൧൩. അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസോ

ദിബ്ബസോതധാതുകഥാ

൪൦൦. ഇദാനി ദിബ്ബസോതധാതുയാ നിദ്ദേസക്കമോ അനുപ്പത്തോ. തത്ഥ തതോ പരാസു ച തീസു അഭിഞ്ഞാസു സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതിആദീനം (ദീ. നി. ൧.൨൪൦ ആദയോ) അത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥ പന വിസേസമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. തത്ര ദിബ്ബായ സോതധാതുയാതി ഏത്ഥ ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. ദേവാനം ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്താ പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധാ ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛനസമത്ഥാ ദിബ്ബപസാദസോതധാതു ഹോതി. അയഞ്ചാപി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്താ ഞാണസോതധാതു താദിസായേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബാ. അപിച ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബാ. സവനട്ഠേന നിജ്ജീവട്ഠേന ച സോതധാതു. സോതധാതുകിച്ചകരണേന ച സോതധാതു വിയാതിപി സോതധാതു. തായ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ.

വിസുദ്ധായാതി പരിസുദ്ധായ നിരുപക്കിലേസായ. അതിക്കന്തമാനുസികായാതി മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ സദ്ദസവനേന മാനുസികം മംസസോതധാതും അതിക്കന്തായ വീതിവത്തിത്വാ ഠിതായ. ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതീതി ദ്വേ സദ്ദേ സുണാതി. കതമേ ദ്വേ? ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച, ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ച സദ്ദേതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന പദേസപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം. യേ ദൂരേ സന്തികേ ചാതി യേ സദ്ദാ ദൂരേ പരചക്കവാളേപി യേ ച സന്തികേ അന്തമസോ സദേഹസന്നിസ്സിതപാണകസദ്ദാപി, തേ സുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന നിപ്പദേസപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം.

കഥം പനായം ഉപ്പാദേതബ്ബാതി? തേന ഭിക്ഖുനാ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ പരികമ്മസമാധിചിത്തേന പഠമതരം പകതിസോതപഥേ ദൂരേ ഓളാരികോ അരഞ്ഞേ സീഹാദീനം സദ്ദോ ആവജ്ജിതബ്ബോ. വിഹാരേ ഘണ്ഡിസദ്ദോ, ഭേരിസദ്ദോ, സങ്ഖസദ്ദോ, സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂനം സബ്ബഥാമേന സജ്ഝായന്താനം സജ്ഝായനസദ്ദോ, പകതികഥം കഥേന്താനം ‘‘കിം ഭന്തേ, കിമാവുസോ’’തിആദിസദ്ദോ, സകുണസദ്ദോ, വാതസദ്ദോ, പദസദ്ദോ, പക്കുഥിതഉദകസ്സ ചിച്ചിടായനസദ്ദോ, ആതപേ സുസ്സമാനതാലപണ്ണസദ്ദോ, കുന്ഥകിപില്ലികാദിസദ്ദോതി ഏവം സബ്ബോളാരികതോ പഭുതി യഥാക്കമേന സുഖുമസദ്ദാ ആവജ്ജിതബ്ബാ. തേന പുരത്ഥിമായ ദിസായ സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. പച്ഛിമായ, ഉത്തരായ, ദക്ഖിണായ, ഹേട്ഠിമായ, ഉപരിമായ ദിസായ, പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, പച്ഛിമായ, ഉത്തരായ, ദക്ഖിണായ അനുദിസായ സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. ഓളാരികാനമ്പി സുഖുമാനമ്പി സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. തസ്സ തേ സദ്ദാ പാകതികചിത്തസ്സാപി പാകടാ ഹോന്തി. പരികമ്മസമാധിചിത്തസ്സ പന അതിവിയ പാകടാ.

തസ്സേവം സദ്ദനിമിത്തം മനസികരോതോ ഇദാനി ദിബ്ബസോതധാതു ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി തേസു സദ്ദേസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി, യേസം പുരിമാനി തീണി ചത്താരി വാ പരികമ്മഉപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമകാനി കാമാവചരാനി, ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാ അപ്പനാചിത്തം രൂപാവചരം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം. തത്ഥ യം തേന അപ്പനാചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം ഞാണം, അയം ദിബ്ബസോതധാതൂതി വേദിതബ്ബാ. തതോ പരം തസ്മിം സോതേ പതിതോ ഹോതി. തം ഥാമജാതം കരോന്തേന ‘‘ഏത്ഥന്തരേ സദ്ദം സുണാമീ’’തി ഏകങ്ഗുലമത്തം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വഡ്ഢേതബ്ബം. തതോ ദ്വങ്ഗുലചതുരങ്ഗുലഅട്ഠങ്ഗുലവിദത്ഥിരതനഅന്തോഗബ്ഭപമുഖപാസാദപരിവേണസങ്ഘാരാമഗോചരഗാമജനപദാദിവസേന യാവ ചക്കവാളം തതോ വാ ഭിയ്യോപി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വഡ്ഢേതബ്ബം.

ഏവം അധിഗതാഭിഞ്ഞോ ഏസ പാദകജ്ഝാനാരമ്മണേന ഫുട്ഠോകാസബ്ഭന്തരഗതേപി സദ്ദേ പുന പാദകജ്ഝാനം അസമാപജ്ജിത്വാപി അഭിഞ്ഞാഞാണേന സുണാതിയേവ. ഏവം സുണന്തോ ച സചേപി യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സങ്ഖഭേരിപണവാദിസദ്ദേഹി ഏകകോലാഹലം ഹോതി, പാടിയേക്കം വവത്ഥപേതുകാമതായ സതി അയം സങ്ഖസദ്ദോ അയം ഭേരിസദ്ദോതി വവത്ഥപേതും സക്കോതിയേവാതി.

ദിബ്ബസോതധാതുകഥാ നിട്ഠിതാ.

ചേതോപരിയഞാണകഥാ

൪൦൧. ചേതോപരിയഞാണകഥായ ചേതോപരിയഞാണായാതി ഏത്ഥ പരിയാതീതി പരിയം, പരിച്ഛിന്ദതീതി അത്ഥോ. ചേതസോ പരിയം ചേതോപരിയം. ചേതോപരിയഞ്ച തം ഞാണഞ്ചാതി ചേതോപരിയഞാണം. തദത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. പരസത്താനന്തി അത്താനം ഠപേത്വാ സേസസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി ഇദമ്പി ഇമിനാ ഏകത്ഥമേവ. വേനേയ്യവസേന പന ദേസനാവിലാസേന ച ബ്യഞ്ജനനാനത്തം കതം. ചേതസാ ചേതോതി അത്തനോ ചിത്തേന തേസം ചിത്തം. പരിച്ച പജാനാതീതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സരാഗാദിവസേന നാനപ്പകാരതോ ജാനാതി.

കഥം പനേതം ഞാണം ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി? ഏതഞ്ഹി ദിബ്ബചക്ഖുവസേന ഇജ്ഝതി, തം ഏതസ്സ പരികമ്മം. തസ്മാ തേന ഭിക്ഖുനാ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പരസ്സ ഹദയരൂപം നിസ്സായ വത്തമാനസ്സ ലോഹിതസ്സ വണ്ണം പസ്സിത്വാ ചിത്തം പരിയേസിതബ്ബം. യദാ ഹി സോമനസ്സചിത്തം വത്തതി, തദാ രത്തം നിഗ്രോധപക്കസദിസം ഹോതി. യദാ ദോമനസ്സചിത്തം വത്തതി, തദാ കാളകം ജമ്ബുപക്കസദിസം. യദാ ഉപേക്ഖാചിത്തം വത്തതി, തദാ പസന്നതിലതേലസദിസം. തസ്മാ തേന ‘‘ഇദം രൂപം സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുട്ഠാനം, ഇദം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുട്ഠാനം, ഇദം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമുട്ഠാന’’ന്തി പരസ്സ ഹദയലോഹിതവണ്ണം പസ്സിത്വാ ചിത്തം പരിയേസന്തേന ചേതോപരിയഞാണം ഥാമഗതം കാതബ്ബം. ഏവം ഥാമഗതേ ഹി തസ്മിം അനുക്കമേന സബ്ബമ്പി കാമാവചരചിത്തം രൂപാവചരാരൂപാവചരചിത്തഞ്ച പജാനാതി ചിത്താ ചിത്തമേവ സങ്കമന്തോ വിനാപി ഹദയരൂപദസ്സനേന. വുത്തമ്പി ചേതം അട്ഠകഥായം ‘‘ആരുപ്പേ പരസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ കസ്സ ഹദയരൂപം പസ്സതി, കസ്സിന്ദ്രിയവികാരം ഓലോകേതീതി? ന കസ്സചി. ഇദ്ധിമതോ വിസയോ ഏസ യദിദം യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ആവജ്ജന്തോ സോളസപ്പഭേദം ചിത്തം ജാനാതി. അകതാഭിനിവേസസ്സ പന വസേന അയം കഥാ’’തി.

സരാഗം വാ ചിത്തന്തിആദീസു പന അട്ഠവിധം ലോഭസഹഗതം ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അവസേസം ചതുഭൂമകം കുസലാബ്യാകതം ചിത്തം വീതരാഗം. ദ്വേ ദോമനസ്സചിത്താനി ദ്വേ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചചിത്താനീതി ഇമാനി പന ചത്താരി ചിത്താനി ഇമസ്മിം ദുകേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി. കേചി പന ഥേരാ താനിപി സങ്ഗണ്ഹന്തി. ദുവിധം പന ദോമനസ്സചിത്തം സദോസം ചിത്തം നാമ. സബ്ബമ്പി ചതുഭൂമകം കുസലാബ്യാകതം വീതദോസം. സേസാനി ദസാകുസലചിത്താനി ഇമസ്മിം ദുകേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി. കേചി പന ഥേരാ താനിപി സങ്ഗണ്ഹന്തി.

സമോഹം വീതമോഹന്തി ഏത്ഥ പന പാടിപുഗ്ഗലികനയേന വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസഹഗതദ്വയമേവ സമോഹം, മോഹസ്സ പന സബ്ബാകുസലേസു സമ്ഭവതോ ദ്വാദസവിധമ്പി അകുസലചിത്തം സമോഹം ചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അവസേസം വീതമോഹം. ഥിനമിദ്ധാനുഗതം പന സംഖിത്തം. ഉദ്ധച്ചാനുഗതം വിക്ഖിത്തം. രൂപാവചരാരൂപാവചരം മഹഗ്ഗതം. അവസേസം അമഹഗ്ഗതം. സബ്ബമ്പി തേഭൂമകം സഉത്തരം. ലോകുത്തരം അനുത്തരം. ഉപചാരപ്പത്തം അപ്പനാപ്പത്തഞ്ച സമാഹിതം. ഉഭയമപ്പത്തം അസമാഹിതം. തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിമുത്തിപ്പത്തം വിമുത്തം. പഞ്ചവിധമ്പി ഏതം വിമുത്തിമപ്പത്തം അവിമുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതി ചേതോപരിയഞാണലാഭീ ഭിക്ഖു സബ്ബപ്പകാരമ്പി ഇദം സരാഗം വാ ചിത്തം…പേ… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്തന്തി പജാനാതീതി.

ചേതോപരിയഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണകഥാ

൪൦൨. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണകഥായം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായാതി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪) പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിമ്ഹി യം ഞാണം, തദത്ഥായ. പുബ്ബേനിവാസോതി പുബ്ബേ അതീതജാതീസു നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ. നിവുത്ഥാതി അജ്ഝാവുത്ഥാ അനുഭൂതാ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ. നിവുത്ഥധമ്മാ വാ. നിവുത്ഥാതി ഗോചരനിവാസേന നിവുത്ഥാ അത്തനോ വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാ പരിച്ഛിന്നാ, പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാപി വാ ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസു, തേ ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭന്തി. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതീതി യായ സതിയാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി. ഞാണന്തി തായ സതിയാ സമ്പയുത്തഞാണം. ഏവമിമസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അത്ഥായ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ഏതസ്സ ഞാണസ്സ അധിഗമായ പത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി.

അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം, അനേകേഹി വാ പകാരേഹി പവത്തിതം, സംവണ്ണിതന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബേനിവാസന്തി സമനന്തരാതീതഭവം ആദിം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവുത്ഥസന്താനം. അനുസ്സരതീതി ഖന്ധപടിപാടിവസേന ചുതിപടിസന്ധിവസേന വാ അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാ സരതി. ഇമഞ്ഹി പുബ്ബേനിവാസം ഛ ജനാ അനുസ്സരന്തി – തിത്ഥിയാ, പകതിസാവകാ, മഹാസാവകാ, അഗ്ഗസാവകാ, പച്ചേകബുദ്ധാ, ബുദ്ധാതി.

തത്ഥ തിത്ഥിയാ ചത്താലീസംയേവ കപ്പേ അനുസ്സരന്തി, ന തതോ പരം. കസ്മാ, ദുബ്ബലപഞ്ഞത്താ. തേസഞ്ഹി നാമരൂപപരിച്ഛേദവിരഹിതത്താ ദുബ്ബലാ പഞ്ഞാ ഹോതി. പകതിസാവകാ കപ്പസതമ്പി കപ്പസഹസ്സമ്പി അനുസ്സരന്തിയേവ, ബലവപഞ്ഞത്താ. അസീതിമഹാസാവകാ സതസഹസ്സകപ്പേ അനുസ്സരന്തി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം സതസഹസ്സഞ്ച. പച്ചേകബുദ്ധാ ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച. ഏത്തകോ ഹി ഏതേസം അഭിനീഹാരോ. ബുദ്ധാനം പന പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി.

തിത്ഥിയാ ച ഖന്ധപടിപാടിമേവ സരന്തി, പടിപാടിം മുഞ്ചിത്വാ ചുതിപടിസന്ധിവസേന സരിതും ന സക്കോന്തി. തേസഞ്ഹി അന്ധാനം വിയ ഇച്ഛിതപദേസോക്കമനം നത്ഥി. യഥാ പന അന്ധാ യട്ഠിം അമുഞ്ചിത്വാവ ഗച്ഛന്തി, ഏവം തേ ഖന്ധാനം പടിപാടിം അമുഞ്ചിത്വാവ സരന്തി. പകതിസാവകാ ഖന്ധപടിപാടിയാപി അനുസ്സരന്തി ചുതിപടിസന്ധിവസേനപി സങ്കമന്തി. തഥാ അസീതിമഹാസാവകാ. ദ്വിന്നം പന അഗ്ഗസാവകാനം ഖന്ധപടിപാടികിച്ചം നത്ഥി. ഏകസ്സ അത്തഭാവസ്സ ചുതിം ദിസ്വാ പടിസന്ധിം പസ്സന്തി, പുന അപരസ്സ ചുതിം ദിസ്വാ പടിസന്ധിന്തി ഏവം ചുതിപടിസന്ധിവസേനേവ സങ്കമന്താ ഗച്ഛന്തി. തഥാ പച്ചേകബുദ്ധാ.

ബുദ്ധാനം പന നേവ ഖന്ധപടിപാടികിച്ചം, ന ചുതിപടിസന്ധിവസേന സങ്കമനകിച്ചം അത്ഥി. തേസഞ്ഹി അനേകാസു കപ്പകോടീസു ഹേട്ഠാ വാ ഉപരി വാ യം യം ഠാനം ഇച്ഛന്തി, തം തം പാകടമേവ ഹോതി. തസ്മാ അനേകാപി കപ്പകോടിയോ പേയ്യാലപാളിം വിയ സംഖിപിത്വാ യം യം ഇച്ഛന്തി, തത്ര തത്രേവ ഓക്കമന്താ സീഹോക്കന്തവസേന ഗച്ഛന്തി. ഏവം ഗച്ഛന്താനഞ്ച നേസം ഞാണം യഥാ നാമ കതവാലവേധപരിചയസ്സ സരഭങ്ഗസദിസസ്സ ധനുഗ്ഗഹസ്സ ഖിത്തോ സരോ അന്തരാ രുക്ഖലതാദീസു അസജ്ജമാനോ ലക്ഖേയേവ പതതി, ന സജ്ജതി, ന വിരജ്ഝതി, ഏവം അന്തരന്തരാസു ജാതീസു ന സജ്ജതി, ന വിരജ്ഝതി, അസജ്ജമാനം അവിരജ്ഝമാനം ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനംയേവ ഗണ്ഹാതി.

ഇമേസു ച പന പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരണസത്തേസു തിത്ഥിയാനം പുബ്ബേനിവാസദസ്സനം ഖജ്ജുപനകപഭാസദിസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. പകതിസാവകാനം ദീപപ്പഭാസദിസം. മഹാസാവകാനം ഉക്കാപഭാസദിസം. അഗ്ഗസാവകാനം ഓസധിതാരകപ്പഭാസദിസം. പച്ചേകബുദ്ധാനം ചന്ദപ്പഭാസദിസം. ബുദ്ധാനം രസ്മിസഹസ്സപടിമണ്ഡിതസരദസൂരിയമണ്ഡലസദിസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

തിത്ഥിയാനഞ്ച പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം അന്ധാനം യട്ഠികോടിഗമനം വിയ ഹോതി. പകതിസാവകാനം ദണ്ഡകസേതുഗമനം വിയ. മഹാസാവകാനം ജങ്ഘസേതുഗമനം വിയ. അഗ്ഗസാവകാനം സകടസേതുഗമനം വിയ. പച്ചേകബുദ്ധാനം മഹാജങ്ഘമഗ്ഗഗമനം വിയ. ബുദ്ധാനം മഹാസകടമഗ്ഗഗമനം വിയ.

ഇമസ്മിം പന അധികാരേ സാവകാനം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം അധിപ്പേതം. തേന വുത്തം ‘‘അനുസ്സരതീതി ഖന്ധപടിപാടിവസേന ചുതിപടിസന്ധിവസേന വാ അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാ സരതീ’’തി.

൪൦൩. തസ്മാ ഏവമനുസ്സരിതുകാമേന ആദികമ്മികേന ഭിക്ഖുനാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേന രഹോഗതേന പടിസല്ലിനേന പടിപാടിയാ ചത്താരി ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ സബ്ബപച്ഛിമാ നിസജ്ജാ ആവജ്ജിതബ്ബാ. തതോ ആസനപഞ്ഞാപനം, സേനാസനപ്പവേസനം, പത്തചീവരപടിസാമനം, ഭോജനകാലോ, ഗാമതോ ആഗമനകാലോ, ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിതകാലോ, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠകാലോ, വിഹാരതോ നിക്ഖമനകാലോ, ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവന്ദനകാലോ, പത്തധോവനകാലോ, പത്തപടിഗ്ഗഹണകാലോ, പത്തപടിഗ്ഗഹണതോ യാവ മുഖധോവനാ കതകിച്ചം, പച്ചൂസകാലേ കതകിച്ചം, മജ്ഝിമയാമേ കതകിച്ചം, പഠമയാമേ കതകിച്ചന്തി ഏവം പടിലോമക്കമേന സകലം രത്തിന്ദിവം കതകിച്ചം ആവജ്ജിതബ്ബം. ഏത്തകം പന പകതിചിത്തസ്സപി പാകടം ഹോതി. പരികമ്മസമാധിചിത്തസ്സ പന അതിപാകടമേവ.

സചേ പനേത്ഥ കിഞ്ചി ന പാകടം ഹോതി, പുന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ആവജ്ജിതബ്ബം. ഏത്തകേന ദീപേ ജലിതേ വിയ പാകടം ഹോതി. ഏവം പടിലോമക്കമേനേവ ദുതിയദിവസേപി തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമദിവസേപി ദസാഹേപി അഡ്ഢമാസേപി മാസേപി യാവ സംവച്ഛരാപി കതകിച്ചം ആവജ്ജിതബ്ബം. ഏതേനേവ ഉപായേന ദസവസ്സാനി വീസതിവസ്സാനീതി യാവ ഇമസ്മിം ഭവേ അത്തനോ പടിസന്ധി, താവ ആവജ്ജന്തേന പുരിമഭവേ ചുതിക്ഖണേ പവത്തിതനാമരൂപം ആവജ്ജിതബ്ബം. പഹോതി ഹി പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു പഠമവാരേനേവ പടിസന്ധിം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ചുതിക്ഖണേ നാമരൂപമാരമ്മണം കാതും.

യസ്മാ പന പുരിമഭവേ നാമരൂപം അസേസം നിരുദ്ധം അഞ്ഞം ഉപ്പന്നം, തസ്മാ തം ഠാനം ആഹുന്ദരികം അന്ധതമമിവ ഹോതി ദുദ്ദസം ദുപ്പഞ്ഞേന. തേനാപി ‘‘ന സക്കോമഹം പടിസന്ധിം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ചുതിക്ഖണേ പവത്തിതനാമരൂപമാരമ്മണം കാതു’’ന്തി ധുരനിക്ഖേപോ ന കാതബ്ബോ. തദേവ പന പാദകജ്ഝാനം പുനപ്പുനം സമാപജ്ജിതബ്ബം. തതോ ച വുട്ഠായ വുട്ഠായ തം ഠാനം ആവജ്ജിതബ്ബം.

ഏവം കരോന്തോ ഹി സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ കൂടാഗാരകണ്ണികത്ഥായ മഹാരുക്ഖം ഛിന്ദന്തോ സാഖാപലാസച്ഛേദനമത്തേനേവ ഫരസുധാരായ വിപന്നായ മഹാരുക്ഖം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോപി ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാവ കമ്മാരസാലം ഗന്ത്വാ തിഖിണം ഫരസും കാരാപേത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ ഛിന്ദേയ്യ, പുന വിപന്നായ ച പുനപി തഥേവ കാരേത്വാ ഛിന്ദേയ്യ. സോ ഏവം ഛിന്ദന്തോ ഛിന്നസ്സ ഛിന്നസ്സ പുന ഛേതബ്ബാഭാവതോ അച്ഛിന്നസ്സ ച ഛേദനതോ നചിരസ്സേവ മഹാരുക്ഖം പാതേയ്യ, ഏവമേവം പാദകജ്ഝാനാ വുട്ഠായ പുബ്ബേ ആവജ്ജിതം അനാവജ്ജിത്വാ പടിസന്ധിമേവ ആവജ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ പടിസന്ധിം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ചുതിക്ഖണേ പവത്തിതനാമരൂപം ആരമ്മണം കരേയ്യാതി. കട്ഠഫാലകകേസോഹാരകാദീഹിപി അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ.

