൧൨. ഇദ്ധിവിധനിദ്ദേസോ

അഭിഞ്ഞാകഥാ

൩൬൫. ഇദാനി യാസം ലോകികാഭിഞ്ഞാനം വസേന അയം സമാധിഭാവനാ അഭിഞ്ഞാനിസംസാതി വുത്താ, താ അഭിഞ്ഞാ സമ്പാദേതും യസ്മാ പഥവീകസിണാദീസു അധിഗതചതുത്ഥജ്ഝാനേന യോഗിനാ യോഗോ കാതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹിസ്സ സാ സമാധിഭാവനാ അധിഗതാനിസംസാ ചേവ ഭവിസ്സതി ഥിരതരാ ച, സോ അധിഗതാനിസംസായ ഥിരതരായ സമാധിഭാവനായ സമന്നാഗതോ സുഖേനേവ പഞ്ഞാഭാവനം സമ്പാദേസ്സതി. തസ്മാ അഭിഞ്ഞാകഥം താവ ആരഭിസ്സാമ.

ഭഗവതാ ഹി അധിഗതചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധീനം കുലപുത്താനം സമാധിഭാവനാനിസംസദസ്സനത്ഥഞ്ചേവ ഉത്തരുത്തരി പണീതപണീതധമ്മദേസനത്ഥഞ്ച ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഇദ്ധിവിധായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൩൮) നയേന ഇദ്ധിവിധം, ദിബ്ബസോതധാതുഞാണം, ചേതോപരിയഞാണം, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, സത്താനം ചുതൂപപാതേ ഞാണന്തി പഞ്ച ലോകികാഭിഞ്ഞാ വുത്താ.

തത്ഥ ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീതിആദികം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കാതുകാമേന ആദികമ്മികേന യോഗിനാ ഓദാതകസിണപരിയന്തേസു അട്ഠസു കസിണേസു അട്ഠ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ –

കസിണാനുലോമതോ, കസിണപടിലോമതോ, കസിണാനുലോമപടിലോമതോ, ഝാനാനുലോമതോ, ഝാനപടിലോമതോ, ഝാനാനുലോമപടിലോമതോ, ഝാനുക്കന്തികതോ, കസിണുക്കന്തികതോ, ഝാനകസിണുക്കന്തികതോ, അങ്ഗസങ്കന്തിതോ, ആരമ്മണസങ്കന്തിതോ, അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തിതോ, അങ്ഗവവത്ഥാപനതോ, ആരമ്മണവവത്ഥാപനതോതി.

ഇമേഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം പരിദമേതബ്ബം.

൩൬൬. കതമം പനേത്ഥ കസിണാനുലോമം…പേ… കതമം ആരമ്മണവവത്ഥാപനന്തി. ഇധ ഭിക്ഖു പഥവീകസിണേ ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ ആപോകസിണേതി ഏവം പടിപാടിയാ അട്ഠസു കസിണേസു സതക്ഖത്തുമ്പി സഹസ്സക്ഖത്തുമ്പി സമാപജ്ജതി, ഇദം കസിണാനുലോമം നാമ.

ഓദാതകസിണതോ പന പട്ഠായ തഥേവ പടിലോമക്കമേന സമാപജ്ജനം കസിണപടിലോമം നാമ.

പഥവീകസിണതോ പട്ഠായ യാവ ഓദാതകസിണം, ഓദാതകസിണതോപി പട്ഠായ യാവ പഥവീകസിണന്തി ഏവം അനുലോമപടിലോമവസേന പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനം കസിണാനുലോമപടിലോമം നാമ.

പഠമജ്ഝാനതോ പന പട്ഠായ പടിപാടിയാ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, താവ പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനം ഝാനാനുലോമം നാമ.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനം, താവ പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനം ഝാനപടിലോമം നാമ.

പഠമജ്ഝാനതോ പട്ഠായ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനതോ പട്ഠായ യാവ പഠമജ്ഝാനന്തി ഏവം അനുലോമപടിലോമവസേന പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനം ഝാനാനുലോമപടിലോമം നാമ.

പഥവീകസിണേ പന പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ തതിയം സമാപജ്ജതി, തതോ തദേവ ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, തതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഏവം കസിണം അനുക്കമിത്വാ ഝാനസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം ഝാനുക്കന്തികം നാമ. ഏവം ആപോകസിണാദിമൂലികാപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പുന തദേവ തേജോകസിണേ, തതോ നീലകസിണേ, തതോ ലോഹിതകസിണേതി ഇമിനാ നയേന ഝാനം അനുക്കമിത്വാ കസിണസ്സേവ ഏകന്തരികഭാവേന ഉക്കമനം കസിണുക്കന്തികം നാമ.

പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ തേജോകസിണേ തതിയം, നീലകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, ലോഹിതകസിണതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഇമിനാ നയേന ഝാനസ്സ ചേവ കസിണസ്സ ച ഉക്കമനം ഝാനകസിണുക്കന്തികം നാമ.

പഥവീകസിണേ പന പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഇതരേസമ്പി സമാപജ്ജനം അങ്ഗസങ്കന്തികം നാമ.

പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തദേവ ആപോകസിണേ…പേ… തദേവ ഓദാതകസിണേതി ഏവം സബ്ബകസിണേസു ഏകസ്സേവ ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനം ആരമ്മണസങ്കന്തികം നാമ.

പഥവീകസിണേ പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ആപോകസിണേ ദുതിയം, തേജോകസിണേ തതിയം, വായോകസിണേ ചതുത്ഥം, നീലകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനം, പീതകസിണതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ലോഹിതകസിണതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ഓദാതകസിണതോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏവം ഏകന്തരികവസേന അങ്ഗാനഞ്ച ആരമ്മണാനഞ്ച സങ്കമനം അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തികം നാമ.

പഠമം ഝാനം പന പഞ്ചങ്ഗികന്തി വവത്ഥപേത്വാ ദുതിയം തിവങ്ഗികം, തതിയം ദുവങ്ഗികം, തഥാ ചതുത്ഥം ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഏവം ഝാനങ്ഗമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം അങ്ഗവവത്ഥാപനം നാമ.

തഥാ ഇദം പഥവീകസിണന്തി വവത്ഥപേത്വാ ഇദം ആപോകസിണം…പേ… ഇദം ഓദാതകസിണന്തി ഏവം ആരമ്മണമത്തസ്സേവ വവത്ഥാപനം ആരമ്മണവവത്ഥാപനം നാമ. അങ്ഗാരമ്മണവവത്ഥാപനമ്പി ഏകേ ഇച്ഛന്തി. അട്ഠകഥാസു പന അനാഗതത്താ അദ്ധാ തം ഭാവനാമുഖം ന ഹോതി.

൩൬൭. ഇമേഹി പന ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം അപരിദമേത്വാ പുബ്ബേ അഭാവിതഭാവനോ ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ ഇദ്ധിവികുബ്ബനം സമ്പാദേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ആദികമ്മികസ്സ ഹി കസിണപരികമ്മമ്പി ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. കതകസിണപരികമ്മസ്സ നിമിത്തുപ്പാദനം ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. ഉപ്പന്നേ നിമിത്തേ തം വഡ്ഢേത്വാ അപ്പനാധിഗമോ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. അധിഗതപ്പനസ്സ ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിത്തപരിദമനം ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. ചുദ്ദസഹാകാരേഹി പരിദമിതചിത്തസ്സാപി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം നാമ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ സക്കോതി. വികുബ്ബനപ്പത്തസ്സാപി ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ നാമ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ ഖിപ്പനിസന്തീ ഹോതി. ഥേരമ്ബത്ഥലേ മഹാരോഹണഗുത്തത്ഥേരസ്സ ഗിലാനുപട്ഠാനം ആഗതേസു തിംസമത്തേസു ഇദ്ധിമന്തസഹസ്സേസു ഉപസമ്പദായ അട്ഠവസ്സികോ രക്ഖിതത്ഥേരോ വിയ. തസ്സാനുഭാവോ പഥവീകസിണനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൭൮ ആദയോ) വുത്തോയേവ. തം പനസ്സാനുഭാവം ദിസ്വാ ഥേരോ ആഹ ‘‘ആവുസോ, സചേ രക്ഖിതോ നാഭവിസ്സ സബ്ബേ ഗരഹപ്പത്താ അസ്സാമ ‘നാഗരാജാനം രക്ഖിതും നാസക്ഖിംസൂ’തി. തസ്മാ അത്തനാ ഗഹേത്വാ വിചരിതബ്ബം ആവുധം നാമ മലം സോധേത്വാവ ഗഹേത്വാ വിചരിതും വട്ടതീ’’തി. തേ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ തിംസസഹസ്സാപി ഭിക്ഖൂ ഖിപ്പനിസന്തിനോ അഹേസും.

ഖിപ്പനിസന്തിയാപി ച സതി പരസ്സ പതിട്ഠാഭാവോ ഭാരോ, സതേസു സഹസ്സേസു വാ ഏകോവ ഹോതി, ഗിരിഭണ്ഡവാഹനപൂജായ മാരേന അങ്ഗാരവസ്സേ പവത്തിതേ ആകാസേ പഥവിം മാപേത്വാ അങ്ഗാരവസ്സപരിത്താരകോ ഥേരോ വിയ.

ബലവപുബ്ബയോഗാനം പന ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅഗ്ഗസാവകാദീനം വിനാപി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന ഭാവനാനുക്കമേന അരഹത്തപടിലാഭേനേവ ഇദഞ്ച ഇദ്ധിവികുബ്ബനം അഞ്ഞേ ച പടിസമ്ഭിദാദിഭേദാ ഗുണാ ഇജ്ഝന്തി. തസ്മാ യഥാ പിളന്ധനവികതിം കത്തുകാമോ സുവണ്ണകാരോ അഗ്ഗിധമനാദീഹി സുവണ്ണം മുദും കമ്മഞ്ഞം കത്വാവ കരോതി, യഥാ ച ഭാജനവികതിം കത്തുകാമോ കുമ്ഭകാരോ മത്തികം സുപരിമദ്ദിതം മുദും കത്വാ കരോതി, ഏവമേവ ആദികമ്മികേന ഇമേഹി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിത്തം പരിദമേത്വാ ഛന്ദസീസചിത്തസീസവീരിയസീസവീമംസാസീസസമാപജ്ജനവസേന ചേവ ആവജ്ജനാദിവസീഭാവവസേന ച മുദും കമ്മഞ്ഞം കത്വാ ഇദ്ധിവിധായ യോഗോ കരണീയോ. പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നേന പന കസിണേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമത്തേ ചിണ്ണവസിനാപി കാതും വട്ടതി. യഥാ പനേത്ഥ യോഗോ കാതബ്ബോ, തം വിധിം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദിമാഹ.

൩൬൮. തത്രായം പാളിനയാനുസാരേനേവ വിനിച്ഛയകഥാ. തത്ഥ സോതി സോ അധിഗതചതുത്ഥജ്ഝാനോ യോഗീ. ഏവന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനക്കമനിദസ്സനമേതം. ഇമിനാ പഠമജ്ഝാനാധിഗമാദിനാ കമേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം പടിലഭിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സമാഹിതേതി ഇമിനാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ. ചിത്തേതി രൂപാവചരചിത്തേ. പരിസുദ്ധേതിആദീസു പന ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേന പരിസുദ്ധേ. പരിസുദ്ധത്തായേവ പരിയോദാതേ, പഭസ്സരേതി വുത്തം ഹോതി. സുഖാദീനം പച്ചയാനം ഘാതേന വിഹതരാഗാദിഅങ്ഗണത്താ അനങ്ഗണേ. അനങ്ഗണത്തായേവ വിഗതൂപക്കിലേസേ. അങ്ഗണേന ഹി തം ചിത്തം ഉപക്കിലിസ്സതി. സുഭാവിതത്താ മുദുഭൂതേ, വസീഭാവപ്പത്തേതി വുത്തം ഹോതി. വസേ വത്തമാനം ഹി ചിത്തം മുദുന്തി വുച്ചതി. മുദുത്തായേവ ച കമ്മനിയേ, കമ്മക്ഖമേ കമ്മയോഗ്ഗേതി വുത്തം ഹോതി. മുദും ഹി ചിത്തം കമ്മനിയം ഹോതി സുദന്തമിവ സുവണ്ണം, തഞ്ച ഉഭയമ്പി സുഭാവിതത്തായേവാതി. യഥാഹ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ഭാവിതം ബഹുലീകതം മുദുഞ്ച ഹോതി കമ്മനിയഞ്ച, യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൨൨).

