൧൫. ആയതനധാതുനിദ്ദേസോ

ആയതനവിത്ഥാരകഥാ

൫൧൦. ആയതനാനീതി ദ്വാദസായതനാനി – ചക്ഖായതനം, രൂപായതനം, സോതായതനം, സദ്ദായതനം, ഘാനായതനം, ഗന്ധായതനം, ജിവ്ഹായതനം, രസായതനം, കായായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനം, മനായതനം, ധമ്മായതനന്തി. തത്ഥ –

അത്ഥ ലക്ഖണ താവത്വ, കമ സങ്ഖേപ വിത്ഥാരാ;

തഥാ ദട്ഠബ്ബതോ ചേവ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ വിസേസതോ താവ ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, രൂപം അസ്സാദേതി വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ. രൂപയതീതി രൂപം, വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. സപ്പതീതി സദ്ദോ, ഉദാഹരിയതീതി അത്ഥോ. ഘായതീതി ഘാനം. ഗന്ധയതീതി ഗന്ധോ. അത്തനോ വത്ഥും സൂചയതീതി അത്ഥോ. ജീവിതം അവ്ഹയതീതി ജിവ്ഹാ. രസന്തി തം സത്താതി രസോ, അസ്സാദേന്തീതി അത്ഥോ. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി കായോ. ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. ഫുസിയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം. മുനാതീതി മനോ. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ.

൫൧൧. അവിസേസതോ പന ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുരൂപാദീസു ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സേന സേന അനുഭവനാദിനാ കിച്ചേന ആയതന്തി ഉട്ഠഹന്തി ഘടന്തി, വായമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തേ ച ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി, വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി, ഇദഞ്ച അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പവത്തം അതീവ ആയതം സംസാരദുക്ഖം യാവ ന നിവത്തതി, താവ നയന്തേവ, പവത്തയന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി സബ്ബേപിമേ ധമ്മാ ആയതനതോ, ആയാനം തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനം ആയതനന്തി വുച്ചന്തി.

൫൧൨. അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ച ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ലോകേ ‘‘ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ. സാസനേ പന ‘‘മനോരമ്മേ ആയതനേ സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൮) സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൦൨) കാരണം.

ചക്ഖുആദീസു ചാപി തേ തേ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നിവസന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി ചക്ഖാദയോ ച നേസം നിവാസട്ഠാനം. ചക്ഖാദീസു ച തേ ആകിണ്ണാ തന്നിസ്സിതത്താ തദാരമ്മണത്താ ചാതി ചക്ഖാദയോ നേസം ആകരോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സമോസരണട്ഠാനം, തത്ഥ തത്ഥ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന സമോസരണതോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സഞ്ജാതിദേസോ, തന്നിസ്സയാരമ്മണഭാവേന തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം കാരണം, തേസം അഭാവേ അഭാവതോതി. ഇതി നിവാസട്ഠാനട്ഠേന, ആകരട്ഠേന, സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന, സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന, കാരണട്ഠേനചാതി ഇമേഹിപി കാരണേഹി ഏതേ ധമ്മാ ആയതനം ആയതനന്തി വുച്ചന്തി.

തസ്മാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മാ ച തേ ആയതനഞ്ചാതി ധമ്മായതനന്തി ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൧൩. ലക്ഖണാതി ചക്ഖാദീനം ലക്ഖണതോപേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. താനി ച പന തേസം ലക്ഖണാനി ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

