൧൯. സബ്ബഗണവിനിച്ഛയ

ഇതോ പരം പവക്ഖാമി, സബ്ബഗണവിനിച്ഛയം;

സോതൂനം പടുഭാവത്ഥം, പരമേ പിടകത്തയേ.

പച്ചയാദിവിഭാഗേഹി, നയേഹി വിവിധേഹി തം;

സുഖഗ്ഗാഹായ സോതൂനം, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

തത്ഥ പഠമോ ഭൂവാദിഗണോ, ദുതിയോ രുധാദിഗണോ, തതിയോ ദിവാദിഗണോ, ചതുത്ഥോ സ്വാദിഗുണോ, പഞ്ചമോ കിയാദിഗണോ, ഛട്ഠോ ഗഹാദിഗണോ, സത്തമോ തനാദിഗണോ, അട്ഠമോ ചുരാദിഗണോ, ഇമസ്മിം ഭഗവതോ പാവചനേ അട്ഠവിധാ ധാതുഗണാ ഭവന്തി. ഏതേസു വികരണപച്ചയവസേന –

ഭൂവാദിതോ അകാരോ ച, സാനുസാരോ രുധാദിതോ;

അകാരോ ചേവിവണ്ണോ ച, ഏകാരോകാരമേവ ച.

യപച്ചയോ ദിവാദിമ്ഹാ, ണു ണാ ഉണാ സുവാദിതോ;

ക്യാദിതോ പന നായേവ, പ്പണ്ഹാ പന ഗഹാദിതോ.

ഓയിരാ തു തനാദിമ്ഹാ, ണേ ണയാ ച ചുരാദിതോ;

അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന, പച്ചയാ ദസ പഞ്ച ച.

ഹിയ്യത്തനീ സത്തമീ ച, വത്തമാനാ ച പഞ്ചമീ;

ചതസ്സേതാ പവുച്ചന്തി, സബ്ബധാതുകനാമികാ.

ഏതേസു വിസയേസ്വേവ, അകാരോ സുദ്ധകത്തരി;

അഞ്ഞത്ര ഖ ഛ സാദീഹി, സഹാപി ചുപലബ്ഭതി.

‘‘ഭവതി ഹോതി സമ്ഭോതി, ജേതി ജയതി കീയതി;

ഡേതി യാതി ഇതി ഏതി, അവതി കോതി സങ്കതി.

ഭിക്ഖതി പിവതി പാതി, വദേതി വദതി’’ ഇതി;

ഭൂവാദിധാതുരൂപാനി, ഭവന്തീതി പകാസയേ.

രൂപം ‘‘രുന്ധതി രുന്ധീതി, രുന്ധേതി പുന രുന്ധിതി;

സുമ്ഭോതി’’ച്ചാദീരൂപാനി, രുധാദീന്തി ദീപയേ.

‘‘ദിബ്ബതി സിബ്ബതി ചേവ, യുജ്ജതി വിജ്ജതി തഥാ;

ഘായതി ഹായതി’’ച്ചാദി, രൂപമാഹു ദിവാദിനം.

‘‘സുണോതി ച സുണാതി ച, വുണോതി ച വുണാതി ച;

പാപുണാതി ഹിനോതീ’’തി, ആദിരൂപം സുവാദിനം.

‘‘കിനാതി ച ജിനാതി ച, ധുനാതി ച മുനാതി ച;

അസ്നാതി’’ച്ചാദിരൂപഞ്ച, ക്യാദീനന്തി വിഭാവയേ.

‘‘ഘേപ്പതി പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സണ്ഹഞ്ച സണ്ഹകോതി ച;

കണ്ഹം തണ്ഹാ ച തിണ്ഹുണ്ഹ’’-മിച്ചാദി ച ഗഹാദിനം.

‘‘തനോതി ച കരോതി ച, കയിരതി സനോതി ച;

സക്കോത’പ്പോതി പപ്പോതി’’-ച്ചാദിരൂപം തനാദിനം.

‘‘ചോരേതി ചോരയന്തേ ച, ചിന്തേതി ചിന്തയന്തി ച;

മന്തേതി’’ച്ചാദികഞ്ചാപി, രൂപമാഹു ചുരാദിനം.

വികരണവസേനേവം, രൂപഭേദോ പകാസിതോ;

ധാതൂനം ധാതുഭേദാദി-കുസലസ്സ മതാനുഗോ.

