൧൮. ചുരാദിഗണപരിദീപന

ഇതോ പരം പവക്ഖാമി, പചുരത്ഥഹിതക്കരം;

ചുരാദികഗണനാമം, നാമതോ അട്ഠമം ഗണം.

ചുര ഥേയ്യേ. ഥേനനം ഥേയ്യം, ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മിം ഥേയ്യേ ചുരധ്തു വത്തതി. ചോരേതി, ചോരയതി, ചോരോ, ചോരീ, ചോരികാ, ചോരേതു, ചോരയിതും, ചോരേത്വാ, ചോരയിത്വാ. കത്തുത്ഥേസു ണേണയതാ ചുരാദിഗണലക്ഖണം. കാരിതേ – ചോരാപേതി, ചോരാപയതി, ചോരാപേതും, ചോരാപയിതും, ചോരാപേത്വാ, ചോരാപയിത്വാ. കമ്മേധനം ചോരേഹി ചോരിയതി, ചോരിതം ധനം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

കകാരന്തധാതു

ലോക ദസ്സനേ. ലോകേതി, ലോകയതി, ഓലോകേതി, ഓലോകയതി, ഉല്ലോകേതി, ഉല്ലോകയതി, അപലോകേതി, അപലോകയതി, ആലോകേതി, ആലോകയതി, വിലോകേതി, വിലോകയതി. ലോകോ, ആലോകോ, ലോകനം, ഓലോകനം, ഉല്ലോകനം, ആലോകനം, വിലോകനം, അപലോകനം, അവലോകനം. ഓലോകേതും, ഓലോകയിതും, ഓലോകേത്വാ, ഓലോകയിത്വാ. കാരിതേ പന ‘‘ഓലോകാപേതി, ഓലോകാപയതി, ഓലോകാപേതും, ഓലോകാപയിതും, ഓലോകാപേത്വാ, ഓലോകാപയിത്വാ’’ ഇച്ചേവമാദീനി യോജേതബ്ബാനി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാപി.

തത്ഥ ലോകോതി തയോ ലോകാ സങ്ഖാരലോകോ സത്തലോകോ ഓകാസലോകോതി. തത്ഥ ‘‘ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖാരലോകോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’തി വാ ‘അസസ്സതോ ലോകോ’തി വാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ സത്തലോകോ.

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി,

ദിസാ ഭന്തി വിരോചമാനാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകോ,

ഏത്ഥ തേ വത്തതേ വസോ’’തി

ആഗതട്ഠാനേ ഓകാസലോകോ.

അഥ വാ ലോകോതി തിവിധോ ലോകോ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോതി. തത്ഥ രാഗാദികിലേസബഹുലതായ കാമാവചരസത്താ കിലേസലോകോ. ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിബുദ്ധിയാ രൂപാവചരസത്താ ഭവലോകോ. ആനേഞ്ജസമാധിബഹുലതായ വിസദിന്ദ്രിയത്താ അരൂപാവചരസത്താ ഇന്ദ്രിയലോകോ. അഥ വാ കിലിസ്സനം കിലേസോ, വിപാകദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ ദുക്ഖബഹുലതായ അപായേസു സത്താ കിലേസലോകോ. തദഞ്ഞേ സത്താ സമ്പത്തിഭവഭാവതോ ഭവലോകോ. തത്ഥ യേ വിമുത്തിപരിപാചകേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ സത്താ, സോ ഇന്ദ്രിയലോകോതി വേദിതബ്ബം.

ജാതകട്ഠകഥായം പന –

‘‘സങ്ഖാരലോകോ സത്തലോകോ ഓകാസലോകോ ഖന്ധലോകോ ആയതനലോകോ ധാതുലോകോതി അനേകവിധോ ലോകോ. ഏത്ഥ ‘ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ…പേ… അട്ഠാരസ ലോകാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ’തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരലോകോ വുത്തോ. ഖന്ധലോകാദയോ തദന്തോഗധായേവ. ‘അയം ലോകോ പരോ ലോകോ ബ്രഹ്മലോകോ സദേവകോ’തിആദീസു പന സത്തലോകോ വുത്തോ. ‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി, ദിസാ ഭന്തി വിരോചമാനാ. താവ സഹസ്സധാ ലോകോ, ഏത്ഥ തേവത്തതേ വസോ’തി ഏത്ഥ ഓകാസലോകോ വുത്തോ’’തി വുത്തം.

അത്ഥതോ പന ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം ഖന്ധാനം സമൂഹോ സന്താനോ ച സത്തലോകോ, രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്തോ, ലോകിയതി ഏത്ഥ കുസലാകുസലം തബ്ബിപാകോ ചാതി. അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപാനം സമൂഹോ സന്താനോ ച ഓകാസലോകോ, ലോകിയന്തി ഏത്ഥ തസാ ഥാവരാ ച, തേസഞ്ച ഓകാസഭൂതോതി, തദാധാരണതായ ഹേസ ‘‘ഭാജനലോകോ’’തിപി വുച്ചതി. ദുവിധോപി ചേസ രൂപാദിധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തത്താ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിഭൂതോ അപരമത്ഥസഭാവോ സപ്പച്ചയേ പന രൂപാരൂപധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തത്താ തദുഭയസ്സാപി ഉപാദാനാനം വസേന പരിയായതോ പച്ചയായത്തവുത്തിതാ ഉപചരിതബ്ബാ, തദുഭയേ ഖന്ധാ സങ്ഖാരലോകോ, പച്ചയേഹി സങ്ഖരിയന്തി, ലുജ്ജന്തി പലുജ്ജന്തി ചാതി ഏത്ഥ പച്ചയായത്തവുത്തിതായ മഗ്ഗഫലധമ്മാനമ്പി സതിപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനത്തേ തേഭൂമികധമ്മാനംയേവ ‘‘ലോകോ’’തി അധിപ്പേതത്താ നത്ഥി ലോകതാപജ്ജനം. തഥാ ഹി തേ ‘‘ലോകുത്തരാ’’തി വുത്താ.

