ഠായീഭാവനിദ്ദേസ

രതിഠായീഭാവ

൩൫൬. രമ്മദേസകലാകാല-വേസാദിപടിസേവനാ;

യുവാന’ഞ്ഞോഞ്ഞരത്താനം, പമോദോരതി രുച്ചതേ.

൩൫൬. സിങ്ഗാരാദയോ വിഭാഗതോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘രമ്മേ’’ച്ചാദി. തത്ഥ ‘‘രമ്മദേസ’’ഇച്ചാദിനാ ഉദ്ദീപനവിഭാവാ ദസ്സിതാ. ‘‘യുവാന’’ന്തി ഇമിനാ ആലമ്ബണവിഭാവോ. ഇത്ഥീ ഹി പുരിസസ്സ, പുരിസോ ഇത്ഥിയാ ആലമ്ബണവിഭാവോ. പമോദോതി അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിരമണവസേന ആമോദരൂപോ.

൩൫൬. ഇദാനി സിങ്ഗാരാദിനാമകേ തേരത്യാദികേ കമേന നിദ്ദിസതി ‘‘രമ്മ’’ഇച്ചാദിനാ. രമ്മദേസകലാകാലവേസാദിപടിസേവനാ രമണീയനിരാവരണസുചിപവിത്തവാസാരഹദേസോ രമ്മഗീതികാദികലാ രതിജനകവസന്താദിഅനുരൂപകാലോ മാലാഗന്ധാദി ഉപസോഭിതകിരിയാദി മനുഞ്ഞവേസോ, ആദിസദ്ദേന നിദ്ദിട്ഠഭാസിതമിഹിതാദിചേതി ഇമേസം ദിട്ഠസുതമുതാദീസു ദിട്ഠാദിമത്തമകത്വാ പഞ്ഞായ തേന തേനാകാരേന പുനപ്പുനാനുഭവനേന അഞ്ഞോഞ്ഞരത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനസങ്കപ്പവസേനാതിരത്താനം യുവാനം തരുണിത്ഥി പുരിസാനം പമോദോ അഭിരമണവസേന സന്തോസോ പീതി രതി രുച്ചതേ രുച്ചനതോ ‘‘രതീ’’തി വുച്ചതീതി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ രകാരോ സന്ധിജോ. ദേസോ ച കലാ ച കാലോ ച വേസോ ചേതി ച, തേ ആദയോ യേസമിതി ച, രമ്മാ ച തേ ദേസ…പേ… വേസാദയോ ചേതി ച, തേസം പടി പുനപ്പുനം സേവനമിതി ച, അഞ്ഞോ ച അഞ്ഞോ ചേതി ച, തേസു രത്താതി ച വാക്യം.

൩൫൭. യുത്യാ ഭാവാനുഭാവാ തേ,

നിബന്ധാ പോസയന്തി നം;

സോപ്യാ’യോഗവിപ്പയോഗ-

സമ്ഭോഗാനം വസാ തിധാ.

൩൫൭. ‘‘യുത്യാ’’ഇച്ചാദി. തേ യഥാവുത്താ ഭാവാനുഭാവാ യുത്യാ ആലസിയഉഗ്ഗതാജിഗുച്ഛാവജ്ജിതാ യേ സങ്കാഉസ്സുക്കാദയോ ഭാവാ തംബ്യഞ്ജകാ തദനുരൂപാ അനുഭാവാ ച അയോഗാദികേ സിങ്ഗാരേ യഥാ യഥാ യുഞ്ജന്തി, താദിസിയാവ യുത്തിയാ നിബന്ധാ നം രതിം സമ്പോസയന്തി, സോയേവമേവം പോസിതോ സിങ്ഗാരോ നാമ രസോ സമ്പജ്ജതേ. സോപി തിധാതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അയോഗോ നാമ പുബ്ബേ അസങ്ഗതാനം അനുരാഗേന സങ്ഗമമിച്ഛന്താനം ഇത്ഥിപുരിസാനമസങ്ഗമോ. അതിസയവിരുള്ഹപേമാനമുഭിന്നമ്പി സിലേസോ വിപ്പയോഗോ. ബലവകാമാവേസവിസേസാനം കാമീനം ദസ്സനാദിസമഞ്ജനം സമ്ഭോഗോ.

൩൫൭. ഇദാനി രതിയാ പുട്ഠകാരണം പുട്ഠപയോഗഞ്ച ദസ്സേതി ‘‘യുത്യാ’’ഇച്ചാദിനാ. തേ ഭാവാനുഭാവാ നിദ്ദിട്ഠബ്യഭിചാരീഭാവേസു രത്യാനുരൂപബ്യഭിചാരീഭാവോ തപ്പകാസകോ അനുഭാവോ ചേതി ഇമേ ദ്വേ യുത്യാ ഹേതുഭൂതായ അയോഗവിപ്പയോഗസമ്ഭോഗസങ്ഖതാനം തിണ്ണം സിങ്ഗാരാനം അനുകൂലത്ഥേന രതിയാ വിരുദ്ധത്താ ആലസിയഉഗ്ഗജിഗുച്ഛാദികേ പരിവജ്ജേത്വാ സങ്കാഉസ്സുക്കാദീനം രത്യാനുകൂലഭാവാനം വസേന യഥായോഗം നിബന്ധാ കവീഹി ബന്ധാ നം രതിം പോസയന്തി യഥാ തപ്പകാസനേന പൂരേന്തി സജ്ജേന്തി, ഏവം സജ്ജിതോ രതിസിങ്ഗാരോ നാമ രസോ ഹോതി. സോപി സാമഞ്ഞേന നിദ്ദിട്ഠസിങ്ഗാരരസോപി അയോഗവിപ്പയോഗസമ്ഭോഗാനം സിങ്ഗാരാനം വസാ ഭേദേന തിധാ ഭവതീതി. തത്ഥ അയോഗോ നാമ പുബ്ബേ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗമരഹിതാനം അഭിനവാനുരാഗബലേന സങ്ഗമം പത്ഥേന്താനം ഥീപുമാനം അസങ്ഗമോ. വിപ്പയോഗോ നാമ സങ്ഗമാതിസയേന വിരുള്ഹപേമാനം ഥീപുമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിലേസോ. സമ്ഭോഗോ നാമ ബലവകാമതണ്ഹാവിസേസവസേന യുത്താനം കാമിനികാമുകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ദസ്സനാദിഅസ്സാദോ. ഭാവോ ച അനുഭാവോ ചേതി ച, അയോഗോ ച വിപ്പയോഗോ ച സമ്ഭോഗോ ചേതി ച വാക്യം.

ഇമമലങ്കാരം കരോന്തേന ആചരിയസങ്ഘരക്ഖിതമഹാസാമിപാദേന പന പരമമധുരസദ്ധമ്മാമതലുദ്ധസുദ്ധസന്താനാനം തപോധനാനം അഞ്ഞരസാവബോധനേ പയോജനാഭാവേപി ലോകിയേസു തേസു തേസു വോഹാരേസു അസമ്മോഹത്ഥം സിങ്ഗാരാദിനവവിധരസാനം ലക്ഖണമത്തസ്സേവ ദസ്സിതത്താ തദനുരൂപലക്ഖിയപരിഗ്ഗഹേ അസതി ലക്ഖണാവബോധസ്സ സുബ്യത്താഭാവതോ വുത്തലക്ഖണാവബോധത്ഥം തംതംലക്ഖണകഥനാനന്തരം തസ്സ തസ്സ ലക്ഖിയസ്സ മുഖമത്തം ദസ്സേതബ്ബം ഹോതി. ഹേട്ഠാ ‘‘രാഗാനതബ്ഭുതസരോജമുഖം ധരായാ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠസമ്ഭോഗസിങ്ഗാരരസാഭാസേനേവ ഹസാഭാസാദീനം അട്ഠന്നം രസാഭാസരൂപസ്സ ഭാവാഭാസസ്സ, വിഭാവാഭാസസ്സ, അനുഭാവാഭാസസ്സ ച ഞാതബ്ബത്താ സിങ്ഗാരരസസ്സ ലക്ഖിയമേവം വേദിതബ്ബം.

