാ ബ്യഞ്ജനമത്തതോവേത്ഥ നാനാകരണം പച്ചേതബ്ബം, ന അത്ഥതോ. കഥം? നത്ഥി ഏതേസം അന്തരന്തി ഹി അനന്തരാ. സണ്ഠാനാഭാവതോ സുട്ഠു അനന്തരാതി സമനന്തരാ.

൫൯൯. ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഹ ഉപ്പാദനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ പകാസസ്സ പദീപോ വിയ. സോ അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേന ഛബ്ബിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. ചത്താരോ മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം, ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം, ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം, രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കിഞ്ചികാലേ സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, കിഞ്ചികാലേ ന സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൬). ഇദം ഹദയവത്ഥുമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൬൦൦. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദനുപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭകം തിദണ്ഡകം വിയ. സോ അരൂപക്ഖന്ധാദിവസേന തിവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ. ചത്താരോ മഹാഭൂതാ ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൭).

൬൦൧. അധിട്ഠാനാകാരേന നിസ്സയാകാരേന ച ഉപകാരകോ ധമ്മോ നിസ്സയപച്ചയോ തരുചിത്തകമ്മാദീനം പഥവീപടാദയോ വിയ. സോ ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏവം സഹജാതേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഛട്ഠോ പനേത്ഥ കോട്ഠാസോ ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮) ഏവം വിഭത്തോ.

൬൦൨. ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഏത്ഥ പന അയം താവ വചനത്ഥോ, തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോ ന പടിക്ഖിത്തോതി നിസ്സയോ. യഥാ പന ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ, ഏവം ഭുസോ നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ, ബലവകാരണസ്സേതം അധിവചനം. തസ്മാ ബലവകാരണഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ.

സോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനി ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനം ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖതി, സേക്ഖാ ഗോത്രഭും ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി, വോദാനം ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തി. സേക്ഖാ മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ മഗ്ഗം ഗരുംകത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) ഏവമാദിനാ നയേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ താവ ആരമ്മണാധിപതിനാ സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ. തത്ഥ യം ആരമ്മണം ഗരുംകത്വാ ചിത്തചേതസികാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം നിയമതോ തേസു ആരമ്മണേസു ബലവാരമ്മണം ഹോതി. ഇതി ഗരുകത്തബ്ബമത്തട്ഠേന ആരമ്മണാധിപതി, ബലവകാരണട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

അനന്തരൂപനിസ്സയോപി ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ഖന്ധാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൯) നയേന അനന്തരപച്ചയേന സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ. മാതികാനിക്ഖേപേ പന നേസം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു തംസമ്പയുത്തകാ ച ധമ്മാ മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪) നയേന അനന്തരസ്സ, ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൯) നയേന ഉപനിസ്സയസ്സ ആഗതത്താ നിക്ഖേപേ വിസേസോ അത്ഥി. സോപി അത്ഥതോ ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി. ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരാ അനുരൂപസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തനസമത്ഥതായ അനന്തരതാ, പുരിമചിത്തസ്സ പച്ഛിമചിത്തുപ്പാദനേ ബലവതായ അനന്തരൂപനിസ്സയതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഹി ഹേതുപച്ചയാദീസു കിഞ്ചി ധമ്മം വിനാപി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ന ഏവം അനന്തരചിത്തം വിനാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി നാമ അത്ഥി. തസ്മാ ബലവപച്ചയോ ഹോതി. ഇതി അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരാ അനുരൂപചിത്തുപ്പാദനവസേന അനന്തരപച്ചയോ, ബലവകാരണവസേന അനന്തരൂപനിസ്സയോതി ഏവമേതേസം നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

