൧൪. ഖന്ധനിദ്ദേസോ

പഞ്ഞാകഥാ

൪൨൧. ഇദാനി യസ്മാ ഏവം അഭിഞ്ഞാവസേന അധിഗതാനിസംസായ ഥിരതരായ സമാധിഭാവനായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയന്തി ഏത്ഥ ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠോ സമാധി സബ്ബാകാരേന ഭാവിതോ ഹോതി.

തദനന്തരാ പന പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ. സാ ച അതിസങ്ഖേപദേസിതത്താ വിഞ്ഞാതുമ്പി താവ ന സുകരാ, പഗേവ ഭാവേതും. തസ്മാ തസ്സാ വിത്ഥാരം ഭാവനാനയഞ്ച ദസ്സേതും ഇദം പഞ്ഹാകമ്മം ഹോതി.

കാ പഞ്ഞാ, കേനട്ഠേന പഞ്ഞാ, കാനസ്സാ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനി, കതിവിധാ പഞ്ഞാ, കഥം ഭാവേതബ്ബാ, പഞ്ഞാഭാവനായ കോ ആനിസംസോതി?

൪൨൨. തത്രിദം വിസ്സജ്ജനം, കാ പഞ്ഞാതി പഞ്ഞാ ബഹുവിധാ നാനപ്പകാരാ. തം സബ്ബം വിഭാവയിതും ആരബ്ഭമാനം വിസ്സജ്ജനം അധിപ്പേതഞ്ചേവ അത്ഥം ന സാധേയ്യ, ഉത്തരി ച വിക്ഖേപായ സംവത്തേയ്യ, തസ്മാ ഇധ അധിപ്പേതമേവ സന്ധായ വദാമ. കുസലചിത്തസമ്പയുത്തം വിപസ്സനാഞാണം പഞ്ഞാ.

൪൨൩. കേനട്ഠേന പഞ്ഞാതി പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ. കിമിദം പജാനനം നാമ? സഞ്ജാനനവിജാനനാകാരവിസിട്ഠം നാനപ്പകാരതോ ജാനനം. സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം ഹി സമാനേപി ജാനനഭാവേ, സഞ്ഞാ ‘‘നീലം പീതക’’ന്തി ആരമ്മണസഞ്ജാനനമത്തമേവ ഹോതി. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം ‘‘നീലം പീതക’’ന്തി ആരമ്മണഞ്ച ജാനാതി, ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി. ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ വുത്തനയവസേന ആരമ്മണഞ്ച ജാനാതി, ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവഞ്ച പാപേതി.

യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ ഠപിതം കഹാപണരാസിം ഏകോ അജാതബുദ്ധിദാരകോ, ഏകോ ഗാമികപുരിസോ, ഏകോ ഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു പസ്സമാനേസു അജാതബുദ്ധിദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തദീഘചതുരസ്സപരിമണ്ഡലഭാവമത്തമേവ ജാനാതി, ‘‘ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മത’’ന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ ചിത്തവിചിത്താദിഭാവം ജാനാതി, ‘‘ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മത’’ന്തി ച. ‘‘അയം ഛേകോ, അയം കൂടോ, അയം അദ്ധസാരോ’’തി ഇമം പന വിഭാഗം ന ജാനാതി. ഹേരഞ്ഞികോ സബ്ബേപി തേ പകാരേ ജാനാതി, ജാനന്തോ ച കഹാപണം ഓലോകേത്വാപി ജാനാതി, ആകോടിതസ്സ സദ്ദം സുത്വാപി, ഗന്ധം ഘായിത്വാപി, രസം സായിത്വാപി, ഹത്ഥേന ധാരയിത്വാപി, അസുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ നഗരേ വാ പബ്ബതേ വാ നദീതീരേ വാ കതോതിപി, അസുകാചരിയേന കതോതിപി ജാനാതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

സഞ്ഞാ ഹി അജാതബുദ്ധിനോ ദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ ഹോതി, നീലാദിവസേന ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനാകാരമത്തഗഹണതോ. വിഞ്ഞാണം ഗാമികസ്സ പുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനമിവ ഹോതി, നീലാദിവസേന ആരമ്മണാകാരഗഹണതോ, ഉദ്ധംപി ച ലക്ഖണപടിവേധസമ്പാപനതോ. പഞ്ഞാ ഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനമിവ ഹോതി, നീലാദിവസേന ആരമ്മണാകാരം ഗഹേത്വാ, ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേത്വാ, തതോ ഉദ്ധമ്പി മഗ്ഗപാതുഭാവപാപനതോ. തസ്മാ യദേതം സഞ്ജാനനവിജാനനാകാരവിസിട്ഠം നാനപ്പകാരതോ ജാനനം. ഇദം പജാനനന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം സന്ധായ ഹി ഏതം വുത്തം ‘‘പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ’’തി.

സാ പനേസാ യത്ഥ സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനി, ന തത്ഥ ഏകംസേന ഹോതി. യദാ പന ഹോതി, തദാ അവിനിബ്ഭുത്താ തേഹി ധമ്മേഹി ‘‘അയം സഞ്ഞാ, ഇദം വിഞ്ഞാണം, അയം പഞ്ഞാ’’തി വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ അലബ്ഭനേയ്യനാനത്താ സുഖുമാ ദുദ്ദസാ. തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ ‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കത’’ന്തി. കിം, ഭന്തേ, നാഗസേന ഭഗവതാ ദുക്കരം കതന്തി? ‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം യം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ പവത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬).

൪൨൪. കാനസ്സാ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീതി ഏത്ഥ പന ധമ്മസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ പഞ്ഞാ, ധമ്മാനം സഭാവപടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസനരസാ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ. ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം ജാനാതി പസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨) വചനതോ പന സമാധി തസ്സാ പദട്ഠാനം.

പഞ്ഞാപഭേദകഥാ

൪൨൫. കതിവിധാ പഞ്ഞാതി ധമ്മസഭാവപടിവേധലക്ഖണേന താവ ഏകവിധാ. ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധാ. തഥാ സാസവാനാസവാദിവസേന, നാമരൂപവവത്ഥാപനവസേന, സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതവസേന, ദസ്സനഭാവനാഭൂമിവസേന ച. തിവിധാ ചിന്താസുതഭാവനാമയവസേന. തഥാ പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണാരമ്മണവസേന, ആയാപായഉപായകോസല്ലവസേന, അജ്ഝത്താഭിനിവേസാദിവസേന ച. ചതുബ്ബിധാ ചതൂസു സച്ചേസു ഞാണവസേന ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന ചാതി.

൪൨൬. തത്ഥ ഏകവിധകോട്ഠാസോ ഉത്താനത്ഥോയേവ. ദുവിധകോട്ഠാസേ ലോകിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ലോകിയാ. ലോകുത്തരമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ലോകുത്തരാതി ഏവം ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധാ.

ദുതിയദുകേ ആസവാനം ആരമ്മണഭൂതാ സാസവാ. തേസം അനാരമ്മണാ അനാസവാ. അത്ഥതോ പനേസാ ലോകിയലോകുത്തരാവ ഹോതി. ആസവസമ്പയുത്താ സാസവാ. ആസവവിപ്പയുത്താ അനാസവാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം സാസവാനാസവാദിവസേന ദുവിധാ.

തതിയദുകേ യാ വിപസ്സനം ആരഭിതുകാമസ്സ ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം വവത്ഥാപനേ പഞ്ഞാ, അയം നാമവവത്ഥാപനപഞ്ഞാ. യാ രൂപക്ഖന്ധസ്സ വവത്ഥാപനേ പഞ്ഞാ, അയം രൂപവവത്ഥാപനപഞ്ഞാതി ഏവം നാമരൂപവവത്ഥാപനവസേന ദുവിധാ.

ചതുത്ഥദുകേ ദ്വീസു കാമാവചരകുസലചിത്തേസു സോളസസു ച പഞ്ചകനയേന ചതുക്കജ്ഝാനികേസു മഗ്ഗചിത്തേസു പഞ്ഞാ സോമനസ്സസഹഗതാ. ദ്വീസു കാമാവചരകുസലചിത്തേസു ചതൂസു ച പഞ്ചമജ്ഝാനികേസു മഗ്ഗചിത്തേസു പഞ്ഞാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഏവം സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹഗതവസേന ദുവിധാ.

പഞ്ചമദുകേ പഠമമഗ്ഗപഞ്ഞാ ദസ്സനഭൂമി. അവസേസമഗ്ഗത്തയപഞ്ഞാ ഭാവനാഭൂമീതി ഏവം ദസ്സനഭാവനാഭൂമിവസേന ദുവിധാ.

൪൨൭. തികേസു പഠമത്തികേ പരതോ അസ്സുത്വാ പടിലദ്ധപഞ്ഞാ അത്തനോ ചിന്താവസേന നിപ്ഫന്നത്താ ചിന്താമയാ. പരതോ സുത്വാ പടിലദ്ധപഞ്ഞാ സുതവസേന നിപ്ഫന്നത്താ സുതമയാ. യഥാ തഥാ വാ ഭാവനാവസേന നിപ്ഫന്നാ അപ്പനാപ്പത്താ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ? യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ സിപ്പായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ വിജ്ജാട്ഠാനേസു കമ്മസ്സകതം വാ സച്ചാനുലോമികം വാ രൂപം അനിച്ചന്തി വാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി വാ, യം ഏവരൂപിം അനുലോമികം ഖന്തിം ദിട്ഠിം രുചിം മുതിം പേക്ഖം ധമ്മനിജ്ഝാനഖന്തിം പരതോ അസ്സുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ…പേ… സുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി സുതമയാ പഞ്ഞാ. സബ്ബാപി സമാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൬൮).

ഏവം ചിന്താസുതഭാവനാമയവസേന തിവിധാ.