താവത്വതോതി താവഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചക്ഖാദയോപി ഹി ധമ്മാ ഏവ, ഏവം സതി ധമ്മായതനമിച്ചേവ അവത്വാ കസ്മാ ദ്വാദസായതനാനീതി വുത്താനീതി ചേ. ഛവിഞ്ഞാണകായുപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ ഇധ ഛന്നം വിഞ്ഞാണകായാനം ദ്വാരഭാവേന ആരമ്മണഭാവേന ച വവത്ഥാനതോ അയമേതേസം ഭേദോ ഹോതീതി ദ്വാദസ വുത്താനി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിപരിയാപന്നസ്സ ഹി വിഞ്ഞാണകായസ്സ ചക്ഖായതനമേവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, രൂപായതനമേവ ചാരമ്മണം, തഥാ ഇതരാനി ഇതരേസം. ഛട്ഠസ്സ പന ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ മനായതനേകദേസോവ ഉപ്പത്തിദ്വാരം, അസാധാരണമേവ ച ധമ്മായതനം ആരമ്മണന്തി. ഇതി ഛന്നം വിഞ്ഞാണകായാനം ഉപ്പത്തിദ്വാരാരമ്മണവവത്ഥാനതോ ദ്വാദസ വുത്താനീതി ഏവമേത്ഥ താവത്വതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൧൪. കമതോതി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തേസു ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. അജ്ഝത്തികേസു ഹി ആയതനേസു സനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയത്താ ചക്ഖായതനം പാകടന്തി പഠമം ദേസിതം, തതോ അനിദസ്സനസപ്പടിഘവിസയാനി സോതായതനാദീനി. അഥ വാ ദസ്സനാനുത്തരിയസവനാനുത്തരിയഹേതുഭാവേന ബഹൂപകാരത്താ അജ്ഝത്തികേസു ചക്ഖായതനസോതായതനാനി പഠമം ദേസിതാനി, തതോ ഘാനായതനാദീനി തീണി, പഞ്ചന്നമ്പി ഗോചരവിസയത്താ അന്തേ മനായതനം, ചക്ഖായതനാദീനം പന ഗോചരത്താ തസ്സ തസ്സ അന്തരന്തരാനി ബാഹിരേസു രൂപായതനാദീനി. അപിച വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണവവത്ഥാനതോപി അയമേതേസം കമോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൪൨൧; സം. നി. ൨.൪൩). ഏവം കമതോപേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൧൫. സങ്ഖേപവിത്ഥാരാതി സങ്ഖേപതോ ഹി മനായതനസ്സ ചേവ ധമ്മായതനേകദേസസ്സ ച നാമേന തദവസേസാനഞ്ച ആയതനാനം രൂപേന സങ്ഗഹിതത്താ ദ്വാദസാപി ആയതനാനി നാമരൂപമത്തമേവ ഹോന്തി. വിത്ഥാരതോ പന അജ്ഝത്തികേസു താവ ചക്ഖായതനം ജാതിവസേന ചക്ഖുപസാദമത്തമേവ, പച്ചയഗതിനികായപുഗ്ഗലഭേദതോ പന അനന്തപ്പഭേദം. തഥാ സോതായതനാദീനി ചത്താരി. മനായതനം കുസലാകുസലവിപാകകിരിയവിഞ്ഞാണഭേദേന ഏകൂനനവുതിപ്പഭേദം ഏകവീസുത്തരസതപ്പഭേദഞ്ച. വത്ഥുപടിപദാദിഭേദതോ പന അനന്തപ്പഭേദം. രൂപസദ്ദഗന്ധരസായതനാനി വിസഭാഗപച്ചയാദിഭേദതോ അനന്തപ്പഭേദാനി. ഫോട്ഠബ്ബായതനം പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുവസേന തിപ്പഭേദം. പച്ചയാദിഭേദതോ അനേകപ്പഭേദം. ധമ്മായതനം വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധസുഖുമരൂപനിബ്ബാനാനം സഭാവനാനത്തഭേദതോ അനേകപ്പഭേദന്തി. ഏവം സങ്ഖേപവിത്ഥാരാ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൧൬. ദട്ഠബ്ബതോതി ഏത്ഥ പന സബ്ബാനേവ സങ്ഖതാനി ആയതനാനി അനാഗമനതോ അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. ന ഹി താനി പുബ്ബേ ഉദയാ കുതോചി ആഗച്ഛന്തി, നപി ഉദ്ധം വയാ കുഹിഞ്ചി ഗച്ഛന്തി, അഥ ഖോ പുബ്ബേ ഉദയാ അപ്പടിലദ്ധസഭാവാനി, ഉദ്ധം വയാ പരിഭിന്നസഭാവാനി, പുബ്ബന്താപരന്തവേമജ്ഝേ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ അവസാനി പവത്തന്തി. തസ്മാ അനാഗമനതോ അനിഗ്ഗമനതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. തഥാ നിരീഹകതോ അബ്യാപാരതോ ച. ന ഹി ചക്ഖുരൂപാദീനം ഏവം ഹോതി ‘‘അഹോ വത അമ്ഹാകം സാമഗ്ഗിയം വിഞ്ഞാണം നാമ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി, ന ച താനി വിഞ്ഞാണുപ്പാദനത്ഥം ദ്വാരഭാവേന വത്ഥുഭാവേന ആരമ്മണഭാവേന വാ ഈഹന്തി, ന ബ്യാപാരമാപജ്ജന്തി, അഥ ഖോ ധമ്മതാവേസാ, യം ചക്ഖുരൂപാദിസാമഗ്ഗിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി സമ്ഭവന്തീതി. തസ്മാ നിരീഹകതോ അബ്യാപാരതോ ച ദട്ഠബ്ബാനി. അപിച അജ്ഝത്തികാനി സുഞ്ഞഗാമോ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി, ധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതത്താ. ബാഹിരാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ, അജ്ഝത്തികാനം അഭിഘാതകത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേഹി രൂപേഹീ’’തി വിത്ഥാരോ. അപിച അജ്ഝത്തികാനി ഛ പാണകാ വിയ ദട്ഠബ്ബാനി, ബാഹിരാനി തേസം ഗോചരാ വിയാതി. ഏവമേത്ഥ ദട്ഠബ്ബതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