കിരിയായ ധാരണതോ, ധാതവോ ഏകധാ മതാ;

ദ്വിധാപി ച പവുച്ചന്തി, സകമ്മാകമ്മതോ പന.

തത്ഥ സകമ്മകാ നാമ, ഗമിഭക്ഖാദയാ സിയും;

ഠാസാദയോ അകമ്മാ ച, ഉപസഗ്ഗം വിനാ വദേ;

സകമ്മകകമ്മഭൂതോ, ദിവു ഇച്ചാദയോ പുന;

ഗഹേത്വാന തിധാ ഹോന്തി, ഏവഞ്ചാപി വിഭാവയേ.

സകമ്മകേ ദ്വിധാ ഭിത്വാ, ഏകകമ്മദ്വികമ്മതോ;

അകമ്മകേഹി സദ്ധിം തേ, തിവിധാപി ഭവന്തി ഹി.

അകമ്മകാ രുതായേവ, ഏകകമ്മാ ഗമാദയോ;

ഹോന്തി ദ്വികമ്മകാ നാമ, ദുഹികരവഹാദയോ.

സകമ്മാകമ്മകത്തമ്ഹി, ധാതൂനമുപസഗ്ഗതോ;

നിയമോ നത്ഥി സോ തസ്മാ, ന മയാ ഏത്ഥ വുച്ചതി.

ഏകട്ഠാനാ ഗമിച്ചാദീ, ദ്വിട്ഠാനാ ഭൂപചാദയോ;

തിട്ഠാനാ സ്വാദയോ ഏവം, ഠാനതോപി തിധാ മതാ.

ഗുപാദയോ നിയോഗേന, ആഖ്യാതത്തേ സവുദ്ധികാ;

വച തുരാദയോ ന ഹി, വുദ്ധികാ കാരിതം വിനാ;

ഖി ജി ഇച്ചാദയോ ധാതൂ, സവുദ്ധാവുദ്ധികാ മതാ;

ഇതി വുദ്ധിവസേനാപി, തിവിധോ ധാതുസങ്ഗഹോ.

അലുത്തവികരണാ ച, ലുത്തവികരണാ തഥാ;

ലുത്താലുത്തവികരണാ, ഏവമ്പി തിവിധാ സിയും.

തത്രാലുത്തവികരണാ, ഗമി രുധി ദിവാദയോ;

പാ ഭാദയോ ജിനിച്ചാദീ, കമതോ ഇതരേ സിയും.

സുദ്ധസ്സരാ ഏകസ്സരാ, തഥാനേകസ്സരാതി ച;

തിധാ ഭവന്തി യുയാതാ-പാഭാലാദീ കരാദയോ.

ചതുധാദിനയോ ചാപി, ലബ്ഭമാനവസേന ച;

ഗഹേതബ്ബോ നയഞ്ഞൂഹി, യഥാവുത്താനുസാരതോ.

പുന സുദ്ധസ്സരാ ധാതൂ, ഏകസ്സരാ ച സത്തധാ;

ആഇവണ്ണഉവണ്ണന്ത-ഏഓന്തവസാ മതാ.

അവണ്ണിവണ്ണുവണ്ണന്തേ-കാരന്താനം വസേന വേ;

അനേകസ്സരധാതൂ ച, സത്തധാവ പകിത്തിതാ.

ഏവം പന്നരസധാപി, ധാതൂനമിധ സങ്ഗഹോ;

തപ്പഭേദം പകാസേയ്യും, ഇഉഇച്ചാദിനാ വിദൂ.

തത്ര ‘‘ഇഗതിയം, ഇ അജ്ഝയനേ, ഉ സദ്ദേ’’ ഇച്ചേതേ സുദ്ധസ്സരാ ധാതവോ. യാ രാ ലാ ഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ആകാരന്താ. ഖിജിനിഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഇകാരന്താ. പീഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഈകാരന്താ. ഖു ദു കു ഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഉകാരന്താ, ഭൂ ഹൂ ഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഊകാരന്താ. ഖേ ജേ സേ ഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഏകാരന്താ. സോ ഇച്ചാദയോ ഏകസ്സരാ ഓകാരന്താ.

കര പച സങ്ഗാമ ഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ അകാരന്താ, ഓമാഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ആകാരന്താ, സകി ഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ഇകാരന്താ. ചക്ഖീ ഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ഈകാരന്താ. അന്ധുഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ഉകാരന്താ. കക്ഖൂ ഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ഊകാരന്താ. ഗിലേ മിലേ ഇച്ചാദയോ അനേകസ്സരാ ഏകാരന്താതി ഏവം പന്നരസവിധേന ധാതുസങ്ഗഹോ.