ദുതിയത്തികേ കാമാവചരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്താ പഞ്ഞാ പരിത്താരമ്മണാ. രൂപാവചരാരൂപാവചരേ ആരബ്ഭ പവത്താ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ. സാ ലോകിയവിപസ്സനാ. നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്താ അപ്പമാണാരമ്മണാ. സാ ലോകുത്തരവിപസ്സനാതി ഏവം പരിത്തമഹഗ്ഗതാപ്പമാണാരമ്മണവസേന തിവിധാ.

തതിയത്തികേ ആയോ നാമ വുദ്ധി, സാ ദുവിധാ അനത്ഥഹാനിതോ അത്ഥുപ്പത്തിതോ ച. തത്ഥ കോസല്ലം ആയകോസല്ലം. യഥാഹ –

‘‘തത്ഥ കതമം ആയകോസല്ലം? ഇമേ മേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, ഇമേ വാ പനിമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തീതി, യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, ഇദം വുച്ചതി ആയകോസല്ല’’ന്തി (വിഭ. ൭൭൧).

അപായോതി പന അവുദ്ധി, സാപി ദുവിധാ അത്ഥഹാനിതോ ച അനത്ഥുപ്പത്തിതോ ച. തത്ഥ കോസല്ലം അപായകോസല്ലം. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമം അപായകോസല്ലം? ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദി (വിഭ. ൭൭൧).

സബ്ബത്ഥ പന തേസം തേസം ധമ്മാനം ഉപായേസു നിബ്ബത്തികാരണേസു തംഖണപ്പവത്തം ഠാനുപ്പത്തികം കോസല്ലം ഉപായകോസല്ലം നാമ. യഥാഹ – ‘‘സബ്ബാപി തത്രുപായാ പഞ്ഞാ ഉപായകോസല്ല’’ന്തി (വിഭ. ൭൭൧). ഏവം ആയാപായഉപായകോസല്ലവസേന തിവിധാ.

ചതുത്ഥത്തികേ അത്തനോ ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ആരദ്ധാ വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ അജ്ഝത്താഭിനിവേസാ. പരസ്സ ഖന്ധേ ബാഹിരം വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപം ഗഹേത്വാ ആരദ്ധാ ബഹിദ്ധാഭിനിവേസാ. ഉഭയം ഗഹേത്വാ ആരദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭിനിവേസാതി ഏവം അജ്ഝത്താഭിനിവേസാദിവസേന തിവിധാ.

൪൨൮. ചതുക്കേസു പഠമചതുക്കേ ദുക്ഖസച്ചം ആരബ്ഭ പവത്തം ഞാണം ദുക്ഖേ ഞാണം. ദുക്ഖസമുദയം ആരബ്ഭ പവത്തം ഞാണം ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം. ദുക്ഖനിരോധം ആരബ്ഭ പവത്തം ഞാണം ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം. ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ആരബ്ഭ പവത്തം ഞാണം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു ഞാണവസേന ചതുബ്ബിധാ.

ദുതിയചതുക്കേ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ നാമ അത്ഥാദീസു പഭേദഗതാനി ചത്താരി ഞാണാനി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ധമ്മേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. തത്രധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮).

തത്ഥ അത്ഥോതി സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലസ്സേതം അധിവചനം. ഹേതുഫലം ഹി യസ്മാ ഹേതുഅനുസാരേന അരിയതി അധിഗമിയതി സമ്പാപുണിയതി, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യം കിഞ്ചി പച്ചയസമ്ഭൂതം, നിബ്ബാനം, ഭാസിതത്ഥോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അത്ഥോതി വേദിതബ്ബാ. തം അത്ഥം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ധമ്മോതിപി സങ്ഖേപതോ പച്ചയസ്സേതം അധിവചനം. പച്ചയോ ഹി യസ്മാ തം തം ദഹതി പവത്തേതി വാ സമ്പാപുണിതും വാ ദേതി, തസ്മാ ധമ്മോതി വുച്ചതി. പഭേദതോ പന യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലം, അകുസലന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ധമ്മോതി വേദിതബ്ബാ. തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ.

അയമേവ ഹി അത്ഥോ അഭിധമ്മേ –

‘‘ദുക്ഖേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. യേ ധമ്മാ ജാതാ ഭൂതാ സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. യമ്ഹാ ധമ്മാ തേ ധമ്മാ ജാതാ ഭൂതാ സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ, തേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. ജരാമരണേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. ജരാമരണസമുദയേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ…പേ… സങ്ഖാരനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. സങ്ഖാരനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം ജാനാതി സുത്തം ഗേയ്യം…പേ… വേദല്ലം. അയം വുച്ചതി ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. സോ തസ്സ തസ്സേവ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനാതി ‘അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ’തി. അയം വുച്ചതി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ. കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൭൧൯ ആദയോ) നയേന വിഭജിത്വാ ദസ്സിതോ.

തത്രധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണന്തി തസ്മിം അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച യാ സഭാവനിരുത്തി അബ്യഭിചാരീ വോഹാരോ. തദഭിലാപേ തസ്സ ഭാസനേ ഉദീരണേ തം ഭാസിതം ലപിതം ഉദീരിതം സുത്വാവ അയം സഭാവനിരുത്തി, അയം ന സഭാവനിരുത്തീതി ഏവം തസ്സാ ധമ്മനിരുത്തിസഞ്ഞിതായ സഭാവനിരുത്തിയാ മാഗധികായ സബ്ബസത്താനം മൂലഭാസായ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഹി ഫസ്സോ വേദനാതി ഏവമാദിവചനം സുത്വാവ അയം സഭാവനിരുത്തീതി ജാനാതി. ഫസ്സാ വേദനോതി ഏവമാദികം പന അയം ന സഭാവനിരുത്തീതി.

ഞാണേസു ഞാണന്തി സബ്ബത്ഥ ഞാണമാരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഞാണാരമ്മണം ഞാണം, യഥാവുത്തേസു വാ തേസു ഞാണേസു സഗോചരകിച്ചാദിവസേന വിത്ഥാരതോ ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി അത്ഥോ.

൪൨൯. ചതസ്സോപി ചേതാ പടിസമ്ഭിദാ ദ്വീസു ഠാനേസു പഭേദം ഗച്ഛന്തി സേക്ഖഭൂമിയഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയഞ്ച.

തത്ഥ അഗ്ഗസാവകാനം മഹാസാവകാനഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദഗതാ. ആനന്ദത്ഥേരചിത്തഗഹപതിധമ്മികഉപാസകഉപാലിഗഹപതിഖുജ്ജുത്തരാഉപാസികാദീനം സേക്ഖഭൂമിയം. ഏവം ദ്വീസു ഭൂമീസു പഭേദം ഗച്ഛന്തിയോപി ചേതാ അധിഗമേന പരിയത്തിയാ സവനേന പരിപുച്ഛായ പുബ്ബയോഗേന ചാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിസദാ ഹോന്തി.

തത്ഥ അധിഗമോ നാമ അരഹത്തപ്പത്തി. പരിയത്തി നാമ ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം. സവനം നാമ സക്കച്ചം അത്ഥിം കത്വാ ധമ്മസ്സവനം. പരിപുച്ഛാ നാമ പാളിഅട്ഠകഥാദീസു ഗണ്ഠിപദഅത്ഥപദവിനിച്ഛയകഥാ, പുബ്ബയോഗോ നാമ പുബ്ബബുദ്ധാനം സാസനേ ഗതപച്ചാഗതികഭാവേന യാവ അനുലോമം ഗോത്രഭുസമീപം, താവ വിപസ്സനാനുയോഗോ.

അപരേ ആഹു –

‘‘പുബ്ബയോഗോ ബാഹുസച്ചം, ദേസഭാസാ ച ആഗമോ;

പരിപുച്ഛാ അധിഗമോ, ഗരുസന്നിസ്സയോ തഥാ;

മിത്തസമ്പത്തി ചേവാതി, പടിസമ്ഭിദപച്ചയാ’’തി.

തത്ഥ പുബ്ബയോഗോ വുത്തനയോവ. ബാഹുസച്ചം നാമ തേസു തേസു സത്ഥേസു ച സിപ്പായതനേസു ച കുസലതാ. ദേസഭാസാ നാമ ഏകസതവോഹാരകുസലതാ. വിസേസേന പന മാഗധികേ കോസല്ലം. ആഗമോ നാമ അന്തമസോ ഓപമ്മവഗ്ഗമത്തസ്സപി ബുദ്ധവചനസ്സ പരിയാപുണനം. പരിപുച്ഛാ നാമ ഏകഗാഥായപി അത്ഥവിനിച്ഛയപുച്ഛനം. അധിഗമോ നാമ സോതാപന്നതാ വാ…പേ… അരഹത്തം വാ. ഗരുസന്നിസ്സയോ നാമ സുതപടിഭാനബഹുലാനം ഗരൂനം സന്തികേ വാസോ. മിത്തസമ്പത്തി നാമ തഥാരൂപാനംയേവ മിത്താനം പടിലാഭോതി.

തത്ഥ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച പുബ്ബയോഗഞ്ചേവ അധിഗമഞ്ച നിസ്സായ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണന്തി. സാവകാ സബ്ബാനിപി ഏതാനി കാരണാനി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തിയാ ച പാടിയേക്കോ കമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയോഗോ നാമ നത്ഥി. സേക്ഖാനം പന സേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാ. അസേക്ഖാനം അസേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാവ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തി ഹോതി. തഥാഗതാനം ഹി ദസബലാനി വിയ അരിയാനം അരിയഫലേനേവ പടിസമ്ഭിദാ ഇജ്ഝന്തീതി ഇമാ പടിസമ്ഭിദാ സന്ധായ വുത്തം ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന ചതുബ്ബിധാതി.