പകതൂപനിസ്സയോ പന പകതോ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. പകതോ നാമ അത്തനോ സന്താനേ നിപ്ഫാദിതോ വാ സദ്ധാസീലാദി ഉപസേവിതോ വാ ഉതുഭോജനാദി. പകതിയാ ഏവ വാ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ, ആരമ്മണാനന്തരേഹി അസമ്മിസ്സോതി അത്ഥോ. തസ്സ പകതൂപനിസ്സയോ ‘‘സദ്ധം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി, ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഝാനം ഉപ്പാദേതി, വിപസ്സനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേതി, സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. സീലം, സുതം, ചാഗം, പഞ്ഞം ഉപനിസ്സായ ദാനം ദേതി…പേ… സമാപത്തിം ഉപ്പാദേതി. സദ്ധാ, സീലം, സുതം, ചാഗോ, പഞ്ഞാ സദ്ധായ, സീലസ്സ, സുതസ്സ, ചാഗസ്സ, പഞ്ഞായ, ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) നയേന അനേകപ്പകാരതോ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമേ സദ്ധാദയോ പകതാ ചേവ ബലവകാരണട്ഠേന ഉപനിസ്സയാ ചാതി പകതൂപനിസ്സയോതി.

൬൦൩. പഠമതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ പുരേജാതപച്ചയോ. സോ പഞ്ചദ്വാരേ വത്ഥാരമ്മണഹദയവത്ഥുവസേന ഏകാദസവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. സോത…പേ… ഘാന, ജിവ്ഹാ, കായായതനം, രൂപ, സദ്ദ, ഗന്ധ, രസ, ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപ, സദ്ദ, ഗന്ധ, രസ, ഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം കിഞ്ചികാലേ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. കിഞ്ചികാലേ ന പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൦).

൬൦൪. പുരേജാതാനം രൂപധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകോ അരൂപധമ്മോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാചേതനാ വിയ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൧).

൬൦൫. ആസേവനട്ഠേന അനന്തരാനം പഗുണബലവഭാവായ ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ ഗന്ഥാദീസു പുരിമപുരിമാഭിയോഗോ വിയ. സോ കുസലാകുസലകിരിയജവനവസേന തിവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ. പുരിമാ പുരിമാ അകുസലാ…പേ… കിരിയാബ്യാകതാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കിരിയാബ്യാകതാനം ധമ്മാനം ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൨).

൬൦൬. ചിത്തപയോഗസങ്ഖാതേന കിരിയഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ കമ്മപച്ചയോ. സോ നാനക്ഖണികായ ചേവ കുസലാകുസലചേതനായ സഹജാതായ ച സബ്ബായപി ചേതനായ വസേന ദുവിധോ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘കുസലാകുസലം കമ്മം വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ. ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൩).

൬൦൭. നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായ ഉപകാരകോ വിപാകധമ്മോ വിപാകപച്ചയോ. സോ പവത്തേ തംസമുട്ഠാനാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താ ച രൂപാനം, സബ്ബത്ഥ ച സമ്പയുത്തധമ്മാനം പച്ചയോ ഹോതി. യഥാഹ –‘‘വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ…പേ… പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം. തയോ ഖന്ധാ ഏകസ്സ ഖന്ധസ്സ. ദ്വേ ഖന്ധാ ദ്വിന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ. ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ വിപാകപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

൬൦൮. രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ. യഥാഹ –‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫). പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൯) വുത്തം.

൬൦൯. അധിപതിയട്ഠേന ഉപകാരകാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയവജ്ജാ വീസതിന്ദ്രിയാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ. തത്ഥ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദയോ അരൂപധമ്മാനംയേവ, സേസാ രൂപാരൂപാനം പച്ചയാ ഹോന്തി. യഥാഹ – ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായിന്ദ്രിയം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ. അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൬). പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൦) വുത്തം.

൬൧൦. ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന ഉപകാരകാനി ഠപേത്വാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേ സുഖദുക്ഖവേദനാദ്വയം സബ്ബാനിപി കുസലാദിഭേദാനി സത്ത ഝാനങ്ഗാനി ഝാനപച്ചയോ. യഥാഹ –‘‘ഝാനങ്ഗാനി ഝാനസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൭). പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി ഝാനങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൧) വുത്തം.