ഇദം താവ ആയതനാനം വിത്ഥാരകഥാമുഖം.

ധാതുവിത്ഥാരകഥാ

൫൧൭. തദനന്തരാ പന ധാതുയോതി അട്ഠാരസ ധാതുയോ – ചക്ഖുധാതു, രൂപധാതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു, സോതധാതു, സദ്ദധാതു, സോതവിഞ്ഞാണധാതു, ഘാനധാതു, ഗന്ധധാതു, ഘാനവിഞ്ഞാണധാതു, ജിവ്ഹാധാതു, രസധാതു, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതു, കായധാതു, ഫോട്ഠബ്ബധാതു, കായവിഞ്ഞാണധാതു, മനോധാതു, ധമ്മധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി. തത്ഥ –

അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി, കമ താവത്വസങ്ഖതോ;

പച്ചയാ അഥ ദട്ഠബ്ബാ, വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ അത്ഥതോതി ചക്ഖതീതി ചക്ഖു. രൂപയതീതി രൂപം. ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദിനാ താവ നയേന ചക്ഖാദീനം വിസേസത്ഥതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. അവിസേസേന പന വിദഹതി, ധീയതേ, വിധാനം, വിധീയതേ ഏതായ, ഏത്ഥ വാ ധീയതീതി ധാതു. ലോകിയാ ഹി ധാതുയോ കാരണഭാവേന വവത്ഥിതാ ഹുത്വാ സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ വിയ സുവണ്ണരജതാദിം, അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി. ഭാരഹാരേഹി ച ഭാരോ വിയ, സത്തേഹി ധീയന്തേ, ധാരിയന്തീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖവിധാനമത്തമേവ ചേസാ, അവസവത്തനതോ. ഏതാഹി ച കരണഭൂതാഹി സംസാരദുക്ഖം സത്തേഹി അനുവിധീയതി. തഥാവിഹിതഞ്ച തം ഏതാസ്വേവ ധീയതി, ഠപിയതീതി അത്ഥോ. ഇതി ചക്ഖാദീസു ഏകേകോ ധമ്മോ യഥാസമ്ഭവം വിദഹതി, ധീയതീതിആദിനാ അത്ഥവസേന ധാതൂതി വുച്ചതി.

൫൧൮. അപിച യഥാ തിത്ഥിയാനം അത്താ നാമ സഭാവതോ നത്ഥി, ന ഏവമേതാ, ഏതാ പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. യഥാ ലോകേ വിചിത്താ ഹരിതാലമനോസിലാദയോ സേലാവയവാ ധാതുയോതി വുച്ചന്തി, ഏവമേതാപി ധാതുയോ വിയ ധാതുയോ. വിചിത്താ ഹേതേ ഞാണഞേയ്യാവയവാതി. യഥാ വാ സരീരസങ്ഖാതസ്സ സമുദായസ്സ അവയവഭൂതേസു രസസോണിതാദീസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നേസു ധാതുസമഞ്ഞാ, ഏവമേതേസുപി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ അത്തഭാവസ്സ അവയവേസു ധാതുസമഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നാ ഹേതേ ചക്ഖാദയോതി. അപിച ധാതൂതി നിജ്ജീവമത്തസ്സേവേതം അധിവചനം. തഥാ ഹി ഭഗവാ ‘‘ഛ ധാതുരോ അയം ഭിക്ഖു പുരിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൪൪) ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനനത്ഥം ധാതുദേസനം അകാസീതി.

