ദുക്ഖനിദ്ദേസകഥാ

ജാതിനിദ്ദേസോ

സേയ്യഥിദം, അയഞ്ഹി ജാതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪; പാരാ. ൧൨) ഏത്ഥ ഭവേ ആഗതോ. ‘‘അത്ഥി, വിസാഖേ, നിഗണ്ഠാ നാമ സമണജാതീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ഏത്ഥ നികായേ. ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി (ധാതു. ൭൧) ഏത്ഥ സങ്ഖതലക്ഖണേ. ‘‘യം മാതുകുച്ഛിസ്മിം പഠമം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, പഠമം വിഞ്ഞാണം പാതുഭൂതം, തദുപാദായ സാവസ്സ ജാതീ’’തി (മഹാവ. ൧൨൪) ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം. ‘‘സമ്പതിജാതോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ’’തി (മ. നി. ൩.൨൦൭) ഏത്ഥ പസൂതിയം. ‘‘അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൩൧) ഏത്ഥ കുലേ. ‘‘യതോഹം, ഭഗിനി, അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) ഏത്ഥ അരിയസീലേ.

൫൩൮. സ്വായമിധ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമനം, താവ പവത്തേസു ഖന്ധേസു. ഇതരേസം പടിസന്ധിഖന്ധേസ്വേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. അയമ്പി ച പരിയായകഥാവ. നിപ്പരിയായതോ പന തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തമാനാനം സത്താനം യേ യേ ഖന്ധാ പാതുഭവന്തി, തേസം തേസം പഠമപാതുഭാവോ ജാതി നാമ.

സാ പനേസാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിലക്ഖണാ, നിയ്യാതനരസാ, അതീതഭവതോ ഇധ ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനാ, ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ വാ.

൫൩൯. കസ്മാ പനേസാ ദുക്ഖാതി ചേ? അനേകേസം ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവതോ. അനേകാനി ഹി ദുക്ഖാനി. സേയ്യഥിദം – ദുക്ഖദുക്ഖം, വിപരിണാമദുക്ഖം, സങ്ഖാരദുക്ഖം, പടിച്ഛന്നദുക്ഖം, അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം, പരിയായദുക്ഖം, നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി.

തത്ഥ കായികചേതസികാ ദുക്ഖാ വേദനാസഭാവതോ ച നാമതോ ച ദുക്ഖത്താ ദുക്ഖദുക്ഖന്തി വുച്ചതി.

സുഖാ വേദനാ വിപരിണാമേന ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ വിപരിണാമദുക്ഖം.

ഉപേക്ഖാ വേദനാ ചേവ അവസേസാ ച തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ഉദയബ്ബയപ്പടിപീളിതത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖം. കണ്ണസൂലദന്തസൂലരാഗജപരിളാഹദോസജപരിളാഹാദി കായികചേതസികോ ആബാധോ പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച അപാകടഭാവതോ പടിച്ഛന്നദുക്ഖം നാമ. അപാകടദുക്ഖന്തിപി വുച്ചതി.

ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണാദിസമുട്ഠാനോ ആബാധോ അപുച്ഛിത്വാവ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച പാകടഭാവതോ അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം നാമ. പാകടദുക്ഖന്തിപി വുച്ചതി.

ഠപേത്വാ ദുക്ഖദുക്ഖം സേസം ദുക്ഖസച്ചവിഭങ്ഗേ ആഗതം ജാതിആദി സബ്ബമ്പി തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ പരിയായദുക്ഖം. ദുക്ഖദുക്ഖം പന നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി വുച്ചതി.

തത്രായം ജാതി യം തം ബാലപണ്ഡിതസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൪൬ ആദയോ) ഭഗവതാപി ഉപമാവസേന പകാസിതം ആപായികം ദുക്ഖം, യഞ്ച സുഗതിയമ്പി മനുസ്സലോകേ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകാദിഭേദം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖാ.

൫൪൦. തത്രിദം ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകാദിഭേദം ദുക്ഖം – അയം ഹി സത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തമാനോ ന ഉപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകാദീസു നിബ്ബത്തതി, അഥ ഖോ ഹേട്ഠാ ആമാസയസ്സ ഉപരി പക്കാസയസ്സ ഉദരപടലപിട്ഠികണ്ടകാനം വേമജ്ഝേ പരമസമ്ബാധേ തിബ്ബന്ധകാരേനാനാകുണപഗന്ധപരിഭാവിതപരമദുഗ്ഗന്ധപവനവിചരിതേ അധിമത്തജേഗുച്ഛേ കുച്ഛിപദേസേ പൂതിമച്ഛപൂതികുമ്മാസചന്ദനികാദീസു കിമി വിയ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ നിബ്ബത്തോ ദസ മാസേ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവേന ഉസ്മനാ പുടപാകം വിയ പച്ചമാനോ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ സേദിയമാനോ സമിഞ്ജനപസാരണാദിരഹിതോ അധിമത്തം ദുക്ഖമനുഭോതീതി, ഇദം താവ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം ദുക്ഖം.