൬൧൧. യതോ തതോ വാ നിയ്യാനട്ഠേന ഉപകാരകാനി കുസലാദിഭേദാനി ദ്വാദസ മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗപച്ചയോ. യഥാഹ – ‘‘മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൮). പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൨) വുത്തം. ഏതേ പന ദ്വേപി ഝാനമഗ്ഗപച്ചയാ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാഹേതുകചിത്തേസു ന ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

൬൧൨. ഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണഏകുപ്പാദേകനിരോധസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകാ അരൂപധമ്മാ സമ്പയുത്തപച്ചയോ. യഥാഹ – ‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൯).

൬൧൩. ഏകവത്ഥുകാദിഭാവാനുപഗമേന ഉപകാരകാ രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം, അരൂപിനോപി രൂപീനം വിപ്പയുത്തപച്ചയോ. സോ സഹജാതപച്ഛാജാതപുരേജാതവസേന തിവിധോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സഹജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. പച്ഛാജാതാ കുസലാ ഖന്ധാ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൪). അബ്യാകതപദസ്സ പന സഹജാതവിഭങ്ഗേ ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാബ്യാകതാ ഖന്ധാ കടത്താരൂപാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. ഖന്ധാ വത്ഥുസ്സ. വത്ഥു ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിപി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൪) വുത്തം. പുരേജാതം പന ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിവത്ഥുവസേനേവ വേദിതബ്ബം. യഥാഹ – ‘‘പുരേജാതം ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… കായായതനം കായവിഞ്ഞാണസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ. വത്ഥു വിപാകാബ്യാകതാനം കിരിയാബ്യാകതാനം ഖന്ധാനം…പേ… വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം…പേ… വത്ഥു അകുസലാനം ഖന്ധാനം വിപ്പയുത്തപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൪).

൬൧൪. പച്ചുപ്പന്നലക്ഖണേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അത്ഥിപച്ചയോ. തസ്സ അരൂപക്ഖന്ധമഹാഭൂതനാമരൂപചിത്തചേതസികമഹാഭൂതആയതനവത്ഥുവസേന സത്തധാ മാതികാ നിക്ഖിത്താ. യഥാഹ –‘‘ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ, ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞം. ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം. മഹാഭൂതാ ഉപാദാരൂപാനം. ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ…പേ… കായായതനം…പേ… രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം കായവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം മനോധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം. യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൧).

പഞ്ഹാവാരേ പന സഹജാതം പുരേജാതം പച്ഛാജാതം ആഹാരം ഇന്ദ്രിയന്തിപി നിക്ഖിപിത്വാ സഹജാതേ താവ ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൫) നയേന നിദ്ദേസോ കതോ, പുരേജാതേ പുരേജാതാനം ചക്ഖാദീനം വസേന നിദ്ദേസോ കതോ. പച്ഛാജാതേ പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സ പച്ഛാജാതാനം ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയവസേന നിദ്ദേസോ കതോ. ആഹാരിന്ദ്രിയേസു ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം കടത്താരൂപാനം അത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൩൫) ഏവം നിദ്ദേസോ കതോതി.

൬൧൫. അത്തനോ അനന്തരാ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അരൂപധമ്മാനം പവത്തിഓകാസദാനേന ഉപകാരകാ സമനന്തരനിരുദ്ധാ അരൂപധമ്മാ നത്ഥിപച്ചയോ. യഥാഹ –‘‘സമനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം നത്ഥിപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

തേ ഏവ വിഗതഭാവേന ഉപകാരകത്താ വിഗതപച്ചയോ. യഥാഹ – ‘‘സമനന്തരവിഗതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പടുപ്പന്നാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം വിഗതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി.

അത്ഥി പച്ചയധമ്മാ ഏവ ച അവിഗതഭാവേന ഉപകാരകത്താ അവിഗതപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാ. ദേസനാവിലാസേന പന തഥാ വിനേതബ്ബവേനേയ്യവസേന വാ അയം ദുകോ വുത്തോ, അഹേതുകദുകം വത്വാപി ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകോ വിയാതി.