ഗീതസ്സരേന ഉപകഡ്ഢിയ നേത്തരസ്മി-

ബന്ധം കരംവ വിവസഞ്ച കരഗ്ഗഹേന;

യാ താദിസേപി വിനിയോജയി ദുക്കരേ മം,

സേരന്ദതീ അധിഗതാ വിധിനാ മയജ്ജാതി.

ഗീതസ്സരേന ഹത്ഥീനം ഗീതികായ പിയത്താ ഗീതികാധനിനാ ഉപകഡ്ഢിയ അത്തനോ സമീപം ആകഡ്ഢിത്വാ നേത്തരസ്മിബന്ധം നേത്തസങ്ഖാതഹത്ഥാചരിയസ്സ രജ്ജുനാ ബന്ധം കരഗ്ഗഹേന ഹത്ഥഗ്ഗാഹേന സോണ്ഡഗ്ഗഹണേന വിവസഞ്ച അപഗതഇച്ഛാചാരം പരവസം കരം ഇവ ഹത്ഥം ഇവ ഗീതസ്സരേന അത്തനോ ലീലോപേതഗീതികാധനിനാ ഉപകഡ്ഢിയ അത്തനോ സമീപം നേത്വാ നേത്തരസ്മിബന്ധം അത്തനോ നയനകന്തിയാ പടിബന്ധം കരഗ്ഗഹേന ഹത്ഥഗ്ഗാഹേന വിവസഞ്ച അപഗതധിതിം മൂള്ഹം മം യാ കന്താ താദിസേപി ദുക്കരേ വിനിയോജയി, സാ ഇരന്ദതീ ഇരന്ദതീ നാമ നാഗമാനവികാ മയാ അജ്ജ വിധിനാ ഭാഗ്യേന അധിഗതാ ലദ്ധാതി.

ഏത്ഥ ഗീതസ്സരനേത്തരസ്മികരഗ്ഗഹസങ്ഖതാഹി ഇമാഹി പദാവലീഹി ഉദ്ദീപനവിഭാവോ ദസ്സിതോ. ഥിയാ പുരിസോ ച, പുരിസസ്സ ഥീ ച ആലമ്ബണം ഹോതീതി ‘‘സാ ഇരന്ദതീ മയാ’’തി ഇമിനാ ആരമ്മണവിഭാവോ ദസ്സിതോ. ‘‘ഉപകഡ്ഢിയ ബന്ധം വിവസ’’ന്തി ഇമേഹി കാമേന ഉദ്ദീപിതഠായീഭാവസങ്ഖതാ രതി ദസ്സിതാ. ‘‘താദിസേപി ദുക്കരേ വിനിയോജയീ’’തി ഇമേഹി ഉസ്സാഹാദികാ ച ‘‘വിധിനാ അധിഗതാ മയജ്ജാ’’തി ഇമേഹി ഹരിസാദികാ ച ബ്യഭിചാരീഭാവാ ദസ്സിതാ. രതിയാ വിരുദ്ധേ നിബ്ബേദആലസിയഉഗ്ഗതജിഗുച്ഛാദികേ ബ്യഭിചാരീഭാവേ വജ്ജേത്വാ വുത്തപ്പകാരവിഭാവാദികേ പകാസന്തോ ‘‘ഗീതസ്സരേനേ’’ച്ചാദികാ രതിപ്പതീതിയാ അനുരൂപം പയുത്താ കവിപ്പയോഗാ ഇധ അനുഭാവാ നാമ ഹോന്തി. നാടകാദിദസ്സനീയസത്ഥേ അഭിനയോ അനുഭാവോ. രമ്മദേസരമ്മകാലരമ്മവേസാദയോ തദഭാവേ രതിയാ അനുപ്പജ്ജനതോ സാമത്ഥിയാ ഗമ്യാ ഭവന്തീതി ഏവം ലക്ഖണാനുഗതലക്ഖിയപരിഗ്ഗാഹോ സബ്ബത്ഥ കാതബ്ബോ. ഏവം സതിബന്ധത്ഥാവബോധകാനം സബ്ഭാനം ഉപ്പജ്ജമാനായപീതിയാ കാരണത്താ കാരിയോപചാരേന ഏസോ ബന്ധോ രസോ നാമ ഹോതീതി. ഉപരിപി ഏവമേവ.

ഹസ്സഠായീഭാവ

൩൫൮. വികാരാകതിആദീഹി,

അത്തനോ’ഥ പരസ്സ വാ;

ഹാസോ നിദ്ദാ സമാലസ്യ-

മുച്ഛാദിബ്യഭിചാരിഭി;

പരിപോസേ സിയാ ഹസ്സോ,

ഭിയ്യോ’ത്ഥിപഭുതീന സോ.

൩൫൮. ‘‘വികാരേ’’ച്ചാദി. വികാരാകതി ദേസവയാദീനം വിപരീതോ കേസബന്ധനാദി, സോ ആദി യേസം അഞ്ഞാകത്യാദിനച്ചനാദീനം, തേഹി വിഭാവേഹി ഹാസോ ചേതോവികാസോ, സോപി അത്തനോ സമ്ബന്ധീ വാ അഥ പരസ്സ സമ്ബന്ധീ വാ, തത്ഥ യോ വിഭാവസാമത്ഥിയായേവാഭിബ്യത്തിം യാതി, സോ അത്തട്ഠോ. യോ പന വിഭാവദസ്സനാ ഉപ്പന്നാപി പുരിസസ്സ ഗമ്ഭീരത്താദിനാ ഛാദിതോ സമാനോ പുരിസന്തരേ ഹസത്യാഭിബ്യത്തോ, സോ പരട്ഠോ. സോ ഹാസോ നിദ്ദാദീഹി ബ്യഭിചാരീഹിയേവ, അനുഭാവപക്ഖേ ആദിസദ്ദേന അക്ഖിഫന്ദനാദയോ ഗഹിതാ. പരിപോസേ സതി ഹസ്സോ നാമ രസോ സിയാ. സോ ഹസ്സോ ഭിയ്യോ ഇത്ഥിപഭുതീനം സിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ പഭുതിസദ്ദേന നീചപകതയോ സങ്ഗണ്ഹന്തി.