തത്ഥ പച്ഛിമനിസജ്ജതോ പഭുതി യാവ പടിസന്ധിതോ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസഞാണം നാമ ന ഹോതി. തം പന പരികമ്മസമാധിഞാണം നാമ ഹോതി. അതീതംസഞാണന്തിപി ഏകേ വദന്തി. തം രൂപാവചരം സന്ധായ ന യുജ്ജതി. യദാ പനസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസന്ധിം അതിക്കമ്മ ചുതിക്ഖണേ പവത്തിതനാമരൂപം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിഞ്ച നിരുദ്ധേ തദേവാരമ്മണം കത്വാ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പുരിമാനി പരികമ്മാദിനാമകാനി കാമാവചരാനി ഹോന്തി. പച്ഛിമം രൂപാവചരം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം അപ്പനാചിത്തം. തദാസ്സ യം തേന ചിത്തേന സഹ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഇദം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നാമ. തേന ഞാണേന സമ്പയുത്തായ സതിയാ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. സേയ്യഥിദം, ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതീതി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪).

൪൦൪. തത്ഥ ഏകമ്പി ജാതിന്തി ഏകമ്പി പടിസന്ധിമൂലം ചുതിപരിയോസാനം ഏകഭവപരിയാപന്നം ഖന്ധസന്താനം. ഏസ നയോ ദ്വേപി ജാതിയോതിആദീസുപി. അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേതിആദീസു പന പരിഹായമാനോ കപ്പോ സംവട്ടകപ്പോ, വഡ്ഢമാനോ വിവട്ടകപ്പോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സംവട്ടേന സംവട്ടട്ഠായീ ഗഹിതോ ഹോതി, തംമൂലകത്താ. വിവട്ടേന ച വിവട്ടട്ഠായീ, ഏവഞ്ഹി സതി യാനി താനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി? സംവട്ടോ, സംവട്ടട്ഠായീ, വിവട്ടോ, വിവട്ടട്ഠായീതി (അ. നി. ൪.൧൫൬ ഥോകം വിസദിസം) വുത്താനി, താനി പരിഗ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി.

തത്ഥ തയോ സംവട്ടാ – ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോതി. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ – ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി.

യദാ കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി, ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി, സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വായുനാ സംവട്ടതി, വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വാതേന വിദ്ധംസതി. വിത്ഥാരതോ പന സദാപി ഏകം ബുദ്ധഖേത്തം വിനസ്സതി.

ബുദ്ധഖേത്തം നാമ തിവിധം ഹോതി – ജാതിഖേത്തം, ആണാഖേത്തം, വിസയഖേത്തഞ്ച. തത്ഥ ജാതിഖേത്തം ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം ഹോതി. യം തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗഹണാദീസു കമ്പതി. ആണാഖേത്തം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം, യത്ഥ രതനസുത്തം (ഖു. പാ. ൬.൧ ആദയോ) ഖന്ധപരിത്തം (ചൂളവ. ൨൫൧; അ. നി. ൪.൬൭) ധജഗ്ഗപരിത്തം (സം. നി. ൧.൨൪൯) ആടാനാടിയപരിത്തം (ദീ. നി. ൩.൨൭൫ ആദയോ) മോരപരിത്തന്തി (ജാ. ൧.൨.൧൭-൧൮) ഇമേസം പരിത്താനം ആനുഭാവോ വത്തതി. വിസയഖേത്തം അനന്തമപരിമാണം. യം ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വുത്തം, യത്ഥ യം യം തഥാഗതോ ആകങ്ഖതി, തം തം ജാനാതി. ഏവമേതേസു തീസു ബുദ്ധഖേത്തേസു ഏകം ആണാഖേത്തം വിനസ്സതി. തസ്മിം പന വിനസ്സന്തേ ജാതിഖേത്തമ്പി വിനട്ഠമേവ ഹോതി. വിനസ്സന്തഞ്ച ഏകതോവ വിനസ്സതി, സണ്ഠഹന്തമ്പി ഏകതോ സണ്ഠഹതി. തസ്സേവം വിനാസോ ച സണ്ഠഹനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൪൦൫. യസ്മിം ഹി സമയേ കപ്പോ അഗ്ഗിനാ നസ്സതി, ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ഏകം മഹാവസ്സം വസ്സതി. മനുസ്സാ തുട്ഠഹട്ഠാ സബ്ബബീജാനി നീഹരിത്വാ വപന്തി. സസ്സേസു പന ഗോഖായിതകമത്തേസു ജാതേസു ഗദ്രഭരവം രവന്തോ ഏകബിന്ദുമ്പി ന വസ്സതി, തദാ പച്ഛിന്നം പച്ഛിന്നമേവ വസ്സം ഹോതി. ഇദം സന്ധായ ഹി ഭഗവതാ ‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ യം ബഹൂനി വസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതാനി ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൬) വുത്തം. വസ്സൂപജീവിനോ സത്താ കാലങ്കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, പുപ്ഫഫലൂപജീവിനിയോ ച ദേവതാ. ഏവം ദീഘേ അദ്ധാനേ വീതിവത്തേ തത്ഥ തത്ഥ ഉദകം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, അഥാനുപുബ്ബേന മച്ഛകച്ഛപാപി കാലങ്കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, നേരയികസത്താപി. തത്ഥ നേരയികാ സത്തമസൂരിയപാതുഭാവേ വിനസ്സന്തീതി ഏകേ.

ഝാനം വിനാ നത്ഥി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി, ഏതേസഞ്ച കേചി ദുബ്ഭിക്ഖപീളിതാ കേചി അഭബ്ബാ ഝാനാധിഗമായ, തേ കഥം തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തീതി. ദേവലോകേ പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേന. തദാ ഹി ‘‘വസ്സസതസഹസ്സസ്സച്ചയേന കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ലോകബ്യൂഹാ നാമ കാമാവചരദേവാ മുത്തസിരാ വികിണ്ണകേസാ രുദമുഖാ അസ്സൂനി ഹത്ഥേഹി പുഞ്ഛമാനാ രത്തവത്ഥനിവത്ഥാ അതിവിയ വിരൂപവേസധാരിനോ ഹുത്വാ മനുസ്സപഥേ വിചരന്താ ഏവം ആരോചേന്തി ‘‘മാരിസാ ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സസ്സച്ചയേന കപ്പവുട്ഠാനം ഭവിസ്സതി, അയം ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി, മഹാസമുദ്ദോപി ഉസ്സുസ്സിസ്സതി, അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ഉദ്ദയ്ഹിസ്സന്തി വിനസ്സിസ്സന്തി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ലോകവിനാസോ ഭവിസ്സതി. മേത്തം മാരിസാ ഭാവേഥ, കരുണം, മുദിതം, ഉപേക്ഖം മാരിസാ ഭാവേഥ, മാതരം ഉപട്ഠഹഥ, പിതരം ഉപട്ഠഹഥ, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഹോഥാ’’തി.

തേസം വചനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ ച ഭുമ്മദേവതാ ച സംവേഗജാതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുദുചിത്താ ഹുത്വാ മേത്താദീനി പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി. തത്ഥ ദിബ്ബസുധാഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ഝാനം പടിലഭന്തി. തദഞ്ഞേ പന അപരാപരിയവേദനീയേന കമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി. അപരാപരിയവേദനീയകമ്മരഹിതോ ഹി സംസാരേ സംസരമാനോ സത്തോ നാമ നത്ഥി. തേപി തത്ഥ തഥേവ ഝാനം പടിലഭന്തി. ഏവം ദേവലോകേ പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേന സബ്ബേപി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തീതി.

വസ്സൂപച്ഛേദതോ പന ഉദ്ധം ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ദുതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ ‘‘ഹോതി ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, സമയോ’’തി സത്തസൂരിയം (അ. നി. ൭.൬൬) വിത്ഥാരേതബ്ബം. പാതുഭൂതേ ച പന തസ്മിം നേവ രത്തിപരിച്ഛേദോ, ന ദിവാപരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി. ഏകോ സൂരിയോ ഉട്ഠേതി, ഏകോ അത്ഥം ഗച്ഛതി. അവിച്ഛിന്നസൂരിയസന്താപോവ ലോകോ ഹോതി. യഥാ ച പകതിസൂരിയേ സൂരിയദേവപുത്തോ ഹോതി, ഏവം കപ്പവിനാസകസൂരിയേ നത്ഥി. തത്ഥ പകതിസൂരിയേ വത്തമാനേ ആകാസേ വലാഹകാപി ധൂമസിഖാപി ചരന്തി. കപ്പവിനാസകസൂരിയേ വത്തമാനേ വിഗതധൂമവലാഹകം ആദാസമണ്ഡലം വിയ നിമ്മലം നഭം ഹോതി. ഠപേത്വാ പഞ്ച മഹാനദിയോ സേസകുന്നദീആദീസു ഉദകം സുസ്സതി.

തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന തതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ മഹാനദിയോപി സുസ്സന്തി.

തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ചതുത്ഥോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ ഹിമവതി മഹാനദീനം പഭവാ ‘‘സീഹപപാതോ ഹംസപാതനോ കണ്ണമുണ്ഡകോ രഥകാരദഹോ അനോതത്തദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ’’തി ഇമേ സത്ത മഹാസരാ സുസ്സന്തി.

തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന പഞ്ചമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ അനുപുബ്ബേന മഹാസമുദ്ദേ അങ്ഗുലിപബ്ബതേമനമത്തമ്പി ഉദകം ന സണ്ഠാതി.

തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ഛട്ഠോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ സകലചക്കവാളം ഏകധൂമം ഹോതി. പരിയാദിണ്ണസിനേഹം ധൂമേന. യഥാ ചിദം, ഏവം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളാനിപി.

തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സത്തമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ സകലചക്കവാളം ഏകജാലം ഹോതി സദ്ധിം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേഹി. യോജനസതികാദിഭേദാനി സിനേരുകൂടാനിപി പലുജ്ജിത്വാ ആകാസേയേവ അന്തരധായന്തി. സാ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ ചാതുമഹാരാജികേ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ കനകവിമാനരതനവിമാനമണിവിമാനാനി ഝാപേത്വാ താവതിംസഭവനം ഗണ്ഹാതി. ഏതേനേവ ഉപായേന യാവ പഠമജ്ഝാനഭൂമിം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ ഝാപേത്വാ ആഭസ്സരേ ആഹച്ച തിട്ഠതി. സാ യാവ അണുമത്തമ്പി സങ്ഖാരഗതം അത്ഥി, താവ ന നിബ്ബായതി. സബ്ബസങ്ഖാരപരിക്ഖയാ പന സപ്പിതേലഝാപനഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഛാരികമ്പി അനവസേസേത്വാ നിബ്ബായതി. ഹേട്ഠാആകാസേന സഹ ഉപരിആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോ.

൪൦൬. അഥ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പഠമം സുഖുമം സുഖുമം വസ്സതി. അനുപുബ്ബേന കുമുദനാളയട്ഠിമുസലതാലക്ഖന്ധാദിപ്പമാണാഹി ധാരാഹി വസ്സന്തോ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേസു സബ്ബം ദഡ്ഢട്ഠാനം പൂരേത്വാ അന്തരധായതി. തം ഉദകം ഹേട്ഠാ ച തിരിയഞ്ച വാതോ സമുട്ഠഹിത്വാ ഘനം കരോതി പരിവടുമം പദുമിനിപത്തേ ഉദകബിന്ദുസദിസം. കഥം താവ മഹന്തം ഉദകരാസിം ഘനം കരോതീതി ചേ? വിവരസമ്പദാനതോ. തഞ്ഹിസ്സ തമ്ഹി തമ്ഹി വിവരം ദേതി. തം ഏവം വാതേന സമ്പിണ്ഡിയമാനം ഘനം കരിയമാനം പരിക്ഖയമാനം അനുപുബ്ബേന ഹേട്ഠാ ഓതരതി. ഓതിണ്ണേ ഓതിണ്ണേ ഉദകേ ബ്രഹ്മലോകട്ഠാനേ ബ്രഹ്മലോകാ, ഉപരി ചതുകാമാവചരദേവലോകട്ഠാനേ ച ദേവലോകാ പാതുഭവന്തി.