അവിജ്ജാപച്ചയാസങ്ഖാരപദവിത്ഥാരകഥാ

൬൧൬. ഏവമിമേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അയം അവിജ്ജാ,

പച്ചയോ ഹോതി പുഞ്ഞാനം, ദുവിധാനേകധാ പന;

പരേസം പച്ഛിമാനം സാ, ഏകധാ പച്ചയോ മതാതി.

തത്ഥ പുഞ്ഞാനം ദുവിധാതി ആരമ്മണപച്ചയേന ച ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചാതി ദ്വേധാ പച്ചയോ ഹോതി. സാ ഹി അവിജ്ജം ഖയതോ വയതോ സമ്മസനകാലേ കാമാവചരാനം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. അഭിഞ്ഞാചിത്തേന സമോഹചിത്തം ജാനനകാലേ രൂപാവചരാനം. അവിജ്ജാസമതിക്കമത്ഥായ പന ദാനാദീനി ചേവ കാമാവചരപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി പൂരേന്തസ്സ, രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ച ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദ്വിന്നമ്പി തേസം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി. തഥാ അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹത്താ കാമഭവരൂപഭവസമ്പത്തിയോ പത്ഥേത്വാ താനേവ പുഞ്ഞാനി കരോന്തസ്സ.

അനേകധാ പന പരേസന്തി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി. കഥം? ഏസാ ഹി അവിജ്ജം ആരബ്ഭ രാഗാദീനം ഉപ്പജ്ജനകാലേ ആരമ്മണപച്ചയേന, ഗരുംകത്വാ അസ്സാദനകാലേ ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയേഹി, അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന, ദുതിയജവനാദീനം അനന്തരസമനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയേഹി, യംകിഞ്ചി അകുസലം കരോന്തസ്സ ഹേതു സഹജാത അഞ്ഞമഞ്ഞ നിസ്സയ സമ്പയുത്ത അത്ഥി അവിഗതപച്ചയേഹീതി അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി.

പച്ഛിമാനം സാ ഏകധാ പച്ചയോ മതാതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ ഏകധാ പച്ചയോ മതാ. സോ പനസ്സാ ഉപനിസ്സയഭാവോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി.

൬൧൭. ഏത്ഥാഹ – കിം പനായമേകാവ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി പച്ചയാ സന്തീതി? കിം പനേത്ഥ, യദി താവ ഏകാവ, ഏകകാരണവാദോ ആപജ്ജതി. അഥഞ്ഞേപി സന്തി, ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏകകാരണനിദ്ദേസോ നുപപജ്ജതീതി? ന നുപപജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ –

ഏകം ന ഏകതോ ഇധ, നാനേകമനേകതോപി നോ ഏകം;

ഫലമത്ഥി അത്ഥി പന ഏക-ഹേതുഫലദീപനേ അത്ഥോ.

ഏകതോ ഹി കാരണതോ ന ഇധ കിഞ്ചി ഏകം ഫലമത്ഥി, ന അനേകം. നാപി അനേകേഹി കാരണേഹി ഏകം. അനേകേഹി പന കാരണേഹി അനേകമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി അനേകേഹി ഉതുപഥവീബീജസലിലസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി അനേകമേവ രൂപഗന്ധരസാദികം അങ്കുരസങ്ഖാതം ഫലം ഉപ്പജ്ജമാനം ദിസ്സതി. യം പനേതം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏകേകഹേതുഫലദീപനം കതം, തത്ഥ അത്ഥോ അത്ഥി, പയോജനം വിജ്ജതി.

ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി പധാനത്താ, കത്ഥചി പാകടത്താ, കത്ഥചി അസാധാരണത്താ ദേസനാവിലാസസ്സ ച വേനേയ്യാനഞ്ച അനുരൂപതോ ഏകമേവ ഹേതും വാ ഫലം വാ ദീപേതി. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി പധാനത്താ ഏകമേവ ഹേതുഫലമാഹ. ഫസ്സോ ഹി വേദനായ പധാനഹേതു യഥാഫസ്സം വേദനാ വവത്ഥാനതോ. വേദനാ ച ഫസ്സസ്സ പധാനഫലം യഥാവേദനം ഫസ്സവവത്ഥാനതോ. ‘‘സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൦) പാകടത്താ ഏകം ഹേതുമാഹ. പാകടോ ഹി ഏത്ഥ സേമ്ഹോ, ന കമ്മാദയോ. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, അകുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അയോനിസോമനസികാരമൂലകാ’’തി അസാധാരണത്താ ഏകം ഹേതുമാഹ. അസാധാരണോ ഹി അയോനിസോമനസികാരോ അകുസലാനം, സാധാരണാനി വത്ഥാരമ്മണാദീനീതി. തസ്മാ അയമിധ അവിജ്ജാ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു വത്ഥാരമ്മണസഹജാതധമ്മാദീസു സങ്ഖാരകാരണേസു ‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൨) ച ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ ആസവസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൪) ച വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി തണ്ഹാദീനം സങ്ഖാരഹേതൂനം ഹേതൂതി പധാനത്താ, ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാഗതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി പാകടത്താ, അസാധാരണത്താ ച സങ്ഖാരാനം ഹേതുഭാവേന ദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏതേനേവ ച ഏകേകഹേതുഫലദീപനപരിഹാരവചനേന സബ്ബത്ഥ ഏകേകഹേതുഫലദീപനേ പയോജനം വേദിതബ്ബന്തി.

൬൧൮. ഏത്ഥാഹ – ഏവം സന്തേപി ഏകന്താനിട്ഠഫലായ സാവജ്ജായ അവിജ്ജായ കഥം പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരപച്ചയത്തം യുജ്ജതി? ന ഹി നിമ്ബബീജതോ ഉച്ഛു ഉപ്പജ്ജതീതി. കഥം ന യുജ്ജിസ്സതി? ലോകസ്മിഞ്ഹി –

വിരുദ്ധോ ചാവിരുദ്ധോ ച, സദിസാസദിസോ തഥാ;

ധമ്മാനം പച്ചയോ സിദ്ധോ, വിപാകാ ഏവ തേ ച ന.

ധമ്മാനം ഹി ഠാനസഭാവകിച്ചാദിവിരുദ്ധോ ചാവിരുദ്ധോ ച പച്ചയോ ലോകേ സിദ്ധോ. പുരിമചിത്തം ഹി അപരചിത്തസ്സ ഠാനവിരുദ്ധോ പച്ചയോ, പുരിമസിപ്പാദിസിക്ഖാ ച പച്ഛാ പവത്തമാനാനം സിപ്പാദികിരിയാനം. കമ്മം രൂപസ്സ സഭാവവിരുദ്ധോ പച്ചയോ, ഖീരാദീനി ച ദധിആദീനം. ആലോകോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ കിച്ചവിരുദ്ധോ, ഗുളാദയോ ച ആസവാദീനം. ചക്ഖുരൂപാദയോ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഠാനാവിരുദ്ധാ പച്ചയാ. പുരിമജവനാദയോ പച്ഛിമജവനാദീനം സഭാവാവിരുദ്ധാ കിച്ചാവിരുദ്ധാ ച.

യഥാ ച വിരുദ്ധാവിരുദ്ധാ പച്ചയാ സിദ്ധാ, ഏവം സദിസാസദിസാപി. സദിസമേവ ഹി ഉതുആഹാരസങ്ഖാതം രൂപം രൂപസ്സ പച്ചയോ, സാലിബീജാദീനി ച സാലിഫലാദീനം. അസദിസമ്പി രൂപം അരൂപസ്സ, അരൂപഞ്ച രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ഗോലോമാവിലോമ-വിസാണ-ദധിതിലപിട്ഠാദീനി ച ദുബ്ബാ-സരഭൂതിണകാദീനം. യേസഞ്ച ധമ്മാനം തേ വിരുദ്ധാവിരുദ്ധസദിസാസദിസപച്ചയാ, ന തേ ധമ്മാ തേസം ധമ്മാനം വിപാകാ ഏവ.