൩൫൮. ഇദാനി ഹസ്സരസസ്സ പോസനാകാരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വികാര’’ഇച്ചാദി. വികാരാകതിആദീഹി ദേസവയോലിങ്ഗാനം വിപരീതേഹി കേസബന്ധഗതിട്ഠിതിആദികേഹി, നച്ചഗീതആദികേഹി ച ദുവിധേഹി ആകതിസങ്ഖതേഹി ഹേതുഭൂതേഹി അത്തനോ വാ അഥ പരസ്സ വാ സമ്ബന്ധീ സോ ഹാസോ ചേതോ വികാസലക്ഖണോ നിദ്ദാസമാലസ്യമുച്ഛാദിബ്യഭിചാരിഭി നിദ്ദാസമആലസ്യമുച്ഛാഅക്ഖിഫന്ദനാദീഹി അനുഭാവേഹി സുതസമ്ബന്ധേന തേഹേവ നിദ്ദാസമാലസ്യമുച്ഛാസങ്ഖതബ്യഭിചാരീഹി കരണഭൂതേഹി പരിപോസേ സതി ഹസ്സോ ഹസ്സോ നാമ രസോ സിയാ, സോ ഹസ്സോ ഭിയ്യോ ഇത്ഥിപഭുതീനം, നീചപകതീനഞ്ച സിയാതി. വികാരാ ച സാ ആകതി ചേതി ച, സോ ആദി യേസന്തി ച, നിദ്ദാ ച സമോ ച ആലസ്യഞ്ച മുച്ഛാ ചേതി ച, തേ ആദി യേസം അക്ഖിഫന്ദനാദീനം അനുഭാവാനന്തി ച, തേ ച ബ്യഭിചാരിനോ ചേതി ച, ഇത്ഥീ പഭുതി യേസം നീചപകതീനന്തി ച വാക്യം.

ഹസ്സപ്പഭേദ

൩൫൯. സിതമിഹ വികാസിനയനം,

കിഞ്ചാ’ലക്ഖിയദിജന്തു തം ഹസിതം;

മധുരസ്സരം വിഹസിതം,

സംസസിരോകമ്പമുപഹസിതം.

൩൬൦. അപഹസിതം സഞ്ജല’ക്ഖി,

വിക്ഖിത്തങ്ഗം ഭവത്യ’തിഹസിതം;

ദ്വേ ദ്വേ ഹസ്സാ കഥിതാ ചേ’സം,

ജേട്ഠേ മജ്ഝേ’ധമേപി ച കമസോ.

൩൫൯-൩൬൦. ഹസ്സേ ഭേദമാഹ ‘‘സിത’’മിച്ചാദിനാ. ഇഹ ഹസ്സേ വികാസീനി നയനാനി യസ്സ തം സിതം, കിഞ്ചി ആലക്ഖിയാ ദിജാ ദന്താ യസ്സ തം ഹസിതം. ഏവം മധുരോ സരോ സദ്ദോ യസ്സ തം വിഹസിതം. അംസസിരോകമ്പേന സഹ വത്തമാനം ഉപഹസിതം, സഹ ജലേന അസ്സുനാ വത്തമാനാനി അക്ഖീനി യസ്സ തം അപഹസിതം. വിക്ഖിത്താനി ഇതോ തതോ പസാരിതാനി അങ്ഗാനി യസ്സ തം അതിഹസിതം നാമ. ഏസഞ്ച സിതാദീനം മജ്ഝേ ദ്വേ ദ്വേ ഹസ്സാ ആദിതോ പട്ഠായ കമസോ യഥാക്കമേന ജേട്ഠേ മജ്ഝേ അധമേപി ച കഥിതാതി സമ്ബന്ധോ. പുരാതനേഹീതി വിഞ്ഞായതി.

൩൫൯-൩൬൦. ഇദാനി ഹസ്സഭേദം ദസ്സേതി ‘‘സിത’’മിച്ചാദിനാ. ഇഹ ഇമസ്മിം ഹസ്സവിസയേ വികാസിനയനം വിവടനയനം സിതം നാമ. കിഞ്ചി ആലക്ഖിയദിജം തു കിഞ്ചി ദിസ്സമാനദന്തം, തം ഹസിതം നാമ. മധുരസ്സരം മധുരനാദം വിഹസിതം നാമ. സംസസിരോകമ്പം അംസസിരോകമ്പസഹിതം ഉപഹസിതം നാമ. സജലക്ഖി അസ്സുവിലോചനസഹിതം അപഹസിതം നാമ. വിക്ഖിത്തങ്ഗം അട്ഠാനേ പസാരണവസേന വിക്ഖിത്തഹത്ഥപാദാദിഅവയവവന്തം അതിഹസിതം നാമ ഭവതി. ഏസം ഛന്നം കമസോ കമേന ദ്വേ ദ്വേ ജേട്ഠേ മജ്ഝേ അധമേപി വിസയേ കഥിതാ പുരാതനേഹി ഭാസിതാതി. വികാസീനി നയനാനി അസ്സേതി ച, കിഞ്ചി ഈസകം ആലക്ഖിയാ ദിജാ യസ്സേതി ച, മധുരോ സരോ അസ്സേതി ച, അംസോ ച സിരോ ചേതി ച, അംസസിരസോ കമ്പോതി ച, തേന സഹ വത്തതീതി ച, സഹ ജലേന വത്തമാനാനി അക്ഖീനി യസ്സേതി ച, അനുസ്വരാഗമോ. വിക്ഖിത്താനി അങ്ഗാനി യസ്സേതി ച വാക്യം. സിതഹസിതദ്വയം ഉത്തമേ, വിഹസിതഉപഹസിതദ്വയം മജ്ഝിമേ, അപഹസിതഅതിഹസിതദ്വയം അധമേ വത്തതേ. ഏവം സിതാദയോ അനുരൂപവിഭാവാദിനാ പയുത്താ ഇമേ രസാ’വത്ഥം പാപുണന്തീതി അധിപ്പായോ.

ഹസ്സരസസ്സ ഏവമുദാഹരണം ഞാതബ്ബം –

പൂജേസി കണ്ഠമണിനാ അപി യോ പസന്നോ,

ധമ്മേ പുരാ’സമധുരം വിധുരം സ ഹന്തും;

ഗോപേന്തിയാപി വചനേന ഥിയാ സഭാവം;

ഭത്തിം അകാസി ഫരുസേ മയി നാഗരാജാതി.

യോ പുരാ പുബ്ബേ ധമ്മേ തസ്സ ധമ്മകഥനേ പസന്നോ കണ്ഠമണിനാ അപി അത്തനോ അനഗ്ഘകണ്ഠമണിനാപി തം പൂജേസി, സോ നാഗരാജാ സഭാവം അത്തനോ അധിപ്പായം ഗോപേന്തിയാ അപി ഥിയാ വചനേന ഇത്ഥിയാ വചനേന അസമധുരം തുല്യരഹിതം വിധുരം വിധുരപണ്ഡിതം ഹന്തും വിനാസനത്ഥം ഫരുസേ ചണ്ഡേ മയി ഭത്തിം അകാസീതി. ഇഹ ഏകസ്മിംയേവ വത്ഥുനി നാഗരാജസ്സ പസാദവധവിധാനാദിവിപരീതപ്പവത്തി ആലമ്ബണവിഭാവോ, പഠമം അനഗ്ഘപിയവത്ഥൂഹി പൂജിതഭാവോ ച ബോധിസത്തസ്സ അതുല്യഭാവോ ച ഇത്ഥിവചനസ്സ സമ്പടിച്ഛനഭാവോ ച തസ്സാധിപ്പായസ്സ അഞ്ഞാതഭാവോ ച പുണ്ണകസ്സ ചണ്ഡഭാവോ ചേതി ഇമേഹി സബ്ബവചനേഹി ഉദ്ദീപനവിഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇമേഹി ഉദ്ദീപിതഠായീഭാവസങ്ഖതോ ഹാസോ വാക്യസാമത്ഥിയാ പകാസിതോ ഹാസവിരോധിനിബ്ബേദാദിവജ്ജിതാ സമാലസിയസന്തോസഅസ്സുവേപഥാദികാ ബ്യഭിചാരീഭാവാ സാത്തികാഭാവാ ച ഏവം സാമത്ഥിയേന ദീപിതാ. തദനുരൂപവിഭാവാദിപകാസകാ യഥാവുത്തകവിപ്പയോഗാ അനുഭാവാ നാമ ഹോന്തി. ഹസ്സഭേദേന മജ്ഝിമേ പുരിസേ വത്തബ്ബാപി ഹസിതഉപഹസിതാ ദ്വേ ഇമാ ദട്ഠബ്ബാ.