പഞ്ഞാഭൂമി-മൂല-സരീരവവത്ഥാനം

൪൩൦. കഥം ഭാവേതബ്ബാതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ ഇമായ പഞ്ഞായ ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദാ ധമ്മാ ഭൂമി. സീലവിസുദ്ധി ചേവ ചിത്തവിസുദ്ധി ചാതി ഇമാ ദ്വേ വിസുദ്ധിയോ മൂലം. ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി ഇമാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ സരീരം. തസ്മാ തേസു ഭൂമിഭൂതേസു ധമ്മേസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ഞാണപരിചയം കത്വാ മൂലഭൂതാ ദ്വേ വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേത്വാ സരീരഭൂതാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേന്തേന ഭാവേതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

൪൩൧. അയം പന വിത്ഥാരോ, യം താവ വുത്തം ‘‘ഖന്ധായതനധാതുഇന്ദ്രിയസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദാ ധമ്മാ ഭൂമീ’’തി, ഏത്ഥ ഖന്ധാതി പഞ്ച ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി.

രൂപക്ഖന്ധകഥാ

൪൩൨. തത്ഥ യം കിഞ്ചി സീതാദീഹി രുപ്പനലക്ഖണം ധമ്മജാതം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ രൂപക്ഖന്ധോതി വേദിതബ്ബം.

തദേതം രുപ്പനലക്ഖണേന ഏകവിധമ്പി ഭൂതോപാദായഭേദതോ ദുവിധം.

തത്ഥ ഭൂതരൂപം ചതുബ്ബിധം – പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതൂതി. താസം ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനാനി ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനി. പദട്ഠാനതോ പന താ സബ്ബാപി അവസേസധാതുത്തയപദട്ഠാനാ.

ഉപാദാരൂപം ചതുവീസതിവിധം – ചക്ഖു, സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹാ, കായോ, രൂപം, സദ്ദോ, ഗന്ധോ, രസോ, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയം, ജീവിതിന്ദ്രിയം, ഹദയവത്ഥു, കായവിഞ്ഞത്തി, വചീവിഞ്ഞത്തി, ആകാസധാതു, രൂപസ്സ ലഹുതാ, രൂപസ്സ മുദുതാ, രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ, രൂപസ്സ ഉപചയോ, രൂപസ്സ സന്തതി, രൂപസ്സ ജരതാ, രൂപസ്സ അനിച്ചതാ, കബളീകാരോ ആഹാരോതി.

൪൩൩. തത്ഥ രൂപാഭിഘാതാരഹതപ്പസാദലക്ഖണം ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ ചക്ഖു, രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

സദ്ദാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം, സോതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ സോതം, സദ്ദേസു ആവിഞ്ഛനരസം, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, സോതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

ഗന്ധാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം, ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം വാ ഘാനം, ഗന്ധേസു ആവിഞ്ഛനരസം, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, ഘായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം.

രസാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ, സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ വാ ജിവ്ഹാ, രസേസു ആവിഞ്ഛനരസാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, സായിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനാ.

ഫോട്ഠബ്ബാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണോ, ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണോ വാ കായോ, ഫോട്ഠബ്ബേസു ആവിഞ്ഛനരസോ, കായവിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ, ഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനോ.

൪൩൪. കേചി പന ‘‘തേജാധികാനം ഭൂതാനം പസാദോ ചക്ഖു, വായുപഥവീആപാധികാനം ഭൂതാനം പസാദാ സോതഘാനജിവ്ഹാ, കായോ സബ്ബേസമ്പീ’’തി വദന്തി. അപരേ ‘‘തേജാധികാനം പസാദോ ചക്ഖു, വിവരവായുആപപഥവാധികാനം സോതഘാനജിവ്ഹാകായാ’’തി വദന്തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘സുത്തം ആഹരഥാ’’തി. അദ്ധാ സുത്തമേവ ന ദക്ഖിസ്സന്തി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘തേജാദീനം ഗുണേഹി രൂപാദീഹി അനുഗയ്ഹഭാവതോ’’തി കാരണം ദസ്സേന്തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘കോ പനേവമാഹരൂപാദയോ തേജാദീനം ഗുണാ’തി. അവിനിബ്ഭോഗവുത്തീസു ഹി ഭൂതേസു അയം ഇമസ്സ ഗുണോ അയം ഇമസ്സ ഗുണോതി ന ലബ്ഭാ വത്തു’’ന്തി. അഥാപി വദേയ്യും ‘‘യഥാ തേസു തേസു സമ്ഭാരേസു തസ്സ തസ്സ ഭൂതസ്സ അധികതായ പഥവീആദീനം സന്ധാരണാദീനി കിച്ചാനി ഇച്ഛഥ, ഏവം തേജാദിഅധികേസു സമ്ഭാരേസു രൂപാദീനം അധികഭാവദസ്സനതോ ഇച്ഛിതബ്ബമേതം രൂപാദയോ തേസം ഗുണാ’’തി. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ഇച്ഛേയ്യാമ, യദി ആപാധികസ്സ ആസവസ്സ ഗന്ധതോ പഥവീഅധികേ കപ്പാസേ ഗന്ധോ അധികതരോ സിയാ, തേജാധികസ്സ ച ഉണ്ഹോദകസ്സ വണ്ണതോ സീതുദകസ്സ വണ്ണോ പരിഹായേഥ’’. യസ്മാ പനേതം ഉഭയമ്പി നത്ഥി, തസ്മാ പഹായേതം ഏതേസം നിസ്സയഭൂതാനം വിസേസകപ്പനം, ‘‘യഥാ അവിസേസേപി ഏകകലാപേ ഭൂതാനം രൂപരസാദയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസാ ഹോന്തി, ഏവം ചക്ഖുപസാദാദയോ അവിജ്ജമാനേപി അഞ്ഞസ്മിം വിസേസകാരണേ’’തി ഗഹേതബ്ബമേതം.

കിം പന തം യം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസാധാരണം? കമ്മമേവ നേസം വിസേസകാരണം. തസ്മാ കമ്മവിസേസതോ ഏതേസം വിസേസോ, ന ഭൂതവിസേസതോ. ഭൂതവിസേസേ ഹി സതി പസാദോവ ന ഉപ്പജ്ജതി. സമാനാനഞ്ഹി പസാദോ, ന വിസമാനാനന്തി പോരാണാ.

൪൩൫. ഏവം കമ്മവിസേസതോ വിസേസവന്തേസു ച ഏതേസു ചക്ഖുസോതാനി അസമ്പത്തവിസയഗാഹകാനി, അത്തനോ നിസ്സയം അനല്ലീനനിസ്സയേ ഏവ വിസയേ വിഞ്ഞാണഹേതുത്താ. ഘാനജിവ്ഹാകായാ സമ്പത്തവിസയഗാഹകാ, നിസ്സയവസേന ചേവ, സയഞ്ച, അത്തനോ നിസ്സയം അല്ലീനേയേവ വിസയേ വിഞ്ഞാണഹേതുത്താ.

൪൩൬. ചക്ഖു ചേത്ഥ യദേതം ലോകേ നീലപഖുമസമാകിണ്ണകണ്ഹസുക്കമണ്ഡലവിചിത്തം നീലുപ്പലദലസന്നിഭം ചക്ഖൂതി വുച്ചതി. തസ്സ സസമ്ഭാരചക്ഖുനോ സേതമണ്ഡലപരിക്ഖിത്തസ്സ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ അഭിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിപദേസേ സത്തസു പിചുപടലേസു ആസിത്തതേലം പിചുപടലാനി വിയ സത്ത അക്ഖിപടലാനിബ്യാപേത്വാ ധാരണന്ഹാപനമണ്ഡനബീജനകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതീഹി ഖത്തിയകുമാരോ വിയ സന്ധാരണബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ആയുനാ അനുപാലിയമാനം വണ്ണഗന്ധരസാദീഹി പരിവുതം പമാണതോ ഊകാസിരമത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി. വുത്തമ്പി ചേതം ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘യേന ചക്ഖുപസാദേന, രൂപാനി മനുപസ്സതി;

പരിത്തം സുഖുമം ഏതം, ഊകാസിരസമൂപമ’’ന്തി.

സസമ്ഭാരസോതബിലസ്സ അന്തോ തനുതമ്ബലോമാചിതേ അങ്ഗുലിവേധകസണ്ഠാനേ പദേസേ സോതം വുത്തപ്പകാരാഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ആയുനാ അനുപാലിയമാനം വണ്ണാദീഹി പരിവുതം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

സസമ്ഭാരഘാനബിലസ്സ അന്തോ അജപദസണ്ഠാനേ പദേസേ ഘാനം യഥാവുത്തപ്പകാരുപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരം ഘാനവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

സസമ്ഭാരജിവ്ഹാമജ്ഝസ്സ ഉപരി ഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനേ പദേസേ ജിവ്ഹാ യഥാവുത്തപ്പകാരുപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനാ തിട്ഠതി.

യാവതാ പന ഇമസ്മിം കായേ ഉപാദിണ്ണരൂപം നാമ അത്ഥി. സബ്ബത്ഥ കായോ കപ്പാസപടലേ സ്നേഹോ വിയ വുത്തപ്പകാരുപകാരുപത്ഥമ്ഭനാനുപാലനപരിവാരോവ ഹുത്വാ കായവിഞ്ഞാണാദീനം യഥാരഹം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധയമാനോ തിട്ഠതി.

വമ്മികഉദകാകാസഗാമസിവഥികസങ്ഖാതസഗോചരനിന്നാ വിയ ച അഹിസുസുമാരപക്ഖീകുക്കുരസിങ്ഗാലാരൂപാദിസഗോചരനിന്നാവ ഏതേ ചക്ഖാദയോതി ദട്ഠബ്ബാ.

