൫. ഭാവാവബോധപരിച്ഛേദ

൩൩൮. പടിഭാനവതാ ലോക-വോഹാര’മനുസാരിനാ;

തതോ’ചിത്യസമുല്ലാസ-വേദിനാ കവിനാ പരം.

൩൩൮. തദേവ യഥാപടിഞ്ഞാതമലങ്കാരവിഭാഗം ബോധേത്വാ സമ്പതി രസവന്താലങ്കാരപ്പസങ്ഗേനാധിഗതം രസം സകല സംസാരദുക്ഖനിസ്സ രണേകനിമിത്തവിമുത്തിരസേകരസവിസുദ്ധസദ്ധമ്മാഗമവിഗ്ഗാഹസപ്പീണനോണതമതീനം പരമസദ്ധാലൂനമനധിഗതത്തേപി ലക്ഖണമത്തേന ലോകവോഹാരകോസല്ലമത്തപരിഗ്ഗഹായ കിഞ്ചിമത്തമുപദിസിതും ന സാകല്ലേന ‘‘പടിഭാനവതാ’’തിആദിമാഹ. പടിഭാനം തംതംഠാനാനുരൂപപ്പവത്താ പഞ്ഞാ. സാ ഹി സരസരചനായച്ചന്തോപകാരികാ, തതോവ കബ്ബം ‘‘പടിഭാന’’ന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘പടിഭാനവതാ’’തി. കവിനാ ലോകവോഹാരാനുഗന്തബ്ബോ. യോ ഹി സകലം ലോകവോഹാരം നാനുസരതി, സോ കവിയേവ ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ലോകവോഹാരമനുസാരിനാ’’തി. യതോ ഓചിത്യം നാമ കവീനം പരമം രഹസ്സം ലോകവോഹാരേപി ഉചിതഞ്ഞൂയേവ പസംസീയതേ, സമുചിതലോകവോഹാരാനുസാരേനേവ ച വക്ഖമാനാനുക്കമേന വിരചിതാ രചനാ സചേതനാനം രസസ്സാദായ സമ്പജ്ജതേ, തസ്മാ ഓചിത്യേ സമുല്ലസത്തം ദിത്തം ഫുടമേവ ബന്ധനം കാതും വട്ടതി. തതോവച്ചന്തമോചിത്യസമുല്ലാസവേദിനാ കവിനാ ഭവിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘പരം ഓചിത്യസമുല്ലാസവേദിനാ’’തി. സബ്ബഞ്ചേതം ‘‘കവിനാ’’തി ഏത്ഥ വിസേസനം, ‘‘കവിനാ’’തി ചേതം ‘‘നിബന്ധാ’’തി ഏത്ഥ അവുത്തോ കത്താ.

൩൩൮. ഏവം യഥാപടിഞ്ഞാതാനമലങ്കാരാനം ദസ്സനാവസരേ രസവന്താലങ്കാരപ്പസങ്ഗേനാധിഗതനവവിധസിങ്ഗാരാദിരസേ സകലസംസാരദുക്ഖനിസ്സരണഅസഹായകരണഭൂതവിമുത്തിരസേന ഏകരസഭൂതേ അതിപണീതേ സദ്ധമ്മാമതരസേയേവ ലുദ്ധാനം സദ്ധാബാഹുല്ലസുദ്ധസംയമാനം വിമുഖേപി ലക്ഖണമത്തപരിഞ്ഞാണേന ലോകവോഹാരേസു അസമ്മോഹത്ഥം സങ്ഖേപേന ദസ്സേതുകാമോ ഇദാനി ‘‘പടിഭാനവതാ’’ഇച്ചാദിമാഹ. പടിഭാനവതാ സരസരചനായ അച്ചന്തോപകാരട്ഠാനോചിതപഞ്ഞാവിസേസവതാ ലോകവോഹാരമനുസാരിനാ സകലലോകേ വോഹാരാനുരൂപമനുഗതേന തതോ യസ്മാ ഓചിത്യം നാമ ഹദയതോ അബഹി കാതബ്ബം, രഹസ്സമിവ ബന്ധതോ വിയോജനീയം ന ഹോതി. തസ്മാ പരമതിസയേന ഓചിത്യസമുല്ലാസവേദിനാ ഉചിതഭാവേന വത്തുമിച്ഛിതത്ഥസ്സ ഉദ്ദീപനസ്സേവ അനുരൂപപ്പകാരേന ഇട്ഠത്ഥസ്സ സമുല്ലാസനം ദിത്തിം ജാനന്തേന കവിനാ ബന്ധകാരകേന നിബന്ധാതി സമ്ബന്ധോ. പടിഭാ പടിഭാനന്തി പഞ്ഞായേതം നാമം, തതോ ജാതകബ്ബസ്സപി പടിഭാതി വുച്ചമാനത്താ അയം പഞ്ഞാവിസേസോ രചനായ അച്ചന്തോപകാരോതി ഞാതബ്ബോ. പടിഭാനമസ്സത്ഥീതി ച, ലോകസ്സ വോഹാരോതി ച, തം അനുഗച്ഛതി സീലേനാതി ച, ഓചിത്യേന സമുല്ലാസോതി ച, തം വിജാനാതി സീലേനാതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൩൩൯. ഠായീസമ്ബന്ധിനോ ഭാവ-വിഭാവാ സാനുഭാവകാ;

സമ്പജ്ജന്തി നിബന്ധാ തേ, രസസ്സാദായ സാധുനം.

൩൩൯. ‘‘ഠായി’’ച്ചാദി. ഠായിനോ വക്ഖമാനരത്യാദയോ തേഹി സഹ സമ്ബന്ധോ വിഭാവാദീഹി യോഗേ രത്യാദീനമസ്സാദിയത്തമാനീയമാനത്താ ഏതേസമത്ഥീതി ഠായീസമ്ബന്ധിനോ. സഹ അനുഭാവേഹി വക്ഖമാനലക്ഖണേഹീതി സാനുഭാവകാ, ഭാവോ വിഭാവോ ച, വക്ഖമാനോ ഭാവേന ഭാവാഭാസോപി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതോ, രസസ്സാദായ സമ്പജ്ജന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൩൯. ‘‘ഠായി’’ച്ചാദി. ഠായീസമ്ബന്ധിനോ ഠായീപദേന, തേന വാച്ചരതിഹാസാദിഅത്ഥേന വാ സമ്ബന്ധുപഗതാ സാനുഭാവകാ വക്ഖമാനാനുഭാവേഹി സഹ പവത്താ ഭാവവിഭാവാ വക്ഖമാനഭാവവിഭാവാ നിബന്ധാ വുത്തഗുണോപേതകവിനാ ബന്ധിതാ ഏകത്ഥ ആഹരിത്വാ ദസ്സിതാ സാധുനം ഇസ്സാദിദോസരഹിതാനം സജ്ജനാനം രസസ്സാദായ സിങ്ഗാരാദിവക്ഖമാനരസസ്സ അസ്സാദനത്ഥം സമ്പജ്ജന്തി പവത്തന്തീതി. ഇമായ ഗാഥായ ഠായീഭാവോ ബ്യഭിചാരീഭാവോ കേവലഭാവോ വിഭാവോ അനുഭാവോ രസോ ചേതി ഇമേ ഉദ്ദിട്ഠാ ഭവന്തി, കഥന്തി ചേ? ഭാവവിഭാവാനം ‘‘ഠായീസമ്ബന്ധിനോ’’തി വിസേസനം ഭവതി, തേന ഭാവസ്സ ഠായീ ച സോ ഭാവോ ചേതി ച ഠായീപദേന സമ്ബന്ധത്താ ഠായീഭാവോ ച, പുന ബ്യഭിചാരീഭാവേ സതി ‘‘ഠായീഭാവോ’’തി ഇമസ്സ സാധകത്താ ഇമസ്സേവ ഠായീഭാവപദസ്സ പയോഗസാമത്ഥിയേന ഗമ്മമാനോ ബ്യഭിചാരീഭാവോ ച, പുന ഠായീപദേന സമാസമകത്വാ വിസും ദസ്സിതഭാവസദ്ദസുതിയാ ഠായീഭാവബ്യഭിചാരീഭാവേഹി അഞ്ഞോ ഭാവോ ച, തഥാ ഏവ ഠായീപദേന വാച്ചരതിഹാസാദിഅത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തിഉദ്ദീപനദ്വയം വിഭൂതം കത്വാ സജ്ജേത്വാ ഠിതത്താ തേഹി രതിഹാസാദീഹി അത്ഥേഹി സമ്ബന്ധിനോ ആലമ്ബണഉദ്ദീപനസങ്ഖതവിവിധവിഭാവാ ച, ഏവമേവ സാനുഭാവകപദേന സമായോഗേന ദസ്സിതാനുഭാവോ ച, ‘‘രസസ്സാദായാ’’തി ഇമിനാ നിദ്ദിട്ഠരസോ ചാതി ഏവമിമേ ഠായീഭാവാദയോ ഉദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി. ഠായിനാ സഹ സമ്ബന്ധോതി ച, സോ ഏതേസമത്ഥീതി ച, ഭാവോ ച വിഭാവോ ചേതി ച, സഹ അനുഭാവേഹി വത്തന്തീതി ച, രസസ്സ അസ്സാദോതി ച വാക്യം.