പുരിമപഥവിട്ഠാനം ഓതിണ്ണേ പന ബലവവാതാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ തം പിഹിതദ്വാരേ ധമകരണേ ഠിതഉദകമിവ നിരസ്സാസം കത്വാ രുന്ധന്തി. മധുരോദകം പരിക്ഖയം ഗച്ഛമാനം ഉപരി രസപഥവിം സമുട്ഠാപേതി. സാ വണ്ണസമ്പന്നാ ചേവ ഹോതി ഗന്ധരസസമ്പന്നാ ച നിരുദകപായാസസ്സ ഉപരി പടലം വിയ.

തദാ ച ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകേ പഠമതരാഭിനിബ്ബത്താ സത്താ ആയുക്ഖയാ വാ പുഞ്ഞക്ഖയാ വാ തതോ ചവിത്വാ ഇധൂപപജ്ജന്തി. തേ ഹോന്തി സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ. തേ അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൧൧൯) വുത്തനയേന തം രസപഥവിം സായിത്വാ തണ്ഹാഭിഭൂതാ ആലുപ്പകാരകം പരിഭുഞ്ജിതും ഉപക്കമന്തി. അഥ നേസം സയംപഭാ അന്തരധായതി, അന്ധകാരോ ഹോതി. തേ അന്ധകാരം ദിസ്വാ ഭായന്തി.

തതോ നേസം ഭയം നാസേത്വാ സൂരഭാവം ജനയന്തം പരിപുണ്ണപണ്ണാസയോജനം സൂരിയമണ്ഡലം പാതുഭവതി, തേ തം ദിസ്വാ ‘‘ആലോകം പടിലഭിമ്ഹാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഭീതാനം ഭയം നാസേത്വാ സൂരഭാവം ജനയന്തോ ഉട്ഠിതോ, തസ്മാ ‘‘സൂരിയോ ഹോതൂ’’തി സൂരിയോത്വേവസ്സ നാമം കരോന്തി.

അഥ സൂരിയേ ദിവസം ആലോകം കത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ യമ്പി ആലോകം ലഭിമ്ഹാ, സോപി നോ നട്ഠോതി പുന ഭീതാ ഹോന്തി. തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘സാധു വതസ്സ സചേ അഞ്ഞം ആലോകം ലഭേയ്യാമാ’’തി. തേസം ചിത്തം ഞത്വാ വിയ ഏകൂനപണ്ണാസയോജനം ചന്ദമണ്ഡലം പാതുഭവതി. തേ തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഛന്ദം ഞത്വാ വിയ ഉട്ഠിതോ, തസ്മാ ചന്ദോ ഹോതൂ’’തി ചന്ദോത്വേവസ്സ നാമം കരോന്തി. ഏവം ചന്ദിമസൂരിയേസു പാതുഭൂതേസു നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനി പാതുഭവന്തി.

തതോ പഭുതി രത്തിന്ദിവാ പഞ്ഞായന്തി, അനുക്കമേന ച മാസദ്ധമാസഉതുസംവച്ഛരാ. ചന്ദിമസൂരിയാനം പന പാതുഭൂതദിവസേയേവ സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപബ്ബതാ പാതുഭവന്തി. തേ ച ഖോ അപുബ്ബം അചരിമം ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമദിവസേയേവ പാതുഭവന്തി. കഥം? യഥാ നാമ കങ്ഗുഭത്തേ പച്ചമാനേ ഏകപ്പഹാരേനേവ പുപ്ഫുളകാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകേ പദേസാ ഥൂപഥൂപാ ഹോന്തി, ഏകേ നിന്നനിന്നാ, ഏകേ സമസമാ. ഏവമേവം ഥൂപഥൂപട്ഠാനേ പബ്ബതാ ഹോന്തി, നിന്നനിന്നട്ഠാനേ സമുദ്ദാ, സമസമട്ഠാനേ ദീപാതി.

അഥ തേസം സത്താനം രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താനം കമേന ഏകച്ചേ വണ്ണവന്തോ, ഏകച്ചേ ദുബ്ബണ്ണാ ഹോന്തി. തത്ഥ വണ്ണവന്തോ ദുബ്ബണ്ണേ അതിമഞ്ഞന്തി. തേസം അതിമാനപച്ചയാ സാപി രസപഥവീ അന്തരധായതി. ഭൂമിപപ്പടകോ പാതുഭവതി. അഥ നേസം തേനേവ നയേന സോപി അന്തരധായതി. പദാലതാ പാതുഭവതി. തേനേവ നയേന സാപി അന്തരധായതി. അകട്ഠപാകോ സാലി പാതുഭവതി അകണോ അഥുസോ സുദ്ധോ സുഗന്ധോ തണ്ഡുലപ്ഫലോ.

തതോ നേസം ഭാജനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ സാലിം ഭാജനേ ഠപേത്വാ പാസാണപിട്ഠിയാ ഠപേന്തി, സയമേവ ജാലസിഖാ ഉട്ഠഹിത്വാ തം പചതി. സോ ഹോതി ഓദനോ സുമനജാതിപുപ്ഫസദിസോ, ന തസ്സ സൂപേന വാ ബ്യഞ്ജനേന വാ കരണീയം അത്ഥി. യം യം രസം ഭുഞ്ജിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തം രസോവ ഹോതി. തേസം തം ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരയതം തതോ പഭുതി മുത്തകരീസം സഞ്ജായതി. അഥ നേസം തസ്സ നിക്ഖമനത്ഥായ വണമുഖാനി പഭിജ്ജന്തി, പുരിസസ്സ പുരിസഭാവോ, ഇത്ഥിയാപി ഇത്ഥിഭാവോ പാതുഭവതി.

തത്ര സുദം ഇത്ഥീ പുരിസം, പുരിസോ ച ഇത്ഥിം അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായതി. തേസം അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായനപച്ചയാ കാമപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ മേഥുനധമ്മം പടിസേവന്തി. തേ അസദ്ധമ്മപടിസേവനപച്ചയാ വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിയമാനാ വിഹേഠിയമാനാ തസ്സ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു അഗാരാനി കരോന്തി. തേ അഗാരം അജ്ഝാവസമാനാ അനുക്കമേന അഞ്ഞതരസ്സ അലസജാതികസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്താ സന്നിധിം കരോന്തി. തതോ പഭുതി കണോപി ഥുസോപി തണ്ഡുലം പരിയോനന്ധതി, ലായിതട്ഠാനമ്പി ന പടിവിരൂഹതി.

തേ സന്നിപതിത്വാ അനുത്ഥുനന്തി ‘‘പാപകാ വത ഭോ ധമ്മാ സത്തേസു പാതുഭൂതാ, മയം ഹി പുബ്ബേ മനോമയാ അഹുമ്ഹാ’’തി അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൧൨൮) വുത്തനയേന വിത്ഥാരേതബ്ബം. തതോ മരിയാദം ഠപേന്തി. അഥ അഞ്ഞതരോ സത്തോ അഞ്ഞസ്സ ഭാഗം അദിന്നം ആദിയതി. തം ദ്വിക്ഖത്തും പരിഭാസേത്വാ തതിയവാരേ പാണിലേട്ടുദണ്ഡേഹി പഹരന്തി. തേ ഏവം അദിന്നാദാനഗരഹമുസാവാദദണ്ഡാദാനേസു ഉപ്പന്നേസു സന്നിപതിത്വാ ചിന്തയന്തി ‘‘യംനൂന മയം ഏകം സത്തം സമ്മന്നേയ്യാമ, യോ നോ സമ്മാ ഖീയിതബ്ബം ഖീയേയ്യ, ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹേയ്യ, പബ്ബാജേതബ്ബം പബ്ബാജേയ്യ, മയം പനസ്സ സാലീനം ഭാഗം അനുപ്പദസ്സാമാ’’തി.

ഏവം കതസന്നിട്ഠാനേസു പന സത്തേസു ഇമസ്മിം താവ കപ്പേ അയമേവ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ തേന സമയേന തേസു സത്തേസു അഭിരൂപതരോ ച ദസ്സനീയതരോ ച മഹേസക്ഖതരോ ച ബുദ്ധിസമ്പന്നോ പടിബലോ നിഗ്ഗഹപഗ്ഗഹം കാതും. തേ തം ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിത്വാ സമ്മന്നിംസു. സോ തേന മഹാജനേന സമ്മതോതി മഹാസമ്മതോ, ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖത്തിയോ, ധമ്മേന സമേന പരേ രഞ്ജേതീതി രാജാതി തീഹി നാമേഹി പഞ്ഞായിത്ഥ. യഞ്ഹി ലോകേ അച്ഛരിയട്ഠാനം, ബോധിസത്തോവ തത്ഥ ആദിപുരിസോതി ഏവം ബോധിസത്തം ആദിം കത്വാ ഖത്തിയമണ്ഡലേ സണ്ഠിതേ അനുപുബ്ബേന ബ്രാഹ്മണാദയോപി വണ്ണാ സണ്ഠഹിംസു.

തത്ഥ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘതോ യാവ ജാലുപച്ഛേദോ, ഇദമേകം അസങ്ഖ്യേയ്യം സംവട്ടോതി വുച്ചതി.

കപ്പവിനാസകജാലുപച്ഛേദതോ യാവ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിപൂരകോ സമ്പത്തിമഹാമേഘോ, ഇദം ദുതിയം അസങ്ഖ്യേയ്യം സംവട്ടട്ഠായീതി വുച്ചതി.

സമ്പത്തിമഹാമേഘതോ യാവ ചന്ദിമസൂരിയപാതുഭാവോ, ഇദം തതിയം അസങ്ഖ്യേയ്യം വിവട്ടോതി വുച്ചതി.

ചന്ദിമസൂരിയപാതുഭാവതോ യാവ പുന കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ, ഇദം ചതുത്ഥം അസങ്ഖ്യേയ്യം വിവട്ടട്ഠായീതി വുച്ചതി. ഇമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ഏകോ മഹാകപ്പോ ഹോതി. ഏവം താവ അഗ്ഗിനാ വിനാസോ ച സണ്ഠഹനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൪൦൭. യസ്മിം പന സമയേ കപ്പോ ഉദകേന നസ്സതി, ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാതി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ, യഥാ തത്ഥ ദുതിയസൂരിയോ, ഏവമിധ കപ്പവിനാസകോ ഖാരുദകമഹാമേഘോ വുട്ഠാതി. സോ ആദിതോ സുഖുമം സുഖുമം വസ്സന്തോ അനുക്കമേന മഹാധാരാഹി കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളാനം പൂരേന്തോ വസ്സതി. ഖാരുദകേന ഫുട്ഠഫുട്ഠാ പഥവീപബ്ബതാദയോ വിലീയന്തി, ഉദകം സമന്തതോ വാതേഹി ധാരിയതി. പഥവിതോ യാവ ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിം ഉദകം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ വിലീയാപേത്വാ സുഭകിണ്ഹേ ആഹച്ച തിട്ഠതി. തം യാവ അണുമത്തമ്പി സങ്ഖാരഗതം അത്ഥി, താവ ന വൂപസമ്മതി. ഉദകാനുഗതം പന സബ്ബസങ്ഖാരഗതം അഭിഭവിത്വാ സഹസാ വൂപസമ്മതി അന്തരധാനം ഗച്ഛതി. ഹേട്ഠാആകാസേന സഹ ഉപരിആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോതി സബ്ബം വുത്തസദിസം. കേവലം പനിധ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ആദിം കത്വാ ലോകോ പാതുഭവതി. സുഭകിണ്ഹതോ ച ചവിത്വാ ആഭസ്സരട്ഠാനാദീസു സത്താ നിബ്ബത്തന്തി.