൪൩൭. തതോ പരേസു പന രൂപാദീസു ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണം രൂപം, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസം, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനം, ചതുമഹാഭൂതപദട്ഠാനം. യഥാ ചേതം തഥാ സബ്ബാനിപി ഉപാദാരൂപാനി. യത്ഥ പന വിസേസോ അത്ഥി, തത്ഥ വക്ഖാമ. തയിദം നീലം പീതകന്തിആദിവസേന അനേകവിധം.

സോതപടിഹനനലക്ഖണോ സദ്ദോ, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോതിആദിനാ നയേന അനേകവിധോ.

ഘാനപടിഹനനലക്ഖണോ ഗന്ധോ, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോതിആദിനാ നയേന അനേകവിധോ.

ജിവ്ഹാപടിഹനനലക്ഖണോ രസോ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവരസോ, തസ്സേവ ഗോചരപച്ചുപട്ഠാനോ. മൂലരസോ ഖന്ധരസോതിആദിനാ നയേന അനേകവിധോ.

൪൩൮. ഇത്ഥിഭാവലക്ഖണം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, ഇത്ഥീതി പകാസനരസം, ഇത്ഥിലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. പുരിസഭാവലക്ഖണം പുരിസിന്ദ്രിയം, പുരിസോതി പകാസനരസം, പുരിസലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാനം. തദുഭയമ്പി കായപ്പസാദോ വിയ സകലസരീരം ബ്യാപകമേവ, ന ച കായപസാദേന ഠിതോകാസേ ഠിതന്തി വാ അട്ഠിതോകാസേ ഠിതന്തി വാതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, രൂപരസാദയോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്കരോ നത്ഥി.

൪൩൯. സഹജരൂപാനുപാലനലക്ഖണം ജീവിതിന്ദ്രിയം, തേസം പവത്തനരസം, തേസഞ്ഞേവ ഠപനപച്ചുപട്ഠാനം, യാപയിതബ്ബഭൂതപദട്ഠാനം. സന്തേപി ച അനുപാലനലക്ഖണാദിമ്ഹി വിധാനേ അത്ഥിക്ഖണേയേവ തം സഹജരൂപാനി അനുപാലേതി ഉദകം വിയ ഉപ്പലാദീനി. യഥാസകം പച്ചയുപ്പന്നേപി ച ധമ്മേ പാലേതി ധാതി വിയ കുമാരം. സയം പവത്തിതധമ്മസമ്ബന്ധേനേവ ച പവത്തതി നിയാമകോ വിയ. ന ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം പവത്തതി, അത്തനോ ച പവത്തയിതബ്ബാനഞ്ച അഭാവാ. ന ഭങ്ഗക്ഖണേ ഠപേതി, സയം ഭിജ്ജമാനത്താ. ഖീയമാനോ വിയ വട്ടിസ്നേഹോ ദീപസിഖം. ന ച അനുപാലനപവത്തനട്ഠപനാനുഭാവവിരഹിതം, യഥാവുത്തക്ഖണേ തസ്സ തസ്സ സാധനതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൪൦. മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയലക്ഖണം ഹദയവത്ഥു, താസഞ്ഞേവ ധാതൂനം ആധാരണരസം, ഉബ്ബഹനപച്ചുപട്ഠാനം. ഹദയസ്സ അന്തോ കായഗതാസതികഥായം വുത്തപ്പകാരം ലോഹിതം നിസ്സായ സന്ധാരണാദികിച്ചേഹി ഭൂതേഹി കതൂപകാരം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ആയുനാ അനുപാലിയമാനം മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനഞ്ചേവ തംസമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച വത്ഥുഭാവം സാധയമാനം തിട്ഠതി.

൪൪൧. അഭിക്കമാദിപവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുയാ സഹജരൂപകായഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനസ്സ പച്ചയോ ആകാരവികാരോ കായവിഞ്ഞത്തി, അധിപ്പായപകാസനരസാ, കായവിപ്ഫന്ദനഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുപദട്ഠാനാ. സാ പനേസാ കായവിപ്ഫന്ദനേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ, സയഞ്ച തേന കായവിപ്ഫന്ദനസങ്ഖാതേന കായേന വിഞ്ഞേയ്യത്താ ‘‘കായവിഞ്ഞത്തീ’’തി വുച്ചതി. തായ ച പന ചലിതേഹി ചിത്തജരൂപേഹി അഭിസമ്ബന്ധാനം ഉതുജാദീനമ്പി ചലനതോ അഭിക്കമാദയോ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

വചീഭേദപവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാതുയാ ഉപാദിണ്ണഘട്ടനസ്സ പച്ചയോ ആകാരവികാരോ വചീവിഞ്ഞത്തി, അധിപ്പായപ്പകാസനരസാ, വചീഘോസഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാതുപദട്ഠാനാ. സാ പനേസാ വചീഘോസേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താ, സയഞ്ച തായ വചീഘോസസങ്ഖാതായ വാചായ വിഞ്ഞേയ്യത്താ ‘‘വചീവിഞ്ഞത്തീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി അരഞ്ഞേ ഉസ്സാപേത്വാ ബന്ധഗോസീസാദിഉദകനിമിത്തം ദിസ്വാ ഉദകമേത്ഥ അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി, ഏവം കായവിപ്ഫന്ദനഞ്ചേവ വചീഘോസഞ്ച ഗഹേത്വാ കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോപി വിഞ്ഞായന്തി.

൪൪൨. രൂപപരിച്ഛേദലക്ഖണാ ആകാസധാതു, രൂപപരിയന്തപ്പകാസനരസാ, രൂപമരിയാദാപച്ചുപട്ഠാനാ, അസമ്ഫുട്ഠഭാവച്ഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, പരിച്ഛിന്നരൂപപദട്ഠാനാ. യായ പരിച്ഛിന്നേസു രൂപേസു ഇദമിതോ ഉദ്ധമധോ തിരിയന്തി ച ഹോതി.

൪൪൩. അദന്ധതാലക്ഖണാ രൂപസ്സ ലഹുതാ, രൂപാനം ഗരുഭാവവിനോദനരസാ, ലഹുപരിവത്തിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, ലഹുരൂപപദട്ഠാനാ. അഥദ്ധതാലക്ഖണാ രൂപസ്സ മുദുതാ, രൂപാനം ഥദ്ധഭാവവിനോദനരസാ, സബ്ബകിരിയാസു അവിരോധിതാപച്ചുപട്ഠാനാ, മുദുരൂപപദട്ഠാനാ. സരീരകിരിയാനുകൂലകമ്മഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ, അകമ്മഞ്ഞതാവിനോദനരസാ, അദുബ്ബലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, കമ്മഞ്ഞരൂപപദട്ഠാനാ.

ഏതാ പന തിസ്സോ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിജഹന്തി, ഏവം സന്തേപി യോ അരോഗിനോ വിയ രൂപാനം ലഹുഭാവോ അദന്ധതാ ലഹുപരിവത്തിപ്പകാരോ രൂപദന്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ രൂപസ്സ ലഹുതാ. യോ പന സുപരിമദ്ദിതചമ്മസ്സേവ രൂപാനം മുദുഭാവോ സബ്ബകിരിയാവിസേസേസു വസവത്തനഭാവമദ്ദവപ്പകാരോ രൂപത്ഥദ്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ രൂപസ്സ മുദുതാ. യോ പന സുദന്തസുവണ്ണസ്സേവ രൂപാനം കമ്മഞ്ഞഭാവോ സരീരകിരിയാനുകൂലഭാവപ്പകാരോ സരീരകിരിയാനം അനനുകൂലകരധാതുക്ഖോഭപടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ, സോ രൂപവികാരോ രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാതി ഏവമേതാസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

൪൪൪. ആചയലക്ഖണോ രൂപസ്സ ഉപചയോ, പുബ്ബന്തതോ രൂപാനം ഉമ്മുജ്ജാപനരസോ, നിയ്യാതനപച്ചുപട്ഠാനോ, പരിപുണ്ണഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ വാ, ഉപചിതരൂപപദട്ഠാനോ. പവത്തിലക്ഖണാ രൂപസ്സ സന്തതി, അനുപ്പബന്ധനരസാ, അനുപച്ഛേദപച്ചുപട്ഠാനാ, അനുപ്പബന്ധകരൂപപദട്ഠാനാ. ഉഭയമ്പേതം ജാതിരൂപസ്സേവാധിവചനം, ആകാരനാനത്തതോ പന വേനേയ്യവസേന ച ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി ഉദ്ദേസദേസനാ കതാ. യസ്മാ പനേത്ഥ അത്ഥതോ നാനത്തം നത്ഥി, തസ്മാ ഇമേസം പദാനം നിദ്ദേസേ ‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ, സോ രൂപസ്സ ഉപചയോ. യോ രൂപസ്സ ഉപചയോ, സാ രൂപസ്സ സന്തതീ’’തി (ധ. സ. ൬൪൧-൬൪൨) വുത്തം. അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ആചയോ നാമ നിബ്ബത്തി, ഉപചയോ നാമ വഡ്ഢി, സന്തതി നാമ പവത്തീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൪൧) വത്വാ ‘‘നദീതീരേ ഖതകൂപകമ്ഹി ഉദകുഗ്ഗമനകാലോ വിയ ആചയോ നിബ്ബത്തി, പരിപുണ്ണകാലോ വിയ ഉപചയോ വഡ്ഢി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗമനകാലോ വിയ സന്തതി പവത്തീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൪൧) ഉപമാ കതാ.