ഭാവഅധിപ്പായ

൩൪൦. ചിത്തവുത്തിവിസേസാ തു, ഭാവയന്തി രസേ യതോ;

രത്യാദയോ തതോ ഭാവ-സദ്ദേന പരികിത്തിതാ.

൩൪൦. ഇദാനി യഥാഉദ്ദിട്ഠേസു ഠായാദീഹി ഭാവവിഭാവാനുഭാവരസേസു പഠമം ഭാവം വിഭാവേതും ഭാവസദ്ദമന്വത്ഥയതി ‘‘ചിത്ത’’ഇച്ചാദിനാ. ചിത്തസ്സ വുത്തിയോ രമണഹസനാദിആകാരേന പവത്തിയോ, താവ വിസേസാ വിസിട്ഠസഭാവത്ഥാതി ചിത്തവുത്തിവിസേസാ. രത്യാദയോ ഠായീബ്യഭിചാരീസാത്തികാ. തുസദ്ദോ വിസേസേ. യതോ രസേ സിങ്ഗാരാദയോ ഭാവയന്തി നിപ്ഫാദേന്തി. തതോ ഭാവസദ്ദേന പരികിത്തിതാ ഭരതാദീഹി കഥിതാ. ഏത്ഥ ഹി ണ്യന്തോ ഭൂധാതു കരണേ വത്തതേ. യതോ ചായം ന കേവലം കരണേയേവ വത്തതേ, അഥ ഖോ ബ്യാപനേ, പടിപാദനേ ച, തസ്മാസ്സ പടിഭാനം ചിത്തം ഭാവയന്തി ബ്യാപേന്തി. അഥ വാ കവിനോ ലോകട്ഠിതിഞാണലക്ഖണം അധിപ്പായം ഭാവയന്തി പടിപാദേന്തീതി ഭാവാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൪൦. ഇദാനി ഉദ്ദിട്ഠേസു ഠായീഭാവാദീസു ഠായീആദീനം [ഠായീഭാവാദീനം (ക.)] തിണ്ണം സാധാരണോ ഭാവോ നാമ ഏസോതി ദസ്സേന്തോ അന്വത്ഥവസേന ദസ്സേതി ‘‘ചിത്ത’’ഇച്ചാദി. ചിത്തവുത്തിവിസേസാ തു ചിത്തസ്സ ഉത്തരി വക്ഖമാനാരമ്മണഹസനസോചനാദീഹി, നിബ്ബേദാദീഹി, ഥമ്ഭാദീഹി ച ആകാരേഹി പവത്തിസങ്ഖാതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരാകാരസങ്ഖാതാ വിസേസാ പന ഠായീബ്യഭിചാരീസാത്തികാ യതോ യസ്മാ രസേ സിങ്ഗാരാദിരസേ ഭാവയന്തി നിപ്ഫാദേന്തി കരോന്തി. നോ ചേ, രസേ സിങ്ഗാരാദിരസവിസയേ പണ്ഡിതാനം ചിത്തം ഭാവയന്തി ബ്യാപനം കരോന്തി. നോ ചേ, തസ്മിംയേവ രസവിസയേ കവിനോ ലോകസഭാവം വിസയം കത്വാ പവത്തഞാണലക്ഖണം അധിപ്പായം ഭാവയന്തി പടിപാദനം കരോന്തി. തതോ ഭാവസദ്ദേന ഹേതുകത്തരി നിപ്ഫന്നേന രത്യാദയോ രതിഹാസാദയോ പരികിത്തിതാ ഭരതാദീഹി വുത്താ ഹോന്തീതി. ‘‘രത്യാദയോ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ഹാസാദയോ ഠായീഭാവാ ച, നിബ്ബേദാദയോ ബ്യഭിചാരീഭാവാ ച, ഥമ്ഭപലയാദയോ സാത്തികഭാവാ ച സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ചിത്തസ്സ വുത്തിയോതി ച, താ ഏവ വിസേസാതി ച, ഭാവോ ഇതി സദ്ദോതി ച വാക്യം.

ഠായീഭാവഅധിപ്പായ

൩൪൧. വിരോധിനാ’ഞ്ഞഭാവേന,

യോ ഭാവോ ന തിരോഹിതോ;

സീലേന തിട്ഠതി’ച്ചേ’സോ,

ഠായീഭാവോതി സദ്ദിതോ.

൩൪൧. ഠായാദികേ തിവിധേ ഭാവേ കമേനാഹ ‘‘വിരോധിനാ’’ഇച്ചാദിനാ. വിരോധിനാ അഞ്ഞേന ജിഗുച്ഛാദിനാ ഭാവേന യോ ഭാവോ രത്യാദികോ ന തിരോഹിതോ നച്ഛാദിതോ, ഏസോ ഭാവോ അനുച്ഛിജ്ജമാനത്താ ഏവ തിട്ഠതി സീലേനാതി, ഠായീ ഏവ ഭാവോതി ഠായീഭാവോതി സദ്ദിതോ കഥിതോ. യോ ഭാവാദീഹി ആലോകിതസ്സാദം നീതോ സമാനീതോ, സോ സാമാജികേഹി അസ്സാദിയമാനത്താ രസോതി വുച്ചതി. വക്ഖതി ഹി ‘‘സവിഭാവ’’ഇച്ചാദി.

൩൪൧. ഇദാനി ഠായീആദികേ തിവിധഭാവേ കമേന നിദ്ദിസതി ‘‘വിരോധി’’ഇച്ചാദിനാ. വിരോധിനാ അഞ്ഞഭാവേന രതിഹാസാദീനം വിരുദ്ധേന ജിഗുച്ഛാദിനാ അഞ്ഞഭാവേന യോ ഭാവോ രതിഹാസാദികോ തിരോഹിതോ ന ബ്യവഹിതോ ന ഹോതി, ഏസോ വിരുദ്ധഭാവേന അബ്യവഹിതോ ഭാവോ തിട്ഠതി സീലേനാതി ഇമിനാ അത്ഥേന ഠായീ നാമ ഹോതീതി കത്വാ ഠായീഭാവോതി സദ്ദിതോ കഥിതോതി. യോ വിഭാവാനുഭാവാദീഹി അസ്സാദനീയത്തം പാപിതോ സബ്ഭേഹി അസ്സാദനീയത്താ രസോതി വുച്ചതി, സോ ഠായീ നാമാതി വുച്ചതി. അഞ്ഞോ ച സോ ഭാവോ ചേതി ച, തിരോ കയിരിത്ഥാതി ച, ഠായീ ച സോ ഭാവോ ചേതി ച വിഗ്ഗഹോ.

ഠായീഭാവപ്പഭേദഉദ്ദേസ

൩൪൨. രതിഹാസാ ച സോകോ ച,

കോധുസ്സാഹഭയ’മ്പി ച;

ജിഗുച്ഛാവിമ്ഹയാ ചേവ,

സമോ ച നവ ഠായിനോ.