തസ്മാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ധാതു ച ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച തം ധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി. ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൧൯. ലക്ഖണാദിതോതി ചക്ഖാദീനം ലക്ഖണാദിതോപേത്ഥ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. താനി ച പന നേസം ലക്ഖണാദീനി ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

കമതോതി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തേസു ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. സോ ച പനായം ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേന വുത്തോ. ചക്ഖുധാതു രൂപധാതൂതി ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ഹേതു, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഫലം. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

൫൨൦. താവത്വതോതി താവഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേസു തേസു ഹി സുത്താഭിധമ്മപ്പദേസേസു ‘‘ആഭാധാതു, സുഭധാതു, ആകാസാനഞ്ചായതനധാതു, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനധാതു, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനധാതു, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധാതു, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു’’ (സം. നി. ൨.൯൫), ‘‘കാമധാതു, ബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു, നേക്ഖമ്മധാതു, അബ്യാപാദധാതു, അവിഹിംസാധാതു’’ (വിഭ. ൧൮൨; ദീ. നി. ൩.൩൦൫; മ. നി. ൩.൧൨൫), ‘‘സുഖധാതു, ദുക്ഖധാതു, സോമനസ്സധാതു, ദോമനസ്സധാതു, ഉപേക്ഖാധാതു, അവിജ്ജാധാതു’’ (വിഭ. ൧൮൦; മ. നി. ൩.൧൨൫), ‘‘ആരമ്ഭധാതു, നിക്കമധാതു, പരക്കമധാതു’’ (സം. നി. ൫.൧൮൩), ‘‘ഹീനധാതു, മജ്ഝിമധാതു, പണീതധാതു’’ (ദീ. നി. ൩.൩൦൫), ‘‘പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു (ദീ. നി. ൩.൩൧൧), ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു’’ (മ. നി. ൩.൧൨൫; വിഭ. ൧൭൨), ‘‘സങ്ഖതധാതു, അസങ്ഖതധാതു’’ (മ. നി. ൩.൧൨൫), ‘‘അനേകധാതു നാനാധാതു ലോകോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൬൬; മ. നി. ൧.൧൪൮) ഏവമാദയോ അഞ്ഞാപി ധാതുയോ ദിസ്സന്തി. ഏവം സതി സബ്ബാസം വസേന പരിച്ഛേദം അകത്വാ കസ്മാ അട്ഠാരസാതി അയമേവ പരിച്ഛേദോ കതോതി ചേ. സഭാവതോ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബധാതൂനം തദന്തോഗധത്താ.

രൂപധാതുയേവ ഹി ആഭാധാതു, സുഭധാതു പന രൂപാദിപടിബദ്ധാ. കസ്മാ, സുഭനിമിത്തത്താ. സുഭനിമിത്തഞ്ഹി സുഭധാതു. തഞ്ച രൂപാദിവിനിമുത്തം ന വിജ്ജതി. കുസലവിപാകാരമ്മണാ വാ രൂപാദയോ ഏവ സുഭധാതൂതി രൂപാദിമത്തമേവേസാ. ആകാസാനഞ്ചായതനധാതുആദീസു ചിത്തം മനോവിഞ്ഞാണധാതുയേവ, സേസാ ധമ്മധാതു. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു പന സഭാവതോ നത്ഥി. ധാതുദ്വയനിരോധമത്തമേവ ഹി സാ.

കാമധാതു ധമ്മധാതുമത്തം വാ ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ’’തി (വിഭ. ൧൮൨). അട്ഠാരസാപി വാ ധാതുയോ. യഥാഹ – ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീ ദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം, അയം വുച്ചതി കാമധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨).

നേക്ഖമ്മധാതു ധമ്മധാതു ഏവ, ‘‘സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി (വിഭ. ൧൮൨) വചനതോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുപി ഹോതിയേവ. ബ്യാപാദവിഹിംസാ-അബ്യാപാദ-അവിഹിംസാസുഖ-ദുക്ഖ-സോമനസ്സ-ദോമനസ്സുപേക്ഖാ-അവിജ്ജാആരമ്ഭ-നിക്കമ-പരക്കമധാതുയോ ധമ്മധാതുയേവ.

ഹീനമജ്ഝിമപണീതധാതുയോ അട്ഠാരസ ധാതുമത്തമേവ. ഹീനാ ഹി ചക്ഖാദയോ ഹീനാ ധാതു, മജ്ഝിമപണീതാ മജ്ഝിമാ ചേവ പണീതാ ച. നിപ്പരിയായേന പന അകുസലാ ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ ഹീനധാതു, ലോകിയാ കുസലാബ്യാകതാ ഉഭോപി ചക്ഖുധാതുആദയോ ച മജ്ഝിമധാതു, ലോകുത്തരാ പന ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ പണീതധാതു.