തത്ഥ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘതോ യാവ കപ്പവിനാസകുദകൂപച്ഛേദോ, ഇദമേകം അസങ്ഖ്യേയ്യം. ഉദകൂപച്ഛേദതോ യാവ സമ്പത്തിമഹാമേഘോ, ഇദം ദുതിയം അസങ്ഖ്യേയ്യം. സമ്പത്തിമഹാമേഘതോ…പേ… ഇമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ഏകോ മഹാകപ്പോ ഹോതി. ഏവം ഉദകേന വിനാസോ ച സണ്ഠഹനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൪൦൮. യസ്മിം സമയേ കപ്പോ വാതേന വിനസ്സതി, ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാതി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ, യഥാ തത്ഥ ദുതിയസൂരിയോ, ഏവമിധ കപ്പവിനാസനത്ഥം വാതോ സമുട്ഠാതി. സോ പഠമം ഥൂലരജം ഉട്ഠാപേതി. തതോ സണ്ഹരജം സുഖുമവാലികം ഥൂലവാലികം സക്ഖരപാസാണാദയോതി യാവ കൂടാഗാരമത്തേ പാസാണേ വിസമട്ഠാനേ ഠിതമഹാരുക്ഖേ ച ഉട്ഠാപേതി. തേ പഥവിതോ നഭമുഗ്ഗതാ ന ച പുന പതന്തി. തത്ഥേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അഭാവം ഗച്ഛന്തി.

അഥാനുക്കമേന ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ വാതോ സമുട്ഠഹിത്വാ പഥവിം പരിവത്തേത്വാ ഉദ്ധംമൂലം കത്വാ ആകാസേ ഖിപതി. യോജനസതപ്പമാണാപി പഥവിപ്പദേസാ ദ്വിയോജനതിയോജനചതുയോജനപഞ്ചയോജനസതപ്പമാണാപി ഭിജ്ജിത്വാ വാതവേഗേന ഖിത്താ ആകാസേയേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അഭാവം ഗച്ഛന്തി. ചക്കവാളപബ്ബതമ്പി സിനേരുപബ്ബതമ്പി വാതോ ഉക്ഖിപിത്വാ ആകാസേ ഖിപതി. തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിഹന്ത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ വിനസ്സന്തി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഭുമ്മട്ഠകവിമാനാനി ച ആകാസട്ഠകവിമാനാനി ച വിനാസേന്തോ ഛകാമാവചരദേവലോകേ വിനാസേത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളാനി വിനാസേതി. തത്ഥ ചക്കവാളാ ചക്കവാളേഹി ഹിമവന്താ ഹിമവന്തേഹി സിനേരൂ സിനേരൂഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗന്ത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ വിനസ്സന്തി. പഥവിതോ യാവ തതിയജ്ഝാനഭൂമിം വാതോ ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ വിനാസേത്വാ വേഹപ്ഫലം ആഹച്ച തിട്ഠതി. ഏവം സബ്ബസങ്ഖാരഗതം വിനാസേത്വാ സയമ്പി വിനസ്സതി. ഹേട്ഠാആകാസേന സഹ ഉപരിആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോതി സബ്ബം വുത്തസദിസം. ഇധ പന സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകം ആദിം കത്വാ ലോകോ പാതുഭവതി. വേഹപ്ഫലതോ ച ചവിത്വാ സുഭകിണ്ഹട്ഠാനാദീസു സത്താ നിബ്ബത്തന്തി.

തത്ഥ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘതോ യാവ കപ്പവിനാസകവാതൂപച്ഛേദോ, ഇദമേകം അസങ്ഖ്യേയ്യം. വാതൂപച്ഛേദതോ യാവ സമ്പത്തിമഹാമേഘോ, ഇദം ദുതിയം അസങ്ഖ്യേയ്യം…പേ… ഇമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ഏകോ മഹാകപ്പോ ഹോതി. ഏവം വാതേന വിനാസോ ച സണ്ഠഹനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൪൦൯. കിംകാരണാ ഏവം ലോകോ വിനസ്സതി? അകുസലമൂലകാരണാ. അകുസലമൂലേസു ഹി ഉസ്സന്നേസു ഏവം ലോകോ വിനസ്സതി. സോ ച ഖോ രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി. ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേന വിനസ്സതി. കേചി പന ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ. രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേനാതി വദന്തി. മോഹേ ഉസ്സന്നതരേ വാതേന വിനസ്സതി. ഏവം വിനസ്സന്തോപി ച നിരന്തരമേവ സത്തവാരേ അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി. അട്ഠമേ വാരേ ഉദകേന. പുന സത്തവാരേ അഗ്ഗിനാ. അട്ഠമേ വാരേ ഉദകേനാതി ഏവം അട്ഠമേ അട്ഠമേ വാരേ വിനസ്സന്തോ സത്തക്ഖത്തും ഉദകേന വിനസ്സിത്വാ പുന സത്തവാരേ അഗ്ഗിനാ നസ്സതി. ഏത്താവതാ തേസട്ഠി കപ്പാ അതീതാ ഹോന്തി. ഏത്ഥന്തരേ ഉദകേന നസ്സനവാരം സമ്പത്തമ്പി പടിബാഹിത്വാ ലദ്ധോകാസോ വാതോ പരിപുണ്ണചതുസട്ഠികപ്പായുകേ സുഭകിണ്ഹേ വിദ്ധംസേന്തോ ലോകം വിനാസേതി.

൪൧൦. പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തോപി ച കപ്പാനുസ്സരണകോ ഭിക്ഖു ഏതേസു കപ്പേസു അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ അനുസ്സരതി. കഥം? ‘‘അമുത്രാസി’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൪൪) നയേന.

തത്ഥ അമുത്രാസിന്തി അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേ അഹം അമുമ്ഹി ഭവേ വാ യോനിയാ വാ ഗതിയാ വാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ വാ സത്താവാസേ വാ സത്തനികായേ വാ ആസിം. ഏവംനാമോതി തിസ്സോ വാ ഫുസ്സോ വാ. ഏവംഗോത്തോതി കച്ചാനോ വാ കസ്സപോ വാ. ഇദമസ്സ അതീതഭവേ അത്തനോ നാമഗോത്താനുസ്സരണവസേന വുത്തം. സചേ പന തസ്മിം കാലേ അത്തനോ വണ്ണസമ്പത്തിം വാ ലൂഖപണീതജീവികഭാവം വാ സുഖദുക്ഖബഹുലതം വാ അപ്പായുകദീഘായുകഭാവം വാ അനുസ്സരിതുകാമോ ഹോതി, തമ്പി അനുസ്സരതിയേവ. തേനാഹ ‘‘ഏവംവണ്ണോ…പേ… ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി.

തത്ഥ ഏവംവണ്ണോതി ഓദാതോ വാ സാമോ വാ. ഏവമാഹാരോതി സാലിമംസോദനാഹാരോ വാ പവത്തഫലഭോജനോ വാ. ഏവം സുഖദുക്ഖപടിസംവേദീതി അനേകപ്പകാരേന കായികചേതസികാനം സാമിസനിരാമിസാദിപ്പഭേദാനം വാ സുഖദുക്ഖാനം പടിസംവേദീ. ഏവമായുപരിയന്തോതി ഏവം വസ്സസതപരിമാണായുപരിയന്തോ വാ ചതുരാസീതികപ്പസതസഹസ്സായുപരിയന്തോ വാ. സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിന്തി സോഹം തതോ ഭവതോ യോനിതോ ഗതിതോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിതോ സത്താവാസതോ സത്തനികായതോ വാ ചുതോ പുന അമുകസ്മിം നാമ ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ ഉദപാദിം. തത്രാപാസിന്തി അഥ തത്രാപി ഭവേ യോനിയാ ഗതിയാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ സത്താവാസേ സത്തനികായേ വാ പുന അഹോസിം. ഏവംനാമോതിആദി വുത്തനയമേവ.

അപിച യസ്മാ അമുത്രാസിന്തി ഇദം അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തസ്സ യാവദിച്ഛകം അനുസ്സരണം. സോ തതോ ചുതോതി പടിനിവത്തന്തസ്സ പച്ചവേക്ഖണം, തസ്മാ ‘‘ഇധൂപപന്നോ’’തി ഇമിസ്സാ ഇധൂപപത്തിയാ അനന്തരമേവസ്സ ഉപപത്തിട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘അമുത്ര ഉദപാദി’’ന്തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തത്രാപാസിന്തി ഏവമാദി പനസ്സ തത്ര ഇമിസ്സാ ഉപപത്തിയാ അനന്തരേ ഉപപത്തിട്ഠാനേ നാമഗോത്താദീനം അനുസ്സരണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോതി സ്വാഹം തതോ അനന്തരൂപപത്തിട്ഠാനതോ ചുതോ ഇധ അസുകസ്മിം നാമ ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ നിബ്ബത്തോതി. ഇതീതി ഏവം. സാകാരം സഉദ്ദേസന്തി നാമഗോത്തവസേന സഉദ്ദേസം, വണ്ണാദിവസേന സാകാരം. നാമഗോത്തേന ഹി സത്തോ തിസ്സോ കസ്സപോതി ഉദ്ദിസീയതി. വണ്ണാദീഹി സാമോ ഓദാതോതി നാനത്തതോ പഞ്ഞായതി. തസ്മാ നാമഗോത്തം ഉദ്ദേസോ, ഇതരേ ആകാരാ. അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസമനുസ്സരതീതി ഇദം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.

ചുതൂപപാതഞാണകഥാ

൪൧൧. സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണകഥായ ചുതൂപപാതഞാണായാതി (ദീ. നി. ൧.൨൪൭) ചുതിയാ ച ഉപപാതേ ച ഞാണായ. യേന ഞാണേന സത്താനം ചുതി ച ഉപപാതോ ച ഞായതി, തദത്ഥം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീതി പരികമ്മചിത്തം അഭിനീഹരതി ചേവ അഭിനിന്നാമേതി ച. സോതി സോ കതചിത്താഭിനീഹാരോ ഭിക്ഖു. ദിബ്ബേനാതിആദീസു പന ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദേവതാനഞ്ഹി സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്തം പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹി അപലിബുദ്ധം ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ ദൂരേപി ആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം ദിബ്ബം പസാദചക്ഖു ഹോതി. ഇദഞ്ചാപി വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്തം ഞാണചക്ഖു താദിസമേവാതി ദിബ്ബസദിസത്താ ദിബ്ബം. ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താ അത്തനാ ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താപി ദിബ്ബം. ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താപി ദിബ്ബം. തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനേന മഹാഗതികത്താപി ദിബ്ബം. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു. ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖു. ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധം. യോ ഹി ചുതിമത്തമേവ പസ്സതി, ന ഉപപാതം. സോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ ഉപപാതമത്തമേവ പസ്സതി, ന ചുതിം, സോ നവസത്തപാതുഭാവദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി. യോ പന തദുഭയം പസ്സതി, സോ യസ്മാ ദുവിധമ്പി തം ദിട്ഠിഗതം അതിവത്തതി. തസ്മാസ്സ തംദസ്സനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതു ഹോതി. ഉഭയമ്പി ചേതം ബുദ്ധപുത്താ പസ്സന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ചുതൂപപാതദസ്സനേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ വിസുദ്ധ’’ന്തി.

മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ രൂപദസ്സനേന അതിക്കന്തമാനുസകം, മാനുസകം വാ മംസചക്ഖും അതിക്കന്തത്താ അതിക്കന്തമാനുസകന്തി വേദിതബ്ബം. തേന ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന. സത്തേ പസ്സതീതി മനുസ്സാനം മംസചക്ഖുനാ വിയ സത്തേ ഓലോകേതി.

ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ ചുതിക്ഖണേ ഉപപത്തിക്ഖണേ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദട്ഠും ന സക്കാ. യേ പന ആസന്നചുതികാ ഇദാനി ചവിസ്സന്തി, തേ ചവമാനാ. യേ ച ഗഹിതപടിസന്ധികാ സമ്പതിനിബ്ബത്താവ, തേ ഉപപജ്ജമാനാതി അധിപ്പേതാ. തേ ഏവരൂപേ ചവമാനേ ച ഉപപജ്ജമാനേ ച പസ്സതീതി ദസ്സേതി.

ഹീനേതി മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഹീനാനം ജാതികുലഭോഗാദീനം വസേന ഹീളിതേ ഓഹീളിതേ ഓഞ്ഞാതേ അവഞ്ഞാതേ. പണീതേതി അമോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ തബ്ബിപരീതേ. സുവണ്ണേതി അദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ ഇട്ഠകന്തമനാപവണ്ണയുത്തേ. ദുബ്ബണ്ണേതി ദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ അനിട്ഠാകന്തഅമനാപവണ്ണയുത്തേ. അനഭിരൂപേ വിരൂപേതിപി അത്ഥോ. സുഗതേതി സുഗതിഗതേ. അലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ. ദുഗ്ഗതേതി ദുഗ്ഗതിഗതേ. ലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനേ.

യഥാകമ്മുപഗേതി യം യം കമ്മം ഉപചിതം, തേന തേന ഉപഗതേ. തത്ഥ പുരിമേഹി ചവമാനേതിആദീഹി ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചം വുത്തം. ഇമിനാ പന പദേന യഥാകമ്മുപഗഞാണകിച്ചം. തസ്സ ച ഞാണസ്സ അയമുപ്പത്തിക്കമോ, ഇധ ഭിക്ഖു ഹേട്ഠാ നിരയാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നേരയികേ സത്തേ പസ്സതി മഹാദുക്ഖമനുഭവമാനേ. തം ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചമേവ. സോ ഏവം മനസികരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’’തി. അഥസ്സ ഇദം നാമ കത്വാതി തംകമ്മാരമ്മണം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ഉപരിദേവലോകാഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ നന്ദനവനമിസ്സകവനഫാരുസകവനാദീസു സത്തേ പസ്സതി മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ. തമ്പി ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചമേവ. സോ ഏവം മനസികരോതി ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇമേ സത്താ ഏതം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തീ’’തി. അഥസ്സ ഇദം നാമ കത്വാതി തംകമ്മാരമ്മണം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇദം യഥാകമ്മുപഗഞാണം നാമ. ഇമസ്സ വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥി, യഥാ ചിമസ്സ, ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സാപി. ദിബ്ബചക്ഖുപാദകാനേവ ഹി ഇമാനി ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തി.

കായദുച്ചരിതേനാതിആദീസു ദുട്ഠു ചരിതം, ദുട്ഠം വാ ചരിതം കിലേസപൂതികത്താതി ദുച്ചരിതം. കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ ഉപ്പന്നം ദുച്ചരിതന്തി കായദുച്ചരിതം, ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. സമന്നാഗതാതി സമങ്ഗീഭൂതാ. അരിയാനം ഉപവാദകാതി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം അരിയാനം അന്തമസോ ഗിഹിസോതാപന്നാനമ്പി അനത്ഥകാമാ ഹുത്വാ അന്തിമവത്ഥുനാ വാ ഗുണപരിധംസനേന വാ ഉപവാദകാ അക്കോസകാ ഗരഹകാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ നത്ഥി ഇമേസം സമണധമ്മോ, അസ്സമണാ ഏതേതി വദന്തോ അന്തിമവത്ഥുനാ ഉപവദതി. നത്ഥി ഇമേസം ഝാനം വാ വിമോക്ഖോ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാതിആദീനി വദന്തോ ഗുണപരിധംസനവസേന ഉപവദതീതി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ജാനം വാ ഉപവദേയ്യ അജാനം വാ, ഉഭയഥാപി അരിയൂപവാദോവ ഹോതി. ഭാരിയം കമ്മം ആനന്തരിയസദിസം സഗ്ഗാവരണഞ്ച മഗ്ഗാവരണഞ്ച, സതേകിച്ഛം പന ഹോതി. തസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഇദം വത്ഥു വേദിതബ്ബം.

അഞ്ഞതരസ്മിം കിര ഗാമേ ഏകോ ഥേരോ ച ദഹരഭിക്ഖു ച പിണ്ഡായ ചരന്തി. തേ പഠമഘരേയേവ ഉളുങ്കമത്തം ഉണ്ഹയാഗും ലഭിംസു. ഥേരസ്സ ച കുച്ഛിവാതോ രുജ്ഝതി. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയം യാഗു മയ്ഹം സപ്പായാ, യാവ ന സീതലാ ഹോതി, താവ നം പിവാമീ’’തി. സോ മനുസ്സേഹി ഉമ്മാരത്ഥായ ആഹടേ ദാരുഖണ്ഡേ നിസീദിത്വാ പിവി. ഇതരോ തം ജിഗുച്ഛന്തോ ‘‘അതിഖുദ്ദാഭിഭൂതോ മഹല്ലകോ, അമ്ഹാകം ലജ്ജിതബ്ബകം അകാസീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഗാമേ ചരിത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ദഹരഭിക്ഖും ആഹ ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാ’’തി? ആമ, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ അഹന്തി. തേന ഹാവുസോ, ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വായാമം മാ അകാസി. ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോതി. സോ തം ഖമാപേസി. തേനസ്സ തം കമ്മം പാകതികം അഹോസി.

തസ്മാ യോ അഞ്ഞോപി അരിയം ഉപവദതി, തേന ഗന്ത്വാ സചേ അത്തനാ വുഡ്ഢതരോ ഹോതി, ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘അഹം ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ ഖമാഹീ’’തി ഖമാപേതബ്ബോ. സചേ നവകതരോ ഹോതി, വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ ഖമഥാ’’തി ഖമാപേതബ്ബോ. സചേ ദിസാപക്കന്തോ ഹോതി, സയം വാ ഗന്ത്വാ സദ്ധിവിഹാരികാദികേ വാ പേസേത്വാ ഖമാപേതബ്ബോ.

സചേ ച നാപി ഗന്തും, ന പേസേതും സക്കാ ഹോതി, യേ തസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ സചേ നവകതരാ ഹോന്തി, ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ, സചേ വുഡ്ഢതരാ, വുഡ്ഢേ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അസുകം നാമ ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, ഖമതു മേ സോ ആയസ്മാ’’തി വത്വാ ഖമാപേതബ്ബം. സമ്മുഖാ അഖമന്തേപി ഏതദേവ കത്തബ്ബം.

സചേ ഏകചാരികഭിക്ഖു ഹോതി, നേവസ്സ വസനട്ഠാനം, ന ഗതട്ഠാനം പഞ്ഞായതി, ഏകസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, അസുകം നാമ ആയസ്മന്തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച അവചം, തം മേ അനുസ്സരതോ വിപ്പടിസാരോ ഹോതി, കിം കരോമീ’’തി വത്തബ്ബം. സോ വക്ഖതി ‘‘തുമ്ഹേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഥേരോ തുമ്ഹാകം ഖമതി, ചിത്തം വൂപസമേഥാ’’തി. തേനാപി അരിയസ്സ ഗതദിസാഭിമുഖേന അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഖമതൂതി വത്തബ്ബം. സചേ സോ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി, പരിനിബ്ബുതമഞ്ചട്ഠാനം ഗന്ത്വാ യാവസിവഥികം ഗന്ത്വാപി ഖമാപേതബ്ബം. ഏവം കതേ നേവ സഗ്ഗാവരണം, ന മഗ്ഗാവരണം ഹോതി, പാകതികമേവ ഹോതീതി.

മിച്ഛാദിട്ഠികാതി വിപരീതദസ്സനാ. മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന സമാദിന്നനാനാവിധകമ്മാ, യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠിമൂലകേസു കായകമ്മാദീസു അഞ്ഞേപി സമാദപേന്തി. ഏത്ഥ ച വചീദുച്ചരിതഗ്ഗഹണേനേവ അരിയൂപവാദേ മനോദുച്ചരിതഗ്ഗഹണേന ച മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹിതായപി ഇമേസം ദ്വിന്നം പുന വചനം മഹാസാവജ്ജഭാവദസ്സനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. മഹാസാവജ്ജോ ഹി അരിയൂപവാദോ, ആനന്തരിയസദിസത്താ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സേയ്യഥാപി, സാരിപുത്ത, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ സമാധിസമ്പന്നോ പഞ്ഞാസമ്പന്നോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞം ആരാധേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം, സാരിപുത്ത, വദാമി തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ, ഏവം നിരയേ’’തി (മ. നി. ൧.൧൪൯). മിച്ഛാദിട്ഠിതോ ച മഹാസാവജ്ജതരം നാമ അഞ്ഞം നത്ഥി. യഥാഹ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം മഹാസാവജ്ജം, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാദിട്ഠി. മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൦).

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിണ്ണക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരമ്മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തിക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരമ്മരണാതി ചുതിചിത്തതോ ഉദ്ധം. അപായന്തി ഏവമാദി സബ്ബം നിരയവേവചനമേവ.

നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ ആയസ്സ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കടകാരിനോതി വിനിപാതോ. വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ പതന്തി സംഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതിപി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയം. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച, സുഗതിതോ അപേതത്താ ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ. ന തു വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപതിതത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം. സോ ഹി യഥാവുത്തേന അത്ഥേന അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സബ്ബസമുസ്സയേഹി ച വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോതി വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദിഅനേകപ്പകാരം നിരയമേവാതി. ഉപപന്നാതി ഉപഗതാ, തത്ഥ അഭിനിബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. വുത്തവിപരിയായേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ, തത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി. സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതിയേവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി. രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ. സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി അയം വചനത്ഥോ.

‘‘ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ’’തിആദി സബ്ബം നിഗമനവചനം. ഏവം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ…പേ… പസ്സതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ.