ആലോകോതി രസ്മി, ആലോകേന്തി ഏതേന ഭുസോ പസ്സന്തി ജനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വാതി ആലോകോ. ഓലോകനന്തി ഹേട്ഠാ പേക്ഖനം. വിലോകനന്തി ഉദ്ധം പേക്ഖനം. ആലോകനന്തി പുരതോ പേക്ഖനം. വിലോകനന്തി ദ്വീസു പസ്സേസു പേക്ഖനം, വിവിധാ വാ പേക്ഖനം. അപലോകനന്തി ‘‘സങ്ഘം അപലോകേത്വാ’’തിആദീസു വിയ ജാനാപനം. അവലോകനന്തി ‘‘നാഗാവലോകിതം അവലോകേത്വാ’’തിആദീസു വിയ പുരിമകായം പരിവത്തേത്വാ പേക്ഖനം. ‘‘ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഭാവവസേന ആലോകനം ആലോകിതം വിലോകനം വിലോകിതന്തി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഥക പടിഘാതേ. ഥകേതി, ഥകയതി ദ്വാരം പുരിസോ.

തക്ക വിതക്കേ. തക്കേതി, വിതക്കേതി, വിതക്കയതി. തക്കോ, വിതക്കോ, വിതക്കിതാ.

തത്ഥ തക്കനം തക്കോ, ഊഹനന്തി വുത്തം ഹോതി, ഏവം വിതക്കോ. അഥ വാ വിതക്കേന്തി ഏതേന, സയം വാ വിതക്കേതി, വിതക്കനമത്തമേവ വാ ഏതന്തി വിതക്കോ. ‘‘തക്കോ, വിതക്കോ, അപ്പനാ, ബ്യപ്പനാ, ചേതസോ അഭിനിരോപനാ’’തി അഭിധമ്മേ പരിയായസദ്ദാ വുത്താ. വിതക്കേതീതി വിതക്കിതാ, പുഗ്ഗലോ. ‘‘അവിതക്കിതാ മച്ചുമുപബ്ബജന്തീ’’തി പാളി.

അകി ലക്ഖണേ. ലക്ഖണം സഞ്ഞാണം, സഞ്ജാനനകാരണന്തി വുത്തം ഹോതി. അത്രിദം സല്ലക്ഖിതബ്ബം. യേ ഇമസ്മിം ചുരാദിഗണേ അനേകസ്സരാ അസംയോഗന്താ ഇകാരാനുബന്ധവസേന നിദ്ദിട്ഠാ ധാതവോ, തേ ഏവംവുത്തേഹി ഇമേഹി തീഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ ആഖ്യാതത്തം നാമികത്തഞ്ച പാപുണന്താ ഏകന്തതോ നിഗ്ഗഹീതാഗമേന നിപ്ഫന്നരൂപായേവ ഭവന്തി, ന കത്ഥചിപി വിഗതനിഗ്ഗഹീതാഗമരൂപാനി ഭവന്തി. അങ്കേതി, അങ്കയതി. അങ്കനം, അങ്കോ. സമാസേ പന ‘‘സസങ്കോ, ചക്കങ്കിതചരണോ’’തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി.

സക്ക വക്ക ഭാസനേ. സക്കേതി, സക്കയതി. വക്കേതി, വക്കയതി.

നക്ക വക്ക നാസനേ. നക്കേതി, നക്കയതി. വക്കേതി, വക്കയതി.

ചക്ക ചുക്ക ബ്യഥനേ. ചക്കേതി, ചക്കയതി. ചുക്കേതി, ചുക്കയതി. ചക്കം. ചക്കന്തി കേനട്ഠേന ചക്കം? ചക്കേതി ബ്യഥതി ഹിംസതീതി അത്ഥേന ചക്കം. ചക്കസദ്ദോ –

സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രത്നധമ്മഖുര-ചക്കാദീസു പദിസ്സതി;

‘‘ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ ചക്കാനി യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദ ഭുഞ്ജ ച മാ ചപ്പമാദോ, ചക്കം വത്തസ്സു പാണിന’’ന്തി ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി ഏത്ഥ ഖുരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേതി.

തകി ബന്ധനേ. തങ്കേതി, തങ്കയതി.

അക്ക ഥവനേ. ഥവനം ഥുതി. അക്കേതി, അക്കയതി. അക്കോ. അക്കോതി സൂരിയോ. സോ ഹി മഹാജുതിതായ അക്കിയതി അഭിത്ഥവിയതി തപ്പസന്നേഹി ജനേഹീതി അക്കോ. തഥാ ഹി തസ്സ ‘‘നത്ഥി സൂരിയസമാ ആഭാ. ഉദേതയം ചക്ഖുമാ ഏകരാജാ’’തിആദിനാ അഭിക്ഖുതി ദിസ്സതി.

ഹിക്ക ഹിംസായം. ഹിക്കേതി, ഹിക്കയതി.

നിക്ക പരിമാണേ. നിക്കേതി, നിക്കയതി.

ബുക്ക ഭസ്സനേ. ഏത്ഥ സുനഖഭസ്സനം ഭസ്സനന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന വാചാസങ്ഖാതം ഭസ്സനം. ബുക്കേതി, ബുക്കയതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ബുക്കയതി സാ ചോരേ’’ ഇതി ലോകിയപ്പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഭൂവാദിഗണേ പന ‘‘ബുക്കതി സാ’’തി രൂപം ഭവതി. അഞ്ഞോ തു ‘‘ബുക്ക പരിഭാസനേ’’ ഇതി പഠതി, ഏവം പഠന്തേപി സുനഖഭസ്സനമേവാധിപ്പേതം.

ദക ലക അസ്സാദനേ. ദകേതി, ദകയതി. ലകേതി, ലകയതി.

തക്ക ലോക ഭാസായം. തക്കേതി, തക്കയതി. ലോകേതി, ലോകയതി.

ചിക സിക ആമസനേ. ചികേതി, ചികയതി. സികേതി, സികയതി.

കകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഖകാരന്തധാതു

ലക്ഖ ദസ്സനങ്കേസു. ദസ്സനം പസ്സനം. അങ്കോ ലഞ്ജനം. ലക്ഖേതി, ലക്ഖയതി. സല്ലക്ഖേതി, സല്ലക്ഖയതി. ലക്ഖം വിജ്ഝതി ഉസുനാ, ലക്ഖം കരോതി.

ഗങ്ഗായ വാലുകാ ഖീയേ, ഉദകം ഖീയേ മഹണ്ണവേ;

മഹിയാ മത്തികാ ഖീയേ, ലക്ഖേ ന മമ ബുദ്ധിയാ.

കപ്പലക്ഖണം. ഗോലക്ഖണം. ഇത്ഥിലക്ഖണം. ധമ്മാനം ലക്ഖണം. സല്ലക്ഖനാ. ഉപലക്ഖനാ. പച്ചുപലക്ഖനാ. ലക്ഖധാതുയാ യുപച്ചയന്തായ സമാദിപുബ്ബാനം രൂപാനം നകാരോ ദന്തജോ.

ഭക്ഖ അദനേ. ഭക്ഖേതി, ഭക്ഖയതി. ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ. ഭക്ഖയന്തി മിഗാധമാ. ഭൂവാദിഗണേ പന ‘‘ഭക്ഖതീ’’തി രൂപം.

നക്ഖ സമ്ബന്ധേ. നക്ഖേതി, നക്ഖയതി.

മക്ഖ മക്ഖനേ. മക്ഖേതി, മക്ഖയതി. മക്ഖോ, മക്ഖീ. തത്ഥ മക്ഖോതി പരേഹി കതഗുണം മക്ഖേതി പിസതീതി മക്ഖോ, ഗുണധംസനാ. ‘‘മക്ഖം അസഹമാനോ’’തി ഏത്ഥ പന അത്തനി പരേഹി കതം അവമഞ്ഞനം മക്ഖോതി വുച്ചതി.

യക്ഖ പൂജായം. യക്ഖേതി, യക്ഖയതി. യക്ഖോ. യക്ഖോതി മഹാനുഭാവോ സത്തോ. തഥാ ഹി ‘‘പുച്ഛാമി തം മഹായക്ഖ, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സരാ’’തി ഏത്ഥ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘യക്ഖോ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ യക്ഖോതി യക്ഖയോനിയം നിബ്ബത്തസത്തോ. സബ്ബേപി വാ സത്താ ‘‘യക്ഖാ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘പരമയക്ഖവിസുദ്ധിം പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി ഏത്ഥ ഹി യക്ഖസദ്ദോ സത്തേ വത്തതി. തഥാ ഹി യക്ഖോപി സത്തോപി ദേവോപി സക്കോപി ഖീണാസവോപി യക്ഖോയേവ നാമ, മഹാനുഭാവതായ യക്ഖിയതി സരണഗതേഹി ജനേഹി നാനാപച്ചയേഹി നാനാബലീഹി ച പൂജിയതീതി യക്ഖോ.

സത്തേ ദേവേ ച സക്കേ ച, ഖീണാസവേ ച രക്ഖസേ;

പഞ്ചസ്വേതേസു അത്ഥേസു, യക്ഖസദ്ദോ പവത്തതി.

ലക്ഖ ആലോചനേ. ലക്ഖേതി, ലക്ഖയതി. ലക്ഖം വിജ്ഝതി ഉസുനാ.

മോക്ഖ ആസനേ. മോക്ഖേതി, മോക്ഖയതി.

രുക്ഖ ഫാരുസ്സേ. ഫാരുസ്സം ഫരുസഭാവോ. രുക്ഖേതി, രുക്ഖയതി. സമാസേ ‘‘രുക്ഖകേസോ, അതിരുക്ഖവചനോ’’തി രൂപാനി. ഏത്ഥ ച ‘‘സമണോ അയം പാപോ അതിരുക്ഖവാചോ’’തി പാളി നിദസ്സനം. തത്ഥ അതിരുക്ഖവാചോതി അതിഫരുസവചനോതി അത്ഥോ.

ഖകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഗകാരന്തധാതു

ലിങ്ഗ ചിത്തീകരണേ. ചിത്തീകരണം വിചിത്രഭാവകരണം. ലിങ്ഗേതി, ലിങ്ഗയതി, ലിങ്ഗം. ഏത്ഥ ലിങ്ഗം നാമ ദീഘരസ്സകിസഥൂലപരിമണ്ഡലാദിഭേദം സണ്ഠാനന്തി ഗഹണേ അതീവ യുജ്ജതി. തഞ്ഹി നാനപ്പകാരേഹി വിചിത്രം ഹോതി, ലിങ്ഗീയതി വിചിത്തം കരിയതി അവിജ്ജാതണ്ഹാകമ്മേഹി ഉതുനാ വാ ചുണ്ണാദീഹി വാ സരീരമിതി ലിങ്ഗം, അജ്ഝത്തസന്താനതിണരുക്ഖാദികുണ്ഡലകരണ്ഡകാദീസു പവത്തസണ്ഠാനവസേനേതം ദട്ഠബ്ബം. ലിങ്ഗസദ്ദോ സദ്ദേ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തേ ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനേ പുരിസബ്യഞ്ജനേ സഞ്ഞാണേ ആകാരേ ചാതി ഇമേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി ‘‘രുക്ഖോതി വചനം ലിങ്ഗ’’ന്തി ഏത്ഥ സദ്ദേ ദിസ്സതി. ‘‘സതലിങ്ഗസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തി ഏത്ഥ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തേ. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവതീ’’തി ഏത്ഥ ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനേ. ‘‘പുരിസലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാന’’ന്തി ഏത്ഥ പുരിസബ്യഞ്ജനേ. ‘‘തേന ലിങ്ഗേന ജാനാമ, ധുവം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ സഞ്ഞാണേ. ‘‘തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി തേഹി ആകാരേഹി ആഗന്തുകഭാവോ ജാനിതബ്ബോ ‘‘ആഗന്തുകാ ഇമേ’’തി ഏത്ഥ ആകാരേ ദിസ്സതി.