അഥ തേത്തിംസവിധേനപി ധാതുസങ്ഗഹോ ഭവതി. കഥം?

ധാതൂ സുദ്ധസ്സരാ ചേവ, പുന ചേകസ്സരാപി ച;

കകാരന്താ ഖകാരന്താ, ഗന്താ ഘന്താ ച ധാതവോ.

ചകാരന്താ ഛകാരന്താ, ജന്താ ഝന്താ ച ഞന്തകാ;

ടകാരന്താ ഠകാരന്താ, ഡന്താ ഢന്താ ച ണന്തകാ.

തന്താ ചേവ തഥാ ഥന്താ, ദന്താ ധന്താ ച നന്തകാ;

പന്താ ഫന്താ ബകാരന്താ, ഭന്താ മന്താ ച യന്തകാ.

രന്താ ലന്താ വകാരന്താ, സന്താ ഹന്താ ച ളന്തകാ;

ഇതി തേത്തിംസധാ ഞേയ്യോ, ധാതൂനമിധ സങ്ഗഹോ.

മതേ സത്ഥുസ്സ ഢണളാ, പദാദിമ്ഹി ന ദിസ്സരേ;

തേനേകസ്സരധാതൂസു, ഢണളാ ന കഥീയരേ.

ഇകാരന്തതികാരന്ത-വസേന തു യഥാരഹം;

നാമം സമ്ഭോതി ധാതൂനം, ഇതിപ്പച്ചയയോഗതോ.

പചിഭിക്ഖിഛിദിഖാദി, കരോതി ഭവതി ഗമി;

ഗതിഗച്ഛതിഹോതീതി, ആദിവോഹാരമുദ്ധരേ.

ഏവം തേത്തിംസഭേദേഹി ഗഹിതേസു നിഖിലേസു ധാതൂസു –

സഹഹിംസഈഹവസാ, സീഹസദ്ദഗതിം വദേ;

സഹനതോ ഹനനതോ, സീഹോതി ഹി ഗരൂ വദും.

തഥാ ഹി സീഹോ വാതാതപാദിപരിസ്സയമ്പി സഹതി, ‘‘കിം മേ ബഹൂഹി ഘാടിതേഹീ’’തി അത്തനോ ഗോചരത്ഥായ ഖുദ്ദകേ പാണേ അഗണ്ഹന്തോ, ‘‘മാഹം ഖുദ്ദകേ പാണേ വിസമഗതേ സങ്ഘാതം ആപാദേസീ’’തി അനുദ്ദയവസേന സഹിതബ്ബേ ഖുദ്ദകസത്തേപി സഹതി. ഹിംസിതബ്ബേ പന കായൂപപന്നേ സൂകരമഹിംസാദയോ സത്തേ ഹിംസതി, തസ്മാപി ‘‘സീഹോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ പന കന്തനട്ഠേന ആദിഅന്തവിപല്ലാസതോ തക്കം വുച്ചതി, ഏവം ഹിംസനട്ഠേനപി സീഹോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ സബ്ബിരിയാപഥേസു ദള്ഹവീരിയത്താ സുട്ഠു ഈഹതീതി സീഹോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘യഥാ സീഹോ മിഗരാജാ, നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമേ;

അലീനവീരിയോ ഹോതി, പഗ്ഗഹിതമനോ സദാ’’തി.

അപരോ നയോ –

സഹനാ ച ഹിംസനാ ച, തഥാ സീഘജവത്തതോ;

സീഹോ ഇച്ചപി ഭാസേയ്യ, സക്യസീഹസ്സ സാസനേ.

വുത്തഞ്ഹി സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം ‘‘സഹരാ ച ഹനനാ ച സീഘജവത്താ ച സീഹോ’’തി.

ഇദാനി തദത്ഥുദ്ധാരോ വുച്ചതേ, സീഹസദ്ദോ ‘‘സീഹോ ഭിക്ഖവേ മിഗരാജാ’’തിആദീസു മിഗരാജേ ആഗതോ. ‘‘അഥ ഖോ സീഹോ സേനാപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദീസു പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘സീഹോതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദീസു തഥാഗതേ. തത്ഥ തഥാഗതേ സദിസകപ്പനായ ആഗതോ.