ഉപമാവസാനേ ച ‘‘ഏവം കിം കഥിതം ഹോതി? ആയതനേന ആചയോ കഥിതോ, ആചയേന ആയതനം കഥിത’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ യാ രൂപാനം പഠമാഭിനിബ്ബത്തി, സാ ആചയോ. യാ തേസം ഉപരി അഞ്ഞേസമ്പി നിബ്ബത്തമാനാനം നിബ്ബത്തി, സാ വഡ്ഢിആകാരേന ഉപട്ഠാനതോ ഉപചയോ. യാ തേസമ്പി ഉപരി പുനപ്പുനം അഞ്ഞേസം നിബ്ബത്തമാനാനം നിബ്ബത്തി, സാ അനുപബന്ധാകാരേന ഉപട്ഠാനതോ സന്തതീതി ച പവുച്ചതീതി വേദിതബ്ബാ.

രൂപപരിപാകലക്ഖണാ ജരതാ, ഉപനയനരസാ, സഭാവാനപഗമേപി നവഭാവാപഗമപച്ചുപട്ഠാനാ വീഹിപുരാണഭാവോ വിയ, പരിപച്ചമാനരൂപപദട്ഠാനാ. ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവേന ദന്താദീസു വികാരദസ്സനതോ ഇദം പാകടജരം സന്ധായ വുത്തം. അരൂപധമ്മാനം പന പടിച്ഛന്നജരാ നാമ ഹോതി, തസ്സാ ഏസ വികാരോ നത്ഥി, യാ ച പഥവീ ഉദകപബ്ബതചന്ദിമസൂരിയാദീസു അവീചിജരാ നാമ.

പരിഭേദലക്ഖണാ രൂപസ്സ അനിച്ചതാ, സംസീദനരസാ, ഖയവയപച്ചുപട്ഠാനാ, പരിഭിജ്ജമാനരൂപപദട്ഠാനാ.

൪൪൫. ഓജാലക്ഖണോ കബളീകാരോ ആഹാരോ, രൂപാഹരണരസോ, ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചുപട്ഠാനോ, കബളം കത്വാ ആഹരിതബ്ബവത്ഥുപദട്ഠാനോ. യായ ഓജായ സത്താ യാപേന്തി, തസ്സാ ഏതം അധിവചനം.

൪൪൬. ഇമാനി താവ പാളിയം ആഗതരൂപാനേവ. അട്ഠകഥായം പന ബലരൂപം സമ്ഭവരൂപം ജാതിരൂപം രോഗരൂപം ഏകച്ചാനം മതേന മിദ്ധരൂപന്തി ഏവം അഞ്ഞാനിപി രൂപാനി ആഹരിത്വാ ‘‘അദ്ധാ മുനീസി സമ്ബുദ്ധോ, നത്ഥി നീവരണാ തവാ’’തിആദീനി (സു. നി. ൫൪൬) വത്വാ മിദ്ധരൂപം താവ നത്ഥിയേവാതി പടിക്ഖിത്തം. ഇതരേസു രോഗരൂപം ജരതാഅനിച്ചതാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ, ജാതിരൂപം ഉപചയസന്തതിഗ്ഗഹണേന, സമ്ഭവരൂപം ആപോധാതുഗ്ഗഹണേന, ബലരൂപം വായോധാതുഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ. തസ്മാ തേസു ഏകമ്പി വിസും നത്ഥീതി സന്നിട്ഠാനം കതം.

ഇതി ഇദം ചതുവീസതിവിധം ഉപാദാരൂപം പുബ്ബേ വുത്തം ചതുബ്ബിധം ഭൂതരൂപഞ്ചാതി അട്ഠവീസതിവിധം രൂപം ഹോതി അനൂനമനധികം.

൪൪൭. തം സബ്ബമ്പി ന ഹേതു അഹേതുകം ഹേതുവിപ്പയുത്തം സപ്പച്ചയം ലോകിയം സാസവമേവാതിആദിനാ നയേന ഏകവിധം.

അജ്ഝത്തികം ബാഹിരം, ഓളാരികം സുഖുമം, ദൂരേ സന്തികേ, നിപ്ഫന്നം അനിപ്ഫന്നം, പസാദരൂപം നപസാദരൂപം, ഇന്ദ്രിയം അനിന്ദ്രിയം, ഉപാദിണ്ണം അനുപാദിണ്ണന്തിആദിവസേന ദുവിധം.

തത്ഥ ചക്ഖാദിപഞ്ചവിധം അത്തഭാവം അധികിച്ച പവത്തത്താ അജ്ഝത്തികം, സേസം തതോ ബാഹിരത്താ ബാഹിരം. ചക്ഖാദീനി നവ ആപോധാതുവജ്ജിതാ തിസ്സോ ധാതുയോ ചാതി ദ്വാദസവിധം ഘട്ടനവസേന ഗഹേതബ്ബതോ ഓളാരികം, സേസം തതോ വിപരീതത്താ സുഖുമം. യം സുഖുമം തദേവ ദുപ്പടിവിജ്ഝസഭാവത്താ ദൂരേ, ഇതരം സുപ്പടിവിജ്ഝസഭാവത്താ സന്തികേ. ചതസ്സോ ധാതുയോ, ചക്ഖാദീനി തേരസ, കബളീകാരാഹാരോ ചാതി അട്ഠാരസവിധം രൂപം പരിച്ഛേദവികാരലക്ഖണഭാവം അതിക്കമിത്വാ സഭാവേനേവ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബതോ നിപ്ഫന്നം, സേസം തബ്ബിപരീതതായ അനിപ്ഫന്നം. ചക്ഖാദിപഞ്ചവിധം രൂപാദീനം ഗഹണപച്ചയഭാവേന ആദാസതലം വിയ വിപ്പസന്നത്താ പസാദരൂപം, ഇതരം തതോ വിപരീതത്താ നപസാദരൂപം. പസാദരൂപമേവ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദിത്തയേന സദ്ധിം അധിപതിയട്ഠേന ഇന്ദ്രിയം, സേസം തതോ വിപരീതത്താ അനിന്ദ്രിയം. യം കമ്മജന്തി പരതോ വക്ഖാമ, തം കമ്മേന ഉപാദിണ്ണത്താ ഉപാദിണ്ണം, സേസം തതോ വിപരീതത്താ അനുപാദിണ്ണം.

൪൪൮. പുന സബ്ബമേവ രൂപം സനിദസ്സനകമ്മജാദീനം തികാനം വസേന തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഓളാരികേ രൂപം സനിദസ്സനസപ്പടിഘം, സേസം അനിദസ്സനസപ്പടിഘം. സബ്ബമ്പി സുഖുമം അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം. ഏവം താവ സനിദസ്സനത്തികവസേന തിവിധം. കമ്മജാദിത്തികവസേന പന കമ്മതോ ജാതം കമ്മജം, തദഞ്ഞപച്ചയജാതം അകമ്മജം, നകുതോചിജാതം നേവ കമ്മജം നാകമ്മജം. ചിത്തതോ ജാതം ചിത്തജം, തദഞ്ഞപച്ചയജാതം അചിത്തജം, നകുതോചിജാതം നേവ ചിത്തജം നാചിത്തജം, ആഹാരതോ ജാതം ആഹാരജം, തദഞ്ഞപച്ചയജാതം അനാഹാരജം, നകുതോചിജാതം നേവ ആഹാരജം നഅനാഹാരജം. ഉതുതോ ജാതം ഉതുജം, തദഞ്ഞപച്ചയജാതം അനുതുജം, നകുതോചിജാതം നേവ ഉതുജം നഅനുതുജന്തി ഏവം കമ്മജാദിത്തികവസേന തിവിധം.

൪൪൯. പുന ദിട്ഠാദിരൂപരൂപാദിവത്ഥാദിചതുക്കവസേന ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ രൂപായതനം ദിട്ഠം നാമ ദസ്സനവിസയത്താ, സദ്ദായതനം സുതം നാമ സവനവിസയത്താ, ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബത്തയം മുതം നാമ സമ്പത്തഗാഹകഇന്ദ്രിയവിസയത്താ, സേസം വിഞ്ഞാതം നാമ വിഞ്ഞാണസ്സേവ വിസയത്താതി ഏവം താവ ദിട്ഠാദിചതുക്കവസേന ചതുബ്ബിധം.

നിപ്ഫന്നരൂപം പനേത്ഥ രൂപരൂപം നാമ, ആകാസധാതു പരിച്ഛേദരൂപം നാമ, കായവിഞ്ഞത്തിആദി കമ്മഞ്ഞതാപരിയന്തം വികാരരൂപം നാമ, ജാതിജരാഭങ്ഗം ലക്ഖണരൂപം നാമാതി ഏവം രൂപരൂപാദിചതുക്കവസേന ചതുബ്ബിധം.

യം പനേത്ഥ ഹദയരൂപം നാമ, തം വത്ഥു ന ദ്വാരം. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ദ്വാരം ന വത്ഥു. പസാദരൂപം വത്ഥു ചേവ ദ്വാരഞ്ച. സേസം നേവ വത്ഥു ന ദ്വാരന്തി ഏവം വത്ഥാദിചതുക്കവസേന ചതുബ്ബിധം.

൪൫൦. പുന ഏകജം, ദ്വിജം, തിജം, ചതുജം, നകുതോചിജാതന്തി ഇമേസം വസേന പഞ്ചവിധം. തത്ഥ കമ്മജമേവ ചിത്തജമേവ ച ഏകജം നാമ. തേസു സദ്ധിം ഹദയവത്ഥുനാ ഇന്ദ്രിയരൂപം കമ്മജമേവ. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ചിത്തജമേവ. യം പന ചിത്തതോ ച ഉതുതോ ച ജാതം, തം ദ്വിജം നാമ, തം സദ്ദായതനമേവ. യം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ജാതം, തം തിജം നാമ, തം പന ലഹുതാദിത്തയമേവ. യം ചതൂഹിപി കമ്മാദീഹി ജാതം, തം ചതുജം നാമ, തം ലക്ഖണരൂപവജ്ജം അവസേസം ഹോതി. ലക്ഖണരൂപം പന നകുതോചിജാതം. കസ്മാ? ന ഹി ഉപ്പാദസ്സ ഉപ്പാദോ അത്ഥി, ഉപ്പന്നസ്സ ച പരിപാകഭേദമത്തം ഇതരദ്വയം. യമ്പി ‘‘രൂപായതനം സദ്ദായതനം ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം ആകാസധാതു ആപോധാതു രൂപസ്സ ലഹുതാ, രൂപസ്സ മുദുതാ, രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ, രൂപസ്സ ഉപചയോ, രൂപസ്സ സന്തതി, കബളീകാരോ ആഹാരോ, ഇമേ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൨൦൧) ജാതിയാ കുതോചിജാതത്തം അനുഞ്ഞാതം, തം പന രൂപജനകപച്ചയാനം കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ ദിട്ഠത്താതി വേദിതബ്ബം.

ഇദം താവ രൂപക്ഖന്ധേ വിത്ഥാരകഥാമുഖം.

വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധകഥാ

൪൫൧. ഇതരേസു പന യംകിഞ്ചി വേദയിതലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ; യംകിഞ്ചി സഞ്ജാനനലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ; യംകിഞ്ചി അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ; യംകിഞ്ചി വിജാനനലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യസ്മാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ വിഞ്ഞാതേ ഇതരേ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തി, തസ്മാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധം ആദിം കത്വാ വണ്ണനം കരിസ്സാമ.

യംകിഞ്ചി വിജാനനലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോതി ഹി വുത്തം. കിഞ്ച വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം? യഥാഹ ‘‘വിജാനാതി വിജാനാതീതി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൪൯). വിഞ്ഞാണം ചിത്തം മനോതി അത്ഥതോ ഏകം. തദേതം വിജാനനലക്ഖണേന സഭാവതോ ഏകവിധമ്പി ജാതിവസേന തിവിധം കുസലം, അകുസലം, അബ്യാകതഞ്ച.

൪൫൨. തത്ഥ കുസലം ഭൂമിഭേദതോ ചതുബ്ബിധം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ കാമാവചരം സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധം. സേയ്യഥിദം – സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരഞ്ച, തഥാ ഞാണവിപ്പയുത്തം. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരഞ്ച, തഥാ ഞാണവിപ്പയുത്തം.

യദാ ഹി ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിം അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതും ആഗമ്മ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (മ. നി. ൧.൪൪൧) സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ അസംസീദന്തോ അനുസ്സാഹിതോ പരേഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തദാസ്സ സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം ചിത്തം അസങ്ഖാരം ഹോതി. യദാ പന വുത്തനയേന ഹട്ഠതുട്ഠോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ അമുത്തചാഗതാദിവസേന സംസീദമാനോ വാ പരേഹി വാ ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാസ്സ തദേവ ചിത്തം സസങ്ഖാരം ഹോതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സങ്ഖാരോതി ഏതം അത്തനോ വാ പരേസം വാ വസേന പവത്തസ്സ പുബ്ബപയോഗസ്സാധിവചനം. യദാ പന ഞാതിജനസ്സ പടിപത്തിദസ്സനേന ജാതപരിചയാ ബാലദാരകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ സോമനസ്സജാതാ സഹസാ കിഞ്ചിദേവ ഹത്ഥഗതം ദദന്തി വാ വന്ദന്തി വാ, തദാ തതിയം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ‘‘ദേഥ വന്ദഥാതി’’ ഞാതീഹി ഉസ്സാഹിതാ ഏവം പടിപജ്ജന്തി, തദാ ചതുത്ഥം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദീനം അസമ്പത്തിം അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മ ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഏവം സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധം കാമാവചരകുസലം വേദിതബ്ബം.

രൂപാവചരം പന ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധം ഹോതി. സേയ്യഥിദം, വിതക്കവിചാരപീതിസുഖസമാധിയുത്തം പഠമം, അതിക്കന്തവിതക്കം ദുതിയം, തതോ അതിക്കന്തവിചാരം തതിയം, തതോ വിരത്തപീതികം ചതുത്ഥം, അത്ഥങ്ഗതസുഖം ഉപേക്ഖാസമാധിയുത്തം പഞ്ചമന്തി.

അരൂപാവചരം ചതുന്നം ആരുപ്പാനം യോഗവസേന ചതുബ്ബിധം. വുത്തപ്പകാരേന ഹി ആകാസാനഞ്ചായതനജ്ഝാനേന സമ്പയുത്തം പഠമം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദീഹി ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി. ലോകുത്തരം ചതുമഗ്ഗസമ്പയോഗതോ ചതുബ്ബിധന്തി ഏവം താവ കുസലവിഞ്ഞാണമേവ ഏകവീസതിവിധം ഹോതി.

൪൫൩. അകുസലം പന ഭൂമിതോ ഏകവിധം കാമാവചരമേവ, മൂലതോ തിവിധം ലോഭമൂലം ദോസമൂലം മോഹമൂലഞ്ച.

തത്ഥ ലോഭമൂലം സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിഗതസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധം. സേയ്യഥിദം, സോമനസ്സസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരഞ്ച, തഥാ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം. ഉപേക്ഖാസഹഗതം ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരഞ്ച, തഥാ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം.

യദാ ഹി ‘‘നത്ഥി കാമേസു ആദീനവോ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൯) ആദിനാ നയേന മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ കാമേ വാ പരിഭുഞ്ജതി, ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനി വാ സാരതോ പച്ചേതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ പഠമം അകുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ ദുതിയം. യദാ മിച്ഛാദിട്ഠിം അപുരക്ഖത്വാ കേവലം ഹട്ഠതുട്ഠോ മേഥുനം വാ സേവതി, പരസമ്പത്തിം വാ അഭിജ്ഝായതി, പരഭണ്ഡം വാ ഹരതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ തതിയം. യദാ മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ ചതുത്ഥം. യദാ പന കാമാനം വാ അസമ്പത്തിം ആഗമ്മ അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവേന ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏവം സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിഗതസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധം ലോഭമൂലം വേദിതബ്ബം.

ദോസമൂലം പന ദോമനസ്സസഹഗതം പടിഘസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരന്തി ദുവിധമേവ ഹോതി, തസ്സ പാണാതിപാതാദീസു തിക്ഖമന്ദപ്പവത്തികാലേ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

മോഹമൂലം ഉപേക്ഖാസഹഗതം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തഞ്ചാതി ദുവിധം. തസ്സ സന്നിട്ഠാനവിക്ഖേപകാലേ പവത്തി വേദിതബ്ബാതി ഏവം അകുസലവിഞ്ഞാണം ദ്വാദസവിധം ഹോതി.

൪൫൪. അബ്യാകതം ജാതിഭേദതോ ദുവിധം വിപാകം കിരിയഞ്ച. തത്ഥ വിപാകം ഭൂമിതോ ചതുബ്ബിധം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ലോകുത്തരഞ്ച. തത്ഥ കാമാവചരം ദുവിധം കുസലവിപാകം അകുസലവിപാകഞ്ച. കുസലവിപാകമ്പി ദുവിധം അഹേതുകം സഹേതുകഞ്ച.

തത്ഥ അലോഭാദിവിപാകഹേതുവിരഹിതം അഹേതുകം, തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം, സമ്പടിച്ഛനകിച്ചാ മനോധാതു, സന്തീരണാദികിച്ചാ ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ ചാതി അട്ഠവിധം.

തത്ഥ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, രൂപമത്താരമ്മണരസം, രൂപാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, രൂപാരമ്മണായ കിരിയമനോധാതുയാ അപഗമപദട്ഠാനം. സോതാദിസന്നിസ്സിതസദ്ദാദിവിജാനനലക്ഖണാനി സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി, സദ്ദാദിമത്താരമ്മണരസാനി, സദ്ദാദിഅഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാനി, സദ്ദാരമ്മണാദീനം കിരിയമനോധാതൂനം അപഗമപദട്ഠാനാനി.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരം രൂപാദിവിജാനനലക്ഖണാ മനോധാതു, രൂപാദിസമ്പടിച്ഛനരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഅപഗമപദട്ഠാനാ.

അഹേതുകവിപാകാ സളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ ദുവിധാപി സന്തീരണാദികിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു, സന്തീരണാദിരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനാ. സോമനസ്സുപേക്ഖായോഗതോ പന ദ്വിപഞ്ചട്ഠാനഭേദതോ ച തസ്സാ ഭേദോ. ഏതാസു ഹി ഏകാ ഏകന്തമിട്ഠാരമ്മണേ പവത്തിസബ്ഭാവതോ സോമനസ്സസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ സന്തീരണതദാരമ്മണവസേന പഞ്ചദ്വാരേ ചേവ ജവനാവസാനേ ച പവത്തനതോ ദ്വിട്ഠാനാ ഹോതി. ഏകാ ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേ പവത്തിസബ്ഭാവതോ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ ഹുത്വാ സന്തീരണതദാരമ്മണപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തനതോ പഞ്ചട്ഠാനാ ഹോതി.