കരുണാഠായീഭാവ

൩൬൧. സോകരൂപോ തു കരുണോ-

നിട്ഠപത്തിട്ഠനാസതോ;

തത്ഥാ’നുഭാവാ രുദിത-

പലയത്ഥമ്ഭകാദയോ;

വിസാദാലസ്യമരണ-

ചിന്താദീ ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൬൧. ‘‘സോകേ’’ച്ചാദി. അനിട്ഠസ്സ പുത്തവിയോഗാദിനോ ദേസനിക്കഡ്ഢനാദിനോ പത്തി ച ഇട്ഠസ്സ ധമ്മസ്സ, ധനാദിനോ വാ നാസോ ച തതോ വിഭാവഭൂതേഹി സമ്പന്നോ സോകരൂപോ സോകസഭാവോ തു കരുണോ രസോ നാമ. തത്ഥ ഉത്തമാനം സോകോ പുത്തവിയോഗാദിഅനിട്ഠുപ്പത്തിതോ, ധമ്മാദിഇട്ഠനാസതോ ച ജായതേ. നീചാനം തു ദേസനിക്കഡ്ഢനാദിഅനിട്ഠുപ്പത്തിതോ, ധനാദിഇട്ഠനാസതോ ച, പരേസം ധനാദിനാസതോ തു ഉത്തമസ്സേവ മഹാകാരുണികത്താ, സേസം സുബോധം. അനുഭാവോ പനേത്ഥ യഥോചിത്യം നിരൂപയിതബ്ബോ.

൩൬൧. ഇദാനി കരുണാരസപോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘സോക’’ഇച്ചാദിനാ. അനിട്ഠപ്പത്തിട്ഠനാസതോ പുത്തവിയോഗാദിനോ, ദേസചാഗാദിനോ വാ അനിട്ഠസ്സ ഉപ്പത്തി ച സീലാദിനോ, ധനാദിനോ വാ ഇട്ഠസ്സ കന്തിവത്ഥുനോ വിനാസോ ചാതി ഇമേഹി ആലമ്ബണവിഭാവേഹി കരണഭൂതേഹി ഉപ്പന്നോ സോകരൂപോ തു സോകസഭാവോ പന കരുണോ കരുണാരസോ നാമ ഹോതി. തത്ഥ കരുണാരസേ രുദിതപലയത്ഥമ്ഭകാദയോ രുദിതോ പലയോ ഥമ്ഭോതിആദയോ അനുഭാവാ നാമ ഭവന്തീതി. ഥമ്ഭാദീനം സരൂപോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. വിസാദആലസ്യമരണചിന്താദയോ ബ്യഭിചാരിനോ തസ്മിംയേവ ബ്യഭിചാരിനോ ഭവന്തി. ഇഹ പുത്തവിയോഗാദിഅനിട്ഠപ്പത്തിയാ ച സീലധമ്മാദിഇട്ഠനാസനേന ച ഉത്തമാനം സോകോ ഉപ്പജ്ജതി, ദേസചാഗാദിഅനിട്ഠപ്പത്തിയാ ച ധനാദിഇട്ഠനാസനേന ച നീചാനം. അഞ്ഞേസം ധനാദിവിനാസനേന പന മഹാകരുണികത്താ ഉത്തമസ്സേവ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം വിസയേ സോ സോകോ സേസാനം നുപ്പജ്ജതി. തസ്മാ യഥാരഹം പയോഗോ കാതബ്ബോ. സോകസ്സ രൂപോ സഭാവോതി ച, അനിട്ഠസ്സ പത്തീതി ച, ഇട്ഠസ്സ നാസോതി ച, അനിട്ഠപ്പത്തി ച ഇട്ഠനാസോ ചേതി ച, രുദിതഞ്ച പലയോ ച ഥമ്ഭകോ ചേതി ച, തേ ആദി യേസമിതി ച, വിസാദോ ച ആലസ്യഞ്ച മരണഞ്ച ചിന്താ ചേതി ച, താ ആദി യേസമിതി ച വാക്യം. ഇമസ്സ കരുണാരസസ്സ ലക്ഖിയമേവം ദട്ഠബ്ബം –

ആകഡ്ഢിതേ’കസതരാജപുരക്ഖതോ യോ,

ധമ്മേന ആസനമലംകുരുതേ ജിനോവ;

സോ അസ്സവാലമവലമ്ബിയ ദാനി നീതോ,

യക്ഖേന ലോകതിലകോ കുരുതേ കിമേകോതി.

യോ ഏകസതരാജപുരക്ഖതോ രാജൂനം ഏകസതേന പരിവാരിതോ ജിനോ ഇവ ബുദ്ധോ ഇവ ധമ്മേന മധുരധമ്മകഥനേന ആസനം ധമ്മാസനം അലംകുരുതേ സജ്ജേതി, ലോകതിലകോ ലോകസ്സ പിയതായ തിലകാലങ്കാരഭൂതോ സോ വിധുരപണ്ഡിതോ യക്ഖേന പുണ്ണകേന ആകഡ്ഢിതോ ഹുത്വാ നീതോ അസ്സവാലം അവലമ്ബിയ ഇദാനി ഏകോ കിം കുരുതേതി. ഇഹാനീതോതി ദസ്സിതപിയവത്ഥുവിയോഗോ സോകസ്സ ആലമ്ബണവിഭാവോ ഹോതി. ‘‘ആകഡ്ഢിതേകസതരാജേ’’ച്ചാദിനാ സകലേന വാക്യേന ഉദ്ദീപനവിഭാവോ ദസ്സിതോ, ഉദ്ദീപിതസോകസങ്ഖാതഠായീഭാവോ ച വിസാദാലസ്യചിന്താദികോ ബ്യഭിചാരീഭാവോ ച രുദിതപലയഥമ്ഭകാദികാ വിഭാവാദിബോധകഅനുഭാവാ ച വാക്യസാമത്ഥിയേന ദീപിതാ ഹോന്തി.

രുദ്ദഠായീഭാവ

൩൬൨. കോധോ മച്ഛരിയാദീഹി, പോസേ താസമദാദിഭി;

നയനാരുണതാദീഹി, രുദ്ദോ നാമ രസോ ഭവേ.

൩൬൨. ‘‘കോധോ’’ഇച്ചാദി, സുബോധം. ഏത്ഥ പഠമേന ആദിസദ്ദേന അവിക്ഖേപഉപഹാസാദയോ വിഭാവാ ഗഹിതാ, ദുതിയേന ഉഗ്ഗസമ്ഭമാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ, തതിയേന ഭൂകുടിപുരണഓട്ഠനിപ്പീളനാദയോ അനുഭാവാ.