യം പന സോ മാതു സഹസാ ഉപക്ഖലനഗമനനിസീദനവുട്ഠാനപരിവത്തനാദീസു സുരാധുത്തഹത്ഥഗതോ ഏളകോ വിയ അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതോ സപ്പപോതകോ വിയ ച ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനഓധൂനനനിദ്ധൂനനാദിനാ ഉപക്കമേന അധിമത്തം ദുക്ഖമനുഭവതി, യഞ്ച മാതു സീതൂദകപാനകാലേ സീതനരകുപപന്നോ വിയ, ഉണ്ഹയാഗുഭത്താദിഅജ്ഝോഹരണകാലേ അങ്ഗാരവുട്ഠിസമ്പരികിണ്ണോ വിയ, ലോണമ്ബിലാദിഅജ്ഝോഹരണകാലേ ഖാരാപടിച്ഛകാദികമ്മകാരണപത്തോ വിയ തിബ്ബം ദുക്ഖമനുഭോതി, ഇദം ഗബ്ഭപരിഹരണമൂലകം ദുക്ഖം.

യം പനസ്സ മൂള്ഹഗബ്ഭായ മാതുയാ മിത്താമച്ചസുഹജ്ജാദീഹിപി അദസ്സനാരഹേ ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനേ ഛേദനഫാലനാദീഹി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം ഗബ്ഭവിപത്തിമൂലകം ദുക്ഖം.

യം വിജായമാനായ മാതുയാ കമ്മജേഹി വാതേഹി പരിവത്തേത്വാ നരകപപാതം വിയ അതിഭയാനകം യോനിമഗ്ഗം പടിപാതിയമാനസ്സ പരമസമ്ബാധേന യോനിമുഖേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന വിയ നിക്കഡ്ഢിയമാനസ്സ മഹാനാഗസ്സ നരകസത്തസ്സ വിയ ച സങ്ഘാതപബ്ബതേഹി വിചുണ്ണിയമാനസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം വിജായനമൂലകം ദുക്ഖം.

യം പന ജാതസ്സ തരുണവണസദിസസുഖുമാലസരീരസ്സ ഹത്ഥഗഹണനഹാപനധോവനചോളപരിമജ്ജനാദികാലേ സൂചിമുഖഖുരധാരാഹി വിജ്ഝനഫാലനസദിസം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം മാതുകുച്ഛിതോ ബഹിനിക്ഖമനമൂലകം ദുക്ഖം.

യം തതോ പരം പവത്തിയം അത്തനാവ അത്താനം വധേന്തസ്സ അചേലകവതാദിവസേന ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തസ്സ, കോധവസേന അഭുഞ്ജന്തസ്സ, ഉബ്ബന്ധന്തസ്സ ച ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം അത്തൂപക്കമമൂലകം ദുക്ഖം. യം പന പരതോ വധബന്ധനാദീനി അനുഭവന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം പരൂപക്കമമൂലകം ദുക്ഖന്തി.

ഇതി ഇമസ്സ സബ്ബസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ അയം ജാതി വത്ഥുമേവ ഹോതി.

൫൪൧. തേനേതം വുച്ചതി –

ജായേഥ നോ ചേ നരകേസു സത്തോ,

തത്തഗ്ഗിദാഹാദികമപ്പസയ്ഹം;

ലഭേഥ ദുക്ഖം നു കുഹിം പതിട്ഠം,

ഇച്ചാഹ ദുക്ഖാതി മുനീധ ജാതിം.

ദുക്ഖം തിരച്ഛേസു കസാപതോദ-

ദണ്ഡാഭിഘാതാദിഭവം അനേകം;

യം തം കഥം തത്ഥ ഭവേയ്യ ജാതിം,

വിനാ തഹിം ജാതി തതോപി ദുക്ഖാ.

പേതേസു ദുക്ഖം പന ഖുപ്പിപാസാ-

വാതാതപാദിപ്പഭവം വിചിത്തം;

യസ്മാ അജാതസ്സ ന തത്ഥ അത്ഥി,

തസ്മാപി ദുക്ഖം മുനി ജാതിമാഹ.

തിബ്ബന്ധകാരേ ച അസയ്ഹസീതേ,

ലോകന്തരേ യം അസുരേസു ദുക്ഖം;

ന തം ഭവേ തത്ഥ ന ചസ്സ ജാതി,

യതോ അയം ജാതി തതോപി ദുക്ഖാ.

യഞ്ചാപി ഗൂഥനരകേ വിയ മാതുഗബ്ഭേ,

സത്തോ വസം ചിരമതോ ബഹി നിക്ഖമഞ്ച;

പപ്പോതി ദുക്ഖമതിഘോരമിദമ്പി നത്ഥി,

ജാതിം വിനാ ഇതിപി ജാതി അയഞ്ഹി ദുക്ഖാ.

കിം ഭാസിതേന ബഹുനാ നനു യം കുഹിഞ്ചി,

അത്ഥീധ കിഞ്ചിദപി ദുക്ഖമിദം കദാചി;

നേവത്ഥി ജാതിവിരഹേന യതോ മഹേസി,

ദുക്ഖാതി സബ്ബപഠമം ഇമമാഹ ജാതിന്തി.

അയം താവ ജാതിയം വിനിച്ഛയോ.