പഥവീതേജോവായോധാതുയോ ഫോട്ഠബ്ബധാതുയേവ, ആപോധാതു ആകാസധാതു ച ധമ്മധാതുയേവ. വിഞ്ഞാണധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസത്തവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖേപോയേവ.

സത്തരസ ധാതുയോ ധമ്മധാതുഏകദേസോ ച സങ്ഖതധാതു, അസങ്ഖതാ പന ധാതു ധമ്മധാതുഏകദേസോവ. അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോ പന അട്ഠാരസ ധാതുപ്പഭേദമത്തമേവാതി. ഇതി സഭാവതോ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബധാതൂനം തദന്തോഗധത്താ അട്ഠാരസേവ വുത്താതി.

൫൨൧. അപിച വിജാനനസഭാവേ വിഞ്ഞാണേ ജീവസഞ്ഞീനം സഞ്ഞാസമൂഹനനത്ഥമ്പി അട്ഠാരസേവ വുത്താ. സന്തി ഹി സത്താ വിജാനനസഭാവേ വിഞ്ഞാണേ ജീവസഞ്ഞിനോ, തേസം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേന തസ്സ അനേകതം ചക്ഖുരൂപാദിപച്ചയായത്തവുത്തിതായ അനിച്ചതഞ്ച പകാസേത്വാ ദീഘരത്താനുസയിതം ജീവസഞ്ഞം സമൂഹനിതുകാമേന ഭഗവതാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ പകാസിതാ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ തഥാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ച. യേ ച ഇമായ അനതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരായ ദേസനായ വേനേയ്യസത്താ, തദജ്ഝാസയവസേന ച അട്ഠാരസേവ പകാസിതാ.

സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന തഥാ തഥാ ഹി,

ധമ്മം പകാസയതി ഏസ യഥാ യഥാസ്സ;

സദ്ധമ്മതേജവിഹതം വിലയം ഖണേന,

വേനേയ്യസത്തഹദയേസു തമോ പയാതീതി.

ഏവമേത്ഥ താവത്വതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൨൨. സങ്ഖതോതി ചക്ഖുധാതു താവ ജാതിതോ ഏകോ ധമ്മോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി ചക്ഖുപസാദവസേന, തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായരൂപസദ്ദഗന്ധരസധാതുയോ സോതപ്പസാദാദിവസേന, ഫോട്ഠബ്ബധാതു പന പഥവീതേജോവായോവസേന തയോ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു കുസലാകുസലവിപാകവസേന ദ്വേ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി, തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതുയോ. മനോധാതു പന പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനകുസലാകുസലവിപാകസമ്പടിച്ഛനവസേന തയോ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ധമ്മധാതു തിണ്ണം അരൂപക്ഖന്ധാനം സോളസന്നം സുഖുമരൂപാനം അസങ്ഖതായ ച ധാതുയാ വസേന വീസതി ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. മനോവിഞ്ഞാണധാതു സേസകുസലാകുസലാബ്യാകതവിഞ്ഞാണവസേന ഛസത്തതി ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖതോപി വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൨൩. പച്ചയാതി ഏത്ഥ ച ചക്ഖുധാതു താവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ വിപ്പയുത്തപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതനിസ്സയിന്ദ്രിയപച്ചയാനം വസേന ഛഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി, രൂപധാതു പുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതാരമ്മണപച്ചയാനം വസേന ചതൂഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം സോതവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം സോതധാതുസദ്ദധാതുആദയോ. പഞ്ചന്നം പന നേസം ആവജ്ജനമനോധാതു അനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതാനന്തരൂപനിസ്സയവസേന പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി, താ ച പഞ്ചപി സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുയാ. തഥാ സമ്പടിച്ഛനമനോധാതു സന്തീരണമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ, സാ ച വോട്ഠബ്ബനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ, വോട്ഠബ്ബനമനോവിഞ്ഞാണധാതു ച ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതു പന അനന്തരായ ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ തേഹി ചേവ പഞ്ചഹി ആസേവനപച്ചയേന ചാതി ഛഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഏസ താവ പഞ്ചദ്വാരേ നയോ.