൩൬൨. ഇദാനി രുദ്ദരസസ്സ പോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘കോധോ’’ഇച്ചാദിനാ. കോധോ മച്ഛരിയാദീഹി മച്ഛരിയഅവിക്ഖേപഉപഹാസാദീഹി ആലമ്ബണാദീഹി വിഭാവേഹി ച ഹേതുഭൂതേഹി താസമദാദീഹി താസമദഉഗ്ഗതസമ്ഭമാദീഹി ബ്യഭിചാരീഭാവേഹി ച നയനാരുണതാദീഹി നേത്തരത്തസുഭങ്ഗഓട്ഠപീളനാദീഹി അനുഭാവേഹി ച കരണഭൂതേഹി പോസേ സതി രുദ്ദോ നാമ രസോ ഭവേതി. മച്ഛരിയം ആദി യേസന്തി ച, താസോ ച മദോ ചേതി ച, തേ ആദി യേസമിതി ച, നയനാനി ച താനി അരുണാനി ചാതി ച, തേസം ഭാവോതി ച, സാ ആദി യേസമിതി ച വാക്യം.

രുദ്ദരസസ്സ ഉദാഹരണമേവം ദട്ഠബ്ബം –

യക്ഖേന ഭോ അധിഗതോസി മനുസ്സഭക്ഖേ,

നാ’സ്സസ്സ വാല’മവലമ്ബ പുരം അവേക്ഖ;

വേരമ്ഭവാതമുഖചുണ്ണിതസബ്ബഗത്തോ,

മച്ചോ കഥം പുനപി പസ്സതി ജീവലോകന്തി.

ഭോ മനുസ്സഭക്ഖേന യക്ഖേന അധിഗതോസി ഗഹിതോ അസി, അസ്സസ്സ വാലമവലമ്ബ വാലധിം ഗഹേത്വാ ഇദാനേവ പുരം അവേക്ഖ തുയ്ഹം നഗരം ഓലോകേഹി, തഥേവ ഹി വേരമ്ഭവാതമുഖചുണ്ണിതസബ്ബഗത്തോ വേരമ്ഭവാതസ്സ അഭിമുഖിചുണ്ണിതസകലസരീരോ മച്ചോ മനുസ്സോ ജീവലോകം സത്തലോകം പുനപി കഥം പസ്സതീതി. ഇഹ മച്ഛരിയാദിവിഭാവാ ച കോധാദിസങ്ഖാതോ ഠായീഭാവോ ച വാക്യസാമത്ഥിയാ ദീപിതാ ഹോന്തി, അപരദ്ധേന താസമദഉഗ്ഗതാദിബ്യഭിചാരീഭാവാ വിഭാവിതാ ഹോന്തി. സമുദായേന നയനാരുണതാദയോ അനുഭാവാ സൂചിതാ ഹോന്തി.

വീരഠായീഭാവ

൩൬൩. പതാപവിക്കമാദീഹു-സ്സാഹോ വിരോതി സഞ്ഞിതോ;

രണദാനദയായോഗാ, വീരോ’യം തിവിധോ ഭവേ;

തേവാ’നുഭാവാ ധിതിമ-ത്യാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൬൩. ‘‘പതാപി’’ച്ചാദി. പതാപോ സത്തുസന്താപകാരീ തേജോ, വിക്കമോ പരമണ്ഡലക്കമന്തം, തേ ആദയോ യേസം ബലാവിക്ഖേപാദീനം പടിപുഗ്ഗലഗതാനം വിഭാവാനം, തേഹി ജാതോ ഉസ്സാഹോ രസത്തമാപന്നോ വീരോ രസോതി സഞ്ഞിതോ, അയം വീരോ രണദാനദയായോഗാ തിവിധോ ഭവേ യുദ്ധവീരോ ദാനവീരോ ദയാവീരോതി, തേ യുദ്ധകരണാദയോ ഏവ തത്ഥ അനുഭാവാ ഭവന്തി. ധിതിമതിഉഗ്ഗതാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ ഭവന്തീതി.

൩൬൩. ഇദാനി വീരരസഭേദം, പോസനക്കമഞ്ച ദസ്സേതി ‘‘പതാപ’’ഇച്ചാദിനാ. പതാപവിക്കമാദീഹി അഞ്ഞരാജൂനം ദണ്ഡജതേജസങ്ഖതപതാപോ, തേസമേവ പരമണ്ഡലക്കമനസങ്ഖാതവിക്കമോ ഫലഭേദോ ചേതിആദീഹി ഉപ്പന്നോ ഉസ്സാഹോ വീരോതി വീരരസോതി സഞ്ഞിതോ കവീഹി ഞാതോ, അയം വീരരസോ രണദാനദയായോഗാ യുദ്ധചാഗകരുണായോഗേന ഹേതുഭൂതേന തിവിധോ ഭവേ. തേ ഏവ രണദാനദയാ ഏവ ഇമാ അനുഭാവാ നാമ ഹോന്തി. ധിതിമത്യാദയോ ധിതിമതിഉഗ്ഗതഗബ്ബാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ ഭാവാ ഹോന്തീതി. യുദ്ധവീരദാനവീരദയാവീരവസേന വീരരസോ തിവിധോ ഹോതി. പതാപോ ച വിക്കമോ ചേതി ച, തേ ആദി യേസമിതി ച, രണോ ച ദാനഞ്ച ദയാ ചേതി ച, താഹി യോഗോതി ച, തയോ വിധാ പകാരാ അസ്സാതി ച, ധിതി ച മതി ചേതി ച, താ ആദി യേസമിതി ച വാക്യം.

വീരരസസ്സ ഉദാഹരണമേവം ദട്ഠബ്ബം –

വിഞ്ഞാപേത്വാ കുവേരം സുമഹതി-

മപി ചേ’കോവകുമ്ഭണ്ഡസേനം,

ഉത്താസേത്വാ ഗഹേത്വാ മണിരതനവരം

ലക്ഖമാധായ ജൂതേ;

ജേത്വാ കോരബ്യരാജം സചിവരതന-

മുദ്ധച്ച രഞ്ഞം സതമ്ഹാ,

ഏത്ഥാനേത്വാ’ദിയിസ്സം സുയുവതിരതനം

കോ മമേ’ത്ഥ’ത്ഥി ഭാരോതി.

കുവേരം വേസ്സവണമഹാരാജം വിഞ്ഞാപേത്വാ ബോധേത്വാ സുമഹതിമപി കുമ്ഭണ്ഡസേനം അതിമഹന്തിം കുമ്ഭണ്ഡസേനം ഏകോവ ഉത്താസേത്വാ ഭയം ജനേത്വാ മണിരതനവരം ഗഹേത്വാ ജൂതേ അക്ഖകീളായം ലക്ഖം ആധായ ഠപേത്വാ കോരബ്യരാജം ജേത്വാ രഞ്ഞം സതമ്ഹാ രാജസമ്ബന്ധിനാ സതേന സചിവരതനം അമച്ചരതനം ഉദ്ധച്ച ഉദ്ധരിത്വാ ഏത്ഥാനേത്വാ സുയുവതിരതനം സോഭനഇത്ഥിരതനം ആദിയിസ്സം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഏത്ഥ യഥാവുത്തേസു മമ കോ ഭാരോ അത്ഥീതി. ഏത്ഥ ‘‘കോ മമേത്ഥത്ഥി ഭാരോ’’തി ഇമിനാ ഉസ്സാഹസങ്ഖാതോ ഠായീഭാവോ പകാസിതോ. ഏതസ്സ ഉപ്പത്തിഉദ്ദീപനേസു കാരണഭൂതസ്സ ഇത്ഥിരതനസ്സ ആദാനഖ്യാതനാഗരാജഗതപതാപവിക്കമാദിവിഭാവോ ച, തംതംരൂപപ്പകാസകകവിവചനസങ്ഖാതാനുഭാവോ ച ‘‘വിഞ്ഞാപേത്വാ’’ഇച്ചാദിനാ വാക്യസാമത്ഥിയേന പടിപാദനീയാ ഹോന്തി. ‘‘സുമഹതിമപി കുമ്ഭണ്ഡസേനം ഏകോ’’തി ച, ‘‘രഞ്ഞം സതമ്ഹാ സചിവരതനമുദ്ധച്ചാ’’തി ച ഇമേഹി ധിതിഉഗ്ഗതഗബ്ബാദയോ ച, ‘‘വിഞ്ഞാപേത്വാ കുവേര’’ന്തി ച, ‘‘ഉത്താസേത്വാ കോരബ്യരാജ’’ന്തി ച, ‘‘ഏത്ഥാനേത്വാ ഇച്ചാദയോ’’തി ച ഇമേഹി മത്യാദയോ ച ബ്യഭിചാരിനോ ഭാവാ വിഭാവിതാ ഹോന്തി. ഇമേഹി വിഭാവാനുഭാവബ്യഭിചാരീഭാവേഹി യുദ്ധവീരരസോ പോസിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇമിനായേവ നയേന ദാനവീരാദയോ വിഞ്ഞാതബ്ബാ.