ഇതി അയം അവിജ്ജാ വിപാകവസേന ഏകന്താനിട്ഠഫലാ, സഭാവവസേന ച സാവജ്ജാപി സമാനാ സബ്ബേസമ്പി ഏതേസം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം യഥാനുരൂപം ഠാനകിച്ചസഭാവവിരുദ്ധാവിരുദ്ധപച്ചയവസേന, സദിസാസദിസപച്ചയവസേന ച പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. സോ ചസ്സാ പച്ചയഭാവോ ‘‘യസ്സ ഹി ദുക്ഖാദീസു അവിജ്ജാസങ്ഖാതം അഞ്ഞാണം അപ്പഹീനം ഹോതി, സോ ദുക്ഖേ താവ പുബ്ബന്താദീസു ച അഞ്ഞാണേന സംസാരദുക്ഖം സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ തസ്സ ഹേതുഭൂതേ തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഏവ.

൬൧൯. അപിച അയം അഞ്ഞോപി പരിയായോ –

ചുതൂപപാതേ സംസാരേ, സങ്ഖാരാനഞ്ച ലക്ഖണേ;

യോ പടിച്ചസമുപ്പന്ന-ധമ്മേസു ച വിമുയ്ഹതി.

അഭിസങ്ഖരോതി സോ ഏതേ, സങ്ഖാരേ തിവിധേ യതോ;

അവിജ്ജാ പച്ചയോ തേസം, തിവിധാനമ്പയം തതോതി.

കഥം പന യോ ഏതേസു വിമുയ്ഹതി, സോ തിവിധേപേതേ സങ്ഖാരേ കരോതീതി ചേ. ചുതിയാ താവ വിമൂള്ഹോ ‘‘സബ്ബത്ഥ ഖന്ധാനം ഭേദോ മരണ’’ന്തി ചുതിം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘സത്തോ മരതി, സത്തസ്സ ദേഹന്തരസങ്കമന’’ന്തിആദീനി വികപ്പേതി.

ഉപപാതേ വിമൂള്ഹോ ‘‘സബ്ബത്ഥ ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ ജാതീ’’തി ഉപപാതം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘സത്തോ ഉപപജ്ജതി, സത്തസ്സ നവസരീരപാതുഭാവോ’’തിആദീനി വികപ്പേതി.

സംസാരേ വിമൂള്ഹോ യോ ഏസ,

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം വണ്ണിതോ സംസാരോ, തം ഏവം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘അയം സത്തോ അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം ഗച്ഛതി, പരസ്മാ ലോകാ ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീ’’തിആദീനി വികപ്പേതി.

സങ്ഖാരാനം ലക്ഖണേ വിമൂള്ഹോ സങ്ഖാരാനം സഭാവലക്ഖണം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച അഗണ്ഹന്തോ സങ്ഖാരേ അത്തതോ അത്തനിയതോ ധുവതോ സുഖതോ സുഭതോ വികപ്പേതി.

പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു വിമൂള്ഹോ അവിജ്ജാദീഹി സങ്ഖാരാദീനം പവത്തിം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘അത്താ ജാനാതി വാ ന ജാനാതി വാ, സോ ഏവ കരോതി ച കാരേതി ച. സോ പടിസന്ധിയം ഉപപജ്ജതി, തസ്സ അണുഇസ്സരാദയോ കലലാദിഭാവേന സരീരം സണ്ഠപേന്തോ ഇന്ദ്രിയാനി സമ്പാദേന്തി. സോ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ ഫുസതി, വേദിയതി, തണ്ഹീയതി, ഉപാദിയതി, ഘടിയതി. സോ പുന ഭവന്തരേ ഭവതീ’’തി വാ, ‘‘സബ്ബേ സത്താ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) വാ വികപ്പേതി.