ഏതേസു പരിസുദ്ധഭാവാദീസു ഠിതത്താ ഠിതേ. ഠിതത്തായേവ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ, അചലേ നിരിഞ്ജനേതി വുത്തം ഹോതി. മുദുകമ്മഞ്ഞഭാവേന വാ അത്തനോ വസേ ഠിതത്താ ഠിതേ. സദ്ധാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ. സദ്ധാപരിഗ്ഗഹിതം ഹി ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേന ന ഇഞ്ജതി. വീരിയപരിഗ്ഗഹിതം കോസജ്ജേന ന ഇഞ്ജതി. സതിപരിഗ്ഗഹിതം പമാദേന ന ഇഞ്ജതി. സമാധിപരിഗ്ഗഹിതം ഉദ്ധച്ചേന ന ഇഞ്ജതി. പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതി. ഓഭാസഗതം കിലേസന്ധകാരേന ന ഇഞ്ജതി. ഇമേഹി ഛഹി ധമ്മേഹി പരിഗ്ഗഹിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം ഹോതി. ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ചിത്തം അഭിനീഹാരക്ഖമം ഹോതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയാനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ.

അപരോ നയോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ. നീവരണദൂരഭാവേന പരിസുദ്ധേ. വിതക്കാദിസമതിക്കമേന പരിയോദാതേ. ഝാനപടിലാഭപച്ചയാനം ഇച്ഛാവചരാനം അഭാവേന അനങ്ഗണേ. അഭിജ്ഝാദീനം ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാനം വിഗമേന വിഗതൂപക്കിലേസേ. ഉഭയമ്പി ചേതം അനങ്ഗണസുത്തവത്ഥസുത്താനുസാരേന (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) വേദിതബ്ബം. വസിപ്പത്തിയാ മുദുഭൂതേ. ഇദ്ധിപാദഭാവൂപഗമേന കമ്മനിയേ. ഭാവനാപാരിപൂരിയാ പണീതഭാവൂപഗമേന ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ. യഥാ ആനേഞ്ജപ്പത്തം ഹോതി, ഏവം ഠിതേതി അത്ഥോ. ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ചിത്തം അഭിനീഹാരക്ഖമം ഹോതി അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയാനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ പാദകം പദട്ഠാനഭൂതന്തി.

ദസഇദ്ധികഥാ

൩൬൯. ഇദ്ധിവിധായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീതി ഏത്ഥ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി, നിപ്ഫത്തിഅത്ഥേന പടിലാഭട്ഠേന ചാതി വുത്തം ഹോതി. യഞ്ഹി നിപ്ഫജ്ജതി പടിലബ്ഭതി ച, തം ഇജ്ഝതീതി വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതീ’’തി (സു. നി. ൭൭൨). തഥാ ‘‘നേക്ഖമ്മം ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, പടിഹരതീതി പാടിഹാരിയം. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, പടിഹരതീതി പാടിഹാരിയ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൩൨).

അപരോ നയോ, ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. ഉപായസമ്പദായേതമധിവചനം. ഉപായസമ്പദാ ഹി ഇജ്ഝതി അധിപ്പേതഫലപ്പസവനതോ. യഥാഹ – ‘‘അയം ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, സചേ പണിദഹിസ്സതി ‘അനാഗതമദ്ധാനം രാജാ അസ്സം ചക്കവത്തീ’തി, തസ്സ ഖോ അയം ഇജ്ഝിസ്സതി സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി (സം. നി. ൪.൩൫൨).

അപരോ നയോ, ഏതായ സത്താ ഇജ്ഝന്തീതി ഇദ്ധി. ഇജ്ഝന്തീതി ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സാ ദസവിധാ. യഥാഹ ‘‘കതി ഇദ്ധിയോതി ദസ ഇദ്ധിയോ’’. പുന ചപരം ആഹ ‘‘കതമാ ദസ ഇദ്ധിയോ? അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി, വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി, മനോമയാ ഇദ്ധി, ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, അരിയാ ഇദ്ധി, കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി, പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൯).

൩൭൦. തത്ഥ ‘‘പകതിയാ ഏകോ ബഹുകം ആവജ്ജതി. സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി ‘ബഹുകോ ഹോമീ’’’തി (പടി. മ. ൩.൧൦) ഏവം വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാ ഇദ്ധി അധിട്ഠാനവസേന നിപ്ഫന്നത്താ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി നാമ.

൩൭൧. ‘‘സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി നാഗവണ്ണം വാ…പേ… വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൩) ഏവം ആഗതാ ഇദ്ധി പകതിവണ്ണവിജഹനവികാരവസേന പവത്തത്താ വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി നാമ.

൩൭൨. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൧൪) ഇമിനാ നയേന ആഗതാ ഇദ്ധി സരീരബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞസ്സേവ മനോമയസ്സ സരീരസ്സ നിപ്ഫത്തിവസേന പവത്തത്താ മനോമയാ ഇദ്ധി നാമ.

൩൭൩. ഞാണുപ്പത്തിതോ പന പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ തംഖണേ വാ ഞാണാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ ബാക്കുലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ സംകിച്ചസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ ഭൂതപാലസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൫).

തത്ഥ ആയസ്മാ ബാക്കുലോ ദഹരോവ മങ്ഗലദിവസേ നദിയാ ന്ഹാപിയമാനോ ധാതിയാ പമാദേന സോതേ പതിതോ. തമേനം മച്ഛോ ഗിലിത്വാ ബാരാണസീതിത്ഥം അഗമാസി. തത്ര തം മച്ഛബന്ധോ ഗഹേത്വാ സേട്ഠിഭരിയായ വിക്കിണി. സാ മച്ഛേ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ അഹമേവ നം പചിസ്സാമീതി ഫാലേന്തീ മച്ഛകുച്ഛിയം സുവണ്ണബിമ്ബം വിയ ദാരകം ദിസ്വാ പുത്തോ മേ ലദ്ധോതി സോമനസ്സജാതാ അഹോസി. ഇതി മച്ഛകുച്ഛിയം അരോഗഭാവോ ആയസ്മതോ ബാക്കുലസ്സ പച്ഛിമഭവികസ്സ തേന അത്തഭാവേന പടിലഭിതബ്ബഅരഹത്തമഗ്ഗഞാണാനുഭാവേന നിബ്ബത്തത്താ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ. വത്ഥു പന വിത്ഥാരേന കഥേതബ്ബം.

സംകിച്ചത്ഥേരസ്സ പന ഗബ്ഭഗതസ്സേവ മാതാ കാലമകാസി. തസ്സാ ചിതകം ആരോപേത്വാ സൂലേഹി വിജ്ഝിത്വാ ഝാപിയമാനായ ദാരകോ സൂലകോടിയാ അക്ഖികൂടേ പഹാരം ലഭിത്വാ സദ്ദം അകാസി. തതോ ദാരകോ ജീവതീതി ഓതാരേത്വാ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ ദാരകം അയ്യികായ അദംസു. സോ തായ പടിജഗ്ഗിതോ വുദ്ധിമന്വായ പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. ഇതി വുത്തനയേനേവ ദാരുചിതകായ അരോഗഭാവോ ആയസ്മതോ സംകിച്ചസ്സ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ.

ഭൂതപാലദാരകസ്സ പന പിതാ രാജഗഹേ ദലിദ്ദമനുസ്സോ. സോ ദാരൂനം അത്ഥായ സകടേന അടവിം ഗന്ത്വാ ദാരുഭാരം കത്വാ സായം നഗരദ്വാരസമീപം പത്തോ. അഥസ്സ ഗോണാ യുഗം ഓസ്സജ്ജിത്വാ നഗരം പവിസിംസു. സോ സകടമൂലേ പുത്തകം നിസീദാപേത്വാ ഗോണാനം അനുപദം ഗച്ഛന്തോ നഗരമേവ പാവിസി. തസ്സ അനിക്ഖന്തസ്സേവ ദ്വാരം പിഹിതം. ദാരകസ്സ വാളയക്ഖാനുചരിതേപി ബഹിനഗരേ തിയാമരത്തിം അരോഗഭാവോ വുത്തനയേനേവ ഞാണവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി നാമ. വത്ഥു പന വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൩൭൪. സമാധിതോ പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ തംഖണേ വാ സമഥാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പഠമജ്ഝാനേന നീവരണാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി, ആയസ്മതോ സഞ്ജീവസ്സ, ആയസ്മതോ ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞസ്സ, ഉത്തരായ ഉപാസികായ, സാമാവതിയാ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൬).

തത്ഥ യദാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന സദ്ധിം കപോതകന്ദരായം വിഹരതോ ജുണ്ഹായ രത്തിയാ നവോരോപിതേഹി കേസേഹി അജ്ഝോകാസേ നിസിന്നസ്സ ഏകോ ദുട്ഠയക്ഖോ സഹായകേന യക്ഖേന വാരിയമാനോപി സീസേ പഹാരമദാസി. യസ്സ മേഘസ്സ വിയ ഗജ്ജതോ സദ്ദോ അഹോസി. തദാ ഥേരോ തസ്സ പഹരണസമയേ സമാപത്തിം അപ്പേസി. അഥസ്സ തേന പഹാരേന ന കോചി ആബാധോ അഹോസി. അയം തസ്സായസ്മതോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. വത്ഥു പന ഉദാനേ (ഉദാ. ൩൪) ആഗതമേവ.

സഞ്ജീവത്ഥേരം പന നിരോധസമാപന്നം കാലകതോതി സല്ലക്ഖേത്വാ ഗോപാലകാദയോ തിണകട്ഠഗോമയാനി സങ്കഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗിം അദംസു. ഥേരസ്സ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി നജ്ഝായിത്ഥ. അയമസ്സ അനുപുബ്ബസമാപത്തിവസേന പവത്തസമഥാനുഭാവനിബ്ബത്തത്താ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. വത്ഥു പന സുത്തേ (മ. നി. ൧.൫൦൭) ആഗതമേവ.

ഖാണുകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ പന പകതിയാവ സമാപത്തിബഹുലോ. സോ അഞ്ഞതരസ്മിം അരഞ്ഞേ രത്തിം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദി. പഞ്ചസതാ ചോരാ ഭണ്ഡകം ഥേനേത്വാ ഗച്ഛന്താ ‘‘ഇദാനി അമ്ഹാകം അനുപഥം ആഗച്ഛന്താ നത്ഥീ’’തി വിസ്സമിതുകാമാ ഭണ്ഡകം ഓരോപയമാനാ ‘‘ഖാണുകോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ ഥേരസ്സേവ ഉപരി സബ്ബഭണ്ഡകാനി ഠപേസും. തേസം വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്താനം പഠമം ഠപിതഭണ്ഡകസ്സ ഗഹണകാലേ കാലപരിച്ഛേദവസേന ഥേരോ വുട്ഠാസി. തേ ഥേരസ്സ ചലനാകാരം ദിസ്വാ ഭീതാ വിരവിംസു. ഥേരോ ‘‘മാ ഭായിത്ഥ ഉപാസകാ, ഭിക്ഖു അഹ’’ന്തി ആഹ. തേ ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഥേരഗതേന പസാദേന പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസു (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൧). അയമേത്ഥ പഞ്ചഹി ഭണ്ഡകസതേഹി അജ്ഝോത്ഥടസ്സ ഥേരസ്സ ആബാധാഭാവോ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി.

ഉത്തരാ പന ഉപാസികാ പുണ്ണസേട്ഠിസ്സ ധീതാ. തസ്സാ സിരിമാ നാമ ഗണികാ ഇസ്സാപകതാ തത്തതേലകടാഹം സീസേ ആസിഞ്ചി. ഉത്തരാ തംഖണഞ്ഞേവ മേത്തം സമാപജ്ജി. തേലം പോക്ഖരപത്തതോ ഉദകബിന്ദു വിയ വിവട്ടമാനം അഗമാസി. അയമസ്സാ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധി. വത്ഥു പന വിത്ഥാരേതബ്ബം.

സാമാവതീ നാമ ഉദേനസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ. മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ ധീതായ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനം പത്ഥയമാനോ തസ്സാ വീണായ ആസീവിസം പക്ഖിപാപേത്വാ രാജാനം ആഹ ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതീ തം മാരേതുകാമാ വീണായ ആസീവിസം ഗഹേത്വാ പരിഹരതീ’’തി. രാജാ തം ദിസ്വാ കുപിതോ സാമാവതിം വധിസ്സാമീതി ധനും ആരോപേത്വാ വിസപീതം ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹി. സാമാവതീ സപരിവാരാ രാജാനം മേത്തായ ഫരി. രാജാ നേവ സരം ഖിപിതും ന ഓരോപേതും സക്കോന്തോ വേധമാനോ അട്ഠാസി. തതോ നം ദേവീ ആഹ ‘‘കിം, മഹാരാജ, കിലമസീ’’തി? ‘‘ആമ കിലമാമീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ധനും ഓരോപേഹീ’’തി. സരോ രഞ്ഞോ പാദമൂലേയേവ പതി. തതോ നം ദേവീ ‘‘മഹാരാജ, അപ്പദുട്ഠസ്സ നപ്പദുസ്സിതബ്ബ’’ന്തി ഓവദി. ഇതി രഞ്ഞോ സരം മുഞ്ചിതും അവിസഹനഭാവോ സാമാവതിയാ ഉപാസികായ സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീതി.