ജരാനിദ്ദേസോ

൫൪൨. ജരാപി ദുക്ഖാതി ഏത്ഥ ദുവിധാ ജരാ സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച, ഖണ്ഡിച്ചാദിസമ്മതോ സന്തതിയം ഏകഭവപരിയാപന്നഖന്ധപുരാണഭാവോ ച, സാ ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ പനേസാ ജരാ ഖന്ധപരിപാകലക്ഖണാ, മരണൂപനയനരസാ, യോബ്ബനവിനാസപച്ചുപട്ഠാനാ. ദുക്ഖാ സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ ചേവ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച. യം ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗസിഥിലീഭാവഇന്ദ്രിയവികാരവിരൂപതായോബ്ബനവിനാസബലൂപഘാതസതിമതിവിപ്പവാസപരപരിഭവാദിഅനേകപച്ചയം കായികചേതസികദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ജരാ തസ്സ വത്ഥു. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അങ്ഗാനം സിഥിലീഭാവാ, ഇന്ദ്രിയാനം വികാരതോ;

യോബ്ബനസ്സ വിനാസേന, ബലസ്സ ഉപഘാതതോ.

‘‘വിപ്പവാസാ സതാദീനം, പുത്തദാരേഹി അത്തനോ;

അപസാദനീയതോ ചേവ, ഭിയ്യോ ബാലത്തപത്തിയാ.

‘‘പപ്പോതി ദുക്ഖം യം മച്ചോ, കായികം മാനസം തഥാ;

സബ്ബമേതം ജരാഹേതു, യസ്മാ തസ്മാ ജരാ ദുഖാ’’തി.

അയം ജരായം വിനിച്ഛയോ.

മരണനിദ്ദേസോ

൫൪൩. മരണമ്പി ദുക്ഖന്തി ഏത്ഥാപി ദുവിധം മരണം സങ്ഖതലക്ഖണഞ്ച, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ജരാമരണം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൭൧). ഏകഭവപരിയാപന്നജീവിതിന്ദ്രിയപ്പബന്ധവിച്ഛേദോ ച, യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നിച്ചം മരണതോ ഭയ’’ന്തി (സു. നി. ൫൮൧). തം ഇധ അധിപ്പേതം. ജാതിപച്ചയാ മരണം ഉപക്കമമരണം സരസമരണം ആയുക്ഖയമരണം പുഞ്ഞക്ഖയമരണന്തിപി തസ്സേവ നാമം. തയിദം ചുതിലക്ഖണം, വിയോഗരസം, ഗതിവിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനം. ദുക്ഖസ്സ പന വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പാപസ്സ പാപകമ്മാദി-നിമിത്തമനുപസ്സതോ;

ഭദ്ദസ്സാപസഹന്തസ്സ, വിയോഗം പിയവത്ഥുകം;

മീയമാനസ്സ യം ദുക്ഖം, മാനസം അവിസേസതോ.

സബ്ബേസഞ്ചാപി യം സന്ധി-ബന്ധനച്ഛേദനാദികം;

വിതുജ്ജമാനമമ്മാനം, ഹോതി ദുക്ഖം സരീരജം.

അസയ്ഹമപ്പതികാരം, ദുക്ഖസ്സേതസ്സിദം യതോ;

മരണം വത്ഥു തേനേതം, ദുക്ഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തി.

അയം മരണേ വിനിച്ഛയോ.

സോകാദിനിദ്ദേസാ

൫൪൪. സോകാദീസു സോകോ നാമ ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ ചിത്തസന്താപോ. സോ കിഞ്ചാപി അത്ഥതോ ദോമനസ്സമേവ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണോ, ചേതസോ പരിജ്ഝാപനരസോ, അനുസോചനപച്ചുപട്ഠാനോ. ദുക്ഖോ പന ദുക്ഖദുക്ഖതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘സത്താനം ഹദയം സോകോ, വിസസല്ലംവ തുജ്ജതി;

അഗ്ഗിതത്തോവ നാരാചോ, ഭുസംവ ദഹതേ പുന.

‘‘സമാവഹതി ച ബ്യാധി-ജരാമരണഭേദനം;

ദുക്ഖമ്പി വിവിധം യസ്മാ, തസ്മാ ദുക്ഖോതി വുച്ചതീ’’തി.

അയം സോകേ വിനിച്ഛയോ.

പരിദേവോ

൫൪൫. പരിദേവോ നാമ ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ വചീപലാപോ. സോ ലാലപ്പനലക്ഖണോ, ഗുണദോസകിത്തനരസോ, സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ. ദുക്ഖോ പന സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘യം സോകസല്ലവിഹതോ പരിദേവമാനോ,

കണ്ഠോട്ഠതാലുതലസോസജമപ്പസയ്ഹം;

ഭിയ്യോധിമത്തമധിഗച്ഛതിയേവ ദുക്ഖം,

ദുക്ഖോതി തേന ഭഗവാ പരിദേവമാഹാ’’തി.

അയം പരിദേവേ വിനിച്ഛയോ.