ഏത്ഥേതം വുച്ചതി –

സീഹേ പഞ്ഞത്തിയഞ്ചാപി, ബുദ്ധേ അപ്പടിപുഗ്ഗലേ;

ഇമേസു തീസു അത്ഥേസു, സീഹസദ്ദോ പവത്തതി.

രൂപിരുപ്പതിധാതൂഹി, രൂപസദ്ദഗതിം വദേ;

‘‘രൂപയതി രുപ്പതീ’’തി, വത്വാ നിബ്ബചനദ്വയം.

വുത്തഞ്ഹേതം ഗരൂഹി ‘‘രൂപയതീതി രൂപം, വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി അത്ഥോ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘രൂപന്തി കേനട്ഠേന രൂപം? രുപ്പനട്ഠേനാ’’തി. ഭഗവതാ പനേതം വുത്തം ‘‘കിഞ്ച ഭിക്ഖവേ രൂപം വദേഥ, രുപ്പതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി, സീതേനപി രുപ്പതീ’’തി വിത്ഥാരോ. അത്ഥുദ്ധാരോ പനസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ.

പസവതേമനത്ഥേന, ധാതുനാ ഉദിനാ പന;

സമുദ്ദസദ്ദനിപ്ഫത്തിം, വദേയ്യ മതിമാ നരോ.

ഏത്ഥ ഹി സമുദ്ദോതി അട്ഠഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ സമുദ്ദതി അത്തസന്നിസ്സിതാനം മച്ഛമകരാദീനം പീതിസോമനസ്സം പസവതി ജനേതീതി സമുദ്ദോ. അയമസ്മാകം ഖന്തി. അട്ഠകഥാചരിയാ പന ‘‘സമുദ്ദനട്ഠേന സമുദ്ദോ, കിലേദനട്ഠേന തേനമനട്ഠേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി വദന്തി. മിലിന്ദപഞ്ഹേ പന ആയസ്മാ നാഗസേനോ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന സമുദ്ദോ സമുദ്ദോതി വുച്ചതി, കേന കാരണേന ആപം ഉദകം സമുദ്ദോതി വുച്ചതീ’’തി മിലിന്ദേന രഞ്ഞാ പുട്ഠോ ആഹ ‘‘യത്തകം മഹാരാജ ഉദകം, തത്തകം ലോണം, യത്തകം ലോണം, തത്തകം ഉദകം, ഉദകസമത്താ സമുദ്ദോതി വുച്ചതീ’’തി. തദാ രഞ്ഞാ മിലിന്ദേന ‘‘കല്ലോസി ഭന്തേ നാഗസേനാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി സമം ഉദകേന ലോണം ഏത്ഥാതി സമുദ്ദോതി നിബ്ബചനം വേദിതബ്ബം ‘‘നീലോദ’’ന്തിആദീസു വിയ. തത്ഥ ഭദന്തനാഗസേനമതഞ്ച അമ്ഹാകം മതഞ്ച പകതിസമുദ്ദം സന്ധായ വുത്തത്താ ന വിരുജ്ഝതി, അട്ഠകഥാചരിയാനം മതമ്പി ‘‘തണ്ഹാസമുദ്ദോ’’തി ച ‘‘സമുദ്ദോപേസോ’’തി ച ആഗതാനി സമുദ്ദസരിക്ഖകാനി ച തണ്ഹാചക്ഖുസോതാദീനി സന്ധായ വുത്തത്താ ന വിരുജ്ഝതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഖാദധാതുവസാ ചാപി, ഖനുധാതുവസേന വാ;

ഖനിതോ വാപി ധാതുമ്ഹാ, ധാതോ ഖംപുബ്ബതോപി വാ;

ഖന്ധസദ്ദസ്സ നിപ്ഫത്തിം, സദ്ദക്ഖന്ധവിദൂ വദേ.

തത്ഥ ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാപി ദുക്ഖാ’’തി വചനതോ സയമ്പി ദുക്ഖധമ്മോയേവ സമാനോ ജാതിജരാബ്യാധിമരണദുക്ഖാദീഹി അനേകേഹി ദുക്ഖേഹി ഖജ്ജതി ഖാദിയതീതി ഖന്ധോ, തേഹേവ ദുക്ഖേഹി ഖഞ്ഞതി അവദാരിയതീതിപി ഖന്ധോ, ഖനിയതി പരിഖഞ്ഞതീതിപി ഖന്ധോ, അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ തുച്ഛത്താ ഖം സുഞ്ഞാകാരം ധാരേതീതിപി ഖന്ധോ, രൂപക്ഖന്ധാദി. അത്ഥുദ്ധാരതോ പന –

ഖന്ധസദ്ദോ രാസിഗുണ-പണ്ണത്തീസു ച രൂള്ഹിയം;

കോട്ഠാസേ ചേവ അംസേ ച, വത്തതീതി വിഭാവയേ.

വുത്തഞ്ഹേതം സമ്മോഹവിനോദനിയം വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം – ഖന്ധസദ്ദോ സമ്ബഹുലേസു ഠാനേസു നിപതതി രാസിമ്ഹി ഗുണേ പണ്ണത്തിയം രൂള്ഹിയന്തി. ‘‘സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ മഹാസമുദ്ദേ ന സുകരം ഉദകസ്സ പമാണം ഗഹേതും ‘‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസഹസ്സാനീ’തി വാ ‘ഏത്തകാനി ഉദകാള്ഹകസതസഹസ്സാനീ’തി വാ, അഥ ഖോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ അപ്പമേയ്യോ മഹാഉദകക്ഖന്ധോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു ഹി രാസിതോ ഖന്ധോ നാമ. ന ഹി പരിത്തകം ഉദകം ഉദകക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി, ബഹുകമേവ വുച്ചതി, തഥാ ന പരിത്തകം രജോ രജക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകാ ഗാവോ ഗവക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകം ബലം ബലക്ഖന്ധോ, ന അപ്പമത്തകം പുഞ്ഞം പുഞ്ഞക്ഖന്ധോതി വുച്ചതി. ബഹുകമേവ ഹി രജോ രജക്ഖന്ധോ, ബഹുകാ ച ഗവാദയോ ഗവക്ഖന്ധോ, ബലക്ഖന്ധോ, പുഞ്ഞക്ഖന്ധോതി വുച്ചന്തി. ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു പന ഗുണതോ ഖന്ധോ നാമ. ‘‘അദ്ദസാ ഖാ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തി ഏത്ഥ പണ്ണത്തിതോ ഖന്ധോ നാമ. ‘‘യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു രൂള്ഹീതോ ഖന്ധോ നാമ. സ്വായമിധ രാസിതോ അധിപ്പേതോ. അയഞ്ഹി ഖന്ധട്ഠോ നാമ പിണ്ഡട്ഠോ പൂഗട്ഠോ ഘടട്ഠോ രാസട്ഠോ, തസ്മാ രാസിലക്ഖണാ ഖന്ധാതി വേദിതബ്ബാ. കോട്ഠാസട്ഠാതിപി വത്തും വട്ടതി. ലോകസ്മിഞ്ഹി ഇണം ഗഹേത്വാ ചോദിയമാനാ ‘‘ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമ, തീഹി ഖന്ധേഹി ദസ്സാമാ’’തി വദന്തി. ഇതി കോട്ഠാസലക്ഖണാ ഖന്ധാതിപി വത്തും വട്ടതി. ഏവമേത്ഥ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോതി രൂപരാസി രൂപകോട്ഠാസോ, വേദനാക്ഖന്ധോതി വേദനാരാസി വേദനാകോട്ഠാസോ’’തി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഖന്ധേ ഭാരം. ഖന്ധതോ ഓതാരേതി, മഹാഹനുസഭക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു പന അംസോ ‘‘ഖന്ധോ’’തി വുച്ചതി.

ആപുബ്ബയതതോ ചാപി, ആയൂപപദതോ പുന;

തനുതോ തനിതോ വാപി, ആയതനരവോ ഗതോ.

വുത്തമ്പി ചേതം – ആയതനതോ, ആയാനം വാ തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനന്തി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖു രൂപാദീസു ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സേന സേന അനുഭവനാദികിച്ചേന ആയതന്തി ഉട്ഠഹന്തി ഘടന്തി വായമന്തീതി വാ വുത്തം ഹോതി. തേ ച പന ആയഭൂതേ ധമ്മേ ഏതാനി തനന്തി വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ച അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പവത്തം അതീവ ആയതം സംസാരദുക്ഖം യാവ ന നിവത്തതി, താവ നയന്തി, പവത്തയന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി സബ്ബേപിമേ ധമ്മാ ആയതനതോ, ആയാനം വാ തനനതോ, ആയതസ്സ ച നയനതോ ആയതനന്തി വുച്ചന്തി.