൩൭൫. പടിക്കൂലാദീസു അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞിവിഹാരാദികാ പന അരിയാ ഇദ്ധി നാമ. യഥാഹ – ‘‘കതമാ അരിയാ ഇദ്ധി? ഇധ – ഭിക്ഖു സചേ ആകങ്ഖതി ‘പടിക്കൂലേ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൭). അയഞ്ഹി ചേതോവസിപ്പത്താനം അരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ അരിയാ ഇദ്ധീതി വുച്ചതി.

ഏതായ ഹി സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പടിക്കൂലേ അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം മേത്താഫരണം വാ ധാതുമനസികാരം വാ കരോന്തോ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അപ്പടിക്കൂലേ ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം അസുഭഫരണം വാ അനിച്ചന്തി മനസികാരം വാ കരോന്തോ പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. തഥാ പടിക്കൂലാപടിക്കൂലേസു തദേവ മേത്താഫരണം വാ ധാതുമനസികാരം വാ കരോന്തോ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അപ്പടിക്കൂലപടിക്കൂലേസു ച തദേവ അസുഭഫരണം വാ അനിച്ചന്തി മനസികാരം വാ കരോന്തോ പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതീതിആദിനാ നയേന വുത്തം പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖം പവത്തയമാനോ പടിക്കൂലേ ച അപ്പടിക്കൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജിത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. പടിസമ്ഭിദായഞ്ഹി ‘‘കഥം പടിക്കൂലേ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി ധാതുസോ വാ ഉപസംഹരതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൭) നയേന അയമേവ അത്ഥോ വിഭത്തോ. അയം ചേതോവസിപ്പത്താനം അരിയാനംയേവ സമ്ഭവതോ അരിയാ ഇദ്ധീതി വുച്ചതി.

൩൭൬. പക്ഖീആദീനം പന വേഹാസഗമനാദികാ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി നാമ. യഥാഹ – ‘‘കതമാ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി? സബ്ബേസം പക്ഖീനം സബ്ബേസം ദേവാനം ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനം ഏകച്ചാനഞ്ച വിനിപാതികാനം അയം കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൮). ഏത്ഥ ഹി സബ്ബേസം പക്ഖീനം ഝാനം വാ വിപസ്സനം വാ വിനായേവ ആകാസേന ഗമനം. തഥാ സബ്ബേസം ദേവാനം പഠമകപ്പികാനഞ്ച ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനം. തഥാ പിയങ്കരമാതാ (സം. നി. ൧.൨൪൦) യക്ഖിനീ ഉത്തരമാതാ ഫുസ്സമിത്താ ധമ്മഗുത്താതി ഏവമാദീനം ഏകച്ചാനം വിനിപാതികാനം ആകാസേന ഗമനം കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധീതി.

൩൭൭. ചക്കവത്തിആദീനം വേഹാസഗമനാദികാ പന പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമാ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി? രാജാ ചക്കവത്തീ വേഹാസം ഗച്ഛതി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ അന്തമസോ അസ്സബന്ധഗോബന്ധപുരിസേ ഉപാദായ. ജോതികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. ജടിലകസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. ഘോസിതസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. മേണ്ഡകസ്സ ഗഹപതിസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധീ’’തി. സങ്ഖേപതോ പന പരിപാകം ഗതേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ ഇജ്ഝനകവിസേസോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

ഏത്ഥ ച ജോതികസ്സ ഗഹപതിസ്സ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ മണിപാസാദോ ഉട്ഠഹി. ചതുസട്ഠി ച കപ്പരുക്ഖാതി അയമസ്സ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. ജടിലകസ്സ അസീതിഹത്ഥോ സുവണ്ണപബ്ബതോ നിബ്ബത്തി. ഘോസിതസ്സ സത്തസു ഠാനേസു മാരണത്ഥായ ഉപക്കമേ കതേപി അരോഗഭാവോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. മേണ്ഡകസ്സ ഏകകരീസമത്തേ പദേസേ സത്തരതനമയാനം മേണ്ഡകാനം പാതുഭാവോ പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മേണ്ഡകസേട്ഠി, തസ്സ ഭരിയാ ചന്ദപദുമസിരീ, പുത്തോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി, സുണിസാ സുമനദേവീ, ദാസോ പുണ്ണോ നാമാതി. തേസു സേട്ഠിസ്സ സീസം ന്ഹാതസ്സ ആകാസം ഉല്ലോകനകാലേ അഡ്ഢതേളസകോട്ഠസഹസ്സാനി ആകാസതോ രത്തസാലീനം പൂരേന്തി. ഭരിയായ നാളികോദനമത്തമ്പി ഗഹേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസികേ പരിവിസമാനായ ഭത്തം ന ഖീയതി. പുത്തസ്സ സഹസ്സത്ഥവികം ഗഹേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസികാനമ്പി ദേന്തസ്സ കഹാപണാ ന ഖീയന്തി. സുണിസായ ഏകം വീഹിതുമ്ബം ഗഹേത്വാ സകലജമ്ബുദീപവാസികാനമ്പി ഭാജയമാനായ ധഞ്ഞം ന ഖീയതി. ദാസസ്സ ഏകേന നങ്ഗലേന കസതോ ഇതോ സത്ത ഇതോ സത്താതി ചുദ്ദസ മഗ്ഗാ ഹോന്തി. അയം നേസം പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി.

൩൭൮. വിജ്ജാധരാദീനം വേഹാസഗമനാദികാ പന വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി. യഥാഹ ‘‘കതമാ വിജ്ജാമയാ ഇദ്ധി? വിജ്ജാധരാ വിജ്ജം പരിജപിത്വാ വേഹാസം ഗച്ഛന്തി. ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേന്തി…പേ… വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൮).

൩൭൯. തേന തേന പന സമ്മാപയോഗേന തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ ഇജ്ഝനം തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി. യഥാഹ – ‘‘നേക്ഖമ്മേന കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതീതി തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൮). ഏത്ഥ ച പടിപത്തിസങ്ഖാതസ്സേവ സമ്മാപയോഗസ്സ ദീപനവസേന പുരിമപാളിസദിസാവ പാളി ആഗതാ. അട്ഠകഥായം പന സകടബ്യൂഹാദികരണവസേന യംകിഞ്ചി സിപ്പകമ്മം യംകിഞ്ചി വേജ്ജകമ്മം തിണ്ണം ബേദാനം ഉഗ്ഗഹണം തിണ്ണം പിടകാനം ഉഗ്ഗഹണം അന്തമസോ കസനവപനാദീനി ഉപാദായ തം തം കമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്തവിസേസോ തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീതി ആഗതാ. (൧൦)

ഇതി ഇമാസു ദസസു ഇദ്ധീസു ഇദ്ധിവിധായാതി ഇമസ്മിം പദേ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധിയേവ ആഗതാ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വികുബ്ബനാമനോമയാഇദ്ധിയോപി ഇച്ഛിതബ്ബാ ഏവ.

൩൮൦. ഇദ്ധിവിധായാതി ഇദ്ധികോട്ഠാസായ, ഇദ്ധിവികപ്പായ വാ. ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതീതി സോ ഭിക്ഖു വുത്തപ്പകാരവസേന തസ്മിം ചിത്തേ അഭിഞ്ഞാപാദകേ ജാതേ ഇദ്ധിവിധാധിഗമത്ഥായ പരികമ്മചിത്തം അഭിനീഹരതി കസിണാരമ്മണതോ അപനേത്വാ ഇദ്ധിവിധാഭിമുഖം പേസേതി. അഭിനിന്നാമേതീതി അധിഗന്തബ്ബഇദ്ധിപോണം ഇദ്ധിപബ്ഭാരം കരോതി. സോതി സോ ഏവം കതചിത്താഭിനീഹാരോ ഭിക്ഖു. അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം. ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസം. പച്ചനുഭോതീതി പച്ചനുഭവതി, ഫുസതി സച്ഛികരോതി പാപുണാതീതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ അനേകവിഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏകോപി ഹുത്വാതി ഇദ്ധികരണതോ പുബ്ബേ പകതിയാ ഏകോപി ഹുത്വാ. ബഹുധാ ഹോതീതി ബഹൂനം സന്തികേ ചങ്കമിതുകാമോ വാ സജ്ഝായം വാ കത്തുകാമോ പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതുകാമോ ഹുത്വാ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഹോതി. കഥം പനായമേവം ഹോതി? ഇദ്ധിയാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ചത്താരോ പാദാ അട്ഠ പദാനി സോളസ ച മൂലാനി സമ്പാദേത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠഹന്തോ.

൩൮൧. തത്ഥ ചതസ്സോ ഭൂമിയോതി ചത്താരി ഝാനാനി വേദിതബ്ബാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ധമ്മസേനാപതിനാ ‘‘ഇദ്ധിയാ കതമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ? വിവേകജഭൂമി പഠമം ഝാനം, പീതിസുഖഭൂമി ദുതിയം ഝാനം, ഉപേക്ഖാസുഖഭൂമി തതിയം ഝാനം, അദുക്ഖമസുഖഭൂമി ചതുത്ഥം ഝാനം. ഇദ്ധിയാ ഇമാ ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഇദ്ധിലാഭായ ഇദ്ധിപടിലാഭായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവസിതായ ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൯). ഏത്ഥ ച പുരിമാനി തീണി ഝാനാനി യസ്മാ പീതിഫരണേന ച സുഖഫരണേന ച സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞകായോ ഇദ്ധിം പാപുണാതി, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന ഇദ്ധിലാഭായ സംവത്തനതോ സമ്ഭാരഭൂമിയോതി വേദിതബ്ബാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനം പന ഇദ്ധിലാഭായ പകതിഭൂമിയേവ.

൩൮൨. ചത്താരോ പാദാതി ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഇദ്ധിയാ കതമേ ചത്താരോ പാദാ? ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീരിയ… ചിത്ത… വീമംസാസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഇദ്ധിയാ ഇമേ ചത്താരോ പാദാ ഇദ്ധിലാഭായ…പേ… ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൯). ഏത്ഥ ച ഛന്ദഹേതുകോ ഛന്ദാധികോ വാ സമാധി ഛന്ദസമാധി. കത്തുകമ്യതാഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ പടിലദ്ധസമാധിസ്സേതം അധിവചനം. പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാ പധാനസങ്ഖാരാ. ചതുകിച്ചസാധകസ്സ സമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സേതം അധിവചനം. സമന്നാഗതന്തി ഛന്ദസമാധിനാ ച പധാനസങ്ഖാരേഹി ച ഉപേതം. ഇദ്ധിപാദന്തി നിപ്ഫത്തിപരിയായേന വാ ഇജ്ഝനട്ഠേന, ഇജ്ഝന്തി ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ വാ പരിയായേന ഇദ്ധീതി സങ്ഖം ഗതാനം അഭിഞ്ഞാചിത്തസമ്പയുത്താനം ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന പാദഭൂതം സേസചിത്തചേതസികരാസിന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഇദ്ധിപാദോതി തഥാഭൂതസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (വിഭ. ൪൩൪).

അഥ വാ പജ്ജതേ അനേനാതി പാദോ. പാപുണീയതീതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ. ഛന്ദാദീനമേതം അധിവചനം. യഥാഹ – ‘‘ഛന്ദഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം, അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധി. സോ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം…പേ… പദഹതി, ഇമേ വുച്ചന്തി പധാനസങ്ഖാരാ. ഇതി അയഞ്ച ഛന്ദോ അയഞ്ച ഛന്ദസമാധി ഇമേ ച പധാനസങ്ഖാരാ, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി (സം. നി. ൫.൮൨൫). ഏവം സേസിദ്ധിപാദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൮൩. അട്ഠ പദാനീതി ഛന്ദാദീനി അട്ഠ വേദിതബ്ബാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഇദ്ധിയാ കതമാനി അട്ഠ പദാനി? ഛന്ദഞ്ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം. ഛന്ദോ ന സമാധി, സമാധി ന ഛന്ദോ. അഞ്ഞോ ഛന്ദോ, അഞ്ഞോ സമാധി. വീരിയഞ്ചേ ഭിക്ഖു… ചിത്തഞ്ചേ ഭിക്ഖു… വീമംസഞ്ചേ ഭിക്ഖു നിസ്സായ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം. വീമംസാ ന സമാധി, സമാധി ന വീമംസാ. അഞ്ഞാ വീമംസാ, അഞ്ഞോ സമാധി. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി അട്ഠ പദാനി ഇദ്ധിലാഭായ…പേ… ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൯). ഏത്ഥ ഹി ഇദ്ധിമുപ്പാദേതുകാമതാഛന്ദോ സമാധിനാ ഏകതോ നിയുത്തോവ ഇദ്ധിലാഭായ സംവത്തതി; തഥാ വീരിയാദയോ. തസ്മാ ഇമാനി അട്ഠ പദാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൩൮൪. സോളസ മൂലാനീതി സോളസഹി ആകാരേഹി ആനേഞ്ജതാ ചിത്തസ്സ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇദ്ധിയാ കതി മൂലാനി? സോളസ മൂലാനി – അനോനതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, അനുന്നതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, അനഭിനതം ചിത്തം രാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, അനപനതം ചിത്തം ബ്യാപാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, അനിസ്സിതം ചിത്തം ദിട്ഠിയാ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, അപ്പടിബദ്ധം ചിത്തം ഛന്ദരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, വിപ്പമുത്തം ചിത്തം കാമരാഗേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, വിസംയുത്തം ചിത്തം കിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, വിമരിയാദികതം ചിത്തം കിലേസമരിയാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, ഏകത്തഗതം ചിത്തം നാനത്തകിലേസേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അസ്സദ്ധിയേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, വീരിയേന പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, സതിയാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം പമാദേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, സമാധിനാ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, പഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹിതം ചിത്തം അവിജ്ജായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം, ഓഭാസഗതം ചിത്തം അവിജ്ജന്ധകാരേ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ഇദ്ധിയാ ഇമാനി സോളസ മൂലാനി ഇദ്ധിലാഭായ…പേ… ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായ സംവത്തന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൯).