൪൧൨. ഏവം പസ്സിതുകാമേന പന ആദികമ്മികേന കുലപുത്തേന കസിണാരമ്മണം അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സബ്ബാകാരേന അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ‘‘തേജോകസിണം, ഓദാതകസിണം, ആലോകകസിണ’’ന്തി ഇമേസു തീസു കസിണേസു അഞ്ഞതരം ആസന്നം കാതബ്ബം. ഉപചാരജ്ഝാനഗോചരം കത്വാ വഡ്ഢേത്വാ ഠപേതബ്ബം. ന തത്ഥ അപ്പനാ ഉപ്പാദേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. സചേ ഹി ഉപ്പാദേതി, പാദകജ്ഝാനനിസ്സയം ഹോതി, ന പരികമ്മനിസ്സയം. ഇമേസു ച പന തീസു ആലോകകസിണംയേവ സേട്ഠതരം. തസ്മാ തം വാ ഇതരേസം വാ അഞ്ഞതരം കസിണനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന ഉപ്പാദേത്വാ ഉപചാരഭൂമിയംയേവ ഠത്വാ വഡ്ഢേതബ്ബം. വഡ്ഢനാനയോപി ചസ്സ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

വഡ്ഢിതട്ഠാനസ്സ അന്തോയേവ രൂപഗതം പസ്സിതബ്ബം. രൂപഗതം പസ്സതോ പനസ്സ പരികമ്മസ്സ വാരോ അതിക്കമതി. തതോ ആലോകോ അന്തരധായതി. തസ്മിം അന്തരഹിതേ രൂപഗതമ്പി ന ദിസ്സതി. അഥാനേന പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനമേവ പവിസിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ആലോകോ ഫരിതബ്ബോ. ഏവം അനുക്കമേന ആലോകോ ഥാമഗതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ ആലോകോ ഹോതൂതി യത്തകം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദതി, തത്ഥ ആലോകോ തിട്ഠതിയേവ. ദിവസമ്പി നിസീദിത്വാ പസ്സതോ രൂപദസ്സനം ഹോതി. രത്തിം തിണുക്കായ മഗ്ഗപടിപന്നോ ചേത്ഥ പുരിസോ ഓപമ്മം.

ഏകോ കിര രത്തിം തിണുക്കായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തസ്സ സാ തിണുക്കാ വിജ്ഝായി. അഥസ്സ സമവിസമാനി ന പഞ്ഞായിംസു. സോ തം തിണുക്കം ഭൂമിയം ഘംസിത്വാ തിണുക്കാ പുന ഉജ്ജാലേസി. സാ പജ്ജലിത്വാ പുരിമാലോകതോ മഹന്തതരം ആലോകം അകാസി. ഏവം പുനപ്പുനം വിജ്ഝാതം ഉജ്ജാലയതോ കമേന സൂരിയോ ഉട്ഠാസി. സൂരിയേ ഉട്ഠിതേ ഉക്കായ കമ്മം നത്ഥീതി തം ഛഡ്ഡേത്വാ ദിവസമ്പി അഗമാസി. തത്ഥ ഉക്കാലോകോ വിയ പരികമ്മകാലേ കസിണാലോകോ. ഉക്കായ വിജ്ഝാതായ സമവിസമാനം അദസ്സനം വിയ രൂപഗതം പസ്സതോ പരികമ്മസ്സ വാരാതിക്കമേന ആലോകേ അന്തരഹിതേ രൂപഗതാനം അദസ്സനം. ഉക്കായ ഘംസനം വിയ പുനപ്പുനം പവേസനം. ഉക്കായ പുരിമാലോകതോ മഹന്തതരാലോകകരണം വിയ പുന പരികമ്മം കരോതോ ബലവതരാലോകഫരണം. സൂരിയുട്ഠാനം വിയ ഥാമഗതാലോകസ്സ യഥാപരിച്ഛേദേന ഠാനം. തിണുക്കം ഛഡ്ഡേത്വാ ദിവസമ്പി ഗമനം വിയ പരിത്താലോകം ഛഡ്ഡേത്വാ ഥാമഗതേനാലോകേന ദിവസമ്പി രൂപദസ്സനം.

തത്ഥ യദാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ മംസചക്ഖുസ്സ അനാപാഥഗതം അന്തോകുച്ഛിഗതം ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതം ഹേട്ഠാപഥവീതലനിസ്സിതം തിരോകുട്ടപബ്ബതപാകാരഗതം പരചക്കവാളഗതന്തി ഇദം രൂപം ഞാണചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, മംസചക്ഖുനാ ദിസ്സമാനം വിയ ഹോതി, തദാ ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പന്നം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. തദേവ ചേത്ഥ രൂപദസ്സനസമത്ഥം, ന പുബ്ബഭാഗചിത്താനി.

തം പനേതം പുഥുജ്ജനസ്സ പരിബന്ധോ ഹോതി. കസ്മാ? സോ ഹി യസ്മാ യത്ഥ യത്ഥ ആലോകോ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതി, തം തം പഥവീസമുദ്ദപബ്ബതേ വിനിവിജ്ഝിത്വാപി ഏകാലോകം ഹോതി, അഥസ്സ തത്ഥ ഭയാനകാനി യക്ഖരക്ഖസാദിരൂപാനി പസ്സതോ ഭയം ഉപ്പജ്ജതി. യേന ചിത്തവിക്ഖേപം പത്വാ ഝാനവിബ്ഭന്തകോ ഹോതി, തസ്മാ രൂപദസ്സനേ അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബം.

തത്രായം ദിബ്ബചക്ഖുനോ ഉപ്പത്തിക്കമോ. വുത്തപ്പകാരമേതം രൂപമാരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ തദേവ രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധാപി പുബ്ബഭാഗചിത്താനി സവിതക്കസവിചാരാനി കാമാവചരാനി. പരിയോസാനേ അത്ഥസാധകചിത്തം ചതുത്ഥജ്ഝാനികം രൂപാവചരം. തേന സഹജാതം ഞാണം സത്താനം ചുതൂപപാതേ ഞാണന്തിപി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണന്തിപി വുച്ചതീതി.

ചുതൂപപാതഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാ

൪൧൩. ഇതി പഞ്ചക്ഖന്ധവിദൂ, പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ അവോച യാ നാഥോ;

താ ഞത്വാ താസു അയം, പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാ.

ഏതാസു ഹി യദേതം ചുതൂപപാതഞാണസങ്ഖാതം ദിബ്ബചക്ഖു, തസ്സ അനാഗതംസഞാണഞ്ച യഥാകമ്മുപഗഞാണഞ്ചാതി ദ്വേപി പരിഭണ്ഡഞാണാനി ഹോന്തി. ഇതി ഇമാനി ച ദ്വേ ഇദ്ധിവിധാദീനി ച പഞ്ചാതി സത്ത അഭിഞ്ഞാഞാണാനി ഇധാഗതാനി. ഇദാനി തേസം ആരമ്മണവിഭാഗേ അസമ്മോഹത്ഥം –

ആരമ്മണത്തികാ വുത്താ, യേ ചത്താരോ മഹേസിനാ;

സത്തന്നമപി ഞാണാനം, പവത്തിം തേസു ദീപയേ.

തത്രായം ദീപനാ. ചത്താരോ ഹി ആരമ്മണത്തികാ മഹേസിനാ വുത്താ. കതമേ ചത്താരോ? പരിത്താരമ്മണത്തികോ, മഗ്ഗാരമ്മണത്തികോ, അതീതാരമ്മണത്തികോ, അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികോതി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൩, ൧൬, ൧൯, ൨൧).

൪൧൪. തത്ഥ ഇദ്ധിവിധഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന സത്തസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി യദാ കായം ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോ ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതി, മഹഗ്ഗതചിത്തേ സമോദഹതി സമാരോപേതി, തദാ ഉപയോഗലദ്ധം ആരമ്മണം ഹോതീതി കത്വാ രൂപകായാരമ്മണതോ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. യദാ ചിത്തം കായസന്നിസ്സിതം കത്വാ ദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമോ കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതി, പാദകജ്ഝാനചിത്തം രൂപകായേ സമോദഹതി സമാരോപേതി, തദാ ഉപയോഗലദ്ധം ആരമ്മണം ഹോതീതി കത്വാ മഹഗ്ഗതചിത്താരമ്മണതോ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം ഹോതി.

യസ്മാ പന തദേവ ചിത്തം അതീതം നിരുദ്ധം ആരമ്മണം കരോതി, തസ്മാ അതീതാരമ്മണം ഹോതി. മഹാധാതുനിധാനേ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനം വിയ അനാഗതം അധിട്ഠഹന്താനം അനാഗതാരമ്മണം ഹോതി. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ കിര മഹാധാതുനിധാനം കരോന്തോ ‘‘അനാഗതേ അട്ഠാരസവസ്സാധികാനി ദ്വേവസ്സസതാനി ഇമേ ഗന്ധാ മാ സുസ്സിംസു, പുപ്ഫാനി മാ മിലായിംസു, ദീപാ മാ നിബ്ബായിംസൂ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪) അധിട്ഠഹി. സബ്ബം തഥേവ അഹോസി. അസ്സഗുത്തത്ഥേരോ വത്തനിയസേനാസനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സുക്ഖഭത്തം ഭുഞ്ജമാനം ദിസ്വാ ഉദകസോണ്ഡിം ദിവസേ ദിവസേ പുരേഭത്തേ ദധിരസം ഹോതൂതി അധിട്ഠാസി. പുരേഭത്തേ ഗഹിതം ദധിരസം ഹോതി. പച്ഛാഭത്തേ പാകതികഉദകമേവ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪). കായം പന ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനകാലേ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി.

കായവസേന ചിത്തം, ചിത്തവസേന വാ കായം പരിണാമനകാലേ അത്തനോ കുമാരകവണ്ണാദിനിമ്മാനകാലേ ച സകായചിത്താനം ആരമ്മണകരണതോ അജ്ഝത്താരമ്മണം ഹോതി. ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിഅസ്സാദിദസ്സനകാലേ പന ബഹിദ്ധാരമ്മണന്തി ഏവം താവ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ സത്തസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൫. ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം പരിത്തപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി യസ്മാ സദ്ദം ആരമ്മണം കരോതി, സദ്ദോ ച പരിത്തോ, തസ്മാ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. വിജ്ജമാനംയേവ പന സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തനതോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി. തം അത്തനോ കുച്ഛിസദ്ദസവനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം. പരേസം സദ്ദസവനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണന്തി ഏവം ദിബ്ബസോതധാതുഞാണസ്സ ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൬. ചേതോപരിയഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണമഗ്ഗഅതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി പരേസം കാമാവചരചിത്തജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. രൂപാവചരഅരൂപാവചരചിത്തജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം ഹോതി. മഗ്ഗഫലജാനനകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച പുഥുജ്ജനോ സോതാപന്നസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി. സോതാപന്നോ വാ സകദാഗാമിസ്സാതി ഏവം യാവ അരഹതോ നേതബ്ബം. അരഹാ പന സബ്ബേസം ചിത്തം ജാനാതി. അഞ്ഞോപി ച ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമസ്സാതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. മഗ്ഗചിത്താരമ്മണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണം ഹോതി. യദാ പന അതീതേ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ ച അനാഗതേ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ ച പരേസം ചിത്തം ജാനാതി, തദാ അതീതാരമ്മണം അനാഗതാരമ്മണഞ്ച ഹോതി.