അപിച നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേന ആയതനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ‘‘ലോകേ ഇസ്സരായതനം വാസുദേവായതന’’ന്തിആദീസു നിവാസട്ഠാനം ആയതനന്തി വുച്ചതി. ‘‘സുവണ്ണായതനം രജതായതന’’ന്തിആദീസു ആകരോ, സാസനേ പന ‘‘മനോരമേ ആയതനേ, സേവന്തി നം വിഹങ്ഗമാ’’തിആദീസു സമോസരണട്ഠാനം. ‘‘ദക്ഖിണാപഥോ ഗുന്നം ആയതന’’ന്തിആദീസു സഞ്ജാതിദേസോ. ‘‘തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തിആദീസു കാരണം.

ചക്ഖുആദീസു ചാപി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ നിവസന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി ചക്ഖാദയോ ച നേസം നിവാസട്ഠാനം. ചക്ഖാദീസു തേ ആകിണ്ണാ തന്നിസ്സിതത്താ തദാരമ്മണത്താ ചാതി ചക്ഖാദയോ ച നേസം ആകരോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സമോസരണട്ഠാനം തത്ഥ തത്ഥ ദ്വാരാരമ്മണവസേന സമോസരണതോ. ചക്ഖാദയോ ച നേസം സഞ്ജാതിദേസോ തന്നിസ്സയാരമ്മണഭാവേന തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോ, ചക്ഖാദയോ ച നേസം കാരണം തേസം അഭാവേ അഭാവതോ. ഇതി നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന സമോസരണട്ഠാനട്ഠേന സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന കാരണട്ഠേനാതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഏതേ ധമ്മാ ആയതനന്തി വുച്ചന്തി, തസ്മാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മാ ച തേ ആയതനഞ്ചാതി ധമ്മായതനന്തി ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോതി. ഇച്ചേവം –

നിവാസോ ആകരോ ചേവ, ജാതിദേസോ ച കാരണം;

സമോസരണട്ഠാനഞ്ച, വുച്ചതാ’യതനം ഇതി;

വിദിവിദേഹി ധാതൂഹി, അകാരപുബ്ബകേഹി വാ;

അന്തവിരഹിതസദ്ദൂ-പപദേന ജുനാപി വാ.

അവിജ്ജാസദ്ദനിപ്ഫത്തി, ദീപേതബ്ബാ സുധീമതാ.

ഏത്ഥ പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ, അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ, തം അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, തബ്ബിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ, തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിയട്ഠം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ. ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ, അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ, പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേസു ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസുപി ഖന്ധാദീസു ന ജവതീതി അവിജ്ജാ.

യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘അപിച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണപടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നാ നം ധമ്മാനം ഛാദനതോപി അവിജ്ജാ’’തി വുത്തം, ഏതം ന സദ്ദത്ഥതോ വുത്തം, അഥ ഖോ അവിജ്ജായ ഛാദനകിച്ചത്താ വുത്തം. തഥാ ഹി അഭിധമ്മടീകായം ഇദം വുത്തം –

‘‘ബ്യഞ്ജനത്ഥം ദസ്സേത്വാ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതും ‘അപിചാ’തിആദിമാഹ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനി ‘ഇദം വത്തു, ഇദമാരമ്മണ’ന്തി അവിജ്ജായ ഞാതും ന സക്കാതി അവിജ്ജാ തപ്പടിച്ഛാദികാ വുത്താ, വത്ഥാരമ്മണസഭാവച്ഛാദനതോ ഏവ അവിജ്ജാദീനം പടിച്ചസമുപ്പാദഭാവസ്സ, ജരാമരണാദീനം പടിച്ചസമുപ്പന്നഭാവസ്സ ച ഛാദനതോ പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നഛാദനം വേദിതബ്ബന്തി. തത്ഥ ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മസ്സ വിസേസപ്പച്ചയത്താ അവിജ്ജാ ‘അവിന്ദിയം വിന്ദതീ’തി വുത്താ, തഥാ വിസേസപച്ചയോ വിന്ദനീയസ്സ ന ഹോതീതി ‘വിന്ദിയം ന വിന്ദതീ’തി ച, അത്തനിസ്സിതാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്താപനം ഉപ്പാദനം ആയതനം, സമ്മോഹഭാവേനേവ അനഭിസമയഭൂതത്താ ‘അവിദിതം അഞ്ഞാതം കരോതി, അന്തവിരഹിതേ ജവാപേതീ’തി വണ്ണാഗമവിപരിയായവികാരവിനാസധാതുഅത്ഥവിസേസയോഗേഹി പഞ്ചവിധസ്സ നിരുത്തിലക്ഖണസ്സ വസേന തീസുപി പദേസു അകാരവികാരജകാരേ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേസം വണ്ണാനം ലോപം കത്വാ ജകാരസ്സ ച ദുതിയസ്സ ആഗമം കത്വാ അവിജ്ജാതി വുത്താ’’തി.