കാമഞ്ച ഏസ അത്ഥോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേതിആദിനാപി സിദ്ധോയേവ, പഠമജ്ഝാനാദീനം പന ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദമൂലഭാവദസ്സനത്ഥം പുന വുത്തോ. പുരിമോ ച സുത്തേസു ആഗതനയോ. അയം പടിസമ്ഭിദായം. ഇതി ഉഭയത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥമ്പി പുന വുത്തോ.

൩൮൫. ഞാണേന അധിട്ഠഹന്തോതി സ്വായമേതേ ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദഭൂതേ ധമ്മേ സമ്പാദേത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ സതം ഇച്ഛതി ‘‘സതം ഹോമി സതം ഹോമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതി, അധിട്ഠാനചിത്തേന സഹേവ സതം ഹോതി. സഹസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ ഏവം ന ഇജ്ഝതി പുന പരികമ്മം കത്വാ ദുതിയമ്പി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം. സംയുത്തട്ഠകഥായം ഹി ഏകവാരം ദ്വേവാരം സമാപജ്ജിതും വട്ടതീതി വുത്തം. തത്ഥ പാദകജ്ഝാനചിത്തം നിമിത്താരമ്മണം. പരികമ്മചിത്താനി സതാരമ്മണാനി വാ സഹസ്സാരമ്മണാനി വാ, താനി ച ഖോ വണ്ണവസേന, നോ പണ്ണത്തിവസേന. അധിട്ഠാനചിത്തമ്പി തഥേവ സതാരമ്മണം വാ സഹസ്സാരമ്മണം വാ. തം പുബ്ബേ വുത്തം അപ്പനാചിത്തമിവ ഗോത്രഭുഅനന്തരം ഏകമേവ ഉപ്പജ്ജതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികം.

൩൮൬. യമ്പി പടിസമ്ഭിദായം വുത്തം ‘‘പകതിയാ ഏകോ ബഹുകം ആവജ്ജതി സതം വാ സഹസ്സം വാ സതസഹസ്സം വാ, ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി ‘ബഹുകോ ഹോമീ’തി, ബഹുകോ ഹോതി, യഥാ ആയസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൦). തത്രാപി ആവജ്ജതീതി പരികമ്മവസേനേവ വുത്തം. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതീതി അഭിഞ്ഞാഞാണവസേന വുത്തം. തസ്മാ ബഹുകം ആവജ്ജതി, തതോ തേസമ്പി പരികമ്മചിത്താനം അവസാനേ സമാപജ്ജതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ബഹുകോ ഹോമീതി ആവജ്ജിത്വാ തതോ പരം പവത്താനം തിണ്ണം ചതുന്നം വാ പുബ്ബഭാഗചിത്താനം അനന്തരാ ഉപ്പന്നേന സന്നിട്ഠാപനവസേന അധിട്ഠാനന്തി ലദ്ധനാമേന ഏകേനേവ അഭിഞ്ഞാഞാണേന അധിട്ഠാതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യം പന വുത്തം ‘‘യഥാ ആയസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ’’തി, തം ബഹുധാഭാവസ്സ കായസക്ഖിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തം പന വത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം. തേ കിര ദ്വേഭാതരോ പന്ഥേ ജാതത്താ പന്ഥകാതി നാമം ലഭിംസു. തേസം ജേട്ഠോ മഹാപന്ഥകോ, സോ പബ്ബജിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അരഹാ ഹുത്വാ ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേത്വാ –

പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം, പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം, തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേതി. (അ. നി. ൫.൧൯൫) –

ഇമം ഗാഥം അദാസി. സോ തം ചതൂഹി മാസേഹി പഗുണം കാതും നാസക്ഖി. അഥ നം ഥേരോ അഭബ്ബോ ത്വം സാസനേതി വിഹാരതോ നീഹരി. തസ്മിഞ്ച കാലേ ഥേരോ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. ജീവകോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സദ്ധിം പഞ്ചഭിക്ഖുസതാനി ഗഹേത്വാ അമ്ഹാകം ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോപി ഠപേത്വാ ചൂളപന്ഥകം സേസാനം അധിവാസേമീതി അധിവാസേസി.

ചൂളപന്ഥകോ ദ്വാരകോട്ഠകേ ഠത്വാ രോദതി. ഭഗവാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിസ്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ കസ്മാ രോദസീതി ആഹ. സോ തം പവത്തിമാചിക്ഖി. ഭഗവാ ന സജ്ഝായം കാതും അസക്കോന്തോ മമ സാസനേ അഭബ്ബോ നാമ ഹോതി, മാ സോചി ഭിക്ഖൂതി തം ബാഹായം ഗഹേത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഇദ്ധിയാ പിലോതികഖണ്ഡം അഭിനിമ്മിനിത്വാ അദാസി, ഹന്ദ ഭിക്ഖു ഇമം പരിമജ്ജന്തോ രജോഹരണം രജോഹരണന്തി പുനപ്പുനം സജ്ഝായം കരോഹീതി. തസ്സ തഥാ കരോതോ തം കാളവണ്ണം അഹോസി. സോ പരിസുദ്ധം വത്ഥം, നത്ഥേത്ഥ ദോസോ, അത്തഭാവസ്സ പനായം ദോസോതി സഞ്ഞം പടിലഭിത്വാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അനുലോമതോ ഗോത്രഭുസമീപം പാപേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ ഓഭാസഗാഥാ അഭാസി –

‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി,

രാഗസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വാ പണ്ഡിതാ,

വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ.

‘‘ദോസോ …പേ….

‘‘മോഹോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതി,

മോഹസ്സേതം അധിവചനം രജോതി;

ഏതം രജം വിപ്പജഹിത്വാ പണ്ഡിതാ,

വിഹരന്തി തേ വിഗതരജസ്സ സാസനേ’’തി. (മഹാനി. ൨൦൯);

തസ്സ ഗാഥാപരിയോസാനേ ചതുപടിസമ്ഭിദാഛളഭിഞ്ഞാപരിവാരാ നവ ലോകുത്തരധമ്മാ ഹത്ഥഗതാവ അഹേസും.

സത്ഥാ ദുതിയദിവസേ ജീവകസ്സ ഗേഹം അഗമാസി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ദക്ഖിണോദകാവസാനേ യാഗുയാ ദിയ്യമാനായ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. ജീവകോ കിം ഭന്തേതി പുച്ഛി. വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു അത്ഥീതി. സോ പുരിസം പേസേസി ‘‘ഗച്ഛ, അയ്യം ഗഹേത്വാ സീഘം ഏഹീ’’തി. വിഹാരതോ നിക്ഖന്തേ പന ഭഗവതി,

സഹസ്സക്ഖത്തുമത്താനം, നിമ്മിനിത്വാന പന്ഥകോ;

നിസീദമ്ബവനേ രമ്മേ, യാവ കാലപ്പവേദനാതി. (ഥേരഗാ. ൫൬൩);

അഥ സോ പുരിസോ ഗന്ത്വാ കാസാവേഹി ഏകപജ്ജോതം ആരാമം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂഹി ഭരിതോ ഭന്തേ ആരാമോ, നാഹം ജാനാമി കതമോ സോ അയ്യോതി ആഹ. തതോ നം ഭഗവാ ആഹ ‘‘ഗച്ഛ യം പഠമം പസ്സസി, തം ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘സത്ഥാ തം ആമന്തേതീ’തി വത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ തം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സേവ ചീവരകണ്ണേ അഗ്ഗഹേസി. താവദേവ സബ്ബേപി നിമ്മിതാ അന്തരധായിംസു. ഥേരോ ‘‘ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി തം ഉയ്യോജേത്വാ മുഖധോവനാദിസരീരകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ പഠമതരം ഗന്ത്വാ പത്താസനേ നിസീദി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘യഥാ ആയസ്മാ ചൂളപന്ഥകോ’’തി.

തത്ര യേ തേ ബഹൂ നിമ്മിതാ തേ അനിയമേത്വാ നിമ്മിതത്താ ഇദ്ധിമതാ സദിസാവ ഹോന്തി. ഠാനനിസജ്ജാദീസു വാ ഭാസിതതുണ്ഹീഭാവാദീസു വാ യം യം ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ കരോന്തി. സചേ പന നാനാവണ്ണേ കാതുകാമോ ഹോതി, കേചി പഠമവയേ, കേചി മജ്ഝിമവയേ, കേചി പച്ഛിമവയേ, തഥാ ദീഘകേസേ, ഉപഡ്ഢമുണ്ഡേ, മുണ്ഡേ, മിസ്സകേസേ, ഉപഡ്ഢരത്തചീവരേ, പണ്ഡുകചീവരേ, പദഭാണധമ്മകഥാസരഭഞ്ഞപഞ്ഹപുച്ഛനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനരജനപചനചീവരസിബ്ബനധോവനാദീനി കരോന്തേ അപരേപി വാ നാനപ്പകാരകേ കാതുകാമോ ഹോതി, തേന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഏത്തകാ ഭിക്ഖൂ പഠമവയാ ഹോന്തൂതിആദിനാ നയേന പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിം ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരായേവ ഹോന്തീതി. ഏസ നയോ ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീതിആദീസു.

അയം പന വിസേസോ, ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഏവം ബഹുഭാവം നിമ്മിനിത്വാ പുന ‘‘ഏകോവ ഹുത്വാ ചങ്കമിസ്സാമി, സജ്ഝായം കരിസ്സാമി, പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വാ, ‘‘അയം വിഹാരോ അപ്പഭിക്ഖുകോ, സചേ കേചി ആഗമിസ്സന്തി ‘കുതോ ഇമേ ഏത്തകാ ഏകസദിസാ ഭിക്ഖൂ, അദ്ധാ ഥേരസ്സ ഏസ ആനുഭാവോ’തി മം ജാനിസ്സന്തീ’’തി അപ്പിച്ഛതായ വാ അന്തരാവ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി ഇച്ഛന്തേന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിംയേവ ഏകോ ഹോതി. ഏവം അകരോന്തോ പന യഥാ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന സയമേവ ഏകോ ഹോതി.

൩൮൭. ആവിഭാവം തിരോഭാവന്തി ഏത്ഥ ആവിഭാവം കരോതി തിരോഭാവം കരോതീതി അയമത്ഥോ. ഇദമേവ ഹി സന്ധായ പടിസമ്ഭിദായം വുത്തം ‘‘ആവിഭാവന്തി കേനചി അനാവടം ഹോതി അപ്പടിച്ഛന്നം വിവടം പാകടം. തിരോഭാവന്തി കേനചി ആവടം ഹോതി പടിച്ഛന്നം പിഹിതം പടികുജ്ജിത’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൧൧). തത്രായം ഇദ്ധിമാ ആവിഭാവം കാതുകാമോ അന്ധകാരം വാ ആലോകം കരോതി, പടിച്ഛന്നം വാ വിവടം, അനാപാഥം വാ ആപാഥം കരോതി. കഥം? അയഞ്ഹി യഥാ പടിച്ഛന്നോപി ദൂരേ ഠിതോപി വാ ദിസ്സതി, ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ കാതുകാമോ പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഇദം അന്ധകാരട്ഠാനം ആലോകജാതം ഹോതൂതി വാ, ഇദം പടിച്ഛന്നം വിവടം ഹോതൂതി വാ, ഇദം അനാപാഥം ആപാഥം ഹോതൂതി വാ ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി, സഹ അധിട്ഠാനചിത്തേന യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. പരേ ദൂരേ ഠിതാപി പസ്സന്തി. സയമ്പി പസ്സിതുകാമോ പസ്സതി.

൩൮൮. ഏതം പന പാടിഹാരിയം കേന കതപുബ്ബന്തി? ഭഗവതാ. ഭഗവാ ഹി ചൂളസുഭദ്ദായ നിമന്തിതോ വിസ്സകമ്മുനാ നിമ്മിതേഹി പഞ്ചഹി കൂടാഗാരസതേഹി സാവത്ഥിതോ സത്തയോജനബ്ഭന്തരം സാകേതം ഗച്ഛന്തോ യഥാ സാകേതനഗരവാസിനോ സാവത്ഥിവാസികേ, സാവത്ഥിവാസിനോ ച സാകേതവാസികേ പസ്സന്തി, ഏവം അധിട്ഠാസി. നഗരമജ്ഝേ ച ഓതരിത്വാ പഥവിം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ യാവ അവീചിം ആകാസഞ്ച ദ്വിധാ വിയൂഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകം ദസ്സേസി.