ദുക്ഖം

൫൪൬. ദുക്ഖം നാമ കായികം ദുക്ഖം, തം കായപീളനലക്ഖണം, ദുപ്പഞ്ഞാനം ദോമനസ്സകരണരസം, കായികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം. ദുക്ഖം പന ദുക്ഖദുക്ഖതോ മാനസദുക്ഖാവഹനതോ ച. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പീളേതി കായികമിദം, ദുക്ഖഞ്ച മാനസം ഭിയ്യോ;

ജനയതി യസ്മാ തസ്മാ, ദുക്ഖന്തി വിസേസതോ വുത്ത’’ന്തി.

അയം ദുക്ഖേ വിനിച്ഛയോ.

ദോമനസ്സം

൫൪൭. ദോമനസ്സം നാമ മാനസം ദുക്ഖം. തം ചിത്തപീളനലക്ഖണം, മനോവിഘാതരസം, മാനസബ്യാധിപച്ചുപട്ഠാനം. ദുക്ഖം പന ദുക്ഖദുക്ഖതോ കായികദുക്ഖാവഹനതോ ച. ചേതോദുക്ഖസമപ്പിതാ ഹി കേസേ പകിരിയ കന്ദന്തി, ഉരാനി പടിപിസന്തി, ആവട്ടന്തി, വിവട്ടന്തി, ഉദ്ധംപാദം പപതന്തി, സത്ഥം ആഹരന്തി, വിസം ഖാദന്തി, രജ്ജുയാ ഉബ്ബന്ധന്തി, അഗ്ഗിം പവിസന്തീതി തം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖമനുഭവന്തി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പീളേതി യതോ ചിത്തം, കായസ്സ ച പീളനം സമാവഹതി;

ദുക്ഖന്തി ദോമനസ്സം, വിദോമനസ്സാ തതോ ആഹൂ’’തി.

അയം ദോമനസ്സേ വിനിച്ഛയോ.

ഉപായാസോ

൫൪൮. ഉപായാസോ നാമ ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ അധിമത്തചേതോദുക്ഖപ്പഭാവിതോ ദോസോയേവ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ ഏകോ ധമ്മോതി ഏകേ. സോ ചിത്തപരിദഹനലക്ഖണോ, നിത്ഥുനനരസോ, വിസാദപച്ചുപട്ഠാനോ. ദുക്ഖോ പന സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ ചിത്തപരിദഹനതോ കായവിസാദനതോ ച. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ചിത്തസ്സ ച പരിദഹനാ, കായസ്സ വിസാദനാ ച അധിമത്തം;

യം ദുക്ഖമുപായാസോ, ജനേതി ദുക്ഖോ തതോ വുത്തോ’’തി.

അയം ഉപായാസേ വിനിച്ഛയോ.

ഏത്ഥ ച മന്ദഗ്ഗിനാ അന്തോഭാജനേ പാകോ വിയ സോകോ. തിക്ഖഗ്ഗിനാ പച്ചമാനസ്സ ഭാജനതോ ബഹിനിക്ഖമനം വിയ പരിദേവോ. ബഹിനിക്ഖന്താവസേസസ്സ നിക്ഖമിതും അപ്പഹോന്തസ്സ അന്തോഭാജനേയേവ യാവ പരിക്ഖയാ പാകോ വിയ ഉപായാസോ ദട്ഠബ്ബോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗോ

൫൪൯. അപ്പിയസമ്പയോഗോ നാമ അമനാപേഹി സത്തസങ്ഖാരേഹി സമോധാനം. സോ അനിട്ഠസമോധാനലക്ഖണോ, ചിത്തവിഘാതകരണരസോ, അനത്ഥഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ. ദുക്ഖോ പന ദുക്ഖവത്ഥുതോ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ദിസ്വാവ അപ്പിയേ ദുക്ഖം, പഠമം ഹോതി ചേതസി;

തദുപക്കമസമ്ഭൂത-മഥകായേ യതോ ഇധ.

‘‘തതോ ദുക്ഖദ്വയസ്സാപി, വത്ഥുതോ സോ മഹേസിനാ;

ദുക്ഖോ വുത്തോതി വിഞ്ഞേയ്യോ, അപ്പിയേഹി സമാഗമോ’’തി.

അയം അപ്പിയസമ്പയോഗേ വിനിച്ഛയോ.

പിയവിപ്പയോഗോ

൫൫൦. പിയവിപ്പയോഗോ നാമ മനാപേഹി സത്തസങ്ഖാരേഹി വിനാഭാവോ. സോ ഇട്ഠവത്ഥുവിയോഗലക്ഖണോ, സോകുപ്പാദനരസോ, ബ്യസനപച്ചുപട്ഠാനോ. ദുക്ഖോ പന സോകദുക്ഖസ്സ വത്ഥുതോ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ഞാതിധനാദിവിയോഗാ,

സോകസരസമപ്പിതാ വിതുജ്ജന്തി;

ബാലാ യതോ തതോ യം,

ദുക്ഖോതി മതോ പിയവിപ്പയോഗോ’’തി.

അയം പിയവിപ്പയോഗേ വിനിച്ഛയോ.