൩൪൨. രത്യാദീനം നവന്നമേവ ഠായിത്വം സമ്ഭവതീത്യാഹ ‘‘രതി’’ച്ചാദി. സമോ ചേതി ഏവം ഠായിനോ നവാതി യോജനാ. നവേവേതേ സകസകവിഭാവാനുഭാവേഹി സമുല്ലാസിതാ വിസുമ്പി ബന്ധിതബ്ബാ കവിനാ, അഭിനേതബ്ബാ ച നടേന, തഥാ സേസഭാവാപി. തത്ഥ യദി പനായം രതി അസേസഇത്ഥിപുരിസഗുണയുത്താനം ഇത്ഥിപുരിസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ജനിതാ, ചന്ദാദീഹി ഉദ്ദീപനവിഭാവേഹി ഉദ്ദീപിതാ, ഉസ്സുക്കതാദിബാധകേഹി അനുഭാവേഹി പരിപോസിതാ, സകസകാനുഭാവസാമത്ഥിയാ പതീയമാനേഹി അനേകരൂപേഹി ബ്യഭിചാരീഹി ചിത്തതാ സിയാ, തദാ തു ഠായീ രതി നടാഭിനയേന, സുബന്ധസവനേന വാ സബ്ഭേഹി അസ്സാദിയമാനാ സിങ്ഗാരരസത്തമാപജ്ജതേ. ഏവം യഥായോഗം ഹാസാദിഠായീഭാവാനം ഹസ്സരസാദിഭാവാപജ്ജനേ യുത്തിം സമന്നേയ്യ.

൩൪൨. ഠായീഭാവോ നാമ രത്യാദയോ നവേവേതി ദസ്സേതും ‘‘രതിഹാസാ’’തിആദിമാഹ. രതിഹാസാ ച സോകോ ച കോധുസ്സാഹഭയമ്പി ച ജിഗുച്ഛാവിമ്ഹയാ ചേവ സമോ സന്തഗുണോ ചാതി ഏവം ഠായിനോ നവ ഹോന്തി. ഇമേസം രത്യാദീനം നവന്നം സരൂപകഥനം ‘‘സിങ്ഗാരഹസ്സകരുണാ’’തിആദികായ ഉദ്ദേസഗാഥായ അനന്തരേ നിദ്ദേസേ പാകടോ ഹോതി. രതി ച ഹാസോ ചാതി ച, കോധോ ച ഉസ്സാഹോ ച ഭയഞ്ചേതി ച, ജിഗുച്ഛാ ച വിമ്ഹയാ ചേതി ച വാക്യം. ഇമേ നവ ച ഏവം ബ്യഭിചാരീഭാവസാത്തികാഭാവോ ചേതി ഇമേ യഥാസകമനുരൂപവിഭാവാനുഭാവേഹി ദിത്തം കത്വാ പച്ചേകം കവിനാ ബന്ധിതബ്ബാ, നടേന ഗഹേത്വാ ദസ്സിതബ്ബാ ച. ഇമേസു തിവിധഭാവേസു അയം രതി അസേസപുമിത്ഥിഗുണേഹി യുത്തേഹി നരനാരീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപ്പാദിതാ, ചന്ദാദീഹി ഉദ്ദീപനവിഭാവേഹി ഉദ്ദീപിതാ, ഉസ്സാഹാദിപകാസകകായികവാചസികപയോഗസങ്ഖാതാനുഭാവേന പോസിതാ, സകസകാനുഭാവസാമത്ഥിയേഹി ഗമ്മമാനാനേകപ്പകാരബ്യഭിചാരീഭാവേഹി വിചിത്തകതാ ഹോതി. ഈദിസാ’യം രതി നടസ്സ അഭിനയേന ച പസത്ഥബന്ധസവനേന ച സബ്ഭേഹി അസ്സാദിയമാനസിങ്ഗാരാദിരസത്തം പാപുണാതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബാ. ഹാസാദീനം സേസഠായീഭാവാനം ഹസ്സരസാദിഭാവാപത്തിയം യുത്തി ഏവം യഥാരഹം വേദിതബ്ബാതി.

ബ്യഭിചാരീഭാവഅധിപ്പായ

൩൪൩. തിരോഭാവാവിഭാവാദി-

വിസേസേനാ’ഭിമുഖ്യതോ;

യേതേ ചരന്തി സീലേന,

തേ ഹോന്തി ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൪൩. ബ്യഭിചാരിനോ ആഹ ‘‘തിരോഭാവ’’ഇച്ചാദിനാ. തിരോഭാവോ ഠായീനം ഏകസ്സാപി ഭാവസ്സ നിബ്ബേദാദിനോ അചിരട്ഠായിതാ ച ആവിഭാവോ പാകടതാ ച നാനാരസനിസ്സയത്താ തേ ആദയോ യസ്സ. ആദിസദ്ദേന ഠായീധമ്മസ്സ സുഖദുക്ഖാദിരൂപസ്സ ഗഹണം, സോവ വിസേസോ, തേന. ഠായീധമ്മസ്സ സുഖദുക്ഖരൂപസ്സ ഗഹണം, അത്തനോ ധമ്മസ്സ സുഖദുക്ഖരൂപസ്സ ഠായിനി സമാരോപനഞ്ചാഭിമുഖ്യം. തഥാ ഹി രതിയം പരിസമോ സുഖാനുവിദ്ധോ ഭവതി, സോകേ ദുക്ഖാനുവിദ്ധോ. രതിയം സുഖസഭാവാപി ഗിലാനിപ്പഭുതയോ ബ്യഭിചാരിനോ സകമ്മം ദുക്ഖമിമം സമാരോപയന്തേവ. തതോ തേന അഭിമുഖഭാവേന യേ ഏതേ ഭാവാ സീലേന ചരന്തി പവത്തന്തി, തേ ബ്യഭിചാരിനോ ഹോന്തീതി.

൩൪൩. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേന ബ്യഭിചാരീഭാവേ ലക്ഖണതോ ദസ്സേതി ‘‘തിരോഭാവാ’’ഇച്ചാദിനാ. തിരോഭാവാവിഭാവാദിവിസേസേന ബ്യഭിചാരീഭാവാനം അത്തനോ അനേകരസം നിസ്സായ പവത്തത്താ, ലോകസ്സ ഭിന്നരുചികത്താ ച കിസ്മിഞ്ചി ഠായീഭാവേ ബ്യഭിചാരീഭാവാനമത്തനോ ഗുണസ്സ ലീനത്തഞ്ച കിസ്മിഞ്ചി തസ്സേവ ഗുണസ്സ പാകടത്തഞ്ചാതിആദികേന വിസേസേന അഭിമുഖ്യതോ ഠായീഭാവാനം സുഖദുക്ഖരൂപം അത്തനി ച അത്തനോ സുഖദുക്ഖരൂപം ഠായീഭാവേസു ച ആരോപനസങ്ഖാതേന അഭിമുഖഭാവേന യേതേ ഭാവാ സീലേന ചരന്തി പകതിയാ പവത്തന്തി, തേ ഭാവാ ബ്യഭിചാരിനോ നാമ ഹോന്തീതി. ഏവമേവ [ഏവരൂപാ (ക.)] പീളാ സരൂപേന ഏകോ പരിസമസങ്ഖതബ്യഭിചാരീഭാവോ രതിയം സഗുണേന ലീനോ സുഖാനുവിദ്ധോ ഹുത്വാ, സോകേ സഗുണേന പാകടോ ദുക്ഖാനുവിദ്ധോ ച ഹുത്വാ പവത്തതേ. ഏവമേവ സുഖസഭാവരതിയം ഗിലാനാദയോ ബ്യഭിചാരിനോ സകിയം ദുക്ഖസരൂപം ആരോപേന്തീതി കത്വാ തിരോഭാവവിഭാവാദിവിസേസേന അഭിമുഖം പവത്തന്തി. തിരോഭവനമിതി ച, ആവിഭവനമിതി ച, തിരോഭാവോ ച ആവിഭാവോ ചേതി ച, തേ ആദയോ യസ്സ ഠായീഭാവേസു വിജ്ജമാനാനം സുഖദുക്ഖസഭാവാനം അത്തനി ആരോപനസ്സേതി ച, സോയേവ വിസേസോതി ച, അഭിമുഖാനം ഭാവോതി ച വിഗ്ഗഹോ. ബ്യഭിചാരീപദേ വിസദ്ദോ വിസേസത്ഥേ അഭിസദ്ദോ അഭിമുഖഭാവേ വത്തതി.