ദേവോരോഹണേനപി ച അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഭഗവാ കിര യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി ബന്ധനാ പമോചേത്വാ അതീതാ ബുദ്ധാ യമകപാടിഹാരിയാവസാനേ കുഹിം ഗതാതി ആവജ്ജിത്വാ താവതിംസഭവനം ഗതാതി അദ്ദസ. അഥേകേന പാദേന പഥവീതലം അക്കമിത്വാ ദുതിയം യുഗന്ധരപബ്ബതേ പതിട്ഠപേത്വാ പുന പുരിമപാദം ഉദ്ധരിത്വാ സിനേരുമത്ഥകം അക്കമിത്വാ തത്ഥ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാതലേ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ സന്നിപതിതാനം ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം ആദിതോ പട്ഠായ അഭിധമ്മകഥം ആരഭി. ഭിക്ഖാചാരവേലായ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസി. സോ ധമ്മം ദേസേതി. ഭഗവാ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ ഉത്തരകുരൂസു പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ അനോതത്തദഹതീരേ പരിഭുഞ്ജതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദതി. ഭഗവാ അജ്ജ ഏത്തകം ധമ്മം ദേസേസിന്തി ഥേരസ്സ നയം ദേതി. ഏവം തയോ മാസേ അബ്ബോച്ഛിന്നം അഭിധമ്മകഥം കഥേസി. തം സുത്വാ അസീതികോടിദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി.

യമകപാടിഹാരിയേ സന്നിപതിതാപി ദ്വാദസയോജനാ പരിസാ ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാവ ഗമിസ്സാമാതി ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ അട്ഠാസി. തം ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിയേവ സബ്ബപച്ചയേഹി ഉപട്ഠാസി. മനുസ്സാ കുഹിം ഭഗവാതി ജാനനത്ഥായ അനുരുദ്ധത്ഥേരം യാചിംസു. ഥേരോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ അദ്ദസ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തത്ഥ വസ്സൂപഗതം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആരോചേസി.

തേ ഭഗവതോ വന്ദനത്ഥായ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം യാചിംസു. ഥേരോ പരിസമജ്ഝേയേവ മഹാപഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ സിനേരുപബ്ബതം നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ തഥാഗതപാദമൂലേ ഭഗവതോ പാദേ വന്ദമാനോവ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘ജമ്ബുദീപവാസിനോ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ പാദേ വന്ദിത്വാ പസ്സിത്വാവ ഗമിസ്സാമാതി വദന്തീ’’തി. ഭഗവാ ആഹ ‘‘കുഹിം പന തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏതരഹി ജേട്ഠഭാതാ ധമ്മസേനാപതീ’’തി? ‘‘സങ്കസ്സനഗരേ ഭന്തേ’’തി. ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, മം ദട്ഠുകാമാ സ്വേ സങ്കസ്സനഗരം ആഗച്ഛന്തു, അഹം സ്വേ മഹാപവാരണപുണ്ണമാസീഉപോസഥദിവസേ സങ്കസ്സനഗരേ ഓതരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ ദസബലം വന്ദിത്വാ ആഗതമഗ്ഗേനേവ ഓരുയ്ഹ മനുസ്സാനം സന്തികം സമ്പാപുണി. ഗമനാഗമനകാലേ ച യഥാ നം മനുസ്സാ പസ്സന്തി, ഏവം അധിട്ഠാസി. ഇദം താവേത്ഥ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ആവിഭാവപാടിഹാരിയം അകാസി.

സോ ഏവം ആഗതോ തം പവത്തിം ആരോചേത്വാ ‘‘ദൂരന്തി സഞ്ഞം അകത്വാ കതപാതരാസാവ നിക്ഖമഥാ’’തി ആഹ. ഭഗവാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ആരോചേസി ‘‘മഹാരാജ, സ്വേ മനുസ്സലോകം ഗച്ഛാമീ’’തി. ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മം ആണാപേസി ‘‘താത, സ്വേ ഭഗവാ മനുസ്സലോകം ഗന്തുകാമോ, തിസ്സോ സോപാനപന്തിയോ മാപേഹി ഏകം കനകമയം, ഏകം രജതമയം, ഏകം മണിമയ’’ന്തി. സോ തഥാ അകാസി. ഭഗവാ ദുതിയദിവസേ സിനേരുമുദ്ധനി ഠത്വാ പുരത്ഥിമലോകധാതും ഓലോകേസി, അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി വിവടാനി ഹുത്വാ ഏകങ്ഗണം വിയ പകാസിംസു. യഥാ ച പുരത്ഥിമേന, ഏവം പച്ഛിമേനപി ഉത്തരേനപി ദക്ഖിണേനപി സബ്ബം വിവടമദ്ദസ. ഹേട്ഠാപി യാവ അവീചി, ഉപരി യാവ അകനിട്ഠഭവനം, താവ അദ്ദസ.

തം ദിവസം കിര ലോകവിവരണം നാമ അഹോസി. മനുസ്സാപി ദേവേ പസ്സന്തി, ദേവാപി മനുസ്സേ. തത്ഥ നേവ മനുസ്സാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തി, ന ദേവാ അധോ ഓലോകേന്തി, സബ്ബേ സമ്മുഖാവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സന്തി. ഭഗവാ മജ്ഝേ മണിമയേന സോപാനേന ഓതരതി, ഛകാമാവചരദേവാ വാമപസ്സേ കനകമയേന, സുദ്ധാവാസാ ച മഹാബ്രഹ്മാ ച ദക്ഖിണപസ്സേ രജതമയേന. ദേവരാജാ പത്തചീവരം അഗ്ഗഹേസി, മഹാബ്രഹ്മാ തിയോജനികം സേതച്ഛത്തം, സുയാമോ വാളബീജനിം, പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബപുത്തോ തിഗാവുതമത്തം ബേളുവപണ്ഡുവീണം ഗഹേത്വാ തഥാഗതസ്സ പൂജം കരോന്തോ ഓതരതി. തംദിവസം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ബുദ്ധഭാവായ പിഹം അനുപ്പാദേത്വാ ഠിതസത്തോ നാമ നത്ഥി. ഇദമേത്ഥ ഭഗവാ ആവിഭാവപാടിഹാരിയം അകാസി.

അപിച തമ്ബപണ്ണിദീപേ തലങ്ഗരവാസീ ധമ്മദിന്നത്ഥേരോപി തിസ്സമഹാവിഹാരേ ചേതിയങ്ഗണസ്മിം നിസീദിത്വാ ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അപണ്ണകപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി അപണ്ണകസുത്തം (അ. നി. ൩.൧൬) കഥേന്തോ ഹേട്ഠാമുഖം ബീജനിം അകാസി, യാവ അവീചിതോ ഏകങ്ഗണം അഹോസി. തതോ ഉപരിമുഖം അകാസി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകങ്ഗണം അഹോസി. ഥേരോ നിരയഭയേന തജ്ജേത്വാ സഗ്ഗസുഖേന ച പലോഭേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. കേചി സോതാപന്നാ അഹേസും, കേചി സകദാഗാമീ അനാഗാമീ അരഹന്തോതി.

൩൮൯. തിരോഭാവം കാതുകാമോ പന ആലോകം വാ അന്ധകാരം കരോതി, അപ്പടിച്ഛന്നം വാ പടിച്ഛന്നം, ആപാഥം വാ അനാപാഥം കരോതി. കഥം? അയഞ്ഹി യഥാ അപ്പടിച്ഛന്നോപി സമീപേ ഠിതോപി വാ ന ദിസ്സതി, ഏവം അത്താനം വാ പരം വാ കാതുകാമോ പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇദം ആലോകട്ഠാനം അന്ധകാരം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം അപ്പടിച്ഛന്നം പടിച്ഛന്നം ഹോതൂ’’തി വാ, ‘‘ഇദം ആപാഥം അനാപാഥം ഹോതൂ’’തി വാ ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി. സഹ അധിട്ഠാനചിത്തേന യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. പരേ സമീപേ ഠിതാപി ന പസ്സന്തി. സയമ്പി അപസ്സിതുകാമോ ന പസ്സതി.

൩൯൦. ഏതം പന പാടിഹാരിയം കേന കതപുബ്ബന്തി? ഭഗവതാ. ഭഗവാ ഹി യസം കുലപുത്തം സമീപേ നിസിന്നംയേവ യഥാ നം പിതാ ന പസ്സതി, ഏവമകാസി. തഥാ വീസയോജനസതം മഹാകപ്പിനസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ തം അനാഗാമിഫലേ, അമച്ചസഹസ്സഞ്ചസ്സ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ, തസ്സ അനുമഗ്ഗം ആഗതാ സഹസ്സിത്ഥിപരിവാരാ അനോജാദേവീ ആഗന്ത്വാ സമീപേ നിസിന്നാപി യഥാ സപരിസം രാജാനം ന പസ്സതി, തഥാ കത്വാ ‘‘അപി, ഭന്തേ, രാജാനം പസ്സഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം പന തേ രാജാനം ഗവേസിതും വരം, ഉദാഹു അത്താന’’ന്തി? ‘‘അത്താനം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ നിസിന്നായ തസ്സാ തഥാ ധമ്മം ദേസേസി, യഥാ സാ സദ്ധിം ഇത്ഥിസഹസ്സേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, അമച്ചാ അനാഗാമിഫലേ, രാജാ അരഹത്തേതി. അപിച തമ്ബപണ്ണിദീപം ആഗതദിവസേ യഥാ അത്തനാ സദ്ധിം ആഗതേ അവസേസേ രാജാ ന പസ്സതി, ഏവം കരോന്തേന മഹിന്ദത്ഥേരേനാപി ഇദം കതമേവ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ).

൩൯൧. അപിച സബ്ബമ്പി പാകടം പാടിഹാരിയം ആവിഭാവം നാമ. അപാകടപാടിഹാരിയം തിരോഭാവം നാമ. തത്ഥ പാകടപാടിഹാരിയേ ഇദ്ധിപി പഞ്ഞായതി ഇദ്ധിമാപി. തം യമകപാടിഹാരിയേന ദീപേതബ്ബം. തത്ര ഹി ‘‘ഇധ തഥാഗതോ യമകപാടിഹാരിയം കരോതി അസാധാരണം സാവകേഹി. ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൧൬) ഏവം ഉഭയം പഞ്ഞായിത്ഥ. അപാകടപാടിഹാരിയേ ഇദ്ധിയേവ പഞ്ഞായതി, ന ഇദ്ധിമാ. തം മഹകസുത്തേന (സം. നി. ൪.൩൪൬) ച ബ്രഹ്മനിമന്തനികസുത്തേന (മ. നി. ൧.൫൦൧ ആദയോ) ച ദീപേതബ്ബം. തത്ര ഹി ആയസ്മതോ ച മഹകസ്സ, ഭഗവതോ ച ഇദ്ധിയേവ പഞ്ഞായിത്ഥ, ന ഇദ്ധിമാ.

യഥാഹ –

‘‘ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മന്തം മഹകം ഏതദവോച ‘സാധു മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹകോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതൂ’തി. തേന ഹി ത്വം ഗഹപതി ആളിന്ദേ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞാപേത്വാ തിണകലാപം ഓകാസേഹീതി. ‘ഏവം, ഭന്തേ’തി ഖോ ചിത്തോ ഗഹപതി ആയസ്മതോ മഹകസ്സ പടിസ്സുത്വാ ആളിന്ദേ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞാപേത്വാ തിണകലാപം ഓകാസേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹകോ വിഹാരം പവിസിത്വാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി, യഥാ താലച്ഛിഗ്ഗളേന ച അഗ്ഗളന്തരികായ ച അച്ചി നിക്ഖമിത്വാ തിണാനി ഝാപേസി, ഉത്തരാസങ്ഗം ന ഝാപേസീ’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൬).

യഥാ ചാഹ –

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസിം ‘ഏത്താവതാ ബ്രഹ്മാ ച ബ്രഹ്മപരിസാ ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ ച സദ്ദഞ്ച മേ സോസ്സന്തി, ന ച മം ദക്ഖിസ്സന്തീ’തി അന്തരഹിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസിം –

‘ഭവേ വാഹം ഭയം ദിസ്വാ, ഭവഞ്ച വിഭവേസിനം;

ഭവം നാഭിവദിം കിഞ്ചി, നന്ദിഞ്ച ന ഉപാദിയി’’’ന്തി. (മ. നി. ൧.൫൦൪);

൩൯൨. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി ആകാസേതി ഏത്ഥ തിരോകുട്ടന്തി പരകുട്ടം, കുട്ടസ്സ പരഭാഗന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ ഇതരേസു. കുട്ടോതി ച ഗേഹഭിത്തിയാ ഏതമധിവചനം. പാകാരോതി ഗേഹവിഹാരഗാമാദീനം പരിക്ഖേപപാകാരോ. പബ്ബതോതി പംസുപബ്ബതോ വാ പാസാണപബ്ബതോ വാ. അസജ്ജമാനോതി അലഗ്ഗമാനോ. സേയ്യഥാപി ആകാസേതി ആകാസേ വിയ. ഏവം ഗന്തുകാമേന പന ആകാസകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ കുട്ടം വാ പാകാരം വാ സിനേരുചക്കവാളേസുപി അഞ്ഞതരം പബ്ബതം വാ ആവജ്ജിത്വാ കതപരികമ്മേന ആകാസോ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതബ്ബോ. ആകാസോയേവ ഹോതി. അധോ ഓതരിതുകാമസ്സ, ഉദ്ധം വാ ആരോഹിതുകാമസ്സ സുസിരോ ഹോതി, വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗന്തുകാമസ്സ ഛിദ്ദോ. സോ തത്ഥ അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി.

തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ പനേത്ഥാഹ – ‘‘ആകാസകസിണസമാപജ്ജനം, ആവുസോ, കിമത്ഥിയം, കിം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനി അഭിനിമ്മിനിതുകാമോ ഹത്ഥിഅസ്സാദി കസിണാനി സമാപജ്ജതി, നനു യത്ഥ കത്ഥചി കസിണേ പരികമ്മം കത്വാ അട്ഠസമാപത്തിവസീഭാവോയേവ പമാണം. യം യം ഇച്ഛതി, തം തദേവ ഹോതീ’’തി. ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘പാളിയാ, ഭന്തേ, ആകാസകസിണംയേവ ആഗതം, തസ്മാ അവസ്സമേതം വത്തബ്ബ’’ന്തി. തത്രായം പാളി –

‘‘പകതിയാ ആകാസകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘ആകാസോ ഹോതൂ’തി. ആകാസോ ഹോതി. തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കേനചി അനാവടേ അപരിക്ഖിത്തേ അസജ്ജമാനാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി ആകാസേ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൧).

സചേ പനസ്സ ഭിക്ഖുനോ അധിട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാ പബ്ബതോ വാ രുക്ഖോ വാ ഉട്ഠേതി, കിം പുന സമാപജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി? ദോസോ നത്ഥി. പുന സമാപജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാനം ഹി ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികേ നിസ്സയഗ്ഗഹണസദിസം ഹോതി. ഇമിനാ ച പന ഭിക്ഖുനാ ആകാസോ ഹോതൂതി അധിട്ഠിതത്താ ആകാസോ ഹോതിയേവ. പുരിമാധിട്ഠാനബലേനേവ ചസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ പബ്ബതോ വാ രുക്ഖോ വാ ഉതുമയോ ഉട്ഠഹിസ്സതീതി അട്ഠാനമേവേതം. അഞ്ഞേന ഇദ്ധിമതാ നിമ്മിതേ പന പഠമനിമ്മാനം ബലവം ഹോതി. ഇതരേന തസ്സ ഉദ്ധം വാ അധോ വാ ഗന്തബ്ബം.

൩൯൩. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജന്തി ഏത്ഥ ഉമ്മുജ്ജന്തി ഉട്ഠാനം വുച്ചതി. നിമുജ്ജന്തി സംസീദനം. ഉമ്മുജ്ജഞ്ച നിമുജ്ജഞ്ച ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം. ഏവം കാതുകാമേന ആപോകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ ഏത്തകേ ഠാനേ പഥവീ ഉദകം ഹോതൂതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനേന യഥാ പരിച്ഛിന്നേ ഠാനേ പഥവീ ഉദകമേവ ഹോതി. സോ തത്ഥ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി. തത്രായം പാളി –

‘‘പകതിയാ ആപോകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. പഥവിം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘ഉദകം ഹോതൂ’തി. ഉദകം ഹോതി. സോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ ഉദകേ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോന്തി, ഏവമേവ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി, സേയ്യഥാപി ഉദകേ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൧).

ന കേവലഞ്ച ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജമേവ, ന്ഹാനപാനമുഖധോവനഭണ്ഡകധോവനാദീസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം കരോതി. ന കേവലഞ്ച ഉദകമേവ, സപ്പിതേലമധുഫാണിതാദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, തം തം ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏത്തകം ഹോതൂതി ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സ യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. ഉദ്ധരിത്വാ ഭാജനഗതം കരോന്തസ്സ സപ്പി സപ്പിമേവ ഹോതി. തേലാദീനി തേലാദീനിയേവ. ഉദകം ഉദകമേവ. സോ തത്ഥ തേമിതുകാമോവ തേമേതി, ന തേമിതുകാമോ ന തേമേതി. തസ്സേവ ച സാ പഥവീ ഉദകം ഹോതി സേസജനസ്സ പഥവീയേവ. തത്ഥ മനുസ്സാ പത്തികാപി ഗച്ഛന്തി, യാനാദീഹിപി ഗച്ഛന്തി, കസികമ്മാദീനിപി കരോന്തിയേവ. സചേ പനായം തേസമ്പി ഉദകം ഹോതൂതി ഇച്ഛതി, ഹോതിയേവ. പരിച്ഛിന്നകാലം പന അതിക്കമിത്വാ യം പകതിയാ ഘടതളാകാദീസു ഉദകം, തം ഠപേത്വാ അവസേസം പരിച്ഛിന്നട്ഠാനം പഥവീയേവ ഹോതി.

൩൯൪. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേതി ഏത്ഥ യം ഉദകം അക്കമിത്വാ സംസീദതി, തം ഭിജ്ജമാനന്തി വുച്ചതി. വിപരീതം അഭിജ്ജമാനം. ഏവം ഗന്തുകാമേന പന പഥവീകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഏത്തകേ ഠാനേ ഉദകം പഥവീ ഹോതൂതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനേന യഥാ പരിച്ഛിന്നട്ഠാനേ ഉദകം പഥവീയേവ ഹോതി. സോ തത്ഥ ഗച്ഛതി, തത്രായം പാളി –

‘‘പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി. ഉദകം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘പഥവീ ഹോതൂ’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ അഭിജ്ജമാനായ പഥവിയാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ ഗച്ഛതി, സേയ്യഥാപി പഥവിയ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൧൧).

ന കേവലഞ്ച ഗച്ഛതി, യം യം ഇരിയാപഥം ഇച്ഛതി, തം തം കരോതി. ന കേവലഞ്ച പഥവിമേവ കരോതി, മണിസുവണ്ണപബ്ബതരുക്ഖാദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, തം തം വുത്തനയേനേവ ആവജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാതി, യഥാധിട്ഠിതമേവ ഹോതി. തസ്സേവ ച തം ഉദകം പഥവീ ഹോതി, സേസജനസ്സ ഉദകമേവ, മച്ഛകച്ഛപാ ച ഉദകകാകാദയോ ച യഥാരുചി വിചരന്തി. സചേ പനായം അഞ്ഞേസമ്പി മനുസ്സാനം തം പഥവിം കാതും ഇച്ഛതി, കരോതിയേവ. പരിച്ഛിന്നകാലാതിക്കമേന പന ഉദകമേവ ഹോതി.

൩൯൫. പല്ലങ്കേന കമതീതി പല്ലങ്കേന ഗച്ഛതി. പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖേഹി യുത്തസകുണോ. ഏവം കാതുകാമേന പന പഥവീകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ നിസിന്നോ ഗന്തുമിച്ഛതി, പല്ലങ്കപ്പമാണം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. സചേ നിപന്നോ ഗന്തുകാമോ ഹോതി മഞ്ചപ്പമാണം, സചേ പദസാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി മഗ്ഗപ്പമാണന്തി ഏവം യഥാനുരൂപം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തനയേനേവ പഥവീ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതബ്ബം, സഹ അധിട്ഠാനേന പഥവീയേവ ഹോതി. തത്രായം പാളി –

‘‘ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി, സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോതി. പകതിയാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ലാഭീ ഹോതി, ആകാസം ആവജ്ജതി. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘പഥവീ ഹോതൂ’തി. പഥവീ ഹോതി. സോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി തിട്ഠതിപി നിസീദതിപി സേയ്യമ്പി കപ്പേതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ പഥവിയം ചങ്കമന്തിപി…പേ… സേയ്യമ്പി കപ്പേന്തി, ഏവമേവ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ ചങ്കമതിപി…പേ… സേയ്യമ്പി കപ്പേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൧).

ആകാസേ ഗന്തുകാമേന ച ഭിക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനാപി ഭവിതബ്ബം. കസ്മാ? അന്തരേ ഉതുസമുട്ഠാനാ വാ പബ്ബതരുക്ഖാദയോ ഹോന്തി, നാഗസുപണ്ണാദയോ വാ ഉസൂയന്താ മാപേന്തി, നേസം ദസ്സനത്ഥം. തേ പന ദിസ്വാ കിം കാതബ്ബന്തി? പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ആകാസോ ഹോതൂതി പരികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. ഥേരോ പനാഹ ‘‘സമാപത്തിസമാപജ്ജനം, ആവുസോ, കിമത്ഥിയം, നനു സമാഹിതമേവസ്സ ചിത്തം, തേന യം യം ഠാനം ആകാസോ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതി, ആകാസോയേവ ഹോതീ’’തി. കിഞ്ചാപി ഏവമാഹ, അഥ ഖോ തിരോകുട്ടപാരിഹാരിയേ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം.

അപിച ഓകാസേ ഓരോഹണത്ഥമ്പി ഇമിനാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനാ ഭവിതബ്ബം, അയഞ്ഹി സചേ അനോകാസേ ന്ഹാനതിത്ഥേ വാ ഗാമദ്വാരേ വാ ഓരോഹതി. മഹാജനസ്സ പാകടോ ഹോതി. തസ്മാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ പസ്സിത്വാ അനോകാസം വജ്ജേത്വാ ഓകാസേ ഓതരതീതി.

൩൯൬. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതീതി ഏത്ഥ ചന്ദിമസൂരിയാനം ദ്വാചത്താലീസയോജനസഹസ്സസ്സ ഉപരി ചരണേന മഹിദ്ധികതാ, തീസു ദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഉപരി ചരണആലോകകരണേഹി വാ മഹിദ്ധികേ തേനേവ മഹാനുഭാവേ. പരാമസതീതി പരിഗ്ഗണ്ഹതി ഏകദേസേ വാ ഛുപതി. പരിമജ്ജതീതി സമന്തതോ ആദാസതലം വിയ പരിമജ്ജതി. അയം പനസ്സ ഇദ്ധി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനവസേനേവ ഇജ്ഝതി, നത്ഥേത്ഥ കസിണസമാപത്തിനിയമോ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം –

‘‘ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ…പേ… പരിമജ്ജതീതി ഇധ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ചന്ദിമസൂരിയേ ആവജ്ജതി, ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി – ‘ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂ’തി. ഹത്ഥപാസേ ഹോതി. സോ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ ചന്ദിമസൂരിയേ പാണിനാ ആമസതി പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യഥാ മനുസ്സാ പകതിയാ അനിദ്ധിമന്തോ കിഞ്ചിദേവ രൂപഗതം ഹത്ഥപാസേ ആമസന്തി പരാമസന്തി പരിമജ്ജന്തി, ഏവമേവ സോ ഇദ്ധിമാ…പേ… പരിമജ്ജതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൨).

സ്വായം യദി ഇച്ഛതി ഗന്ത്വാ പരാമസിതും, ഗന്ത്വാ പരാമസതി, യദി പന ഇധേവ നിസിന്നകോ വാ നിപന്നകോ വാ പരാമസിതുകാമോ ഹോതി, ഹത്ഥപാസേ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതി, അധിട്ഠാനബലേന വണ്ടാ മുത്തതാലഫലം വിയ ആഗന്ത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേ വാ പരാമസതി, ഹത്ഥം വാ വഡ്ഢേത്വാ. വഡ്ഢേന്തസ്സ പന കിം ഉപാദിണ്ണകം വഡ്ഢതി, അനുപാദിണ്ണകന്തി? ഉപാദിണ്ണകം നിസ്സായ അനുപാദിണ്ണകം വഡ്ഢതി.

തത്ഥ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ആഹ ‘‘കിം പനാവുസോ, ഉപാദിണ്ണകം ഖുദ്ദകമ്പി മഹന്തമ്പി ന ഹോതി, നനു യദാ ഭിക്ഖു താലച്ഛിദ്ദാദീഹി നിക്ഖമതി, തദാ ഉപാദിണ്ണകം ഖുദ്ദകം ഹോതി. യദാ മഹന്തം അത്തഭാവം കരോതി, തദാ മഹന്തം ഹോതി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ വിയാ’’തി.

നന്ദോപനന്ദനാഗദമനകഥാ

ഏകസ്മിം കിര സമയേ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം അമ്ഹാകം ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേത്വാ പക്കമി. ഭഗവാ അധിവാസേത്വാ തംദിവസാവസേസം രത്തിഭാഗഞ്ച വീതിനാമേത്വാ പച്ചൂസസമയേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേസി. അഥസ്സ നന്ദോപനന്ദോ നാമ നാഗരാജാ ഞാണമുഖേ ആപാഥമാഗച്ഛി. ഭഗവാ ‘‘അയം നാഗരാജാ മയ്ഹം ഞാണമുഖേ ആപാഥമാഗച്ഛി, അത്ഥി നു ഖോ അസ്സ ഉപനിസ്സയോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അയം മിച്ഛാദിട്ഠികോ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നോതി ദിസ്വാ കോ നു ഖോ ഇമം മിച്ഛാദിട്ഠിതോ വിവേചേയ്യാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം അദ്ദസ.

തതോ പഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ആരോചേഹി തഥാഗതോ ദേവചാരികം ഗച്ഛതീ’’തി. തം ദിവസഞ്ച നന്ദോപനന്ദസ്സ ആപാനഭൂമിം സജ്ജയിംസു. സോ ദിബ്ബരതനപല്ലങ്കേ ദിബ്ബേന സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന തിവിധനാടകേഹി ചേവ നാഗപരിസായ ച പരിവുതോ ദിബ്ബഭാജനേസു ഉപട്ഠാപിതം അന്നപാനവിധിം ഓലോകയമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഭഗവാ യഥാ നാഗരാജാ പസ്സതി, തഥാ കത്വാ തസ്സ വിതാനമത്ഥകേനേവ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം താവതിംസദേവലോകാഭിമുഖോ പായാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന നന്ദോപനന്ദസ്സ നാഗരാജസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘ഇമേ ഹി നാമ മുണ്ഡകാ സമണകാ അമ്ഹാകം ഉപരൂപരിഭവനേന ദേവാനം താവതിംസാനം ഭവനം പവിസന്തിപി നിക്ഖമന്തിപി, ന ദാനി ഇതോ പട്ഠായ ഇമേസം അമ്ഹാകം മത്ഥകേ പാദപംസും ഓകിരന്താനം ഗന്തും ദസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ സിനേരുപാദം ഗന്ത്വാ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സിനേരും സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം കത്വാ താവതിംസഭവനം അവകുജ്ജേന ഫണേന ഗഹേത്വാ അദസ്സനം ഗമേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘പുബ്ബേ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം പദേസേ ഠിതോ സിനേരും പസ്സാമി, സിനേരുപരിഭണ്ഡം പസ്സാമി, താവതിംസം പസ്സാമി, വേജയന്തം പസ്സാമി, വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരി ധജം പസ്സാമി. കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യം ഏതരഹി നേവ സിനേരും പസ്സാമി…പേ… ന വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരി ധജം പസ്സാമീ’’തി. ‘‘അയം, രട്ഠപാല, നന്ദോപനന്ദോ നാമ നാഗരാജാ തുമ്ഹാകം കുപിതോ സിനേരും സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണേന പടിച്ഛാദേത്വാ അന്ധകാരം കത്വാ ഠിതോ’’തി. ‘‘ദമേമി നം, ഭന്തേ’’തി. ന ഭഗവാ അനുജാനി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ ആയസ്മാ രാഹുലോതി അനുക്കമേന സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠഹിംസു. ന ഭഗവാ അനുജാനി.

അവസാനേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദമേമി ന’’ന്തി ആഹ. ‘‘ദമേഹി മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി ഭഗവാ അനുജാനി. ഥേരോ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മഹന്തം നാഗരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ നന്ദോപനന്ദം ചുദ്ദസക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഫണമത്ഥകേ അത്തനോ ഫണം ഠപേത്വാ സിനേരുനാ സദ്ധിം അഭിനിപ്പീളേസി. നാഗരാജാ പധൂമായി. ഥേരോപി ന തുയ്ഹംയേവ സരീരേ ധൂമോ അത്ഥി, മയ്ഹമ്പി അത്ഥീതി പധൂമായി. നാഗരാജസ്സ ധൂമോ ഥേരം ന ബാധതി. ഥേരസ്സ പന ധൂമോ നാഗരാജാനം ബാധതി. തതോ നാഗരാജാ പജ്ജലി. ഥേരോപി ന തുയ്ഹംയേവ സരീരേ അഗ്ഗി അത്ഥി, മയ്ഹമ്പി അത്ഥീതി പജ്ജലി. നാഗരാജസ്സ തേജോ ഥേരം ന ബാധതി. ഥേരസ്സ പന തേജോ നാഗരാജാനം ബാധതി. നാഗരാജാ അയം മം സിനേരുനാ അഭിനിപ്പീളേത്വാ ധൂമായതി ചേവ പജ്ജലതി ചാതി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭോ ത്വം കോസീ’’തി പടിപുച്ഛി. ‘‘അഹം ഖോ, നന്ദ, മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അത്തനോ ഭിക്ഖുഭാവേന തിട്ഠാഹീ’’തി.

ഥേരോ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ തസ്സ ദക്ഖിണകണ്ണസോതേന പവിസിത്വാ വാമകണ്ണസോതേന നിക്ഖമി, വാമകണ്ണസോതേന പവിസിത്വാ ദക്ഖിണകണ്ണസോതേന നിക്ഖമി, തഥാ ദക്ഖിണനാസസോതേന പവിസിത്വാ വാമനാസസോതേന നിക്ഖമി, വാമനാസസോതേന പവിസിത്വാ ദക്ഖിണനാസസോതേന നിക്ഖമി. തതോ നാഗരാജാ മുഖം വിവരി. ഥേരോ മുഖേന പവിസിത്വാ അന്തോകുച്ഛിയം പാചീനേന ച പച്ഛിമേന ച ചങ്കമതി. ഭഗവാ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, മനസികരോഹി മഹിദ്ധികോ ഏസ നാഗോ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, തിട്ഠതു, ഭന്തേ, നന്ദോപനന്ദോ, അഹം നന്ദോപനന്ദസദിസാനം നാഗരാജാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സതസഹസ്സമ്പി ദമേയ്യ’’ന്തി ആഹ.

നാഗരാജാ ചിന്തേസി ‘‘പവിസന്തോ താവ മേ ന ദിട്ഠോ, നിക്ഖമനകാലേ ദാനി നം ദാഠന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ സങ്ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിക്ഖമ ഭന്തേ, മാ മം അന്തോകുച്ഛിയം അപരാപരം ചങ്കമന്തോ ബാധയിത്ഥാതി ആഹ. ഥേരോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. നാഗരാജാ അയം സോതി ദിസ്വാ നാസവാതം വിസ്സജ്ജി. ഥേരോ ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപജ്ജി. ലോമകൂപമ്പിസ്സ വാതോ ചാലേതും നാസക്ഖി. അവസേസാ ഭിക്ഖൂ കിര ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബപാടിഹാരിയാനി കാതും സക്കുണേയ്യും, ഇമം പന ഠാനം പത്വാ ഏവം ഖിപ്പനിസന്തിനോ ഹുത്വാ സമാപജ്ജിതും ന സക്ഖിസ്സന്തീതി തേസം ഭഗവാ നാഗരാജദമനം നാനുജാനി.

നാഗരാജാ ‘‘അഹം ഇമസ്സ സമണസ്സ നാസവാതേന ലോമകൂപമ്പി ചാലേതും നാസക്ഖിം, മഹിദ്ധികോ സമണോ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരോ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സുപണ്ണരൂപം അഭിനിമ്മിനിത്വാ സുപണ്ണവാതം ദസ്സേന്തോ നാഗരാജാനം അനുബന്ധി. നാഗരാജാ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മാണവകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി വദന്തോ ഥേരസ്സ പാദേ വന്ദി. ഥേരോ ‘‘സത്ഥാ, നന്ദ, ആഗതോ, ഏഹി ഗമിസ്സാമാ’’തി നാഗരാജാനം ദമയിത്വാ നിബ്ബിസം കത്വാ ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. നാഗരാജാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ‘‘സുഖീ ഹോഹി, നാഗരാജാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ നിവേസനം അഗമാസി.

അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അതിദിവാ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച നന്ദോപനന്ദസ്സ ച സങ്ഗാമോ അഹോസീതി. കസ്സ, ഭന്തേ, ജയോ, കസ്സ പരാജയോതി. മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ജയോ, നന്ദസ്സ പരാജയോതി. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപടിപാടിയാ ഭത്തം, സത്താഹം ഥേരസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപമുഖാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം മഹാസക്കാരം അകാസി. ഇതി ഇമം ഇമസ്മിം നന്ദോപനന്ദദമനേ കതം മഹന്തം അത്തഭാവം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘യദാ മഹന്തം അത്തഭാവം കരോതി, തദാ മഹന്തം ഹോതി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ വിയാ’’തി. ഏവം വുത്തേപി ഭിക്ഖൂ ഉപാദിണ്ണകം നിസ്സായ അനുപാദിണ്ണകമേവ വഡ്ഢതീതി ആഹംസു. അയമേവ ചേത്ഥ യുത്തി.

സോ ഏവം കത്വാ ന കേവലം ചന്ദിമസൂരിയേ പരാമസതി. സചേ ഇച്ഛതി പാദകഥലികം കത്വാ പാദേ ഠപേതി, പീഠം കത്വാ നിസീദതി, മഞ്ചം കത്വാ നിപജ്ജതി, അപസ്സേനഫലകം കത്വാ അപസ്സയതി. യഥാ ച ഏകോ, ഏവം അപരോപി. അനേകേസുപി ഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേസു ഏവം കരോന്തേസു തേസഞ്ച ഏകമേകസ്സ തഥേവ ഇജ്ഝതി. ചന്ദിമസൂരിയാനഞ്ച ഗമനമ്പി ആലോകകരണമ്പി തഥേവ ഹോതി. യഥാ ഹി പാതിസഹസ്സേസു ഉദകപൂരേസു സബ്ബപാതീസു ച ചന്ദമണ്ഡലാനി ദിസ്സന്തി. പാകതികമേവ ച ചന്ദസ്സ ഗമനം ആലോകകരണഞ്ച ഹോതി. തഥൂപമമേതം പാടിഹാരിയം.

൩൯൭. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപീതി ബ്രഹ്മലോകമ്പി പരിച്ഛേദം കത്വാ. കായേന വസം വത്തേതീതി തത്ഥ ബ്രഹ്മലോകേ കായേന അത്തനോ വസം വത്തേതി. തസ്സത്ഥോ പാളിം അനുഗന്ത്വാ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ പാളി –

‘‘യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതി സന്തികേ ഹോതൂതി, സന്തികേ ഹോതി. സന്തികേപി ദൂരേ അധിട്ഠാതി ദൂരേ ഹോതൂതി, ദൂരേ ഹോതി. ബഹുകമ്പി ഥോകന്തി അധിട്ഠാതി ഥോകം ഹോതൂതി, ഥോകം ഹോതി. ഥോകമ്പി ബഹുകന്തി അധിട്ഠാതി ബഹുകം ഹോതൂതി, ബഹുകം ഹോതി. ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സദ്ദം സുണാതി. ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തം പജാനാതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതി, കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠാതി, കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേത്വാ കായവസേന ചിത്തം അധിട്ഠഹിത്വാ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതി, ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠാതി. ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേത്വാ ചിത്തവസേന കായം അധിട്ഠഹിത്വാ സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമിത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. സോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പുരതോ രൂപം അഭിനിമ്മിനാതി മനോമയം സബ്ബങ്ഗപഞ്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ചങ്കമതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ ചങ്കമതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തിട്ഠതി, നിസീദതി, സേയ്യം കപ്പേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ സേയ്യം കപ്പേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ ധൂമായതി, പജ്ജലതി, ധമ്മം ഭാസതി, പഞ്ഹം പുച്ഛതി, പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി. സചേ സോ ഇദ്ധിമാ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി, സല്ലപതി, സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി, നിമ്മിതോപി തത്ഥ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി, സല്ലപതി, സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി. യം യദേവ ഹി സോ ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ നിമ്മിതോ കരോതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൨).

തത്ഥ ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീതി പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ദൂരേ ദേവലോകം വാ ബ്രഹ്മലോകം വാ ആവജ്ജതി സന്തികേ ഹോതൂതി. ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതി സന്തികേ ഹോതൂതി, സന്തികേ ഹോതി. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി.

തത്ഥ കോ ദൂരം ഗഹേത്വാ സന്തികം അകാസീതി? ഭഗവാ. ഭഗവാ ഹി യമകപാടിഹാരിയാവസാനേ ദേവലോകം ഗച്ഛന്തോ യുഗന്ധരഞ്ച സിനേരുഞ്ച സന്തികേ കത്വാ പഥവീതലതോ ഏകപാദം യുഗന്ധരേ പതിട്ഠപേത്വാ ദുതിയം സിനേരുമത്ഥകേ ഠപേസി. അഞ്ഞോ കോ അകാസി? മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ. ഥേരോ ഹി സാവത്ഥിതോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിക്ഖന്തം ദ്വാദസയോജനികം പരിസം തിംസയോജനം സങ്കസ്സനഗരമഗ്ഗം സങ്ഖിപിത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ സമ്പാപേസി.