ഇച്ഛിതാലാഭോ

൫൫൧. യമ്പിച്ഛം ന ലഭതീതി ഏത്ഥ ‘‘അഹോ വത മയം ന ജാതിധമ്മാ അസ്സാമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൯൮; വിഭ. ൨൦൧) അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥൂസു ഇച്ഛാവ യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി, തമ്പി ദുക്ഖന്തി വുത്താ. സാ അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുഇച്ഛനലക്ഖണാ, തപ്പരിയേസനരസാ, തേസം അപ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ. ദുക്ഖാ പന ദുക്ഖവത്ഥുതോ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം പത്ഥയമാനാനം, തസ്സ തസ്സ അലാഭതോ;

യം വിഘാതമയം ദുക്ഖം, സത്താനം ഇധ ജായതി.

‘‘അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥൂനം, പത്ഥനാ തസ്സ കാരണം;

യസ്മാ തസ്മാ ജിനോ ദുക്ഖം, ഇച്ഛിതാലാഭമബ്രവീ’’തി.

അയം ഇച്ഛിതാലാഭേ വിനിച്ഛയോ.

പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ

൫൫൨. സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാതി ഏത്ഥ പന –

ജാതിപ്പഭുതികം ദുക്ഖം, യം വുത്തമിധ താദിനാ;

അവുത്തം യഞ്ച തം സബ്ബം, വിനാ ഏതേ ന വിജ്ജതി.

യസ്മാ തസ്മാ ഉപാദാന-ക്ഖന്ധാ സങ്ഖേപതോ ഇമേ;

ദുക്ഖാതി വുത്താ ദുക്ഖന്ത-ദേസകേന മഹേസിനാ.

തഥാ ഹി ഇന്ധനമിവ പാവകോ, ലക്ഖമിവ പഹരണാനി, ഗോരൂപം വിയ ഡംസമകസാദയോ, ഖേത്തമിവ ലായകാ, ഗാമം വിയ ഗാമഘാതകാ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകമേവ ജാതിആദയോ നാനപ്പകാരേഹി വിബാധേന്താ തിണലതാദീനി വിയ ഭൂമിയം, പുപ്ഫഫലപല്ലവാനി വിയ രുക്ഖേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസുയേവ നിബ്ബത്തന്തി. ഉപാദാനക്ഖന്ധാനഞ്ച ആദിദുക്ഖം ജാതി, മജ്ഝേദുക്ഖം ജരാ, പരിയോസാനദുക്ഖം മരണം, മാരണന്തികദുക്ഖാഭിഘാതേന പരിഡയ്ഹനദുക്ഖം സോകോ, തദസഹനതോ ലാലപ്പനദുക്ഖം പരിദേവോ, തതോ ധാതുക്ഖോഭസങ്ഖാതഅനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബസമായോഗതോ കായസ്സ ആബാധനദുക്ഖം ദുക്ഖം, തേന ബാധിയമാനാനം പുഥുജ്ജനാനം തത്ഥ പടിഘുപ്പത്തിതോ ചേതോബാധനദുക്ഖം ദോമനസ്സം, സോകാദിവുദ്ധിയാ ജനിതവിസാദാനം അനുത്ഥുനനദുക്ഖം ഉപായാസോ, മനോരഥവിഘാതപ്പത്താനം ഇച്ഛാവിഘാതദുക്ഖം ഇച്ഛിതാലാഭോതി ഏവം നാനപ്പകാരതോ ഉപപരിക്ഖിയമാനാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാവ ദുക്ഖാതി. യദേതം ഏകമേകം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനം അനേകേഹിപി കപ്പേഹി ന സക്കാ അസേസതോ വത്തും, തസ്മാ തം സബ്ബമ്പി ദുക്ഖം ഏകജലബിന്ദുമ്ഹി സകലസമുദ്ദജലരസം വിയ യേസു കേസുചി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സംഖിപിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി ഭഗവാ അവോചാതി. അയം ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു വിനിച്ഛയോ.

അയം താവ ദുക്ഖനിദ്ദേസേ നയോ.

സമുദയനിദ്ദേസകഥാ

൫൫൩. സമുദയനിദ്ദേസേ പന യായം തണ്ഹാതി യാ അയം തണ്ഹാ. പോനോബ്ഭവികാതി പുനബ്ഭവകരണം പുനോബ്ഭവോ, പുനോബ്ഭവോ സീലമേതിസ്സാതി പോനോബ്ഭവികാ. നന്ദീരാഗേന സഹഗതാതി നന്ദീരാഗസഹഗതാ, നന്ദീരാഗേന സദ്ധിം അത്ഥതോ ഏകത്തമേവ ഗതാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ര തത്രാഭിനന്ദിനീതി യത്ര യത്ര അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി, തത്ര തത്രാഭിനന്ദിനീ. സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ സാ കതമാതി ചേതി അത്ഥോ. കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി ഇമാ പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ ആവിഭവിസ്സന്തി. ഇധ പനായം തിവിധാപി ദുക്ഖസച്ചസ്സ നിബ്ബത്തകട്ഠേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ദുക്ഖസമുദയം അരിയസച്ചന്തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

അയം സമുദയനിദ്ദേസേ നയോ.