മനോദ്വാരേ പന ഭവങ്ഗമനോവിഞ്ഞാണധാതു ആവജ്ജനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ. ആവജ്ജനമനോവിഞ്ഞാണധാതു ച ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ പുരിമേഹി പഞ്ചഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. ധമ്മധാതു പന സത്തന്നമ്പി വിഞ്ഞാണധാതൂനം സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദീഹി ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതി. ചക്ഖുധാതുആദയോ പന ഏകച്ചാ ച ധമ്മധാതു ഏകച്ചായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആരമ്മണപച്ചയാദീഹിപി പച്ചയാ ഹോന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനഞ്ച ന കേവലം ചക്ഖുരൂപാദയോ പച്ചയാ ഹോന്തി, അഥ ഖോ ആലോകാദയോപി. തേനാഹു പുബ്ബാചരിയാ –

‘‘ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. സോതസദ്ദവിവരമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണം. ഘാനഗന്ധവായുമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ഘാനവിഞ്ഞാണം. ജിവ്ഹാരസആപമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം. കായഫോട്ഠബ്ബപഥവീമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി കായവിഞ്ഞാണം. ഭവങ്ഗമനധമ്മമനസികാരേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി.

അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന പച്ചയപ്പഭേദോ പടിച്ചസമുപ്പാദനിദ്ദേസേ ആവിഭവിസ്സതീതി ഏവമേത്ഥ പച്ചയതോപി വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

൫൨൪. ദട്ഠബ്ബതോതി ദട്ഠബ്ബതോപേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. സബ്ബാ ഏവ ഹി സങ്ഖതധാതുയോ പുബ്ബന്താപരന്തവിവിത്തതോ ധുവസുഭസുഖത്തഭാവസുഞ്ഞതോ പച്ചയായത്തവുത്തിതോ ച ദട്ഠബ്ബാ.

വിസേസതോ പനേത്ഥ ഭേരിതലം വിയ ചക്ഖുധാതു ദട്ഠബ്ബാ, ദണ്ഡോ വിയ രൂപധാതു, സദ്ദോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ ആദാസതലം വിയ ചക്ഖുധാതു, മുഖം വിയ രൂപധാതു, മുഖനിമിത്തം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. അഥ വാ ഉച്ഛുതിലാ വിയ ചക്ഖുധാതു, യന്തചക്കയട്ഠി വിയ രൂപധാതു, ഉച്ഛുരസതേലാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ അധരാരണീ വിയ ചക്ഖുധാതു, ഉത്തരാരണീ വിയ രൂപധാതു, അഗ്ഗി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. ഏസ നയോ സോതധാതുആദീസു.

മനോധാതു പന യഥാസമ്ഭവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

ധമ്മധാതുയാ വേദനാക്ഖന്ധോ സല്ലമിവ സൂലമിവ ച ദട്ഠബ്ബോ. സഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ വേദനാസല്ലസൂലയോഗാആതുരാ വിയ, പുഥുജ്ജനാനം വാ സഞ്ഞാ ആസാദുക്ഖജനനതോ രിത്തമുട്ഠി വിയ. അയഥാഭുച്ചനിമിത്തഗാഹകതോ വനമിഗോ വിയ. സങ്ഖാരാ പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ അങ്ഗാരകാസുയം ഖിപനകപുരിസാ വിയ. ജാതി ദുക്ഖാനുബന്ധതോ രാജപുരിസാനുബന്ധചോരാ വിയ. സബ്ബാനത്ഥാവഹസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ ഹേതുതോ വിസരുക്ഖബീജാനി വിയ. രൂപം നാനാവിധുപദ്ദവനിമിത്തതോ ഖുരചക്കം വിയ ദട്ഠബ്ബം. അസങ്ഖതാ പന ധാതു അമതതോ സന്തതോ ഖേമതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ? സബ്ബാനത്ഥാവഹസ്സ പടിപക്ഖഭൂതത്താ.

മനോവിഞ്ഞാണധാതു ആരമ്മണേസു വവത്ഥാനാഭാവതോ അരഞ്ഞമക്കടോ വിയ, ദുദ്ദമനതോ അസ്സഖളുങ്കോ വിയ, യത്ഥകാമനിപാതിതോ വേഹാസക്ഖിത്തദണ്ഡോ വിയ, ലോഭദോസാദിനാനപ്പകാരകിലേസവേസയോഗതോ രങ്ഗനടോ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ

ആയതനധാതുനിദ്ദേസോ നാമ

പന്നരസമോ പരിച്ഛേദോ.