കഥം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നം നാമ തിവിധം – ഖണപച്ചുപ്പന്നം, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഞ്ച. തത്ഥ ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗപ്പത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നം. ഏകദ്വേസന്തതിവാരപരിയാപന്നം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം. തത്ഥ അന്ധകാരേ നിസീദിത്വാ ആലോകട്ഠാനം ഗതസ്സ ന താവ ആരമ്മണം പാകടം ഹോതി, യാവ പന തം പാകടം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ആലോകട്ഠാനേ വിചരിത്വാ ഓവരകം പവിട്ഠസ്സാപി ന താവ സഹസാ രൂപം പാകടം ഹോതി, യാവ പന തം പാകടം ഹോതി, ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ദൂരേ ഠത്വാ പന രജകാനം ഹത്ഥവികാരം, ഘണ്ഡിഭേരീആകോടനവികാരഞ്ച ദിസ്വാപി ന താവ സദ്ദം സുണാതി, യാവ പന തം സുണാതി, ഏതസ്മിമ്പി അന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവ മജ്ഝിമഭാണകാ.

സംയുത്തഭാണകാ പന രൂപസന്തതി അരൂപസന്തതീതി ദ്വേ സന്തതിയോ വത്വാ ഉദകം അക്കമിത്വാ ഗതസ്സ യാവ തീരേ അക്കന്തഉദകലേഖാ ന വിപ്പസീദതി, അദ്ധാനതോ ആഗതസ്സ യാവ കായേ ഉസുമഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, ആതപാ ആഗന്ത്വാ ഗബ്ഭം പവിട്ഠസ്സ യാവ അന്ധകാരഭാവോ ന വിഗച്ഛതി, അന്തോഗബ്ഭേ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരിത്വാ ദിവാ വാതപാനം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ യാവ അക്ഖീനം ഫന്ദനഭാവോ ന വൂപസമ്മതി, അയം രൂപസന്തതി നാമ. ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ അരൂപസന്തതി നാമാതി വത്വാ തദുഭയമ്പി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമാതി വദന്തി.

ഏകഭവപരിച്ഛിന്നം പന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം നാമ. യം സന്ധായ ഭദ്ദേകരത്തസുത്തേ ‘‘യോ ചാവുസോ, മനോ യേ ച ധമ്മാ ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നം, തസ്മിം ചേ പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധം ഹോതി വിഞ്ഞാണം, ഛന്ദരാഗപ്പടിബദ്ധത്താ വിഞ്ഞാണസ്സ തദഭിനന്ദതി, തദഭിനന്ദന്തോ പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൪) വുത്തം. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നഞ്ചേത്ഥ അട്ഠകഥാസു ആഗതം. അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം സുത്തേ.

തത്ഥ കേചി ഖണപച്ചുപ്പന്നം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീതി വദന്തി. കിം കാരണാ? യസ്മാ ഇദ്ധിമതോ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി. ഇദഞ്ച നേസം ഓപമ്മം, യഥാ ആകാസേ ഖിത്തേ പുപ്ഫമുട്ഠിമ്ഹി അവസ്സം ഏകം പുപ്ഫം ഏകസ്സ വണ്ടേന വണ്ടം പടിവിജ്ഝതി, ഏവം പരസ്സ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീതി രാസിവസേന മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ അവസ്സം ഏകസ്സ ചിത്തം ഏകേന ചിത്തേന ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീതി. തം പന വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി ആവജ്ജന്തോ യേന ച ചിത്തേന ആവജ്ജതി, യേന ച ജാനാതി. തേസം ദ്വിന്നം സഹഠാനാഭാവതോ ആവജ്ജനജവനാനഞ്ച അനിട്ഠട്ഠാനേ നാനാരമ്മണഭാവപ്പത്തിദോസതോ അയുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തം.

സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം പന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യം വത്തമാനജവനവീഥിതോ അതീതാനാഗതവസേന ദ്വിത്തിജവനവീഥിപരിമാണേ കാലേ പരസ്സ ചിത്തം, തം സബ്ബമ്പി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം നാമ. ‘‘അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം പന ജവനവാരേന ദീപേതബ്ബ’’ന്തി സംയുത്തട്ഠകഥായം വുത്തം. തം സുട്ഠു വുത്തം.

തത്രായം ദീപനാ, ഇദ്ധിമാ പരസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ ആവജ്ജതി, ആവജ്ജനം ഖണപച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം കത്വാ തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി. യേസം പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം, സേസാനി കാമാവചരാനി, തേസം സബ്ബേസമ്പി തദേവ നിരുദ്ധം ചിത്തമാരമ്മണം ഹോതി, ന ച താനി നാനാരമ്മണാനി ഹോന്തി, അദ്ധാവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ. ഏകാരമ്മണത്തേപി ച ഇദ്ധിചിത്തമേവ പരസ്സ ചിത്തം ജാനാതി, ന ഇതരാനി. യഥാ ചക്ഖുദ്വാരേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമേവ രൂപം പസ്സതി, ന ഇതരാനീതി. ഇതി ഇദം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നസ്സ ചേവ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നസ്സ ച വസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി. യസ്മാ വാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നമ്പി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേയേവ പതതി, തസ്മാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേനേവേതം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണന്തി വേദിതബ്ബം. പരസ്സ ചിത്താരമ്മണത്തായേവ പന ബഹിദ്ധാരമ്മണം ഹോതീതി ഏവം ചേതോപരിയഞാണസ്സ അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൭. പുബ്ബേനിവാസഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണമഗ്ഗഅതീതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനവത്തബ്ബാരമ്മണവസേന അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി കാമാവചരക്ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. രൂപാവചരാരൂപാവചരക്ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. അതീതേ അത്തനാ പരേഹി വാ ഭാവിതമഗ്ഗം സച്ഛികതഫലഞ്ച അനുസ്സരണകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം. ഭാവിതമഗ്ഗമേവ അനുസ്സരണകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണം. നിയമതോ പനേതം അതീതാരമ്മണമേവ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചേതോപരിയഞാണയഥാകമ്മുപഗഞാണാനിപി അതീതാരമ്മണാനി ഹോന്തി, അഥ ഖോ തേസം ചേതോപരിയഞാണസ്സ സത്തദിവസബ്ഭന്തരാതീതം ചിത്തമേവ ആരമ്മണം. തഞ്ഹി അഞ്ഞം ഖന്ധം വാ ഖന്ധപടിബദ്ധം വാ ന ജാനാതി. മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്താരമ്മണത്താ പന പരിയായതോ മഗ്ഗാരമ്മണന്തി വുത്തം. യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ ച അതീതം ചേതനാമത്തമേവ ആരമ്മണം. പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ പന അതീതാ ഖന്ധാ ഖന്ധപടിബദ്ധഞ്ച കിഞ്ചി അനാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. തഞ്ഹി അതീതക്ഖന്ധഖന്ധപടിബദ്ധേസു ധമ്മേസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികം ഹോതീതി അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ. യസ്മാ പന ‘‘കുസലാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൪) പട്ഠാനേ വുത്തം. തസ്മാ ചത്താരോപി ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണയഥാകമ്മുപഗഞാണാനം ആരമ്മണാ ഹോന്തി. തത്രാപി യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ കുസലാകുസലാ ഏവാതി.

അത്തനോ ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ പനേതം അജ്ഝത്താരമ്മണം. പരസ്സ ഖന്ധാനുസ്സരണകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം. ‘‘അതീതേ വിപസ്സീ ഭഗവാ അഹോസി. തസ്സ മാതാ ബന്ധുമതീ, പിതാ ബന്ധുമാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൧൨) നയേന നാമഗോത്തപഥവീനിമിത്താദിഅനുസ്സരണകാലേ നവത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതി. നാമഗോത്തന്തി ചേത്ഥ ഖന്ധൂപനിബന്ധോ സമ്മുതിസിദ്ധോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ന ബ്യഞ്ജനം. ബ്യഞ്ജനഞ്ഹി സദ്ദായതനസങ്ഗഹിതത്താ പരിത്തം ഹോതി. യഥാഹ ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പരിത്താരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൪൯). അയമേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഏവം പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൮. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം പരിത്തപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി യസ്മാ രൂപം ആരമ്മണം കരോതി, രൂപഞ്ച പരിത്തം, തസ്മാ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. വിജ്ജമാനേയേവ ച രൂപേ പവത്തത്താ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം. അത്തനോ കുച്ഛിഗതാദിരൂപദസ്സനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം. പരസ്സ രൂപദസ്സനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണന്തി ഏവം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൯. അനാഗതംസഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅപ്പമാണമഗ്ഗഅനാഗതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനവത്തബ്ബാരമ്മണവസേന അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി ‘‘അയം അനാഗതേ കാമാവചരേ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. ‘‘രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ വാ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. ‘‘മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി, ഫലം സച്ഛികരിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ അപ്പമാണാരമ്മണം. ‘‘മഗ്ഗം ഭാവേസ്സതി’’ച്ചേവ ജാനനകാലേ മഗ്ഗാരമ്മണം. നിയമതോ പന തം അനാഗതാരമ്മണമേവ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ചേതോപരിയഞാണമ്പി അനാഗതാരമ്മണം ഹോതി, അഥ ഖോ തസ്സ സത്തദിവസബ്ഭന്തരാനാഗതം ചിത്തമേവ ആരമ്മണം. തഞ്ഹി അഞ്ഞം ഖന്ധം വാ ഖന്ധപടിബദ്ധം വാ ന ജാനാതി. അനാഗതംസഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസഞാണേ വുത്തനയേന അനാഗതേ അനാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. ‘‘അഹം അമുത്ര നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’തി ജാനനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം. ‘‘അസുകോ അമുത്ര നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ജാനനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം. ‘‘അനാഗതേ മേത്തേയ്യോ ഭഗവാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി (ദീ. നി. ൩.൧൦൭). സുബ്രഹ്മാ നാമസ്സ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ ഭവിസ്സതി. ബ്രഹ്മവതീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ’’തിആദിനാ പന നയേന നാമഗോത്തജാനനകാലേ പുബ്ബേനിവാസഞാണേ വുത്തനയേനേവ ന വത്തബ്ബാരമ്മണം ഹോതീതി ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സ അട്ഠസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൨൦. യഥാകമ്മുപഗഞാണം പരിത്തമഹഗ്ഗതഅതീതഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണവസേന പഞ്ചസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. കഥം? തഞ്ഹി കാമാവചരകമ്മജാനനകാലേ പരിത്താരമ്മണം ഹോതി. രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മജാനനകാലേ മഹഗ്ഗതാരമ്മണം. അതീതമേവ ജാനാതീതി അതീതാരമ്മണം. അത്തനോ കമ്മം ജാനനകാലേ അജ്ഝത്താരമ്മണം. പരസ്സ കമ്മം ജാനനകാലേ ബഹിദ്ധാരമ്മണം ഹോതി. ഏവം യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ പഞ്ചസു ആരമ്മണേസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യഞ്ചേത്ഥ അജ്ഝത്താരമ്മണഞ്ചേവ ബഹിദ്ധാരമ്മണഞ്ചാതി വുത്തം, തം കാലേന അജ്ഝത്തം കാലേന ബഹിദ്ധാ ജാനനകാലേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണമ്പി ഹോതിയേവാതി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസോ നാമ

തേരസമോ പരിച്ഛേദോ.