നിരോധനിദ്ദേസകഥാ

൫൫൪. ദുക്ഖനിരോധനിദ്ദേസേ യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായാതിആദിനാ നയേന സമുദയനിരോധോ വുത്തോ, സോ കസ്മാതി ചേ? സമുദയനിരോധേന ദുക്ഖനിരോധോ. സമുദയനിരോധേന ഹി ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാ. തേനാഹ –

‘‘യഥാപി മൂലേ അനുപദ്ദവേ ദള്ഹേ,

ഛിന്നോപി രുക്ഖോ പുനദേവ രൂഹതി;

ഏവമ്പി തണ്ഹാനുസയേ അനൂഹതേ,

നിബ്ബത്തതീ ദുക്ഖമിദം പുനപ്പുന’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൩൮);

ഇതി യസ്മാ സമുദയനിരോധേനേവ ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തസ്മാ ഭഗവാ ദുക്ഖനിരോധം ദേസേന്തോ സമുദയനിരോധേനേവ ദേസേസി. സീഹസമാനവുത്തിനോ ഹി തഥാഗതാ. തേ ദുക്ഖം നിരോധേന്താ ദുക്ഖനിരോധഞ്ച ദേസേന്താ ഹേതുമ്ഹി പടിപജ്ജന്തി, ന ഫലേ. സുവാനവുത്തിനോ പന തിത്ഥിയാ. തേ ദുക്ഖം നിരോധേന്താ ദുക്ഖനിരോധഞ്ച ദേസേന്താ അത്തകിലമഥാനുയോഗദേസനാദീഹി ഫലേ പടിപജ്ജന്തി, ന ഹേതുമ്ഹീതി. ഏവം താവ ദുക്ഖനിരോധസ്സ സമുദയനിരോധവസേന ദേസനായ പയോജനം വേദിതബ്ബം.

൫൫൫. അയം പനത്ഥോ – തസ്സായേവ തണ്ഹായാതി തസ്സാ ‘‘പോനോബ്ഭവികാ’’തി വത്വാ കാമതണ്ഹാദിവസേന വിഭത്തതണ്ഹായ. വിരാഗോ വുച്ചതി മഗ്ഗോ. ‘‘വിരാഗാ വിമുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൫; സം. നി. ൩.൧൪) ഹി വുത്തം. വിരാഗേന നിരോധോ വിരാഗനിരോധോ. അനുസയസമുഗ്ഘാതതോ അസേസോ വിരാഗനിരോധോ അസേസവിരാഗനിരോധോ. അഥ വാ വിരാഗോതി പഹാനം വുച്ചതി, തസ്മാ അസേസോ വിരാഗോ അസേസോ നിരോധോതി ഏവമ്പേത്ഥ യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. അത്ഥതോ പന സബ്ബാനേവ ഏതാനി നിബ്ബാനസ്സ വേവചനാനി. പരമത്ഥതോ ഹി ദുക്ഖനിരോധോ അരിയസച്ചന്തി നിബ്ബാനം വുച്ചതി. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ തണ്ഹാ വിരജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, തസ്മാ വിരാഗോതി ച നിരോധോതി ച വുച്ചതി. യസ്മാ ച തദേവ ആഗമ്മ തസ്സാ ചാഗാദയോ ഹോന്തി, കാമഗുണാലയേസു ചേത്ഥ ഏകോപി ആലയോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ’’തി വുച്ചതി.

൫൫൬. തയിദം സന്തിലക്ഖണം, അച്ചുതിരസം, അസ്സാസകരണരസം വാ, അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം, നിപ്പപഞ്ചപച്ചുപട്ഠാനം വാ.

നിബ്ബാനകഥാ

൫൫൭. നത്ഥേവ നിബ്ബാനം, സസവിസാണം വിയ അനുപലബ്ഭനീയതോതി ചേ? ന, ഉപായേന ഉപലബ്ഭനീയതോ. ഉപലബ്ഭതി ഹി തം തദനുരൂപപടിപത്തിസങ്ഖാതേന ഉപായേന, ചേതോപരിയഞാണേന പരേസം ലോകുത്തരചിത്തം വിയ, തസ്മാ ‘‘അനുപലബ്ഭനീയതോ നത്ഥീ’’തി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി ‘‘യം ബാലപുഥുജ്ജനാ ന ഉപലഭന്തി, തം നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം.

൫൫൮. അപിച നിബ്ബാനം നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, കസ്മാ? പടിപത്തിയാ വഞ്ഝഭാവാപജ്ജനതോ. അസതി ഹി നിബ്ബാനേ സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവായ സീലാദിഖന്ധത്തയസങ്ഗഹായ സമ്മാപടിപത്തിയാ വഞ്ഝഭാവോ ആപജ്ജതി. ന ചായം വഞ്ഝാ, നിബ്ബാനപാപനതോതി. ന പടിപത്തിയാ വഞ്ഝഭാവാപത്തി, അഭാവപാപകത്താതി ചേ. ന, അതീതാനാഗതാഭാവേപി നിബ്ബാനപത്തിയാ അഭാവതോ. വത്തമാനാനമ്പി അഭാവോ നിബ്ബാനന്തി ചേ. ന, തേസം അഭാവാസമ്ഭവതോ, അഭാവേ ച അവത്തമാനഭാവാപജ്ജനതോ, വത്തമാനക്ഖന്ധനിസ്സിതമഗ്ഗക്ഖണേ ച സോപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുപ്പത്തിയാ അഭാവദോസതോ. തദാ കിലേസാനം അവത്തമാനത്താ ന ദോസോതി ചേ. ന, അരിയമഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകഭാവാപജ്ജനതോ. ഏവഞ്ഹി സതി അരിയമഗ്ഗക്ഖണതോ പുബ്ബേപി കിലേസാ ന സന്തീതി അരിയമഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകഭാവോ ആപജ്ജതി. തസ്മാ അകാരണമേതം.

൫൫൯. ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ’’തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൪.൩൧൫) ‘‘ഖയോ നിബ്ബാന’’ന്തി ചേ. ന, അരഹത്തസ്സാപി ഖയമത്താപജ്ജനതോ. തമ്പി ഹി ‘‘യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ’’തിആദിനാ (സ. നി. ൪.൩൧൫) നയേന നിദ്ദിട്ഠം. കിഞ്ച ഭിയ്യോ നിബ്ബാനസ്സ ഇത്തരകാലാദിപ്പത്തിദോസതോ. ഏവഞ്ഹി സതി നിബ്ബാനം ഇത്തരകാലം, സങ്ഖതലക്ഖണം, സമ്മാവായാമനിരപേക്ഖാധിഗമനീയഭാവഞ്ച ആപജ്ജതി. സങ്ഖതലക്ഖണത്തായേവ ച സങ്ഖതപരിയാപന്നം, സങ്ഖതപരിയാപന്നത്താ രാഗാദീഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തം, ആദിത്തത്താ ദുക്ഖഞ്ചാതിപി ആപജ്ജതി. യസ്മാ ഖയാ പട്ഠായ ന ഭിയ്യോ പവത്തി നാമ ഹോതി, തസ്സ നിബ്ബാനഭാവതോ ന ദോസോതി ചേ. ന, താദിസസ്സ ഖയസ്സ അഭാവതോ. ഭാവേപി ചസ്സ വുത്തപ്പകാരദോസാനതിവത്തനതോ, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച നിബ്ബാനഭാവാപജ്ജനതോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ദോസേ ഖീണേതി, തസ്മാ ഖയോതി വുച്ചതി. തതോ ച പട്ഠായ ന ഭിയ്യോ ദോസാനം പവത്തീതി.

അനുപ്പത്തിനിരോധസങ്ഖാതസ്സ പന ഖയസ്സ പരിയായേന ഉപനിസ്സയത്താ, യസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതി തദുപചാരേന ‘‘ഖയോ’’തി വുത്തം. സരൂപേനേവ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ. അതിസുഖുമത്താ. അതിസുഖുമതാ ചസ്സ ഭഗവതോ അപ്പോസുക്കഭാവാവഹനതോ, അരിയേന ചക്ഖുനാ പസ്സിതബ്ബതോ ച സിദ്ധാതി.

൫൬൦. തയിദം മഗ്ഗസമങ്ഗിനാ പത്തബ്ബതോ അസാധാരണം, പുരിമകോടിയാ അഭാവതോ അപ്പഭവം. മഗ്ഗഭാവേ ഭാവതോ ന അപ്പഭവന്തി ചേ. ന, മഗ്ഗേന അനുപ്പാദനീയതോ. പത്തബ്ബമേവ ഹേതം മഗ്ഗേന, ന ഉപ്പാദേതബ്ബം. തസ്മാ അപ്പഭവമേവ. അപ്പഭവത്താ അജരാമരണം. പഭവജരാമരണാനം അഭാവതോ നിച്ചം.

നിബ്ബാനസ്സേവ അണുആദീനമ്പി നിച്ചഭാവാപത്തീതി ചേ. ന, ഹേതുനോ അഭാവാ. നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചത്താ തേ നിച്ചാതി ചേ. ന, ഹേതുലക്ഖണസ്സ അനുപപത്തിതോ. നിച്ചാ ഉപ്പാദാദീനം അഭാവതോ നിബ്ബാനം വിയാതി ചേ. ന, അണുആദീനം അസിദ്ധത്താ.

൫൬൧. യഥാവുത്തയുത്തിസബ്ഭാവതോ പന ഇദമേവ നിച്ചം, രൂപസഭാവാതിക്കമതോ അരൂപം. ബുദ്ധാദീനം നിട്ഠായ വിസേസാഭാവതോ ഏകാവ നിട്ഠാ. യേന ഭാവനായ പത്തം, തസ്സ കിലേസവൂപസമം, ഉപാദിസേസഞ്ച ഉപാദായ പഞ്ഞാപനീയത്താ സഹ ഉപാദിസേസേന പഞ്ഞാപിയതീതി സഉപാദിസേസം. യോ ചസ്സ സമുദയപ്പഹാനേന ഉപഹതായതികമ്മഫലസ്സ ചരിമചിത്തതോ ച ഉദ്ധം പവത്തിഖന്ധാനം അനുപ്പാദനതോ, ഉപ്പന്നാനഞ്ച അന്തരധാനതോ ഉപാദിസേസാഭാവോ, തം ഉപാദായ പഞ്ഞാപനീയതോ നത്ഥി ഏത്ഥ ഉപാദിസേസോതി അനുപാദിസേസം.

അസിഥിലപരക്കമസിദ്ധേന ഞാണവിസേസേന അധിഗമനീയതോ, സബ്ബഞ്ഞുവചനതോ ച പരമത്ഥേന സഭാവതോ നിബ്ബാനം നാവിജ്ജമാനം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി.

ഇദം ദുക്ഖനിരോധനിദ്ദേസേ വിനിച്ഛയകഥാമുഖം.

മഗ്ഗനിദ്ദേസകഥാ

൫൬൨. ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാനിദ്ദേസേ വുത്താ പന അട്ഠ ധമ്മാ കാമം ഖന്ധനിദ്ദേസേപി അത്ഥതോ പകാസിതായേവ, ഇധ പന നേസം ഏകക്ഖണേ പവത്തമാനാനം വിസേസാവബോധനത്ഥം വദാമ. സങ്ഖേപതോ ഹി ചതുസച്ചപടിവേധായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ നിബ്ബാനാരമ്മണം അവിജ്ജാനുസയസമുഗ്ഘാതകം പഞ്ഞാചക്ഖു സമ്മാദിട്ഠി. സാ സമ്മാ ദസ്സനലക്ഖണാ, ധാതുപ്പകാസനരസാ, അവിജ്ജന്ധകാരവിദ്ധംസനപച്ചുപട്ഠാനാ. തഥാ സമ്പന്നദിട്ഠിനോ തംസമ്പയുത്തം മിച്ഛാസങ്കപ്പനിഘാതകം ചേതസോ നിബ്ബാനപദാഭിനിരോപനം സമ്മാസങ്കപ്പോ. സോ സമ്മാ ചിത്താഭിനിരോപനലക്ഖണോ, അപ്പനാരസോ, മിച്ഛാസങ്കപ്പപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ.

തഥാ പസ്സതോ വിതക്കയതോ ച തംസമ്പയുത്താവ വചീദുച്ചരിതസമുഗ്ഘാതികാ മിച്ഛാവാചായ വിരതി സമ്മാവാചാ നാമ. സാ പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ, വിരമണരസാ, മിച്ഛാവാചാപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനാ. തഥാ വിരമതോ തംസമ്പയുത്താവ മിച്ഛാകമ്മന്തസമുച്ഛേദികാ പാണാതിപാതാദിവിരതി സമ്മാകമ്മന്തോ നാമ. സോ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ, വിരമണരസോ, മിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ. യാ പനസ്സ തേസം സമ്മാവാചാകമ്മന്താനം വിസുദ്ധിഭൂതാ തംസമ്പയുത്താവ കുഹനാദിഉപച്ഛേദികാ മിച്ഛാജീവവിരതി, സോ സമ്മാആജീവോ നാമ. സോ വോദാനലക്ഖണോ, ഞായാജീവപവത്തിരസോ, മിച്ഛാജീവപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ.

അഥസ്സ യോ തസ്സാ സമ്മാവാചാകമ്മന്താജീവസങ്ഖാതായ സീലഭൂമിയം പതിട്ഠിതസ്സ തദനുരൂപോ തംസമ്പയുത്തോവ കോസജ്ജസമുച്ഛേദകോ വീരിയാരമ്ഭോ, ഏസ സമ്മാവായാമോ നാമ. സോ പഗ്ഗഹലക്ഖണോ, അനുപ്പന്നഅകുസലാനുപ്പാദനാദിരസോ, മിച്ഛാവായാമപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോ. തസ്സേവം വായമതോ തംസമ്പയുത്തോവ മിച്ഛാസതിവിനിദ്ധുനനോ ചേതസോ അസമ്മോസോ സമ്മാസതി നാമ. സാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ, അസമ്മുസ്സനരസാ, മിച്ഛാസതിപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏവം അനുത്തരായ സതിയാ സംരക്ഖിയമാനചിത്തസ്സ തംസമ്പയുത്താവ മിച്ഛാസമാധിവിദ്ധംസികാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ സമ്മാസമാധി നാമ. സോ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ, സമാധാനരസോ, മിച്ഛാസമാധിപ്പഹാനപച്ചുപട്ഠാനോതി. അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാനിദ്ദേസേ നയോ. ഏവമേത്ഥ ജാതിആദീനം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

൫൬൩. ഞാണകിച്ചതോതി സച്ചഞാണസ്സ കിച്ചതോപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ദുവിധം ഹി സച്ചഞാണം – അനുബോധഞാണം പടിവേധഞാണഞ്ച. തത്ഥ അനുബോധഞാണം ലോകിയം അനുസ്സവാദിവസേന നിരോധേ മഗ്ഗേ ച പവത്തതി. പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം നിരോധമാരമ്മണം കത്വാ കിച്ചതോ ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. യഥാഹ – ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദമ്പി പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) സബ്ബം വത്തബ്ബം. തം പനസ്സ കിച്ചം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയം ആവിഭവിസ്സതി.