അരഹധാതുതോ ഞേയ്യാ, അരഹംസദ്ദസണ്ഠിതി;

അരാരൂപപദഹന-ധാതുതോ വാഥവാ പന.

രഹതോ രഹിതോ ചാപി, അകാരപുബ്ബതോ ഇധ;

വുച്ചതേ അസ്സ നിപ്ഫത്തി, ആരകാദിരവസ്സിതാ.

തഥാ ഹി അരഹന്തി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താ ചീവരാദിപച്ചയേ അരഹതി പൂജാവിസേസഞ്ചാതി അരഹം. വുത്തഞ്ച –

‘‘പൂജാവിസേസം സഹ പച്ചയേഹി,

യസ്മാ അയം അരഹതി ലോകനാഥോ;

അത്ഥാനുരൂപം അരഹന്തി ലോകേ,

തസ്മാ ജിനോ അരഹതി നാമമേത’’ന്തി.

തഥാ സോ കിലേസാരയോ മഗ്ഗേന ഹനീതി അരഹം. വുത്തഞ്ച –

‘‘യസ്മാ രാഗാദിസങ്ഖാതാ, സബ്ബേപി അരയോ ഹതാ;

പഞ്ഞാസത്ഥേന നാഥേന, തസ്മാപി അരഹം മതോ’’തി.

യഞ്ചേതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭിം പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാരം ജരാമരണനേമിം ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ വിഭവരഥേ സമായോജിതം അനാദികാലപ്പവത്തം സംസാരചക്കം, തസ്സ സോ ബോധിമണ്ഡേ വീരിയപാദേഹി സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരം ഞാണപരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബേ അരേ ഹനീതിപി അരഹം. വുത്തഞ്ച –

‘‘അരാ സംസാരചക്കസ്സ, ഹതാ ഞാണാസിനാ യതോ;

ലോകനാഥേന തേനേസ, അരഹന്തി പവുച്ചതീ’’തി.

തഥാ അത്തഹിതം പരഹിതഞ്ച പരിപൂരേതും സമ്മാ പടിപജ്ജന്തേഹി സാധൂഹി ദൂരതോ രഹിതബ്ബാ പരിച്ചജിതബ്ബാ പരിഹാതബ്ബാതി രഹാ, രാഗാദയോ പാപധമ്മാ, ന സന്തി ഏതസ്സ രഹാതി അരഹം. ‘‘അരഹോ’’തി വത്തബ്ബേ ഓകാരസ്സ സാനുസാരം അകാരാദേസം കത്വാ ‘‘അരഹം’’ന്തി വുത്തം. ആഹ ച –

‘‘പാപധമ്മാ രഹാ നാമ, സാധൂഹി രഹിതബ്ബതോ;

തേസം സുട്ഠു പഹീനത്താ, ഭഗവാ അരഹം മതോ’’തി.

അഥ വാ ഖീണാസവേഹി സേക്ഖേഹി കല്യാണപുഥുജ്ജനേഹി ച ന രഹിതബ്ബോ ന പരിച്ചജിതബ്ബോ, തേ ച ഭഗവാതി അരഹം. ആഹ ച –

‘‘യേ ച സച്ഛികതധമ്മാ,

അരിയാ സുദ്ധഗോചരാ;

ന തേഹി രഹിതോ ഹോതി,

നാഥോ തേനാ’രഹം മതോ’’തി.

രഹോതി ച ഗമനം വുച്ചതി, നത്ഥി ഏതസ്സ രഹോ ഗമനം ഗതീസു പച്ചാജാതീതി അരഹം. ആഹ ച –

‘‘രഹോ വാ ഗമനം യസ്സ, സംസാരേ നത്ഥി സബ്ബസോ;