ഭയഠായീഭാവ

൩൬൪. വികാരിസനസത്താദി-

ഭയുക്കംസോ ഭയാനകോ;

സേദാദയോ’നുഭാവേ’ത്ഥ,

താസാദീ ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൬൪. ‘‘വികാരി’’ച്ചാദി. വികാരി അസഭാവപ്പവത്തോ വിരുദ്ധോ സനോ സദ്ദോ സത്തോ ച, തേ ആദയോ യേസം സുഞ്ഞാരഞ്ഞാദീനം ഇത്ഥിനീചപ്പകതിസമ്ഭവന്താനം, വിഭാവാനം, ഗുരുആദീനം വാ ഉത്തമാനം, തേഹി ജാതസ്സ ഭയസ്സ, കിത്തിമസ്സ വാ ഉക്കംസോ ഭയാനകോ നാമ രസോ. ഏത്ഥ സേദകമ്പനപാദചലനാദയോ അനുഭാവാ, താസാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൬൪. ഇദാനി ഭയാനകരസസ്സ പോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘വികാരി’’ച്ചാദിനാ. വികാരിസനസത്താദിഭയുക്കംസോ പകതിവിരഹേന വികാരവന്തേഹി വിരുദ്ധേഹി അസനിസദ്ദാദിസദ്ദേഹി, രക്ഖസാദിസത്തേഹി വാ വിഭാവേഹി ഹേതുഭൂതേഹി സഞ്ജാതോ സാഭാവികോ, കിത്തിമോ വാ ഭയപടിബന്ധോ ഉക്കംസോ ഭയാനകരസോ നാമ ഹോതി. ഏത്ഥ ഭയാനകരസവിസയേ സേദാദയോ ദാഹസരീരകമ്പനാദയോ അനുഭാവാ കായികവാചസികപ്പയോഗസങ്ഖതാ അനുഭാവാ ഹോന്തി. താസാദീ ബ്യഭിചാരിനോ താസസങ്കാദയോ ഇഹ ബ്യഭിചാരീഭാവാ ഹോന്തീതി. സനോ ച സത്തോ ചേതി ച, വികാരോ ഏതേസം അത്ഥീതി ച, വികാരിനോ ച തേ സനസത്താ ചേതി ച, തേ ആദയോ യേസം സുഞ്ഞാരഞ്ഞാദീനമിതി ച, തേഹി ജാതം ഭയമിതി ച, മജ്ഝേ പദലോപോ, തസ്സ ഉക്കംസോതി ച, സേദോ ആദി യേസം കമ്പനാദീനമിതി ച, താസോ ആദി യേസം സങ്കാദീനമിതി ച വാക്യം. ഇത്ഥിനീചപ്പകതികാനം ഭയഹേതു വികാരിസനസത്താദി, ഉത്തമാനം ഗുരുആദി.

ഏത്ഥ ലക്ഖിയമേവം വേദിതബ്ബം –

യം ദിട്ഠിസത്ഥപതനേന പരിപ്ഫുരന്തീ,

കുമ്ഭണ്ഡരക്ഖസചമൂ ഗമിതാ സമന്താ;

ആചക്കവാളനഗ’മസ്സഗതം പുരീവ,

ഭോതോ മുഹും മുഹു’മപസ്സി സ പുണ്ണകോ’ഹന്തി.

ദിട്ഠിസത്ഥപതനേന ദിട്ഠിസല്ലസമ്പാതനേന പരിപ്ഫുരന്തീ കമ്പമാനാ സമന്താ പരിസമന്തതോ ആചക്കവാളനഗം ചക്കവാളപബ്ബതാവധി ഗമിതാ പലാപിതാ കുമ്ഭണ്ഡരക്ഖസചമൂ കുമ്ഭണ്ഡരക്ഖസാനം സേനാ യം അസ്സഗതം അസ്സപിട്ഠേ നിസിന്നകം ഭോതോ ഭവതം തുമ്ഹാകം പുരീ ഇവ പുരിയാ ദസ്സനമിവ മുഹും മുഹും അപസ്സി ഖണേ ഖണേ അപസ്സിത്ഥ, സോ അഹം പുണ്ണകോ നാമ യക്ഖോതി. ഏത്ഥ ‘‘ദിട്ഠിസത്ഥപതനേനാ’’തി ദിട്ഠിസത്ഥാരോപനേന ച ‘‘സ പുണ്ണകോ അഹ’’ന്തി ഇമിനാ ച ഭയജനനസ്സ ഹേതുഭൂതവിരുദ്ധസത്തസങ്ഖാതാ വിഭാവാ നിദ്ദിട്ഠാ, ‘‘മുഹും മുഹു’മപസ്സീ’’തി രസാവത്ഥസമ്പത്തഭയുക്കംസസങ്ഖതോ ഠായീഭാവോ വിഭാവിതോ, ‘‘കുമ്ഭണ്ഡരക്ഖസചമൂ ഗമിതാ സമന്താ ആചക്കവാളനഗ’’ന്തി താസസങ്കാദികാ ബ്യഭിചാരിനോ ഭാവാ ജോതിതാ. ‘‘പരിപ്ഫുരന്തീ’’തി സേദകമ്പാദയോ അനുഭാവാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

ജിഗുച്ഛാഠായീഭാവ

൩൬൫. ജിഗുച്ഛാ രുധിരാദീഹി,

പൂത്യാദീഹി വിരാഗതോ;

ബീഭച്ഛോ ഖോഭനു’ബ്ബേഗീ,

കമേന കരുണായുതോ;

നാസാവികുനനാദീഹി,

സങ്കാദീഹി’സ്സ പോസനം.

൩൬൫. ‘‘ജിഗുച്ഛാ’’ഇച്ചാദി. രുധിരന്താദീഹി പൂതികിമിആദീഹി വിരാഗതോ ച ജാതാ ജിഗുച്ഛാ ഗരഹാ കമേന ഖോഭനോ ഉബ്ബേഗീ കരുണായുതോ ച ബീഭച്ഛോ ഭവതി, നാസാവികുനനമുഖച്ഛദനാദീഹി അനുഭാവേഹി, സങ്കാവേഗാദീഹി ബ്യഭിചാരീഹി ച അസ്സ പോസനം ഭവതീതി.