അട്ഠവിധമ്പി ചേതം അഹേതുകവിപാകവിഞ്ഞാണം നിയതാനിയതാരമ്മണത്താ ദുവിധം. ഉപേക്ഖാസുഖസോമനസ്സഭേദതോ തിവിധം. വിഞ്ഞാണപഞ്ചകം ഹേത്ഥ നിയതാരമ്മണം യഥാക്കമം രൂപാദീസുയേവ പവത്തിതോ, സേസം അനിയതാരമ്മണം. തത്ര ഹി മനോധാതു പഞ്ചസുപി രൂപാദീസു പവത്തതി, മനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയം ഛസൂതി. കായവിഞ്ഞാണം പനേത്ഥ സുഖയുത്തം, ദ്വിട്ഠാനാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു സോമനസ്സയുത്താ, സേസം ഉപേക്ഖായുത്തന്തി. ഏവം താവ കുസലവിപാകാഹേതുകം അട്ഠവിധം വേദിതബ്ബം.

അലോഭാദിവിപാകഹേതുസമ്പയുത്തം പന സഹേതുകം, തം കാമാവചരകുസലം വിയ സോമനസ്സാദി ഭേദതോ അട്ഠവിധം. യഥാ പന കുസലം ദാനാദിവസേന ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി, ന ഇദം തഥാ. ഇദഞ്ഹി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിതദാരമ്മണവസേന പരിത്തധമ്മപരിയാപന്നേസുയേവ ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. സങ്ഖാരാസങ്ഖാരഭാവോ പനേത്ഥ ആഗമനാദിവസേന വേദിതബ്ബോ. സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച വിസേസേ അസതിപി ആദാസതലാദീസു മുഖനിമിത്തം വിയ നിരുസ്സാഹം വിപാകം, മുഖം വിയ സഉസ്സാഹം കുസലന്തി വേദിതബ്ബം.

കേവലം ഹി അകുസലവിപാകം അഹേതുകമേവ, തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം, സമ്പടിച്ഛനകിച്ചാ മനോധാതു, സന്തീരണാദികിച്ചാ പഞ്ചട്ഠാനാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി സത്തവിധം. തം ലക്ഖണാദിതോ കുസലാഹേതുകവിപാകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

കേവലഞ്ഹി കുസലവിപാകാനി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണാനി, ഇമാനി അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണാനി. താനി ച ഉപേക്ഖാസുഖസോമനസ്സഭേദതോ തിവിധാനി, ഇമാനി ദുക്ഖഉപേക്ഖാവസേന ദുവിധാനി. ഏത്ഥ ഹി കായവിഞ്ഞാണം ദുക്ഖസഹഗതമേവ, സേസാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി. സാ ച തേസു ഉപേക്ഖാ ഹീനാ ദുക്ഖം വിയ നാതിതിഖിണാ, ഇതരേസു ഉപേക്ഖാ പണീതാ സുഖം വിയ നാതിതിഖിണാ. ഇതി ഇമേസം സത്തന്നം അകുസലവിപാകാനം പുരിമാനഞ്ച സോളസന്നം കുസലവിപാകാനം വസേന കാമാവചരം വിപാകവിഞ്ഞാണം തേവീസതിവിധം.

രൂപാവചരം പന കുസലം വിയ പഞ്ചവിധം. കുസലം പന സമാപത്തിവസേന ജവനവീഥിയം പവത്തതി. ഇദം ഉപപത്തിയം പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിവസേന. യഥാ ച രൂപാവചരം, ഏവം അരൂപാവചരമ്പി കുസലം വിയ ചതുബ്ബിധം. പവത്തിഭേദോപിസ്സ രൂപാവചരേ വുത്തനയോ ഏവ. ലോകുത്തരവിപാകം ചതുമഗ്ഗയുത്തചിത്തഫലത്താ ചതുബ്ബിധം, തം മഗ്ഗവീഥിവസേന ചേവ സമാപത്തിവസേന ച ദ്വിധാ പവത്തതി. ഏവം സബ്ബമ്പി ചതൂസു ഭൂമീസു ഛത്തിംസവിധം വിപാകവിഞ്ഞാണം ഹോതി.

കിരിയം പന ഭൂമിഭേദതോ തിവിധം കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരഞ്ച. തത്ഥ കാമാവചരം ദുവിധം അഹേതുകം സഹേതുകഞ്ച. തത്ഥ അലോഭാദികിരിയഹേതുവിരഹിതം അഹേതുകം, തം മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദതോ ദുവിധം.

തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപുരേചരരൂപാദിവിജാനനലക്ഖണാ മനോധാതു, ആവജ്ജനരസാ, രൂപാദിഅഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ഭവങ്ഗവിച്ഛേദപദട്ഠാനാ, സാ ഉപേക്ഖായുത്താവ ഹോതി.

മനോവിഞ്ഞാണധാതു പന ദുവിധാ സാധാരണാ അസാധാരണാ ച. തത്ഥ സാധാരണാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകകിരിയാ സളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ, കിച്ചവസേന പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരേസു വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, അഹേതുകവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഭവങ്ഗാനം അഞ്ഞതരാപഗമപദട്ഠാനാ.

അസാധാരണാ സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകകിരിയാ സളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ, കിച്ചവസേന അരഹതം അനുളാരേസു വത്ഥൂസു ഹസിതുപ്പാദനരസാ, തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനാതി. ഇതി കാമാവചരകിരിയം അഹേതുകം തിവിധം.

സഹേതുകം പന സോമനസ്സാദിഭേദതോ കുസലം വിയ അട്ഠവിധം. കേവലഞ്ഹി കുസലം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം അരഹതംയേവാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ഏവം താവ കാമാവചരം ഏകാദസവിധം.

രൂപാവചരം പന അരൂപാവചരഞ്ച കുസലം വിയ പഞ്ചവിധം ചതുബ്ബിധഞ്ച ഹോതി. അരഹതം ഉപ്പത്തിവസേനേവ ചസ്സ കുസലതോ വിസേസോ വേദിതബ്ബോതി. ഏവം സബ്ബമ്പി തീസു ഭൂമീസു വീസതിവിധം കിരിയവിഞ്ഞാണം ഹോതി.

൪൫൫. ഇതി ഏകവീസതി കുസലാനി ദ്വാദസാകുസലാനി ഛത്തിംസ വിപാകാനി വീസതി കിരിയാനീതി സബ്ബാനിപി ഏകൂനനവുതി വിഞ്ഞാണാനി ഹോന്തി. യാനി പടിസന്ധിഭവങ്ഗാവജ്ജനദസ്സനസവനഘായനസായനഫുസനസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണചുതിവസേന ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി പവത്തന്തി.

കഥം? യദാ ഹി അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലാനം ആനുഭാവേന ദേവമനുസ്സേസു സത്താ നിബ്ബത്തന്തി, തദാ നേസം മരണകാലേ പച്ചുപട്ഠിതം കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനം അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ അട്ഠ സഹേതുകകാമാവചരവിപാകാനി, മനുസ്സേസു പണ്ഡകാദിഭാവം ആപജ്ജമാനാനം ദുബ്ബലദ്വിഹേതുകകുസലവിപാകഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ചാതി പടിസന്ധിവസേന നവ വിപാകചിത്താനി പവത്തന്തി. യദാ രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലാനുഭാവേന രൂപാരൂപഭവേസു നിബ്ബത്തന്തി, തദാ നേസം മരണകാലേ പച്ചുപട്ഠിതം കമ്മനിമിത്തമേവ ആരമ്മണം കത്വാ നവ രൂപാരൂപാവചരവിപാകാനി പടിസന്ധിവസേന പവത്തന്തി.

യദാ പന അകുസലാനുഭാവേന അപായേ നിബ്ബത്തന്തി, തദാ നേസം മരണകാലേ പച്ചുപട്ഠിതം കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനം അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ ഏകാ അകുസലവിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു പടിസന്ധിവസേന പവത്തതീതി ഏവം താവേത്ഥ ഏകൂനവീസതിയാ വിപാകവിഞ്ഞാണാനം പടിസന്ധിവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ പന നിരുദ്ധേ തം തം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമനുബന്ധമാനം തസ്സ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകഭൂതം തസ്മിഞ്ഞേവ ആരമ്മണേ താദിസമേവ ഭവങ്ഗവിഞ്ഞാണം നാമ പവത്തതി, പുനപി താദിസന്തി ഏവം അസതി സന്താനവിനിവത്തകേ അഞ്ഞസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ നദീസോതം വിയ സുപിനം അപസ്സതോ നിദ്ദോക്കമനകാലാദീസു അപരിമാണസങ്ഖ്യമ്പി പവത്തതിയേവാതി ഏവം തേസഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണാനം ഭവങ്ഗവസേനാപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം പവത്തേ പന ഭവങ്ഗസന്താനേ യദാ സത്താനം ഇന്ദ്രിയാനി ആരമ്മണഗഹണക്ഖമാനി ഹോന്തി, തദാ ചക്ഖുസ്സാപാഥഗതേ രൂപേ രൂപം പടിച്ച ചക്ഖുപസാദസ്സ ഘട്ടനാ ഹോതി, തതോ ഘട്ടനാനുഭാവേന ഭവങ്ഗചലനം ഹോതി, അഥ നിരുദ്ധേ ഭവങ്ഗേ തദേവ രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദമാനാ വിയ ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ കിരിയമനോധാതു ഉപ്പജ്ജതി. സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. മനോദ്വാരേ പന ഛബ്ബിധേപി ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഭവങ്ഗചലനാനന്തരം ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദമാനാ വിയ ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ അഹേതുകകിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഏവം ദ്വിന്നം കിരിയവിഞ്ഞാണാനം ആവജ്ജനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ആവജ്ജനാനന്തരം പന ചക്ഖുദ്വാരേ താവ ദസ്സനകിച്ചം സാധയമാനം ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതദ്വാരാദീസു സവനാദികിച്ചം സാധയമാനാനി സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി പവത്തന്തി. താനി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്തേസു വിസയേസു കുസലവിപാകാനി, അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്തേസു വിസയേസു അകുസലവിപാകാനീതി ഏവം ദസന്നം വിപാകവിഞ്ഞാണാനം ദസ്സനസവനഘായനസായനഫുസനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം മനോ മാനസം തജ്ജാ മനോധാതൂ’’തിആദിവചനതോ (വിഭ. ൧൮൪) പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരാ തേസഞ്ഞേവ വിസയം സമ്പടിച്ഛമാനാ കുസലവിപാകാനന്തരം കുസലവിപാകാ, അകുസലവിപാകാനന്തരം അകുസലവിപാകാ മനോധാതു ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ദ്വിന്നം വിപാകവിഞ്ഞാണാനം സമ്പടിച്ഛനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

‘‘മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം മനോ മാനസം തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൪) വചനതോ പന മനോധാതുയാ സമ്പടിച്ഛിതമേവ വിസയം സന്തീരയമാനാ അകുസലവിപാകമനോധാതുയാ അനന്തരാ അകുസലവിപാകാ, കുസലവിപാകായ അനന്തരാ ഇട്ഠാരമ്മണേ സോമനസ്സസഹഗതാ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഉപ്പജ്ജതി വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഏവം തിണ്ണം വിപാകവിഞ്ഞാണാനം സന്തീരണവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

സന്തീരണാനന്തരം പന തമേവ വിസയം വവത്ഥാപയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി ഏവം ഏകസ്സേവ കിരിയവിഞ്ഞാണസ്സ വോട്ഠബ്ബനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

വോട്ഠബ്ബനാനന്തരം പന സചേ മഹന്തം ഹോതി രൂപാദിആരമ്മണം, അഥ യഥാവവത്ഥാപിതേ വിസയേ അട്ഠന്നം വാ കാമാവചരകുസലാനം ദ്വാദസന്നം വാ അകുസലാനം നവന്നം വാ അവസേസകാമാവചരകിരിയാനം അഞ്ഞതരവസേന ഛ സത്ത വാ ജവനാനി ജവന്തി, ഏസോ താവ പഞ്ചദ്വാരേ നയോ.

മനോദ്വാരേ പന മനോദ്വാരാവജ്ജനാനന്തരം താനിയേവ. ഗോത്രഭുതോ ഉദ്ധം രൂപാവചരതോ പഞ്ച കുസലാനി പഞ്ച കിരിയാനി, അരൂപാവചരതോ ചത്താരി കുസലാനി ചത്താരി കിരിയാനി, ലോകുത്തരതോ ചത്താരി മഗ്ഗചിത്താനി ചത്താരി ഫലചിത്താനീതി ഇമേസു യം യം ലദ്ധപച്ചയം ഹോതി, തം തം ജവതീതി ഏവം പഞ്ചപഞ്ഞാസായ കുസലാകുസലകിരിയവിപാകവിഞ്ഞാണാനം ജവനവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ജവനാവസാനേ പന സചേ പഞ്ചദ്വാരേ അതിമഹന്തം, മനോദ്വാരേ ച വിഭൂതമാരമ്മണം ഹോതി, അഥ കാമാവചരസത്താനം കാമാവചരജവനാവസാനേ ഇട്ഠാരമ്മണാദീനം പുരിമകമ്മജവനചിത്താദീനഞ്ച വസേന യോ യോ പച്ചയോ ലദ്ധോ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ വസേന അട്ഠസു സഹേതുകകാമാവചരവിപാകേസു തീസു വിപാകാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂസു ച അഞ്ഞതരം പടിസോതഗതം നാവം അനുബന്ധമാനം കിഞ്ചി അന്തരം ഉദകമിവ ഭവങ്ഗസ്സാരമ്മണതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ ജവിതം ജവനമനുബന്ധം ദ്വിക്ഖത്തും സകിം വാ വിപാകവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തദേതം ജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗസ്സ ആരമ്മണേ പവത്തനാരഹം സമാനം തസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തത്താ തദാരമ്മണന്തി വുച്ചതി. ഏവം ഏകാദസന്നം വിപാകവിഞ്ഞാണാനം തദാരമ്മണവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

തദാരമ്മണാവസാനേ പന പുന ഭവങ്ഗമേവ പവത്തതി, ഭവങ്ഗേ വിച്ഛിന്നേ പുന ആവജ്ജനാദീനീതി ഏവം ലദ്ധപച്ചയചിത്തസന്താനം ഭവങ്ഗാനന്തരം ആവജ്ജനം ആവജ്ജനാനന്തരം ദസ്സനാദീനീതി ചിത്തനിയമവസേനേവ പുനപ്പുനം താവ പവത്തതി, യാവ ഏകസ്മിം ഭവേ ഭവങ്ഗസ്സ പരിക്ഖയോ. ഏകസ്മിം ഹി ഭവേ യം സബ്ബപച്ഛിമം ഭവങ്ഗചിത്തം, തം തതോ ചവനത്താ ചുതീതി വുച്ചതി. തസ്മാ തമ്പി ഏകൂനവീസതിവിധമേവ ഹോതി. ഏവം ഏകൂനവീസതിയാ വിപാകവിഞ്ഞാണാനം ചുതിവസേന പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

ചുതിതോ പന പുന പടിസന്ധി, പടിസന്ധിതോ പുന ഭവങ്ഗന്തി ഏവം ഭവഗതിഠിതിനിവാസേസു സംസരമാനാനം സത്താനം അവിച്ഛിന്നം ചിത്തസന്താനം പവത്തതിയേവ. യോ പനേത്ഥ അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്സ ചുതിചിത്തേ നിരുദ്ധേ നിരുദ്ധമേവ ഹോതീതി.

ഇദം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ വിത്ഥാരകഥാമുഖം.

വേദനാക്ഖന്ധകഥാ

൪൫൬. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘യംകിഞ്ചി വേദയിതലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ’’തി, ഏത്ഥാപി വേദയിതലക്ഖണം നാമ വേദനാവ. യഥാഹ – ‘‘വേദയതി വേദയതീതി ഖോ ആവുസോ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൦). സാ പന വേദയിതലക്ഖണേന സഭാവതോ ഏകവിധാപി ജാതിവസേന തിവിധാ ഹോതി കുസലാ, അകുസലാ, അബ്യാകതാ ചാതി.

തത്ഥ കാമാവചരം സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേന കുസലവിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്താ കുസലാ, അകുസലേന സമ്പയുത്താ അകുസലാ, അബ്യാകതേന സമ്പയുത്താ അബ്യാകതാതി വേദിതബ്ബാ. സാ സഭാവഭേദതോ പഞ്ചവിധാ ഹോതി – സുഖം ദുക്ഖം സോമനസ്സം ദോമനസ്സം ഉപേക്ഖാതി.

തത്ഥ കുസലവിപാകേന കായവിഞ്ഞാണേന സമ്പയുത്തം സുഖം. അകുസലവിപാകേന ദുക്ഖം. കാമാവചരതോ ചതൂഹി കുസലേഹി, ചതൂഹി സഹേതുകവിപാകേഹി, ഏകേന അഹേതുകവിപാകേന, ചതൂഹി സഹേതുകകിരിയേഹി, ഏകേന അഹേതുകകിരിയേന, ചതൂഹി അകുസലേഹി, രൂപാവചരതോ ഠപേത്വാ പഞ്ചമജ്ഝാനവിഞ്ഞാണം ചതൂഹി കുസലേഹി, ചതൂഹി വിപാകേഹി, ചതൂഹി കിരിയേഹി, ലോകുത്തരം പന യസ്മാ അഝാനികം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അട്ഠ ലോകുത്തരാനി പഞ്ചന്നം ഝാനാനം വസേന ചത്താലീസം ഹോന്തി. തേസു ഠപേത്വാ അട്ഠ പഞ്ചമജ്ഝാനികാനി സേസേഹി ദ്വത്തിംസായ കുസലവിപാകേഹീതി ഏവം സോമനസ്സം ദ്വാസട്ഠിയാ വിഞ്ഞാണേഹി സമ്പയുത്തം. ദോമനസ്സം ദ്വീഹി അകുസലേഹി. ഉപേക്ഖാ അവസേസപഞ്ചപഞ്ഞാസായ വിഞ്ഞാണേഹി സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ ഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം സുഖം, സമ്പയുത്താനം ഉപബ്രൂഹനരസം, കായികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനം.

അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാനുഭവനലക്ഖണം ദുക്ഖം, സമ്പയുത്താനം മിലാപനരസം, കായികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, കായിന്ദ്രിയപദട്ഠാനം.

ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം സോമനസ്സം, യഥാ തഥാ വാ ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, ചേതസികഅസ്സാദപച്ചുപട്ഠാനം, പസ്സദ്ധിപദട്ഠാനം.

അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം ദോമനസ്സം, യഥാ തഥാ വാ അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, ചേതസികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, ഏകന്തേനേവ ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനം.

മജ്ഝത്തവേദയിതലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ, സമ്പയുത്താനം നാതിഉപബ്രൂഹനമിലാപനരസാ, സന്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, നിപ്പീതികചിത്തപദട്ഠാനാതി.

ഇദം വേദനാക്ഖന്ധേ വിത്ഥാരകഥാമുഖം.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധകഥാ

൪൫൭. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘യംകിഞ്ചി സഞ്ജാനനലക്ഖണം, സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ’’തി, ഏത്ഥാപി സഞ്ജാനനലക്ഖണം നാമ സഞ്ഞാവ. യഥാഹ – ‘‘സഞ്ജാനാതി സഞ്ജാനാതീതി ഖോ, ആവുസോ, തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൦). സാ പനേസാ സഞ്ജാനനലക്ഖണേന സഭാവതോ ഏകവിധാപി ജാതിവസേന തിവിധാ ഹോതി കുസലാ, അകുസലാ, അബ്യാകതാ ച.