അപിച തമ്ബപണ്ണിദീപേ ചൂളസമുദ്ദത്ഥേരോപി അകാസി. ദുബ്ഭിക്ഖസമയേ കിര ഥേരസ്സ സന്തികം പാതോവ സത്ത ഭിക്ഖുസതാനി ആഗമംസു. ഥേരോ ‘‘മഹാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കുഹിം ഭിക്ഖാചാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തോ സകലതമ്ബപണ്ണിദീപേ അദിസ്വാ ‘‘പരതീരേ പാടലിപുത്തേ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ‘‘ഏഥാവുസോ, ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സാമാ’’തി പഥവിം സങ്ഖിപിത്വാ പാടലിപുത്തം ഗതോ. ഭിക്ഖൂ ‘‘കതരം, ഭന്തേ, ഇമം നഗര’’ന്തി പുച്ഛിംസു. പാടലിപുത്തം, ആവുസോതി. പാടലിപുത്തം നാമ ദൂരേ ഭന്തേതി. ആവുസോ, മഹല്ലകത്ഥേരാ നാമ ദൂരേപി ഗഹേത്വാ സന്തികേ കരോന്തീതി. മഹാസമുദ്ദോ കുഹിം, ഭന്തേതി? നനു, ആവുസോ, അന്തരാ ഏകം നീലമാതികം അതിക്കമിത്വാ ആഗതത്ഥാതി? ആമ, ഭന്തേ. മഹാസമുദ്ദോ പന മഹന്തോതി. ആവുസോ, മഹല്ലകത്ഥേരാ നാമ മഹന്തമ്പി ഖുദ്ദകം കരോന്തീതി.

യഥാ ചായം, ഏവം തിസ്സദത്തത്ഥേരോപി സായന്ഹസമയേ ന്ഹായിത്വാ കതുത്തരാസങ്ഗോ മഹാബോധിം വന്ദിസ്സാമീതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ സന്തികേ അകാസി.

സന്തികം പന ഗഹേത്വാ കോ ദൂരമകാസീതി? ഭഗവാ. ഭഗവാ ഹി അത്തനോ ച അങ്ഗുലിമാലസ്സ (മ. നി. ൨.൩൪൮) ച അന്തരം സന്തികമ്പി ദൂരമകാസീതി.

അഥ കോ ബഹുകം ഥോകം അകാസീതി? മഹാകസ്സപത്ഥേരോ. രാജഗഹേ കിര നക്ഖത്തദിവസേ പഞ്ചസതാ കുമാരിയോ ചന്ദപൂവേ ഗഹേത്വാ നക്ഖത്തകീളനത്ഥായ ഗച്ഛന്തിയോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ കിഞ്ചി നാദംസു. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം പന ഥേരം ദിസ്വാ അമ്ഹാകം ഥേരോ ഏതി പൂവം ദസ്സാമാതി സബ്ബാ പൂവേ ഗഹേത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിംസു. ഥേരോ പത്തം നീഹരിത്വാ സബ്ബം ഏകപത്തപൂരമത്തമകാസി. ഭഗവാ ഥേരം ആഗമയമാനോ പുരതോ നിസീദി. ഥേരോ ആഹരിത്വാ ഭഗവതോ അദാസി.

ഇല്ലിസസേട്ഠിവത്ഥുസ്മിം പന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഥോകം ബഹുകമകാസി, കാകവലിയവത്ഥുസ്മിഞ്ച ഭഗവാ. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ കിര സത്താഹം സമാപത്തിയാ വീതിനാമേത്വാ ദലിദ്ദസങ്ഗഹം കരോന്തോ കാകവലിയസ്സ നാമ ദുഗ്ഗതമനുസ്സസ്സ ഘരദ്വാരേ അട്ഠാസി. തസ്സ ജായാ ഥേരം ദിസ്വാ പതിനോ പക്കം അലോണമ്ബിലയാഗും പത്തേ ആകിരി. ഥേരോ തം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ ഹത്ഥേ ഠപേസി. ഭഗവാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പഹോനകം കത്വാ അധിട്ഠാസി. ഏകപത്തേന ആഭതാ സബ്ബേസം പഹോസി. കാകവലിയോപി സത്തമേ ദിവസേ സേട്ഠിട്ഠാനം അലത്ഥാതി.

ന കേവലഞ്ച ഥോകസ്സ ബഹുകരണം, മധുരം അമധുരം, അമധുരം മധുരന്തിആദീസുപി യം യം ഇച്ഛതി, സബ്ബം ഇദ്ധിമതോ ഇജ്ഝതി. തഥാ ഹി മഹാഅനുളത്ഥേരോ നാമ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സുക്ഖഭത്തമേവ ലഭിത്വാ ഗങ്ഗാതീരേ നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജമാനേ ദിസ്വാ ഗങ്ഗായ ഉദകം സപ്പിമണ്ഡന്തി അധിട്ഠഹിത്വാ സാമണേരാനം സഞ്ഞം അദാസി. തേ ഥാലകേഹി ആഹരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു. സബ്ബേ മധുരേന സപ്പിമണ്ഡേന ഭുഞ്ജിംസൂതി.

ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാതി ഇധേവ ഠിതോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. ഇധേവ ച ഠിതോ സബ്ബം തസ്സ ഭാസതോ സദ്ദം സുണാതി. ചിത്തം പജാനാതി. കായവസേന ചിത്തം പരിണാമേതീതി കരജകായസ്സ വസേന ചിത്തം പരിണാമേതി. പാദകജ്ഝാനചിത്തം ഗഹേത്വാ കായേ ആരോപേതി. കായാനുഗതികം കരോതി ദന്ധഗമനം. കായഗമനം ഹി ദന്ധം ഹോതി. സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതീതി പാദകജ്ഝാനാരമ്മണേന ഇദ്ധിചിത്തേന സഹജാതം സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതി പവിസതി ഫസ്സേതി സമ്പാപുണാതി. സുഖസഞ്ഞാ നാമ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്തസഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാ ഹി സന്തം സുഖന്തി വുത്താ. സായേവ ച സഞ്ഞാ നീവരണേഹി ചേവ വിതക്കാദീഹി പച്ചനീകേഹി ച വിമുത്തത്താ ലഹുസഞ്ഞാതിപി വേദിതബ്ബാ. തം ഓക്കന്തസ്സ പനസ്സ കരജകായോപി തൂലപിചു വിയ സല്ലഹുകോ ഹോതി. സോ ഏവം വായുക്ഖിത്തതൂലപിചുനാ വിയ സല്ലഹുകേന ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി. ഏവം ഗച്ഛന്തോ ച സചേ ഇച്ഛതി പഥവീകസിണവസേന ആകാസേ മഗ്ഗം നിമ്മിനിത്വാ പദസാ ഗച്ഛതി. സചേ ഇച്ഛതി വായോകസിണവസേന വായും അധിട്ഠഹിത്വാ തൂലപിചു വിയ വായുനാ ഗച്ഛതി. അപിച ഗന്തുകാമതാ ഏവ ഏത്ഥ പമാണം. ‘‘സതി ഹി ഗന്തുകാമതായ’’ ഏവം കതചിത്താധിട്ഠാനോ അധിട്ഠാനവേഗുക്ഖിത്തോവ സോ ഇസ്സാസഖിത്തസരോ വിയ ദിസ്സമാനോ ഗച്ഛതി.

ചിത്തവസേന കായം പരിണാമേതീതി കായം ഗഹേത്വാ ചിത്തേ ആരോപേതി. ചിത്താനുഗതികം കരോതി സീഘഗമനം. ചിത്തഗമനം ഹി സീഘം ഹോതി. സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതീതി രൂപകായാരമ്മണേന ഇദ്ധിചിത്തേന സഹജാതം സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതീതി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം പന ചിത്തഗമനമേവ ഹോതി. ഏവം അദിസ്സമാനേന കായേന ഗച്ഛന്തോ പനായം കിം തസ്സ അധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഗച്ഛതി, ഉദാഹു ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാതി വുത്തേ തീസുപി ഖണേസു ഗച്ഛതീതി ഥേരോ ആഹ. കിം പന സോ സയം ഗച്ഛതി നിമ്മിതം പേസേതീതി. യഥാരുചി കരോതി. ഇധ പനസ്സ സയം ഗമനമേവ ആഗതം.

മനോമയന്തി അധിട്ഠാനമനേന നിമ്മിതത്താ മനോമയം. അഹീനിന്ദ്രിയന്തി ഇദം ചക്ഖുസോതാദീനം സണ്ഠാനവസേന വുത്തം. നിമ്മിതരൂപേ പന പസാദോ നാമ നത്ഥി. സചേ ഇദ്ധിമാ ചങ്കമതി നിമ്മിതോപി തത്ഥ ചങ്കമതീതിആദി സബ്ബം സാവകനിമ്മിതം സന്ധായ വുത്തം. ബുദ്ധനിമ്മിതോ പന യം യം ഭഗവാ കരോതി, തം തമ്പി കരോതി. ഭഗവതോ രുചിവസേന അഞ്ഞമ്പി കരോതീതി. ഏത്ഥ ച യം സോ ഇദ്ധിമാ ഇധേവ ഠിതോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സുണാതി, ചേതോപരിയഞാണേന ചിത്തം പജാനാതി, ന ഏത്താവതാ കായേന വസം വത്തേതി. യമ്പി സോ ഇധേവ ഠിതോ തേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി, ഏത്താവതാപി ന കായേന വസം വത്തേതി. യമ്പിസ്സ ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീതിആദികം അധിട്ഠാനം, ഏത്താവതാപി ന കായേന വസം വത്തേതി. യമ്പി സോ ദിസ്സമാനേന വാ അദിസ്സമാനേന വാ കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതി, ഏത്താവതാപി ന കായേന വസം വത്തേതി. യഞ്ച ഖോ സോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പുരതോ രൂപം അഭിനിമ്മിനാതീതിആദിനാ നയേന വുത്തവിധാനം ആപജ്ജതി, ഏത്താവതാ കായേന വസം വത്തേതി നാമം. സേസം പനേത്ഥ കായേന വസം വത്തനായ പുബ്ബഭാഗദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി അയം താവ അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധി.

൩൯൮. വികുബ്ബനായ പന മനോമയായ ച ഇദം നാനാകരണം. വികുബ്ബനം താവ കരോന്തേന ‘‘സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, നാഗവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സുപണ്ണവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, അസുരവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഇന്ദവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ദേവവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്രഹ്മവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സമുദ്ദവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, പബ്ബതവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, സീഹവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ബ്യഗ്ഘവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ദീപിവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതി, അസ്സമ്പി ദസ്സേതി, രഥമ്പി ദസ്സേതി, പത്തിമ്പി ദസ്സേതി, വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൩) ഏവം വുത്തേസു കുമാരകവണ്ണാദീസു യം യം ആകങ്ഖതി, തം തം അധിട്ഠാതബ്ബം. അധിട്ഠഹന്തേന ച പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരാരമ്മണതോ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ അത്തനോ കുമാരകവണ്ണോ ആവജ്ജിതബ്ബോ. ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മാവസാനേ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഏവരൂപോ നാമ കുമാരകോ ഹോമീതി അധിട്ഠാതബ്ബം. സഹ അധിട്ഠാനചിത്തേന കുമാരകോ ഹോതി ദേവദത്തോ വിയ (ചൂളവ. ൩൩൩). ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീതിആദി പനേത്ഥ ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിആദിദസ്സനവസേന വുത്തം. തത്ഥ ഹത്ഥീ ഹോമീതി അനധിട്ഠഹിത്വാ ഹത്ഥീ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതബ്ബം, അസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോതി. അയം വികുബ്ബനാ ഇദ്ധി.

൩൯൯. മനോമയം കാതുകാമോ പന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ കായം താവ ആവജ്ജിത്വാ വുത്തനയേനേവ സുസിരോ ഹോതൂതി അധിട്ഠാതി, സുസിരോ ഹോതി. അഥസ്സ അബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞം കായം ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ വുത്തനയേനേവ അധിട്ഠാതി, തസ്സ അബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞോ കായോ ഹോതൂതി. സോ തം മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികം വിയ കോസിയാ അസിം വിയ കരണ്ഡായ അഹിം വിയ ച അബ്ബാഹതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി പുരിസോ മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികം പവാഹേയ്യ, തസ്സ ഏവമസ്സ അയം മുഞ്ജോ അയം ഈസികാ, അഞ്ഞോ മുഞ്ജോ അഞ്ഞാ ഈസികാ, മുഞ്ജമ്ഹാത്വേവ ഈസികാ പവാള്ഹാ’’തിആദി (പടി. മ. ൩.൧൪). ഏത്ഥ ച യഥാ ഈസികാദയോ മുഞ്ജാദീഹി സദിസാ ഹോന്തി, ഏവം മനോമയരൂപം ഇദ്ധിമതാസദിസമേവ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ഏതാ ഉപമാ വുത്താതി. അയം മനോമയാ ഇദ്ധി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

ഇദ്ധിവിധനിദ്ദേസോ നാമ

ദ്വാദസമോ പരിച്ഛേദോ.