൩൬൫. ഇദാനി ബീഭച്ഛരസസ്സ പോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘ജിഗുച്ഛാ’’ഇച്ചാദിനാ. രുധിരാദീഹി രത്തന്തഗുണാദീഹി ച, പൂത്യാദീഹി പൂതികിമിആദീഹി ച, വിരാഗതോ വിരത്തഭാവേന ചാതി ഇമേഹി തീഹി വിഭാവേഹി ഹേതുഭൂതേഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ജിഗുച്ഛാ കമേന രുധിരാദീനം തിണ്ണം വിഭാവാനം പടിപാടിയാ ഖോഭനോ അനവട്ഠാനോ അസമാഹിതോ ഉബ്ബേഗീ ഉബ്ബേഗവാ കരുണായുതോ സോകരൂപേന സഹിതോ ചാതി ഏവം ബീഭച്ഛോ രസോ നാമ ഹോതി. നാസാവികുനനാദീഹി നാസസങ്കോചനമുഖപിദഹനാദീഹി അനുഭാവേഹി ച സങ്കാദീഹി ച സങ്കാആവേഗാദീഹി ബ്യഭിചാരീഭാവേഹി ച കരണഭൂതേഹി അസ്സ ബീഭച്ഛരസസ്സ പോസനം ഹോതീതി. രുധിരാദീസു തീസു പദേസു, ഖോഭനാദീസു തീസു ച ഗമ്യമാനത്താ അവുത്തോപി ചസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ, തസ്മാ ഖോഭനാദീഹി തീഹി യുത്തോവ ബീഭച്ഛരസോ നാമാതി ദട്ഠബ്ബോ. രുധിരം ആദി യേസം അന്താദീനമിതി ച, പൂതിആദി യേസം കിമിആദീനമിതി ച, ഉബ്ബേഗോ അസ്സ ബീഭച്ഛസ്സ അത്ഥീതി ച, കരുണേന ആയുതോതി ച, നാസായ വികുനനം സങ്കോചനമിതി ച, തം ആദി യേസം മുഖച്ഛാദനാദീനമിതി ച, സങ്കാ ആദി യേസം ആവേഗാദീനമിതി ച വാക്യം.

ഇമസ്സ ബീഭച്ഛസ്സോദാഹരണമേവം വേദിതബ്ബം –

യക്ഖാ മച്ചകരങ്കകങ്കനധരാ യേ നിമ്മിതാ പുണ്ണകേ-

നു’ത്തംസീകതപാണിപല്ലവധരാ ഹാരീകതന്തോരഗാ;

ലിത്താ ലോഹിതകുങ്കുമേഹി വിധുരേനേ’തേ പിവന്താ വസാ-

മജ്ജം സീസകപാലപാതിഹി പുരേ ധുത്താ വിയോ’പേക്ഖിതാതി.

പുണ്ണകേന യക്ഖേന നിമ്മിതാ മച്ചകരങ്കകങ്കനധരാ മനുസ്സട്ഠിസങ്ഖാതകരഭൂസനധാരിനോ ഉത്തംസീകതപാണിപല്ലവധരാ മത്ഥകമാലികതഹത്ഥതലസങ്ഖതപല്ലവധാരിനോ ഹാരീകതന്തോരഗാ മുത്താഹാരീകതമനുസ്സന്തസങ്ഖാതഉരഗസമ്പയുത്താ ലോഹിതകുങ്കുമേഹി രുധിരസങ്ഖാതകുങ്കുമകക്കേഹി ലിത്താ സീസകപാലപാതിഹി സീസകപാലസങ്ഖാതേഹി സരാവേഹി വസാമജ്ജം വസാസങ്ഖാതസുരം പുരേ അഭിമുഖേ പിവന്താ യേ യക്ഖാ സിയും, ഏതേ യക്ഖാ വിധുരേന പണ്ഡിതേന ധുത്താ വിയ നഗരേ സുരാധുത്താ വിയ ഉപേക്ഖിതാ ഹോന്തീതി. ഇഹ ‘‘ലിത്താ ലോഹിതകുങ്കുമേഹീ’’തി ച ‘‘ഉത്തംസീകതപാണിപല്ലവധരാ’’തി ച ‘‘ഹാരീകതന്തോരഗാ’’തി ച ഇമേഹി ചിത്തക്ഖോഭകാരണഭൂതോ രുധിരാദിവിഭാവോ ച, ‘‘മച്ചകരങ്കകങ്കനരോ’’തി ച ‘‘സീസകപാലപാതിഹി വസാമജ്ജം പിവന്താ’’തി ച ഇമേഹി ഉബ്ബേഗവന്തസഭാവസ്സ ഹേതുഭൂതോ പൂത്യാദിവിഭാവോ ച പകാസിതോ. കരുണായുതസഭാവസ്സ കാരണഭൂതവിരജ്ജനവിഭാവോ ച നാസാവികുനനാദിഅനുഭാവോ ച സങ്കാവേഗാദിബ്യഭിചാരീഭാവോ ച ബീഭച്ഛസങ്ഖാതഠായീഭാവോ ചാതി ഇമേ സബ്ബേ വാക്യസാമത്ഥിയേന ഗമ്മാതി വേദിതബ്ബാ.

വിമ്ഹയഠായീഭാവ

൩൬൬. അതിലോകപദത്ഥേഹി,

വിമ്ഹയോ’യം രസോ’ബ്ഭുതോ;

തസ്സാ’നുഭാവാ സേദസ്സു-

സാധുവാദാദയോ സിയും;

താസാവേഗധിതിപ്പഞ്ഞാ,

ഹോന്തേ’ത്ഥ ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൬൬. ‘‘അതി’’ച്ചാദി. അതിലോകേഹി ലോകാതിവുത്തീഹി മായാദിബ്ബഗേഹാരാമാദീഹി പദത്ഥേഹി ജാതോ അയം വിമ്ഹയോ ചിത്തവികാരസങ്ഖാതോ ഠായീഭാവോ അബ്ഭുതോ രസോ നാമ. സേദഅസ്സുസാധുവാദരോമഞ്ചാദയോ തസ്സ അനുഭാവാ സിയും, താസാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ ഹോന്തീതി.

൩൬൬. ഇദാനി വിമ്ഹയരസസ്സ പോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘അതി’’ഇച്ചാദിനാ. അതിലോകപദത്ഥേഹി ലോകട്ഠിതിമതിക്കമ്മ പവത്തേഹി മായാദിബ്ബഭവനആരാമവിമാനാദിപദത്ഥേഹി ഹേതുഭൂതേഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ അയം വിമ്ഹയോ ചിത്തബ്യാപനസങ്ഖാതോ ഠായീഭാവോ അബ്ഭുതോ രസോ അബ്ഭുതരസോ നാമ ഭവേ, സേദസ്സുസാധുവാദാദയോ തസ്സ അബ്ഭുതരസസ്സ അനുഭാവാ സിയും, താസാവേഗധിതിപ്പഞ്ഞാ ഏത്ഥ അബ്ഭുതരസവിസയേ ബ്യഭിചാരിനോ ഭാവാ ഹോന്തീതി. അതിക്കന്താ ലോകമിതി ച, തേ ച തേ പദത്ഥാ ചേതി ച, സാധുഇതി വാദോതി ച, സേദോ ച അസ്സു ച സാധുവാദോ ചേതി ച, തേ ആദി യേസം രോമഞ്ചാദീനമിതി ച, താസോ ച ആവേഗോ ച ധിതി ച പഞ്ഞാ ചേതി ച വാക്യം.