സദ്ദേ ച തന്നിമിത്തേ ച, കാടകോടചികായ ച;

ലക്ഖണേ ചേവ ആകാരേ, ലിങ്ഗസദ്ദോ പവത്തതി.

മഗ അന്വേസനേ. മഗേതി, മഗയതി. മിഗോ, മഗോ, മഗോ, മഗയമാനോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘യഥാ ബിളാരോ മൂസികം മഗയമാനോ’’തി പാളി നിദസ്സനം. ‘‘മിഗോ’’തി ച ‘‘മഗോ’’തി ച ചതുപ്പദോ പവുച്ചതി. ഏത്ഥ മിഗോതി മഗയതി ഇതോ ചിതോ ഗോചരം അന്വേസതി പരിയേസതീതി മിഗോ. ഏവം മഗോ. ഏത്ഥ വിസേസതോ ഹരിണ മിഗോ മിഗോ നാമ. സാമഞ്ഞതോ പന അവസേസാപി ചതുപ്പദാ ‘‘മിഗോ’’ ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി. തഥാ ഹി സുസീമജാതകേ ‘‘കാളാ മിഗാ സേതദന്താ തവ ഇമേ, പരോസഹസ്സം ഹേമജാലാഭിസഞ്ഛന്നാ’’തി ഏതസ്മിം പാളിപ്പദേസേ ഹത്ഥിനോപി മിഗസദ്ദേന വുത്താ ‘‘കാളമിഗാ’’തി. അഥ വാ മഗിയതി ജീവിതകപ്പനത്ഥായ മംസാദീഹി അത്ഥികേഹി ലുദ്ദേഹി അന്വേസിയതി പരിയേസിയതീതി മിഗോ, അരഞ്ഞജാതാ സസപസദഹരിണേണേയ്യാദയോ ചതുപ്പാദാ, ഏവം മഗോ. ‘‘അത്ഥം ന ലഭതേ മഗോ’’തി ഏത്ഥ പന മഗോ വിയാതി മഗോ, ബാലോതി അത്ഥോ.

മഗ്ഗ ഗവേസനേ. മഗ്ഗേതി, മഗ്ഗയതി. മഗ്ഗോ, മഗ്ഗനം.

ഏത്ഥ ച മഗ്ഗോതി പടിപദായ ച പകതിമഗ്ഗസ്സ ച ഉപായസ്സ ച അധിവചനം. ‘‘മഹാവിഹാരവാസീനം, വാചനാമഗ്ഗനിസ്സിത’’ന്തിആദീസു പന കഥാപബന്ധോപി ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. തത്ര പടിപദാ ഏകന്തതോ ജാതിജരാബ്യാധിദുക്ഖാദീഹി പീളിതേഹി സത്തേഹി ദുക്ഖക്ഖയം നിബ്ബാനം പാപുണത്ഥായ മഗ്ഗിതബ്ബോ ഗവേസിതബ്ബോതി മഗ്ഗോ. പകതിമഗ്ഗോ പന മഗ്ഗമൂള്ഹേഹി മഗ്ഗിതബ്ബോതി മഗ്ഗോ. പകതിമഗ്ഗമൂള്ഹേഹി ച പടിപദാസങ്ഖാതാരിയമഗ്ഗമൂള്ഹാ ഏവ ബഹവോ സന്തി. പകതിമഗ്ഗോ ഹി കദാചി ഏവ അദ്ധികാനം മുയ്ഹതി, ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി നായകാ ന ദുല്ലഭാ. അരിയമഗ്ഗോ പന സബ്ബദായേവ സബ്ബലോകസ്സ മുയ്ഹതി, നായകാ പരമദുല്ലഭാ. തസ്മാ സോ ഏവ അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹേഹി മഗ്ഗിതബ്ബോതി മഗ്ഗോ. അഞ്ഞേസം പന ദ്വിന്നം ധാതൂനം വസേനപി അത്ഥം വദന്തി ഗരൂ ‘‘കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ’’തി. തം തം കിച്ചം ഹിതം വാ നിപ്ഫാദേതുകാമേഹി മഗ്ഗിയതി ഗവേസിയതീതി മഗ്ഗോ, ഉപായോ. മഗ്ഗസദ്ദോ ഹി ‘‘അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം, ദേവാനം സമ്പവത്തയീ’’തി ഏത്ഥ ഉപായേപി വത്തതി. തഥാ ഹി അഭിധമ്മടീകായം ‘‘മഗ്ഗോതി ഉപായോ, ഖന്ധായതനാദീനം കുസലാദീനഞ്ച ധമ്മാനം അവബോധസ്സ സച്ചപ്പടിവേധസ്സേവ വാ ഉപായഭാവതോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ, പബന്ധോ വാ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. സോ ഹി ദീഘത്താ മഗ്ഗോ വിയാതി മഗ്ഗോ, തസ്മാ അഭിധമ്മകഥാപബന്ധോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗോതി വുത്തോ. ഇദാനി പകതിപടിപദാമഗ്ഗാനം നാമാനി കഥയാമ. തേസു പകതിമഗ്ഗസ്സ –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ഝസം വടുമാ’യനം;

അദ്ധാന’മദ്ധാ പദവീ, വത്തനി ചേവ സന്തതീ’’തി

ഇമാനി നാമാനി. പടിപദാമഗ്ഗസ്സ പന –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ജസം വടുമാ’യനം;

നാവ ഉത്തര സേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’തി

അനേകാനി നാമാനി. ഏത്ഥ പന കേചി ‘‘നാവാതിആദീനി പകതിമഗ്ഗസ്സ നാമാനീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം, പകതിമഗ്ഗസ്സ കിസ്മിഞ്ചിപി പാളിപ്പദേസേ ‘‘നാവാ’’തിആദീഹി പദേഹി വുത്തട്ഠാനാഭാവതോ, അഭിധാനസത്ഥേസു ച ‘‘നാവാ’’ ഇച്ചാദികാനം തദഭിധാനാനം അനാഗതത്താ.

അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – നാവാവിയാതി നാവാ, ഉത്തരന്തി ഏതേനാതി ഉത്തരം, നാവായേവ ഉത്തരന്തി. അയഞ്ഹി നാവാപരിയായോ ‘‘തരം, തരണം, പോതോ, പ്ലവോ’’തി. ഇമേപി തംപരിയായായേവ. ഉത്തരം വിയാതി ഉത്തരം. സേതു വിയാതി സേതു. കുല്ലോ വിയാതി കുല്ലോ. ഭിസി വിയാതി ഭിസി. സങ്കമോ വിയ, സങ്കമന്തി വാ ഏതേനാതി സങ്കമോ, സബ്ബമേതം അരിയമഗ്ഗസ്സേവ നാമം, ന പകതിമഗ്ഗസ്സ. തഥാ ഹി ‘‘ധമ്മനാവം സമാരൂയ്ഹ, സന്താരേസ്സം സദേവക’’ന്തി ച, ‘‘ധമ്മസേതും ദള്ഹം കത്വാ, നിബ്ബുതോ സോ നരാസഭോ’’തി ച, ‘‘കുല്ലോ’തി ഖോ ഭിക്ഖവേ അരിയമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ച ഏവമാദിനാ തത്ഥ തത്ഥ ഭഗവതാ അരിയമഗ്ഗോ ‘‘നാവാ’’തിആദീഹി അനേകേഹി നാമേഹി വുത്തോ. അട്ഠകഥാചരിയേഹിപി സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം ‘‘ബദ്ധാ ഭിസി സുസങ്ഖതാ ഭഗവാ’’തി ഏതസ്മിം പദേസേ ഏവം അത്ഥസംവണ്ണനാ കതാ ‘‘ഭിസീതി പത്ഥരിത്വാ പുഥുലം കത്വാ ബദ്ധാ ‘കുല്ലാ’തി വുച്ചതി ലോകേ, അരിയസ്സ വിനയേ പന അരിയമഗ്ഗോ’തി.

‘മഗ്ഗോ പജ്ജോ പഥോ പന്ഥോ, അഞ്ജസം വടുമാ’യനം;

നാവാ ഉത്തര സേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ;

അദ്ധാനം പഭവോ’ച്ചേവ, തത്ഥ തത്ഥ പകാസിതോ’’തി.

ഏവം ആചരിയേഹി കതായ അത്ഥസംവണ്ണനായ ദസ്സനതോ ച ‘‘നാവാതിആദീനിപി പകതിമഗ്ഗസ്സ നാമാനീ’’തി വചനം ന ഗഹേതബ്ബം, യഥാവുത്തമേവ വചനം ഗഹേതബ്ബം.

കോചി പനേത്ഥ ഏവം വദേയ്യ ‘‘ധമ്മസേതും ദള്ഹം കത്വാ’തി ഏത്ഥ ‘ധമ്മസേതുന്തി മഗ്ഗസേതു’ന്തി വചനതോ ധമ്മസദ്ദോ മഗ്ഗേ വത്തതി, ന സേതുസദ്ദോ’’തി. തന്ന, ധമ്മസദ്ദോ വിയ സേതുസദ്ദോപി മഗ്ഗേ വത്തതീതി സേതു വിയാതി സേതു, ധമ്മോ ഏവ സേതു ധമ്മസേതൂതി അത്ഥവസേന, ഏസ നയോ അഞ്ഞത്രാപി. അപരമ്പി വദേയ്യ ‘‘നനു ബ്രഹ്മജാലസുത്തന്തട്ഠകഥായം ‘ദക്ഖിണുത്തരേന ബോധിമണ്ഡം പവിസിത്വാ അസ്സത്ഥദുമരാജാനം പദക്ഖിണം കത്വാ പുബ്ബുത്തരഭാഗേ ഠിതോ’തി ഇമസ്മിം ഠാനേ ദക്ഖിണുത്തരസദ്ദേന ദക്ഖിണോ മഗ്ഗോ വുത്തോ’’തി. ന, അനേകേസു പാളിപ്പദേസേസു അട്ഠകഥാപദേസേസു ച അഭിധാനസത്ഥേസു ച മഗ്ഗവാചകസ്സ ഉത്തരസദ്ദസ്സ അനാഗതത്താ, തസ്മാ തത്ഥ ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ദക്ഖിണദിസതോ ഗന്തബ്ബോ ഉത്തരദിസാഭാഗോ ദക്ഖിണുത്തരോതി വുച്ചതി, ഏവംഭൂതേന ദക്ഖിണുത്തരേന ബോധിമണ്ഡപവിസനം സന്ധായ ദക്ഖിണുത്തരേന ബോധിമണ്ഡം പവിസിത്വാതി വുത്ത’’ന്തി. അഥ വാ ദക്ഖിണുത്തരേനാതി ദക്ഖിണപച്ഛിമുത്തരേന, ഏത്ഥ ആദിഅവസാനഗ്ഗഹണേന മജ്ഝസ്സപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഗഹണംയേവ ഹി യം ജാതകനിദാനേ വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തോ തിണം ഗഹേത്വാ ബോധിമണ്ഡം ആരൂയ്ഹ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ ഉത്തരാഭിമുഖോ അട്ഠാസി, തസ്മിം ഖണേ ദക്ഖിണചക്കവാളം ഓസീദിത്വാ ഹേട്ഠാ അവീചിസമ്പത്തം വിയ അഹോസി, ഉത്തരചക്കവാളം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ ഉപരി ഭവഗ്ഗപ്പത്തം വിയ അഹോസി, ബോധിസത്തോ ഇദം സമ്ബോധിപാപുണട്ഠാനം ന ഭവതി മഞ്ഞേതി പദക്ഖിണം കരോന്തോ പച്ഛിമദിസാഭാഗം ഗന്ത്വാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ അട്ഠാസീ’’തിആദി, തേന സമേതി. അഥാപി വദേയ്യ ‘‘യദി ഉത്തരസദ്ദോ ദിസാവാചകോ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘ദക്ഖിണുത്തരേനാ’’തി ഏനയോഗം അവത്വാ ‘‘ദക്ഖിണുത്തരായാ’’തി ആയയോഗോ വത്തബ്ബോ’’തി. തന്ന, ദിസാവാചകസ്സപി സദ്ദസ്സ ‘‘ഉത്തരേന നദീ സീതാ, ഗമ്ഭീരാ ദുരതിക്കമാ’’തി ഏനയോഗവസേന വചനതോ. അപിച ദിസാഭാഗം സന്ധായ ‘‘ദക്ഖിണുത്തരേനാ’’തി വചനം വുത്തം. ദിസാഭാഗോ ഹി ദിസാ ഏവാതി നിട്ഠമേത്ഥാവഗന്തബ്ബം.

ഗകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഘകാരന്തധാതു

ലിഘി ഭാസനേ. ലങ്ഘേതി, ലങ്ഘയതി. ഏതാനി ബുദ്ധവചനേ അപ്പസിദ്ധാനിപി ലോകികപ്പയോഗദസ്സനവസേന ആഗതാനി. സാസനസ്മിഞ്ഹി ഭൂവാദിഗണചുരാദിഗണപരിയാപന്നസ്സ ഗത്യത്ഥവാചകഉല്ലങ്ഘനത്ഥപരിദീപകസ്സ ധാതുസ്സ രൂപം അതീവ പസിദ്ധം.

ലങ്ഘ ലങ്ഘനേ. ലങ്ഘേതി, ലങ്ഘയതി.

‘‘അതികര’മകരാ’ചരിയ, മയ്ഹമ്പേതം ന രുച്ചതി;

ചതുത്ഥേ ലങ്ഘയിത്വാന, പഞ്ചമിയമ്പി ആവുതോ’’തി

ഇമസ്മിം സത്തിലങ്ഘനജാതകേ ചുരാദിഗണപരിയാപന്നസ്സ ഗത്യത്ഥവാചകസ്സ ഉല്ലങ്ഘനത്ഥപരിദീപകസ്സ ലങ്ഘധാതുസ്സ ‘‘ലങ്ഘയിത്വാ, ലങ്ഘയിത്വാനാ’’തി രൂപേ ദിട്ഠേയേവ ‘‘ലങ്ഘേതി, ലങ്ഘയതീ’’തി രൂപാനി ദിട്ഠാനി ഏവ ഹോന്തി. ഭാസത്ഥവാചകസ്സ പന തഥാരൂപാനി രൂപാനി ന ദിട്ഠാനി, ഏവം സന്തേപി പുബ്ബാചരിയേഹി ദീഘദസ്സീഹി അഭിമതത്താ ഭാസത്ഥവാചികാപി ലങ്ഘധാതു അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബാ, ഏവം സബ്ബേസുപി ഭൂവാദിഗണാദീസു സാസനേ അപ്പസിദ്ധാനമ്പി രൂപാനം സാസനാനുകൂലാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം, അനനുകൂലാനഞ്ച അപ്പസിദ്ധാനം ഛഡ്ഡനം.

അഘ പാപകരണേ. അഘേതി, അഘയതി. അഘം, അഘോ, അനഘോ.

തത്ഥ അഘന്തി ദുക്ഖം. ‘‘അഘന്തം പടിസേവിസ്സം. വനേ വാളമിഗാകിണ്ണേ. ഖഗ്ഗദീപിനിസേവിതേ’’തി ഇദം നിദസ്സനം. അഘോതി കിലേസോ. തേന അഘേന അരഹാ അനഘോ. തത്ഥ അഘയന്തി പാപം കരോന്തി സത്താ ഏതേനാതി അഘം, കിന്തം? ദുക്ഖം, ഏവം അഘോ. നനു ച സപ്പുരിസാ ദുക്ഖഹേതുപി കിലേസഹേതുപി ച അത്തനോ സുഖത്ഥായ പാപം ന കരോന്തി. തഥാ ഹി –

‘‘ന പണ്ഡിതാ അത്തസുഖസ്സ ഹേതു,

പാപാനി കമ്മാനി സമാചരന്തി;

ദുക്ഖേന ഫുട്ഠാ ഖലിതാപി സന്താ,

ഛന്ദാ ച ദോസാ ന ജഹന്തി ധമ്മ’’ന്തി

വുത്തം. ഏവം സന്തേ കസ്മാ ‘‘അഘ പാപകരണേ’’തി ധാതു ച ‘‘അഘയന്തി പാപം കരോന്തി സത്താ ഏതേനാതി അഘ’’ന്തിആദിവചനഞ്ച വുത്തന്തി? സച്ചം, യേഭുയ്യേന പന സത്താ ദുക്ഖാദിഹേതു പാപകമ്മം കരോന്തി, ഏതേസു സപ്പുരിസാ ഏവ ന കരോന്തി, ഇതരേ കരോന്തി. ഏവം പാപകരണസ്സ ഹി ദുക്ഖം കിലേസോ ച ഹേതു. തഥാ ഹി –

സുഖീപി ഹേകേ ന കരോന്തി പാപം,

അവണ്ണസംസഗ്ഗഭയാ പുനേകേ;

പഹൂ സമാനോ വിപുലത്ഥചിന്തീ,

കിംകാരണാ മേ ന കരോസി ദുക്ഖ’’ന്തി

വുത്തം. അയഞ്ഹി ഗാഥാ ദുക്ഖഹേതുപി സത്താ പാപം കരോന്തീതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി. ‘‘കുദ്ധോ ഹി പിതരം ഹന്തി, കുദ്ധോ ഹന്തി സമാതര’’ന്തി അയം പന കിലേസഹേതുപി പാപം കരോന്തീതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ‘‘അഘ പാപകരണേ’’തിആദിവചനം വുത്തം.

ഘകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ചകാരന്തധാതു

ലോച ദസ്സനേ. ലോചേതി, ലോചയതി. ലോചനം. രൂപാരമ്മണം ലോചയതി പസ്സതീതി ലോചനം, ചക്ഖു.

കിചി മദ്ദനേ. കിഞ്ചേതി, കിഞ്ചയതി. കിഞ്ചനം, അകിഞ്ചനോ.

തത്ഥ കിഞ്ചനന്തി പലിബോധോ. കിഞ്ചേതി സത്തേ മദ്ദതീതി കിഞ്ചനം. കിഞ്ചനസദ്ദോ മദ്ദനത്ഥേ വത്തതി. മനുസ്സാ ഹി വീഹിം മദ്ദന്താ ഗോണം ‘‘കിഞ്ചേഹി കാപില, കിഞ്ചേഹി കാപിലാ’’തി വദന്തി.

പചി വിത്ഥാരേ. പഞ്ചേതി, പഞ്ചയതി. പപഞ്ചേതി, പപഞ്ചയതി. പപഞ്ചാ.

ഏത്ഥ പപഞ്ചാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ. ഏതാ ഹി അത്തനിസ്സിതാനം സത്താനം സംസാരം പപഞ്ചേന്തി വിത്ഥിന്നം കരോന്തീതി പപഞ്ചാതി വുച്ചന്തി. അഥ വാ പപഞ്ചേന്തി യത്ഥ സയം ഉപ്പന്നാ തംസന്താനം വിത്ഥാരേന്തി ചിരം ഠപേന്തീതി പപഞ്ചാ. ലോകിയാ പന ‘‘അമ്ഹാകം തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥേന്താനം പപഞ്ചോ ഹോതീ’’തിആദീനി വദന്താ കാലസ്സ ചിരഭാവം പപഞ്ചോതി വദന്തി, സാസനേ പന ദ്വയമ്പി ലബ്ഭതി.

സിച്ച കുഡ്ഡനേ. സിച്ചേതി, സിച്ചയതി.

വഞ്ചു പലമ്ഭനേ. പലമ്ഭനം ഉപലാപനം. വഞ്ചേതി, വഞ്ചയതി. വഞ്ചകോ, വഞ്ചനം. ഭൂവാദിഗണേ പന വഞ്ചധാതു ഗത്യത്ഥേ വത്തതി. ‘‘സന്തി പാദാ അവഞ്ചനാ’’തി ഹി പാളി

ചച്ച അജ്ഝയനേ. ചച്ചേതി, ചച്ചയതി.

ചു ചവനേ. ചാവേതി, ചാവയതി. അഞ്ഞോ ‘‘ചു സഹനേ’’ ഇതി ബ്രുതേ. ചാവേതി, ചാവയതി, സഹതീതി അത്ഥോ.

അഞ്ചു വിസേസനേ. അഞ്ചേതി, അഞ്ചയതി.

ലോച ഭാസായം. ലോചേതി, ലോചയതി. ലോചനം, ലോചയതി സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ ഭവതീതി ലോചനം, ചക്ഖു.

രച പതിയതനേ. രചേതി, രചയതി. രചനാ, വിരചിതം, കേസരചനാ, ഗാഥാരചനാ.

സൂച പേസുഞ്ഞേ. പിസുണഭാവോ പേസുഞ്ഞം. സൂചേതി, സൂചയതി. സൂചകോ.

പച്ച സംയമനേ. പച്ചേതി, പച്ചയതി.

രിച വിയോജനസമ്പജ്ജനേസു. രേചേതി, രേചയതി. സേട്ഠിപുത്തം വിരേചേയ്യ. വിരേചേതി, വിരേചയതി. വിരേചകോ, വിരേചനം.

വച ഭാസനേ. വചേതി, വചയതി. ഭൂവാദിഗണേപി അയം വത്തതി. തദാ തസ്സാ ‘‘വത്തി, വചതി, അവോച, അവോചു’’ന്തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി. കാരിതേ പന ‘‘അന്തേവാസികം ധമ്മം വാചേതി, വാചയതീ’’തി രൂപാനി. വത്തും, വത്തവേ, വത്വാ, വുത്തം, വുച്ചതി.

അച്ച പൂജായം. അച്ചേതി, അച്ചയതി. ബ്രഹ്മാസുരസുരച്ചിതോ.

സൂച ഗന്ധനേ. സുചേതി, സൂചയതി. സൂചകോ, സുത്തം.

ഏത്ഥ ച അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേ അത്ഥേ സൂചേതീതി സുത്തം. തേപിടകം ബുദ്ധവചനം.

കച ദിത്തിയം. കച്ചേതി, കച്ചയതി. കച്ചോ.

ഏത്ഥ കച്ചോതി രൂപസമ്പത്തിയാ കച്ചേതി ദിബ്ബതി വിരോചതീതി കച്ചോ, ഏവംനാമകോ ആദിപുരിസോ, തബ്ബംസേ ജാതാ പുരിസാ ‘‘കച്ചാനാ’’തിപി ‘‘കച്ചായനാ’’തിപി ‘‘കാതിയാനാ’’തിപി വുച്ചന്തി, ഇത്ഥിയോ പന ‘‘കച്ചാനീ’’തിപി ‘‘കച്ചായനീ’’തിപി ‘‘കാതിയാനീ’’തിപി വുച്ചന്തി.

ചകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഛകാരന്തധാതു

മിലേഛ അബ്യത്തായം വാചായം. മിലേച്ഛേതി, മിലേച്ഛയതി. മിലക്ഖു.

ഏത്ഥ മിലക്ഖൂതി മിലേച്ഛേതി അബ്യത്തവാചം ഭാസതീതി മിലക്ഖു.

കുച്ഛ അവക്ഖേപേ. അവക്ഖേപോ അധോഖിപനം. കുച്ഛേതി, കുച്ഛയതി.

വിച്ഛ ഭാസായം. വിച്ഛേതി, വിച്ഛയതി.

ഛകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ജകാരന്തധാതു

വജ്ജ വജ്ജനേ. വജ്ജേതി, വജ്ജയതി. പരിവജ്ജനകോ. വജ്ജിതോ സീലവന്തേഹി, കഥം ഭിക്ഖു കരിസ്സസീതി.

തുജ്ജ ബലപാലനേസു. തുജ്ജേതി, തുജ്ജയതി.

തുജി പിജി ഹിംസാബലദാനനികേതനേസു. നികേതനം നിവാസോ. തുഞ്ജേതി, തുഞ്ജയതി. പിഞ്ജേതി. പിഞ്ജയതി.

ഖജി കിച്ഛജീവനേ. ഖഞ്ജേതി, ഖഞ്ജയതി. ഖഞ്ജോ.

ഖജി രക്ഖണേ. താദിസാനിയേവ രൂപാനി. ഭൂവാദിഗണേ ‘‘ഖജി ഗതിവേകല്ലേതി ഇമിസ്സാ ‘‘ഖഞ്ജതീ’’തി രൂപം.

പൂജ പൂജായം. പൂജേതി, പൂജയതി. പൂജാ. ഏസാവ പൂജനാ സേയ്യോ. പൂജകോ, പൂജിതോ, പൂജനീയോ, പൂജനേയ്യോ, പൂജേതബ്ബോ, പുജ്ജോ.

ഗജ മദ്ദനസദ്ദേസു. ഗജേതി, ഗജയതി. ഗജോ.

തിജ നിസാനേ. തേജേതി, തേജയതി.

വജ മഗ്ഗനസങ്ഖാരേസു. വജേതി, വജയതി.

തജ്ജ സന്തജ്ജനേ. തജ്ജേതി, തജ്ജയതി. സന്തജ്ജേതി, സന്തജ്ജയതി. സന്തജ്ജിതോ.

അജ്ജ പടിസജ്ജനേ. അജ്ജേതി, അജ്ജയതി.

സജ്ജ സജ്ജനേ. സജ്ജേതി, സജ്ജയതി ദാനം. ഗമനസജ്ജോ ഹുത്വാ.

ഭജ വിസ്സാസേ. ഭജേതി, ഭജയതി. ഭൂവാദിഗണേ പന ‘‘ഭജതീ’’തി രൂപം, ഭത്തി, സമ്ഭത്തി.

തുജി പിജി ലുജി ഭജി ഭാസായം. തുഞ്ജേതി, തുഞ്ജയതി. പിഞ്ജേതി, പിഞ്ജയതി. ലുഞ്ജേതി, ലുഞ്ജയതി. ഭഞ്ജേതി, ഭഞ്ജയതി. കഥേതീതി അത്ഥോ.

രുജ ഹിംസായം. രോജേതി, രോജയതി. രോഗോ.

ഭാജ പുഥകമ്മനി. പുഥകമ്മം പുഥക്കരണം, വിസും ക്രിയാതി അത്ഥോ. ഭാജേതി, ഭാജയതി. വിഭാജേതി, വിഭാജയതി. വിഭത്തി.

സഭാജ സീതിസേവനേസു. സഭാജേതി, സഭാജയതി.

ലജ പകാസനേ. ലജേതി, ലജയതി. ലാജാ.

യുജ സംയമനേ. സംപുബ്ബോ ബന്ധനേ. യോജേതി, യോജയതി. സംയോജേതി, സംയോജയതി. സംയോജനം.

മജ്ജ സോചേയ്യാലങ്കാരേസു. മജ്ജേതി, മജ്ജയതി. സമ്മജ്ജേതി, സമ്മജ്ജയതി. സമ്മജ്ജാ.

ഭാജ ഭാജനദാനേസു. ഭാജേതി, ഭാജയതി. കഥം വേസ്സന്തരോ പുത്തോ, ഗജം ഭാജേതി സഞ്ചയ.

ജകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഝഞന്താ അപ്പസിദ്ധാ. സദ്ദസത്ഥേ പന ‘‘ഞാ നിയോജനേ’’തി പഠന്തി, രൂപം പന ബുദ്ധവചനാനുകൂലം ന ഭവതി, തസ്മാ ന ദസ്സിതം അമ്ഹേഹി.

ടകാരന്തധാതു

ഘട്ട ഘട്ടനേ. ഘട്ടനം വായാമകരണം. ഘട്ടേതി, ഘട്ടയതി. ഏത്ഥ തു ‘‘ഘട്ടേസി, ഘട്ടേസി, കിംകാരണാ ഘട്ടേസി, അഹം തം ജാനാമീ’’തി നിദസ്സനം.

ഘട സങ്ഘാതേ. പുബ്ബേ വിയ ക്രിയാപദാനി, നാമികത്തേ ‘‘ഘടോ, ഘടാ’’തി രൂപാനി. ഏത്ഥ ഗടോതി പാനീയഘടോ. ഘടാതി സമൂഹോ ‘‘മച്ഛഘടാ’’തിആദീസു വിയ.

ഘട്ട ചലനേ. ഘട്ടേതി, ഘട്ടയതി.

നട അവസന്ദനേ. അവസന്ദനം ഗത്തവിക്ഖേപോ. നടേതി, നടയതി.

ചുട ഛുട കുട്ട ഛേദനേ. ചുടേതി, ചുടയതി. ഛുടേതി, ഛുടയതി. കുട്ടേതി, കുട്ടയതി.