ബ്യഭിചാരീഭാവപ്പഭേദ

൩൪൪. നിബ്ബേദോ തക്കസങ്കാ സമ-

ധിതിജളതാ ദീനതുഗ്ഗാലസത്തം,

സുത്തം താസോ ഗിലാനു’സ്സുകഹരിസ-

സതിസ്സാവിസാദാബഹിത്ഥാ.

ചിന്താ ഗബ്ബാ’പമാരോ’മരിസമദ-

മതുമ്മാദമോഹാ വിബോധോ,

നിദ്ദാവേഗാ സബിളം മരണ-

സചപലാബ്യാധി തേത്തിംസമേ’തേ.

൩൪൪. തേ ദസ്സേതി ‘‘നിബ്ബേദോ’’ഇച്ചാദിനാ. ദീനതുഗ്ഗാലസത്തന്തി ദീനതാ ച ഉഗ്ഗതഞ്ച ആലസത്തഞ്ച, ഗിലാനി ഉസ്സുകഇതി ഉസ്സുക്കം. ചപലഇതി ചാപല്ലം, സഹ ചപലേന സചപലോ, സോ ചായം ബ്യാധി ച, മരണഞ്ച സചപലബ്യാധി ച സമാഹാരേ. തഞ്ച സഹ ബിളായ വത്തതീതി സബിളന്തി ഏതേ യഥാവുത്തബ്യഭിചാരീഭാവാ തേത്തിംസ ഹോന്തീതി. ഉസ്സാഹവതാ വീരരസോ തംവസേനേവ അസ്സാദീയതി. ഭീരുനാ തു സോവ ഭയാനകരസവസേനേതി ലോകസഭാവസ്സ അനേകത്താ തദത്ഥമേതേ ബ്യഭിചാരിനോ ഏകേകസ്സരസസ്സ ബഹവോ വണ്ണനീയാ, യതോ തംവണ്ണനാദ്വാരേന സബ്ബോപി തേസു കിഞ്ചി അസ്സാദേതീതി. തത്ഥ യസ്മാ പന മാരണോപഗതവേരിദസ്സനമേകമേവ തങ്ഖണേയേവ ഭിന്നം പകതിവസേന ഭീരുനോ ഭയസ്സ ഹേതു, സങ്ഗാമലോലസ്സ തു ഉസ്സാഹനിമിത്തം സിയാ. തഥാ നടേന കതം വികതമാഭരണം ക്രിയാവാ നീചപകതീനം ഠായിനോ ഹാസസ്സ ഹേതു, ഗമ്ഭീരപകതീനം ബ്യഭിചാരിനോ ഹാസസ്സ, തസ്മാ ഭാവേ വണ്ണയതാ കവിനാ ഭാവാ തഥാ വണ്ണനീയാ, യഥോചിത്യപരിപോസോ സിയാ. ഓചിത്യഭങ്ഗോ തു മഹതാ വായാമേന പരിഹരിതബ്ബോ.

തേസു നിബ്ബേദോ അത്താവമാനനം. തസ്സ ച ഇത്ഥീനഞ്ച നീചാനഞ്ച ദാലിദ്ദിയം വിഭാവോ, യോഗീനം തു തത്വസംവേദനം വിഭാവോ, അസ്സുപതനചിന്താദയോ ഏത്ഥ അനുഭാവാ.

തക്കോ വിതക്കനം. തസ്സ സന്ദേഹോ വിഭാവോ, സിരോകമ്പാദി അനുഭാവോ.

സങ്കായ വിരുദ്ധചരണം വിഭാവോ, കമ്പാദയോ അനുഭാവോ.

സമോ ഖേദോ. തത്ഥ ഗത്യാദി വിഭാവോ, സേദാദി അനുഭാവോ.

ധിതി സന്തോസോ. ഞാണാദി വിഭാവോ, അനുഭാവോ ഭോഗാലോലതാദി.

ജളതാ അപ്പടിപത്തി. തസ്സാ ഇട്ഠാനിട്ഠദസ്സനാദി വിഭാവോ, അനിമിസനയനാലോചനാദി അനുഭാവോ.

ദീനതാ ചേതസോ അനോജതാ. തസ്സാ വിഭാവോ ദുഗ്ഗതതാദി, അനുഭാവോ മലിനവത്ഥതാദി.

ഉഗ്ഗതാ ദാരുണത്തം. തസ്സാ വിഭാവോ ബലവാപരാധാദി, തസ്സ അനുഭാവോ തജ്ജനാദി.

ആലസത്തസ്സ പരിസമാദി വിഭാവോ, ജിമ്ഹതാദി അനുഭാവോ.

സുത്തസ്സ നിദ്ദാ വിഭാവോ, തസ്സാദാദയോ അനുഭാവോ.

താസോ ചിത്തക്ഖോഭോ. വിഭാവോ അസ്സ ഗജ്ജിതാദി, കമ്പനാദി അനുഭാവോ.

ആയാസപിപാസാദി വിഭാവോ ഗിലാനിയാ, വിവണ്ണതാദയോ അനുഭാവോ.

കാലക്ഖമതാ ഉസ്സുകം. വിഭാവോ തസ്സ രമണീയദസ്സനിച്ഛാദി, അനുഭാവോ തുരിതതാദി.

ചേതോപസാദോ ഹരിതോ. തത്ര ഉസ്സവാദി വിഭാവോ, അസ്സുസേദാദയോ അനുഭാവോ.

സദിസദസ്സനാദി വിഭാവോ സതിയാ, അനുഭാവോ ഭമുസമുന്നമനാദി.

പരേസമുക്കംസാസഹനതാ ഇസ്സാ. തസ്സാ ദുജ്ജനത്തഗബ്ബാദയോ വിഭാവോ, ദോസകഥനാവജാനനാദയോ അനുഭാവോ.

വിസാദോ ഖേദോ. വിഭാവോ തസ്സ ആരദ്ധകാരിയാസിദ്ധാദി, ബാധയതാപാദി അനുഭാവോ.

അബഹിത്ഥാ കായസംവരണം. തസ്സാ വിഭാവോ ലജ്ജാദി, അനുഭാവോ’ഞ്ഞവിക്രിയാ.

ചിന്താ ഇട്ഠാലാഭാദീഹി, അനുഭാവോ മുകുലിതനയനാദി.

ഗബ്ബോ അഭിമാനോ. വിഭാവോസ്സ ഇസ്സരിയാദി, അനുഭാവോ അവജാനനാദി.

അപമാരോ ഗാഹരുക്ഖാദീഹി [ഗാഹരുക്ഖപതനാദീഹി (?)], ഭൂപാതാദയോ ഏത്ഥ അനുഭാവോ.

അമരിസോ അക്ഖമതാ. വിഭാവോ അസ്സാവമാനനാദി, സിരോകമ്പനതജ്ജനാദയോ അനുഭാവോ.

മദോ പമാദുക്കംസോ. തസ്സ വിഭാവോ പാനം, ചലമാനങ്ഗവചോഗതിഹാസാദയോ അനുഭാവോ.

മതി കങ്ഖച്ഛേദോ. ഉപദേസാദി വിഭാവോ, മുഖവികാസാദി ഏത്ഥ അനുഭാവോ.

അസമേക്ഖിതകാരിതാ ഉമ്മാദോ. തസ്സ വിഭാവോ സന്നിപാതഗഹണാദി, അട്ഠാനരുദിതഗീതഹാസാദയോ അനുഭാവോ.

മോഹോ ഭയാദീഹി, അനുഭാവോ ഥമ്ഭകമ്പാദി.

ദുരാചാരാദീഹി ബിളം, അധോമുഖതാദി അനുഭാവോ.

മരണം വിഭാവഅനുഭാവേഹി സുപസിദ്ധം.

ചപലതാ രാഗദോസാദീഹി, സച്ഛന്ദചരണാദി അനുഭാവോ. ബ്യാധി പാകടോ.

യേ വാ പനഞ്ഞേ ഇധ നിദ്ദിട്ഠാ ചിത്തവുത്തിവിസേസാപി സംവിജ്ജന്തി സുഖുമഭേദാ, തേസു കേചി വുത്തേസ്വന്തോഗധാ ഹോന്തി. യഥാ ഹി ഇച്ഛാസഭാവാ സബ്ബേ കാമാ രതിയം അന്തോഗധാ, തഥാ ദോസപ്പകാരാ കോധാ മരിസഇസ്സാദീസ്വന്തോഗധാ, ദുക്ഖസഭാവാ സോകസമബ്യാധിഗിലാനി വിസാദാദീസ്വന്തോഗധാ. പീത്യാദയോ സുഖസഭാവാ ഹരിസേതി ദട്ഠബ്ബം. തേസു ഭയാ താസോ അഞ്ഞോ, സങ്കാ തഥാ അമരിസോ. തസ്മാ ഇസ്സാ, തഥാ ഗിലാനിതോ സമോ, നിദ്ദായ സുത്തം, ഉസ്സുകാ ചപലതാ, തഥാ മോഹാ പലയോ വക്ഖമാനോ അഞ്ഞോതി മന്തബ്ബം.

൩൪൪. ഇദാനി തേ ബ്യഭിചാരീഭാവേ സരൂപേന ദസ്സേതി ‘‘നിബ്ബേദോ’’ഇച്ചാദിനാ. നിബ്ബേദോ അത്തനിന്ദാസങ്ഖതോ ച, തക്കസങ്കാ ച, സമധിതിജളതാ പരിസമോ സന്തോസലക്ഖണാ ധിതി ജളതാ ച, ദീനതുഗ്ഗാലസത്തം ദീനഭാവദാരുണഭാവഅലസഭാവാ ച, സുത്തം സയനഞ്ച, താസോ ചിത്തക്ഖോഭോ ച, ഗിലാനപരിമദ്ദിതഭാവോ ച, ഉസ്സുകഹരിസസതിസ്സാവിസാദാബഹിത്ഥാ ഉസ്സാഹപിതിസതിഇസ്സാഖേദആകാരസംവരാ ച, ചിന്താ ച, ഗബ്ബോ അഭിമാനോ ച, അപമാരോ ച, അമരിസമദമതുമ്മാദമോഹാ അക്ഖന്തിപമാദാധിക്കാ കങ്ഖച്ഛേദഉമ്മാദമോഹാ ച, വിബോധോ പബോധോ ച, നിദ്ദാവേഗാ നിദ്ദാ ച, ആവേഗസങ്ഖാതോ സമ്ഭമോ ച, സബിളം ലജ്ജാസഹിതം മരണസചപലാബ്യാധി മരണഞ്ച ചാപല്യസഹിതാ ബ്യാധി ചേതി. ഏതേ തേത്തിംസ ബ്യഭിചാരീഭാവാ നാമ ഹോന്തി. തക്കോ ച സങ്കാ ചേതി ച, സമോ ച ധിതി ച ജളതാ ചേതി ച, ദീനതാ ച ഉഗ്ഗോ ച അലസത്തഞ്ചാതി ച, ഉസ്സുകഞ്ചഹരിസോ ച സതി ച ഇസ്സാ ച വിസാദോ ച അബഹിത്ഥാ ചേതി ച, അമരിസോ ച മദോ ച മതി ച ഉമ്മാദോ ച മോഹോ ചേതി ച, നിദ്ദാ ച ആവേഗോ ചേതി ച, സഹ ബിളായ വത്തതീതി ച, സഹ ചപലേന ചാപല്യേന വത്തതീതി ച, സചപലോ ച സോ ബ്യാധിചേതി ച, മരണഞ്ച സചപലബ്യാധി ചേതി ച വാക്യം. മരണസചപലാബ്യാധീതി സമാഹാരദ്വന്ദോ. തസ്മാ ‘‘സബിള’’ന്തി പദം ഏതസ്സ വിസേസനം ഹോതി.

ലോകസഭാവസ്സ അനേകവിധത്താ ഏകോയേവ വീരരസോ ഉസ്സാഹവതാ വീരരസാകാരേന അസ്സാദനീയോ ഹോതി, സോയേവ ഭീരുനാ ഭയാകാരേന അസ്സാദനീയോ ഹോതി. തസ്മാ ഏകേകസ്സ രസസ്സ ഇമേ ബഹൂ ബ്യഭിചാരിനോ വണ്ണേതബ്ബാ ഹോന്തി. ഏവം സതി അനേകാധിപ്പായകോ ലോകോ തേസു കിഞ്ചി അസ്സാദേതി. ഏവം സതി ബന്ധോ സബ്ബജനസ്സ കന്തോ ഹോതി. തസ്സം ഭാവവണ്ണനായം യസ്മാ മാരേതുമാഗച്ഛന്താനം സത്തൂനം ദസ്സനമേകമേവ തങ്ഖണേ ജനാധിപ്പായതോ ഭിജ്ജിത്വാ പകതിഭീരൂനം പുരിസാനം ഭയസ്സ ച യുദ്ധലോലസ്സ ഉസ്സാഹനസ്സ ച കാരണം ഹോതി. ഏവം നടേന ഹസനത്ഥം കതവികതമാഭരണഞ്ച താദിസകിരിയാ ച ഉത്താനപകതികാനം പുരിസാനം ഠായീഹാസസ്സ ച ഗമ്ഭീരപകതികാനം ബ്യഭിചാരീഹാസസ്സ ച ഹേതു ഭവേയ്യ. തസ്മാ ഭാവേ വണ്ണേന്തേന കവിനാ ഓചിത്യഭങ്ഗമകത്വാ സക്കച്ചമോചിത്യം സജ്ജേത്വാ ഭാവപ്പകാസകാനി സവിഭാവാനുഭാവകവിവചനാനി വണ്ണേതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ഭാവാവബോധകവിഭാവാദീനം ജാനിതബ്ബത്താ തേഹി തേഹി ഭാവേഹി സദ്ധിം ഏവം വേദിതബ്ബാ.

തേസു ഭാവേസു അത്താവമാനനലക്ഖണോ നിബ്ബേദോ. ഇത്ഥീനം, ഹീനാനം [ഹീനാചാരാനം (ക.)] വാ ഉപ്പജ്ജതി ചേ, ദാലിദ്ദിയം ആലമ്ബണവിഭാവോ നാമ, യോഗീനം ചേ, തഥാവബോധോ ആലമ്ബണവിഭാവോ, ഏത്ഥ അസ്സുപതനചിന്താദികം അനുഭാവോ നാമ.

വിതക്കസ്സ സന്ദേഹോ ഉദ്ദീപനവിഭാവോ നാമ, സിരോകമ്പാദികം അനുഭാവോ നാമ.

സങ്കായ വിരുദ്ധപ്പവത്തി ഉദ്ദീപനവിഭാവോ, കമ്പാദികോ അനുഭാവോ. ഉപരി ‘‘വിഭാവോ’’തി വുത്തേ ആലമ്ബണുദ്ദീപനേസു ദ്വീസു യം യുജ്ജതി, തം ഗഹേതബ്ബം.

ഖേദലക്ഖണസ്സ സമസ്സ ഗമനാദികം വിഭാവോ, സേദാദി അനുഭാവോ.

സന്തോസലക്ഖണായ ധിതിയാ ഞാണാദി വിഭാവോ, ഭോഗേസു അലോലഭാവാദി അനുഭാവോ.

അയോഗ്ഗതാലക്ഖണായ ജളതായ ഇട്ഠാനിട്ഠാനം അജാനനാദി വിഭാവോ, വിവടനയനേഹി അഭിമുഖവിലോകനതാദി അനുഭാവോ.

ചിത്തസ്സനിത്തേജലക്ഖണായ ദീനതായ ദുഗ്ഗതതാദി വിഭാവോ, മലിനവത്ഥതാദി അനുഭാവോ.

ദാരുണതാലക്ഖണസ്സ ഉഗ്ഗഭാവസ്സാതിസയാപരാധാദി വിഭാവോ, തജ്ജനാദി അനുഭാവോ.

അലസത്തസ്സ അട്ഠാനപരിസമാദി വിഭാവോ, വങ്കികഭാവോ അനുഭാവോ.

സയനസങ്ഖാതസ്സ സുത്തസ്സ നിദ്ദാദി വിഭാവോ, അസ്സാദാദി അനുഭാവോ. ഏത്ഥ അസ്സാദനം നാമ സേയ്യസുഖപസ്സസുഖാദികം.

ചിത്തക്ഖോഭസങ്ഖാതസ്സ താസസ്സ ഗജ്ജിതാദി വിഭാവോ, ഗജ്ജിതം നാമ ഭയജനകവചനം. കോപേന കമ്പനാ അനുഭാവോ.

പീളാസങ്ഖാതസ്സ ഗിലാനസ്സ ആയാസപിപാസാദി വിഭാവോ, ദുബ്ബണ്ണതാദി അനുഭാവോ.

അനുരൂപകാലസ്സ അനോലോകനസ്സ ഉസ്സുക്കസ്സ രമ്മവത്ഥുദസ്സനിച്ഛാദി വിഭാവോ, തുരിതതാദി അനുഭാവോ.

ചേതോപസാദലക്ഖണസ്സ ഹരിസസ്സ മങ്ഗലകീളാദി വിഭാവോ, സന്തോസവചനാദി അനുഭാവോ.

സരണലക്ഖണായ സതിയാ സഞ്ഞാണദസ്സനാദി വിഭാവോ, ഭമുക്ഖേപാദി അനുഭാവോ.

പരസമ്പത്തിഅസഹനലക്ഖണായ ഇസ്സായ ദുജ്ജനഭാവഗബ്ബാദി വിഭാവോ, ദോസകഥനാവജാനനാദി അനുഭവോ.

ഖേദലക്ഖണസ്സ വിസാദസ്സ ആരദ്ധകാരിയാസിദ്ധികാരിയബ്യാപത്തിആദി വിഭാവോ, മനോസന്താപാദി അനുഭാവോ.

ആകാരസംവരണലക്ഖണായ, രസസഭാവപടിച്ഛാദനലക്ഖണായ വാ അബഹിത്ഥയലജ്ജാദി വിഭാവോ, തദഞ്ഞക്രിയാകരണം, അധോമുഖകരണം, പാദേഹി ഭൂമിഖണനന്തിആദി അനുഭാവോ.

ചിന്തായ ഇട്ഠത്ഥാലാഭാദീ വിഭാവോ, മകുലിതനയനാദി അധോഖിത്തചക്ഖാദി വാ അനുഭാവോ.

ഗബ്ബസ്സ ഇസ്സരിയാദി വിഭാവോ, അവജാനനാദി അനുഭാവോ.

അപമാരസ്സ യക്ഖപീളാദി വിഭാവോ, ഭൂമിപതനാദയോ അനുഭാവോ.

അക്ഖമലക്ഖണസ്സ അമരിസസ്സ അവമാനനാദി വിഭാവോ, സിരോകമ്പനതജ്ജനാദി അനുഭാവോ.

പമാദാധിക്കലക്ഖണസ്സ മദസ്സ സന്തോസപാനം വിഭാവോ, കമ്പമാനഹത്ഥപാദവചനഗമനഹാസാദീ അനുഭാവോ.

കങ്ഖാച്ഛേദനലക്ഖണായ മതിയാ ഉപദേസാദി വിഭാവോ, മുഖസന്തോസാദി അനുഭാവോ.

അനുപപരിക്ഖകാരിതാലക്ഖണസ്സ ഉമ്മാദസ്സ സന്നിപാതജ്ജരയക്ഖാദി വിഭാവോ, അകാരണരോദനഹസനാദി അനുഭാവോ.

മുയ്ഹനലക്ഖണസ്സ മോഹസ്സ അധികഭയാദി വിഭാവോ, സഭാവാനവബോധനാദി അനുഭാവോ.

നിദ്ദാപഗമസങ്ഖാതസ്സ വിബോധസ്സ കാലപരിണാമാദി ആലോകസരണാദി വാ വിഭാവോ, അക്ഖിമദ്ദനാദി അനുഭാവോ.

മനോസമ്പീളനലക്ഖണായ നിദ്ദായ കസ്സചി അചിന്തനഅകരണാദി വിഭാവോ, അക്ഖിപിദഹനാദി അനുഭാവോ.

ഭയാഗമനലക്ഖണസ്സ ആവേഗസ്സ പച്ചത്ഥികദസ്സനാദി വിഭാവോ, ഉത്രാസകമ്പാദി അനുഭാവോ.

ലജ്ജാലക്ഖണായ ബിളായ ദുരാചാരാദി വിഭാവോ, അധോമുഖതാദി അനുഭാവോ.

മരണസ്സ സത്ഥപഹാരരോഗാദി വിഭാവോ, മുഖവികാരാദി അനുഭാവോ.

ചാപല്ലസ്സ രാഗദോസാദി വിഭാവോ, അത്തനോ സച്ഛന്ദചരണാദി അനുഭാവോ.

ബ്യാധിയാ വാതപിത്താദീനം ഉസ്സദഭാവാദി വിഭാവോ, നിത്ഥുനനാദി അനുഭാവോ.

ഇമസ്മിം സുബോധാലങ്കാരേ അദസ്സിതസുഖുമഭേദാ അഞ്ഞാപി ചിത്തവുത്തിവിസേസാ സന്തി, തേസു ഇച്ഛാസഭാവാ സബ്ബേ ഭേദാ കാമരതിയഞ്ച, ദോസപകാരാ കോധഅമരിസഇസ്സാദീസു ച, ദുക്ഖസഭാവാ സോകസമബ്യാധിഗിലാനവിസാദാദീസു ച, പിതിആദയോ ഹരിസേ ച അന്തോഗധാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം സമാനാനം സങ്ഗഹേ സതിപി താസതോ ഭയസ്സ ച, സങ്കായ അമരിസ്സ ച, അമരിസതോ ഇസ്സായ ച, ഗിലാനതോ സമസ്സ ച, നിദ്ദായ സുത്തസ്സ ച, ഉസ്സുക്കതോ ചപലതായ ച, മോഹതോ വക്ഖമാനപലയസ്സ ച പാകടവിസേസേന അഞ്ഞഥാ വിസും വിസും ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സാത്തികഭാവഅധിപ്പായ

൩൪൫. സമാഹിതത്തപ്പഭവം, സത്തം തേനോ’പപാദിതാ;

സാത്തികാ’പ്യ’നുഭാവത്തേ, വിസും ഭാവാഭവന്തി തേ.

൩൪൫. സാത്തികേ വദതി ‘‘സമാഹിതേ’’ച്ചാദിനാ. സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗതാഭാവാപാദനേന കതസമാധാനോ അത്താ ചിത്തം തതോ പഭവം ഉപ്പന്നം യം, തം സത്തം നാമ. തേന സത്തേന ഉപപാദിതാ നിബ്ബത്തിതാ ഥമ്ഭാദയോ സാത്തികാ വുച്ചന്തേ. തേ ച പുന അനുഭാവാപി ഭവന്തി ഥമ്ഭാദിഭാവസംസൂചനസഭാവവികാരരൂപത്താ. തഞ്ച ‘‘ചിത്തവുത്തിവിസേസത്താ’’ഇച്ചാദിനാ വക്ഖതി. തേനാഹ ‘‘അനുഭാവത്തേപീ’’തി. ഏവം സത്യപി തേ സാത്തികാ വിസും പുഥഗേവ ഭാവാ ഭവന്തി, വുത്തനയേന ചിത്തഭവത്തവിരൂപത്താ തേസന്തി.

൩൪൫. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേനാധിഗതകേവലഭാവസങ്ഖാതം സാത്തികാഭാവം ദസ്സേതി ‘‘സമാഹിത’’ഇച്ചാദിനാ. സമാഹിതത്തപ്പഭവം ഏകഗ്ഗതാഭാവാപാദനേന കതസമാധാനചിത്തതോ സമ്ഭൂതം സത്തം നാമ ഹോതി. തേന ലാഭാലാഭാദീസു ഏകാകാരസ്സ ഹേതുനാ ഥിരഭാവേന ഉപപാദിതാ നിപ്ഫാദിതാ ഥമ്ഭാദയോ സാത്തികാ നാമ ഭവന്തി. തേ സാത്തികാ അനുഭാവത്തേപി ചിത്താകാരസങ്ഖാതഥമ്ഭാദിപകാസനസഭാവവികാരസരൂപത്താ അത്തനോ അനുഭാവത്തേ സതിപി വിസും ഭാവാ ഭവന്തി യഥാവുത്ത ‘‘ചിത്തവുത്തിവിസേസാ തു, ഭാവയന്തി രസേ യതോ’’തിആദിനാ ഭാവാ നാമ ഹോന്തീതി. ഇമേ സാത്തികാഭാവാനുഭാവവസേന ദുവിധാ ഹോന്തി. സമാഹിതോ ച സോ അത്താ ചേതി ച, തതോ പഭവമിതി ച, സന്തോ ഉപസന്തോ ച സോ അത്താ ചേതി ച, സത്തതോ ഭവന്തീതി ച, സത്തേന ഉപ്പാദിതാതി ച, അനുഭാവാനം ഭാവോതി ച വാക്യം. അപീതി അനുഗ്ഗഹത്ഥേ നിപാതോ.

സാത്തികഭാവപ്പഭേദ

൩൪൬. ഥമ്ഭോ പലയരോമഞ്ചാ,

തഥാ സേദസ്സുവേപഥു;

വേവണ്ണിയം വിസ്സരതാ,

ഭാവാ’ട്ഠേ’തേ തു സാത്തികാ.

൩൪൬. തേ ദസ്സേതി ‘‘ഥമ്ഭോ’’ഇച്ചാദിനാ. ഏത്ഥ ഥമ്ഭോ അവിസ്സരകായചിത്തതാ. പലയോ അസ്സാസപസ്സാസമത്താവസേസോ സുത്താവത്ഥാസഭാവോ നിദ്ദാപഭവോ. സുബ്യത്തലക്ഖണാ സേസാ.

൩൪൬. ഇദാനി സാത്തികേ ദസ്സേതി ‘‘ഥമ്ഭോ’’ഇച്ചാദിനാ. ഥമ്ഭോ കായചിത്താനം അവിസരഭാവസങ്ഖാതോ ച പലയരോമഞ്ചാ നിദ്ദായ ഉപ്പജ്ജമാനഅസ്സാസപസ്സാസമത്താതിരിത്തസുത്താവത്ഥാ ച പസാദാദിസമ്ഭവോ രോമുഗ്ഗമോ ച തഥാ ഏവം സേദസ്സുവേപഥു ച ഭയാദീഹി ഉപ്പജ്ജമാനദാഹോ ച സന്തോസാദീഹി ഉപ്പജ്ജമാനഅസ്സു ച കമ്പാ ച വേവണ്ണിയം വിരൂപതാ ച വിസ്സരതാ വിരൂപസദ്ദതാ ചാതി ഏതേ അട്ഠ സാത്തികാ ഭാവാ നാമ ഹോന്തി. രോമാനം അഞ്ചോ ഉഗ്ഗമോതി ച, പലയോ ച രോമഞ്ചോ ചേതി ച, വേപനം കമ്പനമിതി ച, സേദോ ച അസ്സു ച വേപഥു ചാതി ച, വിരൂപോ വണ്ണോ അസ്സേതി ച, തസ്സ ഭാവോതി ച, വിരൂപോ സരോ അസ്സേതി ച, തസ്സ ഭാവോതി ച വാക്യം.

൩൪൭. യദാ രത്യാദയോ ഭാവാ,

ഠിതിസീലാ ന ഹോന്തി ചേ;

തദാ സബ്ബേപി തേ ഭാവാ,

ഭവന്തി ബ്യഭിചാരിനോ.

൩൪൭. ന കേവലം വുത്തായേവ ബ്യഭിചാരിനോ, രത്യാദയോപീതി ആഹ ‘‘യദാ’’ഇച്ചാദി. ഭവന്തി ബ്യഭിചാരിനോതി യഥായോഗം യഥാസമ്ബന്ധം ബ്യഭിചാരിനോ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സേസം സുബോധം.

൩൪൭. ഇദാനി നിബ്ബേദാദയോ വിയ രതിഹാസാദയോപി കിസ്മിഞ്ചി കാലേ ബ്യഭിചാരിനോപി ഹോന്തീതി ദസ്സേതി ‘‘യദാ’’ ഇച്ചാദിനാ. രത്യാദയോ രതിഹാസാദയോ ഭാവാ നവ ഠായീഭാവാ യദാ ഠിതിസീലാ ന ഹോന്തി ചേ വിരോധീഹി തേഹി തേഹി ഭാവന്തരേഹി ബ്യവഹിതത്താ സഭാവതോ ഠിതിസഭാവാ യദി ന ഹോന്തി, തദാ തേ ഭാവാ രത്യാദയോ സബ്ബേപി ബ്യഭിചാരിനോ ഭവന്തീതി. യഥാസകം ബ്യഭിചാരിതാനുരൂപവിഭാവാനുഭാവാനം യോഗാനുരൂപേന ബ്യഭിചാരീഭാവാ ഹോന്തി. രതിആദി യേസം ഹാസാദീനമിതി ച, ഠിതി സീലം യേസം രത്യാദീനമിതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൩൪൮. വിഭാവോ കാരണം തേസു’-

പ്പത്തിയു’ദ്ദീപനേ തഥാ;

യോ സിയാ ബോധകോ തേസ-

മനുഭാവോ’യ’മീരിതോ.

൩൪൮. ഇദാനി വിഭാവാനുഭാവേ ദസ്സേതി ‘‘വിഭാവോ’’ഇച്ചാദിനാ. തേസം രത്യാദീനം ഭാവാനം ഉപ്പത്തിയാ, തഥാ ഉദ്ദീപനേ ച കാരണം ആലമ്ബണഉദ്ദീപനവസേന ദുവിധോ വിഭാവോ നാമ. തത്ഥ ആലമ്ബണവിഭാവോ കന്താദി, ഉദ്ദീപനവിഭാവോ ചന്ദാദി. തേസം ബോധകോ ഞാപകോ കായികോ ച വാചസികോ ച ബ്യാപാരോ സിയാ, അയം അനുഭാവോ ഈരിതോ.

൩൪൮. ഇദാനി വിഭാവാനുഭാവേ ദസ്സേതി ‘‘വിഭാവോ’’ഇച്ചാദിനാ. തേസം ഠായീഭാവാദീനം തിണ്ണം ഉപ്പത്തിയാ ച തഥാ ഉദ്ദീപനേ ച ഉപ്പന്നാനം ദീപനേ ച കാരണം ആലമ്ബണഉദ്ദീപനവസേന ദുവിധോ ഹേതു വിഭാവോ നാമ, തേസം ഠായീഭാവാദീനം ബോധകോ കായികവാചസികോ യോ സിയാ നടകവീനം ബ്യാപാരോ അത്ഥി, അയം അനുഭാവോതി ഈരിതോതി. വിസേസേന ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി വിഭാവോ. അനുഭാവേതി ബോധേതീതി അനുഭാവോ. ഏത്ഥ വിഭാവോ നാമ രതിവിസയേ നരനാരീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലമ്ബണവിഭാവോ, ചന്ദരമ്മദേസാദി ഉദ്ദീപനവിഭാവോ ചേതി ദുവിധോ. ഹാസാദീനമ്പി ദുവിധവിഭാവം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം. അനുഭാവോ നാമ ഠായീഭാവാദീനം തേസം തേസം ഭാവാനം പകാസകവാചസികബ്യാപാരസങ്ഖാതകവിപയോഗോ ച കായികപയോഗഭൂതോ നടാനം അഭിനയസങ്ഖാതോ തംതംഭാവസരൂപനിരൂപകോ ചേതി ദുവിധോ ബ്യാപാരോ.

൩൪൯. നേകഹേതും മനോവുത്തി-വിസേസഞ്ച വിഭാവിതും;

ഭാവം വിഭാവാനുഭാവാ, വണ്ണിയാ ബന്ധനേ ഫുടം.

൩൪൯. വിഭാവാദിവണ്ണനായമേവ ഭാവവിസേസാവബോധോ സിയാ, അഞ്ഞഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ സാസ്സുലോചനയുഗം സഞ്ജാത’’മിതി വുത്തേ സോകാ ആനന്ദാ രോഗാ ചേതി കോ നാമ സക്കോതി കാരണം നിച്ഛിതും, ചിത്തവുത്തിവിസേസഞ്ച ഭാവം വിനാ വിഭാവാനുഭാവം കവി വണ്ണേതും നടോഭിനേതും സാമജ്ജികോ വാ വിഞ്ഞാതും കോ സക്കോതീതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘നേക’’ഇച്ചാദി. നേകഹേതും ബഹുഹേതും മനോവുത്തിവിസേസഞ്ച ഭാവം വിഭാവിതും പകാസേതും വിഭാവാനുഭാവാ വുത്തലക്ഖണാ ബന്ധനേ സഭാവനിരൂപകപദേ ഫുടം വണ്ണനീയാ, വിഭാവാദിരൂപകേനേവ അവുത്തമ്പി കിഞ്ചി പതീയതേ.

൩൪൯. ‘‘ദേവദത്തസ്സ ചക്ഖൂനി അസ്സുപുണ്ണാനീ’’തി വുത്തേ സോകേന സന്തോസേന രോഗേന വാതി യഥാ അസ്സുകാരണകഥനം വിനാ ന ജാനാതി, ഏവം ചിത്തസ്സ പവത്തിസങ്ഖാതാ രതിഹാസാദയോ തേ തേ ഭാവാ അത്തനോ പതീതിയാനുരൂപം വിഭാവാനുഭാവകഥനം വിനാ കവീഹി വണ്ണേതബ്ബാ, നടേഹി ദസ്സേതബ്ബാ, സബ്ഭേഹി അസ്സാദനീയാ നത്ഥീതി ഠായീആദീനം വണ്ണനമേവ കാതബ്ബന്തി ഇദാനി അനുസാസേന്തോ ആഹ ‘‘നേക’’ഇച്ചാദി. നേകഹേതും തേസം തേസം ഭാവാനം ഉപ്പത്യാദോ ആലമ്ബണവിഭാവാദിബഹുകാരണവന്തം മനോവുത്തിവിസേസം ഭാവഞ്ച ചിത്തസ്സ പവത്തിവിസേസസങ്ഖാതഭാവഞ്ച വിഭാവിതും പകാസേതും വിഭാവാനുഭാവാ അനന്തരനിദ്ദിട്ഠാ ബന്ധനേ രസഭാവപ്പകാസനേ ഫുടം പകാസം കത്വാ വണ്ണിയാ കവിനാ വണ്ണനീയാ ഹോന്തീതി. ന ഏകോതി ച, സോ ഹേതു അസ്സേതി ച, മനസോ വുത്തീതി ച, തായ വിസേസോതി ച, വിഭാവോ ച അനുഭാവോ ചേതി ച വാക്യം.

൩൫൦. സവിഭാവാനുഭാവേഹി, ഭാവാ തേ തേ യഥാരഹം;

വണ്ണനീയാ യഥോചിത്യം, ലോകരൂപാനുഗാമിനാ.

൩൫൦. ഇദാനി തേ ഭാവാ ലോകസഭാവാനതിക്കമേന വിഭാവാദീഹി വണ്ണനീയാതി ആഹ ‘‘സവിഭാവേ’’ച്ചാദി. സഹ വിഭാവേഹി സവിഭാവാ, തേ ച തേ അനുഭാവാ ച, തേഹി. യഥാരഹന്തി അത്തനോ സമ്ബന്ധീനം വസേന യഥാരഹം വണ്ണനീയാ.

൩൫൦. ഇദാനി വിഭാവാനുഭാവേ നിസ്സായ വണ്ണനീയാ തേ ഭാവാ ലോകസഭാവമനതിക്കമ്മ കാതബ്ബാതി അനുസാസന്തോ ആഹ ‘‘സവിഭാവാ’’ഇച്ചാദി. ലോകരൂപാനുഗാമിനാ ലോകവോഹാരമനുവത്തമാനേന തേ തേ ഭാവാ ഠായീഭാവാദയോ തയോ യഥോചിത്യം ഓചിത്യാനുരൂപം സവിഭാവാനുഭാവേഹി വിഭാവസഹിതേഹി അനുഭാവേഹി കരണഭൂതേഹി യഥാരഹം തേഹി തേഹി ഭാവേഹി സമ്ബന്ധീനം വിഭാവാദീനം വസേന അനുരൂപതോ വണ്ണനീയാ വണ്ണേതബ്ബാ ഹോന്തീതി. വിഭാവേഹി സഹ യേ വത്തന്തീതി ച, തേ ച തേ അനുഭാവാ ചേതി ച, അനതിക്കമ്മ അരഹന്തി ച, അനതിക്കമ്മ ഓചിത്യമിതി ച, ലോകസ്സ രൂപം സരൂപമിതി ച, തം അനുഗച്ഛതി സീലേനാതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൩൫൧. ചിത്തവുത്തി വിസേസത്താ, മാനസാ സാത്തിക’ങ്ഗതോ;

ബഹിനിസ്സടസേദാദി-അനുഭാവേഹി വണ്ണിയാ.

൩൫൧. സാത്തികാ കഥം വണ്ണനീയാതി ആഹ ‘‘ചിത്തേ’’ച്ചാദി. ചിത്തസ്സ വുത്തിവിസേസോ യേസം, തേസം ഭാവോ, തസ്മാ മാനസാ മനസി ഭവാ സാത്തികാ അങ്ഗതോ സരീരതോ ബഹിനിസ്സടേഹി നിഗ്ഗതേഹി സേദാദീഹി അനുഭാവേഹി വണ്ണനീയാ, ന പന സേദസലിലമേവ ഭാവോതി അധിപ്പായോ.

൩൫൧. ഏവം സാമഞ്ഞേന ഭാവവണ്ണനക്കമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസേസേന സാത്തികഭാവവണ്ണനാ ഈദിസാതി ദസ്സേതി ‘‘ചിത്ത’’ഇച്ചാദിനാ. ചിത്തവുത്തിവിസേസത്താ ചിത്തസ്സ പവത്തിവിസേസത്താ മാനസാ ചിത്തേ ഭവാ സാത്തികാഭാവാ അങ്ഗതോ സരീരതോ ബഹിനിസ്സടസേദാദിഅനുഭാവേഹി ബഹിനിക്ഖന്തസേദാദീഹി അനുഭാവേഹി കരണഭൂതേഹി വണ്ണിയാ വണ്ണനീയാ ഹോന്തീതി, അങ്ഗതോ ബഹി നിസ്സടന്തി വിസേസനേന വിസിട്ഠഭൂതസേദാദീനമേവ ഭാവാനുഭാവത്തം വിനാ കേവലം സേദാദയോ വുത്താ സമാനാ ഭാവാദയോ നാമ ന ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ചിത്തസ്സ വുത്തീതി ച, സാ ഏവ വിസേസോ യേസം സാത്തികാനമിതി ച, തേസം ഭാവോതി ച, മനസി ഭവാതി ച, സേദോ ആദി യേസം ഖേളാദീനമിതി ച, നിസ്സടാ നിഗ്ഗതാ ച തേ സേദാദയോ ചേതി ച, തേ ഏവ അനുഭാവാതി ച വാക്യം.

രസഅധിപ്പായ

൩൫൨. സാമജ്ജികാന’മാനന്ദോ, യോ ബന്ധത്ഥാനുസാരിനം;

രസീയതീതി തഞ്ഞൂഹി, രസോ നാമാ’യ’മീരിതോ.