ഇമസ്സ അബ്ഭുതരസസ്സോദാഹരണമേവം ദട്ഠബ്ബം –

സ പുണ്ണകേനാ’ഹടനേകഭിംസനേ-

സ്വ’ഹോ നടേനേവ സുനിച്ചലോ’ചലാ;

നിപാതിതോ തേന അവംസിരോപതം,

അസന്തസം തം മിനി ദിട്ഠിയട്ഠിയാതി.

സോ വിധുരപണ്ഡിതോ പുണ്ണകേന യക്ഖേന നടേന ഇവ അനേകവികാരദസ്സനകേന നാടകേന വിയ ആഹടനേകഭിംസനേസു ഭയത്തമാനീതാനേകവിധഭിംസനേസു വത്തമാനേസു സുനിച്ചലോ തേന പുണ്ണകേന അചലാ സട്ഠിയോജനുബ്ബേധകാളാഗിരിപബ്ബതമത്ഥകതോ നിപാതിതോ അവംസിരോപതം അധോസീസം പതന്തോ അസന്തസം ഏവം അപ്പതിട്ഠേപി അനുത്തസന്തോ തം പബ്ബതം ദിട്ഠിയട്ഠിയാ മിനി പമാണമകാസി, അഹോ അച്ഛരിയന്തി. ഏത്ഥ ഭയഹേതുമ്ഹി സതി ഭീതിയാ ച തത്ഥ പരിജാനനാഭാവസ്സ ച ലോകസഭാവത്താ തമതിക്കമ്മ ഭയകരണേ അസന്താസസ്സ ച ദിട്ഠിയാ പബ്ബതമിനനസ്സ ച പവത്തഭാവകഥനേന ലോകാതിക്കന്തപദത്ഥസങ്ഖാതോ വിഭാവോ ‘‘അസന്തസം തം മിനി ദിട്ഠിയട്ഠിയാ’’തി ഇമിനാ പകാസിതോ. ‘‘അഹോ’’തി വചനേന, തസ്സ സാമത്ഥിയേന ച സാധുവാദസേദഅസ്സുആദയോ അനുഭാവാ വിഭാവിതാ. താസആവേഗധിതിച്ചാദിബ്യഭിചാരീഭാവാ, വിമ്ഹയസങ്ഖാതഠായീഭാവോ ച സമുദിതവാക്യസാമത്ഥിയേന ജോതിതോ.

സമഠായീഭാവ

൩൬൭. ഠായീഭാവോ സമോ മേത്താ-

ദയാമോദാദിസമ്ഭവോ;

ഭാവാദീഹി തദു’ക്കംസോ,

സന്തോ സന്തനിസേവിതോ.

ഇതി സങ്ഘരക്ഖിതമഹാസാമിപാദവിരചിതേ

സുബോധാലങ്കാരേ

രസഭാവാവബോധോ നാമ പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ.

സുബോധാലങ്കാരോ സമത്തോ.

൩൬൭. ‘‘ഠായി’’ച്ചാദി. മേത്താദിസമ്ഭവോ സമോ ഉപസമസങ്ഖാതോ ഠായീഭാവോ ഭവതി, തദനുരൂപേഹി ഭാവാനുഭാവേഹി തസ്സ ഉക്കംസോ യസ്സ, സോ സന്തോ നാമ രസോ ഭവതി, സോ ച സന്തനിസേവിതോതി.

ഇതി സുബോധാലങ്കാരേ മഹാസാമിനാമികായം ടീകായം

രസഭാവാവബോധോ പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ.

൩൬൭. ഇദാനി സന്തരസസ്സ പോസനക്കമം ദസ്സേതി ‘‘ഠായി’’ച്ചാദിനാ. മേത്താദയാമോദാദിസമ്ഭവോ മേത്താകരുണാപീതിആദിവിഭാവേഹി സമ്ഭൂതോ സമോ കായചിത്തോപസമോ ഠായീഭാവോ നാമ ഹോതി, ഭാവാദീഹി ബ്യഭിചാരീഭാവാദീഹി കരണഭൂതേഹി, അപിച തസ്സ സമസ്സ അനുരൂപേഹി ബ്യഭിചാരീഭാവാനുഭാവേഹി തദുക്കംസോ തസ്സ ഠായീഭാവസ്സ ഉക്കംസയുത്തോ സന്തനിസേവിതോ സാധൂഹി സേവിതോ സന്തോ സന്തരസോ നാമ ഹോതീതി. മേത്താ ച ദയാ ച മോദോ ചേതി ച, തേ ആദയോ യേസമിതി ച, തേഹി സമ്ഭവോ യസ്സേതി ച, തസ്സ ഉക്കംസോ അസ്സ സന്തസ്സേതി ച, സതം നിസേവിതോതി ച വാക്യം.

അസ്സ സന്തരസസ്സോദാഹരണമേവം ദട്ഠബ്ബം –

ഏന്തേസു കേസരികരീസ്വ’പി വേഠയന്തേ,

നാഗേ നഗം മദഗജേ വിയ വേളുഗുമ്ബം;

യക്ഖേ വിചാലയതി നോചലി ഈസകമ്പി,

സന്തിം ഗതോവ വിധുരോ മധുരാപി ഭാവോതി.

കേസരികരീസു സീഹഹത്ഥീസു ഏന്തേസു അപി ഭിംസനാകാരേന സമീപമാഗച്ഛന്തേസുപി നാഗേ വേഠയന്തേപി നാഗേസു സരീരം വേഠയന്തേസുപി. ജാത്യാപേക്ഖായേകവചനം, വേളുഗുമ്ബം മദഗജേ വിയ വിചാലയതി മദഗളിതഹത്ഥിമ്ഹി ചാലേന്തേ ഇവ യക്ഖേ പുണ്ണകേ നഗം കാളാഗിരിപബ്ബതം വിചാലയതിപി അനേകപ്പകാരേ ചാലേന്തേപി വിധുരോ പണ്ഡിതോ സന്തിം ഗതോവ നിബ്ബാനം ആലമ്ബണകരണവസേന സമ്പത്തോ വിയ ഫലസമാപത്തിസമാപന്നോ ഇവ അഥ വാ ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനസങ്ഖതനിരോധസമാപത്തിസമാപന്നോ വിയ ഈസകമ്പി അപ്പകമ്പി മധുരാ ഭാവാ അപി മധുരസഭാവതോപി നോ ചലി, നിസിന്നട്ഠാനതോ പഗേവാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ധാവനരോദനകമ്പനാദീനം കരണഭൂതം സീഹാദീനമാഗമനം നാഗവേഠനം പബ്ബതകമ്പനന്തിആദീസു വത്തമാനേസുപി നിബ്ബികാരത്തേന സന്തിം ഗതോതി ഇമിനാ സന്തരസസ്സ പകതിഭൂതേ ഉദ്ദേസേ ദസ്സിതോ നവമോ ഠായീഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ഏതസ്സ ഉപ്പത്തിഉദ്ദീപനാനം കാരണഭൂതാ മേത്താദയാമോദാദിവിഭാവാ സാമത്ഥിയാ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി. ധിതിമതിസതിആദയോ തദനുരൂപബ്യഭിചാരീഭാവാ ച താദിസാനുഭാവാ ച ‘‘ഏന്തേസു വേഠയന്തേ വിചാലയതീ’’തി ഇമിനാ, സകലവാക്യസാമത്ഥിയേന ച പകാസിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഇതി സുബോധാലങ്കാരനിസ്സയേ

രസഭാവാവബോധോ നാമ പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ.