നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സദ്ദനീതിപ്പകരണം

ധാതുമാലാ

൧൫. സരവഗ്ഗപഞ്ചകന്തിക സുദ്ധസ്സരധാതു

ഇതോ പരം തു സരതോ, കകാരന്താദിഭേദതോ;

ധാതുയോ ധാതുനിപ്ഫന്ന-രൂപാനി വിവിധാനി ച.

സാട്ഠകഥേ പിടകമ്ഹി, ജിനപാഠേ യഥാബലം;

നയം ഉപപരിക്ഖിത്വാ, സമാസേന കഥേസ്സ’ഹം.

ഇ ഗതിയം. യേസം ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ. പവത്തിപാപുണാനിപി. തത്ര ഗമനം ദുവിധം കായഗമനം ഞാണഗമനഞ്ച. തേസു കായഗമനം നാമ ഇരിയാപഥഗമനം, ഞാണഗമനം നാമ ഞാണുപ്പത്തി, തസ്മാ പയോഗാനുരൂപേന ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി പദസ്സ ‘‘ജാനാതീ’’തിപി അത്ഥോ ഭവതി, ‘‘പവത്തതീ’’തിപി അത്ഥോ ഭവതി, ‘‘പാപുണാതീ’’തിപി അത്ഥോ ഭവതി, ഇരിയാപഥഗമനേന ഗച്ഛതീതിപി അത്ഥോ ഭവതി, ഞാണഗമനേന ഗച്ഛതീതിപി അത്ഥോ ഭവതി. തഥാ ഹി ‘‘സീഘം ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു ഇരിയാപഥഗമനം ‘‘ഗമന’’ന്തി വുച്ചതി. സുന്ദരം നിബ്ബാനം ഗതോ. ‘‘ഗതിമാ’’തിആദീസു പന ഞാണഗമനം. ഏവം സബ്ബേസമ്പി ഗത്യത്ഥാനം ധാതൂനം യഥാപയോഗം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

തസ്സിമാനി രൂപാനി ഭവന്തി – ഇതി, ഏതി, ഉദേതി. കാരിതേ ‘‘ഉദായതീ’’തി രൂപം ഭവതി. ഉട്ഠാപേതീതി ഹി അത്ഥോ, ദുകാരോ ആഗമോ. ഉപേതി, സമുപേതി, വേതി, അപേതി, അവേതി, അന്വേതി, സമേതി, അഭിസമേതി, സമയോ, അഭിസമയോ, ഈദി, ഉദി, ഏകോദി, പണ്ഡിതോ, ഇതോ, ഉദിതോ, ഉപേതോ, സമുപേതോ, അന്വിതോ, അപേതോ, സമേതോ, ഏതബ്ബോ, പച്ചേതബ്ബോ, പടിയമാനോ, പടിച്ചോ, ഏന്തോ, അധിപ്പേതോ, അധിപ്പായോ, പച്ചയോ, അഞ്ഞാനിപി യോജേതബ്ബാനി. ‘‘ഇതാ, ഇത’’ന്തിആദിനാ യഥാരഹം ഇത്ഥിനപുംസകവസേനപി. പച്ചേതും, ഉപേതും, സമുപേതും, അന്വേതും, സമേതും, അഭിസമേതും, ഇച്ച, പടിച്ച, സമേച്ച, അഭിസമേച്ച, അപേച്ച, ഉപേച്ച, പടിമുഖം ഇത്വാ, ഇത്വാന, ഉപേത്വാ, ഉപേത്വാന, ഉപേതുന, അഞ്ഞാനിപി ബുദ്ധവചനാനുരൂപതോ യോജേതബ്ബാനി.

ഇതിഇതി ക്രിയാസദ്ദോ, സുത്തന്തേസു ന ദിസ്സതി;

ഇദമേത്ഥ ന വത്തബ്ബം, ദസ്സനായേവ മേ രുതോ.

‘‘ഇതായം കോധരൂപേന’’, ഇതി പാളി ഹി ദിസ്സതി;

അങ്ഗുത്തരനികായമ്ഹി, മുനിനാഹച്ച ഭാസിതാ;

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ അങ്ഗുത്തരനികായേ കോധം നിന്ദന്തേന –

‘‘ഇതായം കോധരൂപേന, മച്ചുവേസോ ഗുഹാസയോ;

തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേ, പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാ’’തി.

തത്ര ഇതായന്തി ഇതി അയന്തി ഛേദോ. ഇതിഇതി ച ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ സുത്തപദത്ഥോ – യോ ദോസോ ലോകേ ‘‘കോധോ’’തി ലോകിയമഹാജനേന വുച്ചതി, നായം അത്ഥതോ കോധോതി വത്തബ്ബോ. കിന്തി പന വത്തബ്ബോ, ഏസോ ഹി സരീരസങ്ഖാതഗുഹാസയോ മച്ചുരാജാ ഏവ കോധവസേന പമദ്ദന്തോ സത്തസന്താനേ ഗച്ഛതീതി വത്തബ്ബോ. തം ഏവരൂപം ‘‘മച്ചുരാജാ’’തി വത്തബ്ബം ബഹുനോ ജനസ്സ അനത്ഥകരം കോധം ഹിതകാമോ ദമേന പഞ്ഞായ വീരിയേന ദിട്ഠിയാ ച ഛിന്ദേയ്യാതി.

ഏതീതി ഇമസ്സ പന ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഏതീ’’തി ഏത്ഥ ഹി ആഉപസഗ്ഗോ സന്ധികിച്ചേന പടിച്ഛന്നത്താ ന പാകടോ വലാഹകാവത്ഥരിതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ. തഥാ ഹി ഏത്ഥ ആ ഇതി ഏതീതി സന്ധിവിഗ്ഗഹോ ഭവതി, ആകാരസ്സ ച ഇകാരേന പരേന സദ്ധിംയേവ ഏകാരാദേസോ. തസ്മാ ‘‘അയം സോ സാരഥീ ഏതി. ഏതു വേസ്സന്തരോ രാജാ’’തിആദീസു ‘‘ആഗച്ഛതി, ആഗച്ഛതൂ’’തിആദിനാ അത്ഥോ കഥേതബ്ബോ. ബ്യാകരണസത്ഥേപി ഹി ആ ഇതി ഏതീതി സന്ധിവിഗ്ഗഹോ ദിസ്സതി, തസ്മാ അയമ്പി നീതി സാധുകം മനസി കാതബ്ബാ. അഥ വാ ഇതീതി രസ്സവസേന വുത്തം പദം ഗമനം ബോധേതി, ഏതീതി വുദ്ധിവസേന വുത്തം പന യഥാപയോഗം ആഗമനാദീനി. മത്താവസേനപി ഹി പദാനി സവിസേസത്ഥാനി ഭവന്തി. തം യഥാ? സാസനേ പബ്ബജിതോ, രട്ഠാ പബ്ബാജിതോതി. സഞ്ഞോഗാസഞ്ഞോഗവസേനപി, തം യഥാ? ഗാമാ നിഗ്ഗച്ഛതി. യസം പോസോ നിഗച്ഛതി, തസ്മാ അയമ്പി നീതി സാധുകം മനസി കാതബ്ബാ. ഏത്ഥേതം വുച്ചതി –

ഇ ഗതിയന്തി കഥിതാ, ധാതു വുദ്ധിം ഗതാ യദാ;

തദാ ആഗമനത്ഥസ്സ, വാചികാ പായതോ വസാ.

ഇരിയാപഥത്ഥതോ ഹേ-സാ നിച്ചാഗമവാചികാ;

‘‘അയം സോ സാരഥീ ഏതി’’, ഇച്ചാദേത്ഥ നിദസ്സനം.

അനിരിയാപഥത്ഥേന, വത്തനേ ഗമനേപി ച;

ആഗമനേ ച ഹോതീതി, ധീമാ ലക്ഖേയ്യ തം യഥാ.

‘‘പടിച്ച ഫലമേതീ’’തി, ഏവമാദീസു വത്തനേ;

വുദ്ധിപ്പത്താ ഇകാരവ്ഹാ, ഏസാ ധാതു പവത്തതി.

‘‘അത്ഥമേന്തമ്ഹി സൂരിയേ, വാളാ’’ ഇച്ചാദീസു പന;

ഗതേ, ‘‘ഏതീതി ഇതീ’’തി-ആദിസ്വാഗമനേ സിയാ.

തഥാ ഹി ഈതീതി അനത്ഥായ ഏതി ആഗച്ഛതീതി ഈതി, ഉപദ്ദവോ, ഇതി ആഗമനത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ആഹ ച സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം ‘‘ഏതീതി ഈതി, ആഗന്തുകാനം അകുസലഭാഗീനം ബ്യസനഹേതൂനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി.

ഇദാനി യഥാരഹം നിപാതാഖ്യാതനാമികപരിയാപന്നാനം ഇതിഇതോ സദ്ദാനമത്ഥുദ്ധാരോ വുച്ചതേ – തത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ഹേതുപരിസമാപനാദിപദത്ഥ വിപരിയായ പകാരാവധാരണ നിദസ്സനാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീ’’തിആദീസു ഹേതുഅത്ഥേ ദിസ്സതി. ‘‘തസ്മാതിഹ മേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മദായാദാ ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ. അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ, കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’’തിആദീസു പരിസമാപനേ. ‘‘ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു ആദിഅത്ഥോ. ‘‘മാഗണ്ഡിയോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനമഭിലാപോ’’തിആദീസു പദത്ഥവിപരിയായേ. ‘‘ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ സപ്പടിഭയോ ബാലോ, അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ. സഉപദ്ദവോ ബാലോ, അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ. സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ, അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോ’’തിആദീസു പകാരോ. ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ ആദന്ദ അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തിആദീസു അവധാരണേ. ‘‘അത്ഥീതി ഖോ കച്ചാന അയമേകോ അന്തോ, നത്ഥീതി ഖോ കച്ചാന അയം ദുതിയോ അന്തോ’’തിആദീസു നിദസ്സനേ. നിപാതവസേനേവ തേ പയോഗാ ഗഹേതബ്ബാ. ‘‘ഇതായം കോധരൂപേനാ’’തി ഏത്ഥ പന ആഖ്യാതവസേന ഗമനേ ഇതിസദ്ദോ ദിസ്സതി. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ, നിപാതത്ഥോ പന ന ഇച്ഛിതബ്ബോ, വിഞ്ഞൂനം അത്ഥഗ്ഗഹണേ കോസല്ലുപാദനത്ഥം കേവലം അത്ഥുദ്ധാരവസേന ആഗതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരോ പന –

ഗത്യത്ഥേ ചിമസദ്ദത്ഥേ, ഇതോസദ്ദോ പവത്തതി;

അന്വിതോ’’തി ഹി ഗത്യത്ഥേ, പച്ചത്തവചനം ഭവേ.

ഇമസദ്ദസ്സ അത്ഥമ്ഹി, നിസ്സക്കവചനം ഭവേ;

‘‘ഇതോ സാ ദക്ഖിണാ ദിസാ’’, ഇതിആദീസു പാളിസു.

ഗത്യത്ഥോ ഇച്ഛിതോ ഏത്ഥ, ഇതരത്ഥോ ന ഇച്ഛിതോ;

അത്ഥുദ്ധാരവസാ വുത്തോ, കോസല്ലത്ഥായ വിഞ്ഞുനം.

ഇധ പന സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം സനിബ്ബചനം വത്തബ്ബമ്പി അവത്വാ ഉപരി അയധാതുവിസയേയേവ വക്ഖാമ ഇ ഏ അയധാതുവസേന തിധാതുമയത്താ സമയസദ്ദസ്സ. തത്ര ഇതീതി ഇകാരാനന്തരത്യന്തപദസ്സ ച ‘‘ഏതി, ഉദേതീ’’തിആദീനഞ്ച ഏകാരാനന്തരത്യന്തപദാനം അഞ്ഞേസഞ്ച ഏവരൂപാനം പദമാലാ യഥാരഹം യേഭുയ്യേന അത്തനോപദാനി വജ്ജേത്വാ യോജേതബ്ബാ. ഈദിസേസു ഹി ഠാനേസു ദുക്കരാ ക്രിയാപദമാലാ. യസ്മാ പന ഇമസ്മിം പകരണേ സുകരാ ച ദുക്കരാ ച ത്യന്തപദമാലാ ജാനിതബ്ബാ, തസ്മാ ഭൂവാദിഗണാദീസു അട്ഠസു ഗണേസു വിഹിതേഹി ഛന്നവുതിയാ വചനേഹി സബ്ബസാധാരണം അസബ്ബസാധാരണഞ്ച പദമാലാനയം ബ്രൂമ –

അകാരാനന്തരത്യന്ത-പദാനം പന്തിയോ ബുധോ;

ഭവതി രുന്ധതാദീനം, യോജേ സബ്ബത്ഥ സബ്ബഥാ.

ഇതി ഏതീ’’തി ചേതേസം, പദാനം പന പന്തിയോ;

സുദ്ധസ്സരപുബ്ബകാനം, യോജേ വിഞ്ഞൂ യഥാരഹം.

ആകാരാനന്തരത്യന്ത-പദാനഞ്ചാപി പന്തിയോ;

‘‘യാതി സുണാതി അസ്നാ-തി’’ ഇച്ചാദീനം യഥാരഹം.

ഇവണ്ണാനന്തരത്യന്ത-പദാനമപി പാളിയോ;

യോജേ ‘‘രുന്ധിതി രുന്ധീതി’’-ഇച്ചാദീനം യഥാരഹം.

ഉകാരാനന്തരത്യന്ത-സുതിഇതി പദസ്സ ച;

പേരണത്ഥേ പവത്തസ്സ, യോജേ മാലം യഥാരഹം.

ഏകാരാനന്തരത്യന്ത-പദാനമ്പി യഥാരഹം;

‘‘ജേതി രുന്ധേതി കാരേതി, കാരാപേതീ’’തിആദീനം.

ഓകാരാനന്തരത്യന്ത-പദാനമ്പി പദക്കമേ;

‘‘കരോതി ഭോതി ഹോതീ’’തി-ആദീനം യുത്തിതോവദേ;

ഇച്ചേവം സത്തധാ വുത്തോ, പദമാലാനയോ മയാ;

ഇതോ മുത്തോ നയോ നാമ, നത്ഥി കോചി ക്രിയാപദേ.

‘‘ആദത്തേ കുരുതേ പേതേ’’, ഇച്ചാദി നയദസ്സനാ;

യഥാരഹം യുത്തിതോതി, വചനം ഏത്ഥ ഭാസിതം.

ഇദാനി ഇകാരാനന്തരത്യന്തപദസ്സ കമോ വുച്ചതേ – ഇതി, ഇന്തി. ഇസി, ഇഥ. ഇമി, ഇമ. അപരിപുണ്ണോ വത്തമാനാനയോ. ഇതു, ഇന്തു. ഇഹി, ഇഥ. ഇമി, ഇമ. അപരിപുണ്ണോ പഞ്ചമീനയോ. ഏത്ഥ ച ഇമേസം ദ്വിന്നം സാസനാനുരൂപഭാവസ്സ ഇമാനി സാധകപദാനി ‘‘വേതി, അപേതി, അന്വേതീ’’തി. തത്ഥ വി ഇതി വേതി. വിഗച്ഛതീതി അത്ഥോ, ഇതിസദ്ദോ ഹേത്ഥ ഗമനം ബോധേതി. തഥാ അപ ഇതി അപേതി. അപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അനു ഇതി അന്വേതി. അനുഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഗരൂ പന അനു ഏതി അന്വേതീതി വദന്തി. തം –

‘‘യഥാ ആരഞ്ഞകം നാഗം, ദന്തിം അന്വേതി ഹത്ഥിനീ;

ജേസ്സന്തം ഗിരിദുഗ്ഗേസു, സമേസു വിസമേസു ച;

ഏവം തം അനുഗച്ഛാമി, പുത്തേ ആദായ പച്ഛതോ’’തി.

ഇമായ പാളിയാ ന സമേതി ‘‘ജേസ്സന്തം അന്വേതീ’’തി വചനതോ ‘‘അനുഗച്ഛാമീ’’തി വചനതോ ച. തഥാ ഹി ഏതിസദ്ദോ യത്ഥ ചേ ഇരിയാപഥവാചകോ, തത്ഥ ആഗമനംയേവ ജോതേതി, ന ഗമനം, തസ്മാ ആഗമനത്ഥസ്സ അയുത്തിതോ ഗമനത്ഥസ്സ ച യുത്തിതോ വി ഇതിആദിനാ ഛേദോ ഞേയ്യോ. ഏതേസഞ്ച ഇതിസദ്ദവസേന കതഛേദാനം അത്ഥിഭാവം യുത്തിഭാവഞ്ച ‘‘ഇതായം കോധരൂപേനാ’’തി പാളിയേവ സാധേതി, തസ്മായേവ ‘‘അനു ഇതി, അനു ഇന്തി, അനു ഇസീ’’തിആദിനാ ‘‘അന്വേതീ’’തിആദീനം ഛേദേ ലബ്ഭമാനനയേന വുത്തപ്പകാരോ വത്തമാനാപഞ്ചമീനയോ പരസ്സപദവസേന ദസ്സിതോ. സത്തമീരൂപാദീനി സബ്ബഥാ അപ്പസിദ്ധാനി.

ഇമാനി പന ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപാനി, സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതി. ഇസ്സതി, ഇസ്സന്തി. ഇസ്സസി, ഇസ്സഥ. ഇസ്സാമി, ഇസ്സാമ. ഇസ്സതേ, ഇസ്സന്തേ. ഇസ്സസേ, ഇസ്സവ്ഹേ. ഇസ്സം, ഇസ്സാമ്ഹേ. അസബ്ബധാതുകത്തേപി സുദ്ധസ്സരത്താ ധാതുസ്സ ഇകാരാഗമോ ന ലബ്ഭതി. പരിപുണ്ണോ ഭവിസ്സന്തീനയോ.

അഥ കാലാതിപത്തിയാ രൂപാനി ഭവന്തി, ഇസ്സാ, ഇസ്സംസു. ഇസ്സേ, ഇസ്സഥ. ഇസ്സം, ഇസ്സമ്ഹാ. ഇസ്സഥ, ഇസ്സിസു. ഇസ്സസേ, ഇസ്സവ്ഹേ. ഇസ്സം, ഇസ്സാമ്ഹസേ. കാലാതിപത്തിഭാവേ ച അസബ്ബധാതുകത്തേ ച സന്തേപി സുദ്ധസ്സരത്താ ധാതുസ്സ അകാരികാരാഗമോ ന ലബ്ഭതി അനേകന്തികത്താ വാ അനുപപന്നത്താ ച അകാരാഗമോ ന ഹോതി. ദ്വിന്നഞ്ഹേത്ഥ സുദ്ധസ്സരാനം അനന്തരികാനം ഏകതോസന്നിപാതോ അനുപപത്തി. പരിപുണ്ണോ കാലാതിപത്തിനയോ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ സാട്ഠകഥേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ സോതൂനം പയോഗത്ഥേസു പരമകോസല്ലജനനത്ഥം ‘‘നനു തേ സുതം ബ്രാഹ്മണ ഭഞ്ഞമാനേ, ദേവാ ന ഇസ്സന്തി പുരിസപരക്കമസ്സാ’’തി പാളിതോ നയം ഗഹേത്വാ വുത്തപ്പകാരേഹി ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപേഹി സബ്ബസോ സമാനാനി അസമാനത്ഥാനി വത്തമാനികരൂപാനി ച ഈസകം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനാനി ഭവിസ്സന്തീകാലാതിപത്തീനം രൂപാനി ച പകാസയിസ്സാമ – വത്തമാനാവസേന താവ ‘‘ഇസ്സതി, ഇസ്സന്തി. ഇസ്സസി, ഇസ്സഥാ’’തി സബ്ബം യോജേതബ്ബം. അത്ഥോ പന ‘‘ഇസ്സം കരോതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബോ. തസ്മിംയേവ അത്ഥേ ഭവിസ്സന്തീവസേന ‘‘ഇസ്സിസ്സതി, ഇസ്സിസ്സന്തി. ഇസ്സിസ്സസി, ഇസ്സിസ്സഥാ’’തി പരിപുണ്ണം യോജേതബ്ബം. അത്ഥോ പന ‘‘ഇസ്സം കരിസ്സതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബോ. കാലാതിപത്തിവസേന പന ‘‘ഇസ്സിസ്സാ, ഇസ്സിസ്സംസു. ഇസ്സിസ്സേ, ഇസ്സിസ്സഥാ’’തി പരിപുണ്ണം യോജേതബ്ബം, അത്ഥോ പന ‘‘ഇസ്സം അകരിസ്സാ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബോ. ധാത്വന്തരവസേന സംസന്ദനാനയോയം.

ഇദാനി ഏകാരാനന്തരത്യന്തപദസ്സ കമോ വുച്ചതേ –

ഏതി, ഏന്തി. ഏസി, ഏഥ. ഏമി, ഏമ.

ഏതു, ഏന്തു. ഏഹി, ഏഥ. ഏമി, ഏമ.

ന ച അപ്പത്വാ ദുക്ഖന്തം, വിസ്സാസം ഏയ്യ പണ്ഡിതോ;

നിവേസനാനി മാപേത്വാ, വേദേഹസ്സ യസസ്സിനോ;

യദാ തേ പഹിണിസ്സാമി, തദാ ഏയ്യാസി ഖത്തിയ.

ഏയ്യ, ഏയ്യും. ഏയ്യാസി, ഏയ്യാഥ. ഏയ്യാമി, ഏയ്യാമ. ഏഥ, ഏരം. ഏഥോ, ഏയ്യാവ്ഹോ. ഏയ്യം, ഏയ്യാമ്ഹേ.

സോ പുരിസോ ഏയ്യ, തേ ഏയ്യും. ത്വം ഏയ്യാസി, തുമ്ഹേ ഏയ്യാഥ. അഹം ഏയ്യാമി, മയം ഏയ്യാമ. സോ പുരിസോ ഏഥ, തേ ഏരം. ത്വം ഏഥോ, തുമ്ഹേ ഏയ്യാവ്ഹോ. അഹം ഏയ്യം, മയം ഏയ്യാമ്ഹേ.

പരോക്ഖാഹിയ്യത്തനജ്ജതനീരൂപാനി സബ്ബസോ അപ്പസിദ്ധാനി.

ഏസ്സതി, ഏസ്സന്തി. ഏസ്സസി, ഏസ്സഥ. ഏസ്സാമി, ഏസ്സാമ. ഏസ്സതേ, ഏസ്സന്തേ. ഏസ്സസേ, ഏസ്സവ്ഹേ. ഏസ്സം, ഏസ്സാമ്ഹേ.

സമ്മോദമാനാ ഗച്ഛന്തി, ജാലമാദായ പക്ഖിനോ;

യദാ തേ വിവദിസ്സന്തി, തദാ ഏഹിന്തി മേ വസം.

‘‘അഭിദോസഗതോ ഇദാനി ഏഹീ’’തി വചനദസ്സനതോ അപരാനിപി ഭവിസ്സന്തീരൂപാനി ഗഹേതബ്ബാനി.

ഏഹിതി, ഏഹിന്തി. ഏഹിസി, ഏഹിഥ. ഏഹിമി, ഏഹിമ. ഏഹിതേ, ഏഹിന്തേ. ഏഹിസേ, ഏഹിവ്ഹേ. ഏഹിസ്സം, ഏഹിസ്സാമ്ഹേ.

ഏസ്സാ, ഏസ്സംസു. ഏസ്സേ, ഏസ്സഥ. ഏസ്സം ഏസ്സാമ്ഹാ. ഏസ്സഥ, ഏസ്സിസു. ഏസ്സസേ, ഏസ്സവ്ഹേ. ഏസ്സിം, ഏസ്സാമ്ഹസേ.

അഥാപരോപി ഏകാരാനന്തരത്യന്തപദക്കമോ ഭവതി;

ഉദേതി, ഉദേന്തി; ഉദേസി, ഉദേഥ; ഉദേമി, ഉദേമ.

ഉദേതു, ഉദേന്തു. ഉദേഹി, ഉദേഥ. ഉദേമി, ഉദേമ, ഉദാമസേ.

ഉദേയ്യ, ഉദേയ്യും. സേസം നേയ്യം. ഉദിസ്സതി, ഉദിസ്സന്തി. സേസം നേയ്യം. ഉദിസ്സാ, ഉദിസ്സംസു. സേസം നേയ്യം.

ഇമാനി സുദ്ധസ്സരധാതുരൂപാനി.

കകാരന്തധാതു

കു സദ്ദേ കേ ച. കോതി, കവതി, കായതി, ഏവം കത്തുപദാനി ഭവന്തി. കുയ്യതി, കിയ്യതി, ഏവം കമ്മപദാനി. കാനനം, കബ്ബം, ജാതകം, ഏവം നാമികപദാനി. കുത്വാ, കുത്വാന, കവിത്വാ, കവിത്വാന, കാവിത്വാ, കാവിത്വാന, കായിതും, ഏവം അബ്യയപദാനി.

തത്ര കാനനന്തി ഠിതമജ്ഝന്ഹികസമയേ കവതി സദ്ദം കരോതീതി കാനനം, വനം. തഥാ ഹി –

‘‘ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ, സന്നിസീവേസു പക്ഖിസു;

സണതേവ ബ്രഹാരഞ്ഞം, സാ രതി പടിഭാതി മ’’ന്തി

വുത്തം. അഥ വാ കോകിലമയൂരാദയോ കവന്തി സദ്ദായന്തി കൂജന്തി ഏത്ഥാതി കാനനം. മനോഹരതായ അവസ്സം കുയ്യതി പണ്ഡിതേഹീതി കബ്ബം. കാവിയം. കാവേയ്യം. അഞ്ഞത്ര പന കവീനം ഇദന്തി കബ്ബന്തി തദ്ധിതവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. കേചി തു കാബ്യന്തി സദ്ദരൂപം ഇച്ഛന്തി, ന തം പാവചനേ പമാണം സക്കടഭാസാഭാവതോ. സക്കടഭാസാതോപി ഹി ആചരിയാ നയം ഗണ്ഹന്തി. ജാതം ഭൂതം അതീതം ഭഗവതോ ചരിയം, തം കീയതി കഥീയതി ഏതേനാതി ജാതകം. ജാതകപാളി ഹി ഇധ ‘‘ജാതക’’ന്തി വുത്താ. അഞ്ഞത്ര പന ജാതം ഏവ ജാതകന്തി ഗഹേതബ്ബം. തഥാ ഹി ജാതകസദ്ദോ ദേസനായമ്പി വത്തതി ‘‘ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മ’’ന്തിആദീസു. ജാതിയമ്പി വത്തതി ‘‘ജാതകം സമോധാനേസീ’’തിആദീസു.

പക്ക നീചഗതിയം. നീചഗമനം നാമ ഹീനഗമനം ഹീനപ്പവത്തി വാ. നീചസദ്ദോ ഹി ഹീനവാചകോ ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തി ഏത്ഥ വിയ. പക്കതി ക്രിയാപദമേത്ഥ ദിസ്സതി, ന നാമികപദം. യത്ഥ യത്ഥ നാമികപദം ന ദിസ്സതി, തത്ഥ തത്ഥ നാമികപദം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ക്രിയാപദമേവ ഹി ദുദ്ദസം, ക്രിയാപദേ വിജ്ജമാനേ നാമികപദം നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ അന്തമസോ ‘‘പക്കനം, തകനം’’ ഇച്ചേവമാദീനി ഭാവവാചകാനി നാമികപദാനി സബ്ബാസു ധാതൂസു യഥാരഹം ലബ്ഭന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

തക ഹസനേ. ഹസനം ഹാസോ. തകതി.

തകി കിച്ഛജീവനേ. കിച്ഛജീവനം കസിരജീവനം. തങ്കതി. ആതങ്കതി. ആതങ്കോ. ആതങ്കോതി കിച്ഛജീവിതകരോ രോഗോ, തഥാ ഹി അട്ഠകഥാചരിയാ ‘‘അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്ക’’ന്തി ഇമസ്മിം പാളിപ്പദേസേ ഇതി അത്ഥം സംവണ്ണേസും ‘‘ആബാധോതി വിസഭാഗവേദനാ വുച്ചതി, യാ ഏകദേസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം അയപട്ടേന ബന്ധിത്വാ വിയ ഗണ്ഹാതി. ആതങ്കോതി കിച്ഛജീവിതകരോ രോഗോ. അഥ വാ യാപേതബ്ബരോഗോ ആതങ്കോ, ഇതരോ ആബാധോ. ഖുദ്ദകോ വാ രോഗോ ആതങ്കോ, ബലവാ ആബാധോ. കേചി പന ‘അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനോ ആബാധോ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനോ ആതങ്കോ’തി വദന്തീ’’തി.

ആതങ്കോ ആമയോ രോഗോ,

ബ്യാധാ’ബാധോ ഗദോ രുജാ;

അകല്ലഞ്ചേവ ഗേലഞ്ഞം,

നാമം രോഗാഭിധാനകം.

സുക ഗതിയം. സോകതി, സുകോ, സുകീ. തത്ര സുകോതി സുവോ. സോകതി മനാപേന ഗമനേന ഗച്ഛതീതി സുകോ. തസ്സ ഭരിയാ സുകീ.

ബുക്ക ഭസ്സനേ. ഇധ ഭസ്സനം നാമ സുനഖഭസ്സനം അധിപ്പേതം ‘‘സുനഖോ ഭസ്സിത്വാ’’തി ഏത്ഥ വിയ, ന ‘‘ആവാസോ ഗോചരം ഭസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ. വചനസങ്ഖാതം ഭസ്സനം, ബുക്കതി സാ.

ധക പടിഘാതേ ഗതിയഞ്ച. പടിഘാതോ പടിഹനനം. ധകതി.

ചക തിത്തിപടിഘാതേസു. തിത്തി തപ്പനം, പടിഘാതം പടിഹനനംവ. ചകതി.

അക കുടിലഗതിയം. അകതി. ഏതാ കുആദികാ അകപരിയന്താ ധാതുയോ പരസ്സ ഭാസാതി സദ്ദസത്ഥവിദൂ വദന്തി. തേസം മതേ ഏതാ ‘‘തി അന്തി, തു അന്തു’’ ഇച്ചാദീനംയേവ വിസയോ. പാളിയം പന നിയമോ നത്ഥി, തസ്മാ ന തം ഇധ പമാണം.

ഇ അജ്ഝയനേ. അജ്ഝയനം ഉച്ചാരണം സിക്ഖനം വാ, അയതി, അധീയതി, അജ്ഝയതി, അധീതേ, അജ്ഝേനം, അജ്ഝായകോ. ദിബ്ബം അധീയസേ മായം. അധീയന്തി മഹാരാജ, ദിബ്ബമായിധ പണ്ഡിതാ. അജ്ഝേനമരിയാ പഥവിം ജനിന്ദാ. തത്ഥ അജ്ഝായകോതി അജ്ഝയതീതി അജ്ഝായകോ, മന്തേ പരിവത്തേതീതി അത്ഥോ.

ഉ സദ്ദേ. അവതി, അവന്തി. അവസി. ഏത്ഥ ‘‘യോ ആതുമാനം സയമേവ പാവാ’’തി പാളി പപുബ്ബസ്സ ഉധാതുസ്സ പയോഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. പപുബ്ബസ്സ വദധാതുസ്സ ദകാരലോപപ്പയോഗോതിപി വത്തും യുജ്ജതി.

വങ്ക കോടില്ലേ. വങ്കതി. വങ്കം. വങ്കസദ്ദോ ഹി വക്കസദ്ദേന സമാനത്ഥോ, വക്കസദ്ദോ ച വങ്കസദ്ദേന. തഥാ ഹി –

‘‘യം നിസ്സിതാ ജഗതിരുഹം, സ്വായം അഗ്ഗിം പമുഞ്ചതി;

ദിസാ ഭജഥ വക്കങ്ഗാ, ജാതം സരണതോ ഭയ’’ന്തി.

പാളി ദിസ്സതി. അയം പന വക്കസദ്ദോ സക്കടഭാസം പത്വാ കകാരരകാരസഞ്ഞോഗക്ഖരികോ ഭവതി, ധാതുഭാവോ പനസ്സ പോരാണേഹി ന വുത്തോ, തസ്മാ ക്രിയാപദം ന ദിട്ഠം. ഇമസ്സ പന വങ്കസദ്ദസ്സ ‘‘വങ്ക കോടില്ലേ’’തി ധാതുഭാവോ വുത്തോ, ‘‘വങ്കതീ’’തി ക്രിയാപദഞ്ച, പാളിയം തു ‘‘വങ്കതീ’’തി ക്രിയാപദം ന ദിട്ഠം, തഥാ ഭാവവാചകോ വങ്കസദ്ദോപി. വാച്ചലിങ്ഗോ പന അനേകേസു ഠാനേസു ദിട്ഠോ. തത്ത വങ്കതീതി ക്രിയാപദം പാളിയം അവിജ്ജമാനമ്പി ഗഹേതബ്ബമേവ നാഥതീതി ക്രിയാപദമിവ. ഭാവവാചകസ്സ പന വങ്കസദ്ദസ്സ അത്ഥിതാ നത്ഥിതാ ച പാളിആദീസു പുനപ്പുനം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. കേചേത്ഥ വദേയ്യും ‘‘യദി ഭാവവാചകോ വങ്കസദ്ദോ നത്ഥി, കഥം ‘അട്ഠവങ്കം മണിരതനം ഉളാര’ന്തി ഏത്ഥ സമാസോ’’തി. ഏത്ഥ പന അട്ഠസു ഠാനേസു വങ്കം അട്ഠവങ്കം, ന അട്ഠവങ്കാനി യസ്സാതി. ദബ്ബവാചകോ ഹി വങ്കസദ്ദോ, ന ഭാവവാചകോതി ദട്ഠബ്ബം.

വങ്കം വക്കഞ്ച കുടിലം, ജിമ്ഹഞ്ച രിമ്ഹമനുജു;

വങ്കസദ്ദാദയോ ഏതേ, വാച്ചലിങ്ഗാ തിലിങ്ഗികാ.

അഥ വാ വങ്കസദ്ദോയം, ‘‘വങ്കഘസ്താ’’തിആദിസു;

ബളിസേ ഗിരിഭേദേ ച, വത്തതേ സ പുമാ തദാ.

അയഞ്ഹി ‘‘തേ’മേ ജനാ വങ്കഘസ്താ സയന്തി. യഥാപി മച്ഛോ ബളിസം, വങ്കം മംസേന ഛാദിതം. വങ്കഘസ്തോവ അമ്ബുജോ’’തിആദീസു ബളിസേ വത്തതി.

ഏത്ഥ സിയാ ‘‘നനു ച ഭോ ‘യഥാപി മച്ഛോ ബളിസം, വങ്കം മംസേന ഛാദിത’ന്തി ഏത്ഥ വങ്കസദ്ദോ ഗുണവാചകോ വിസേസനസദോ, യേന ബളിസോ വിസേസിതോ, തേന വങ്കം കുടിലം ബളിസന്തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീ’’തി? തന്ന, വങ്കസദ്ദേ അവുത്തേപി ബളിസസഭാവസ്സ വങ്കത്താ കുടിലത്ഥോ പാകടോതി നത്ഥി വിസേസനസദ്ദേന പയോജനം. ഇദം പന ‘‘ബളിസം വങ്ക’’ന്തി വചനം ‘‘ഹത്ഥി നാഗോ. സരോരുഹം പദുമം. ഹത്ഥീ ച കുഞ്ജരോ നാഗോ’’തിആദിവചനമിവ പരിയായവചനം, തസ്മാ ‘‘വങ്ക’’ന്തി പദസ്സ ‘‘കുടില’’ന്തി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ യഥാ ‘‘യഥാ ആരഞ്ഞകം നാഗം, ദന്തിം അന്വേതി ഹത്ഥിനീ’’തി ഏത്ഥ നാഗസദ്ദസ്സ ദന്തീസദ്ദസ്സ ച അഞ്ഞമഞ്ഞപരിയാ യവചനത്തേപി ദന്തിന്തി മനോരമദന്തയുത്തന്തി അത്ഥോ സംവണ്ണിതോ, തഥാ ‘‘ബളിസം വങ്ക’’ന്തി ഇമേസമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിയായവചനത്തേപി വങ്കന്തി കുടിലന്തി അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സതി അത്ഥോ സാലരാജാ വിയ സുഫുല്ലിതോ ഹോതി, ദേസനാ ച വിലാസപ്പത്താ, ന പന ‘‘വങ്കം ബളിസ’’ന്തി സദ്ദാനം ഗുണഗുണീവസേന സമാനാധികരണഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തിആദീസു ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി ഇമേസം വിയ സമാനാധികരണഭാവസ്സ അനിച്ഛിതബ്ബത്താ. ന ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു സമാനാധികരണഭാവോ പോരാണേഹി അനുമതോ.

‘‘യത്ഥ ഏതാദിസോ സത്ഥാ, ലോകേ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ;

തഥാഗതോ ബലപ്പത്തോ, സമ്ബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി,

‘‘ബുദ്ധം ബുദ്ധം നിഖിലവിസയം സുദ്ധിയാ യാവ സുദ്ധി’’ന്തി ച ആദീസു പന അനുമതോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഏതാദിസോ’’തി ച ‘‘അപ്പടിപുഗ്ഗലോ’’തി ച ‘‘തഥാഗതോ’’തി ച ‘‘ബലപ്പത്തോ’’തി ച ‘‘സമ്ബുദ്ധോ’’തി ച ‘‘പരിനിബ്ബുതോ’’തി ച ഇമാനി ‘‘സത്ഥാ’’തി അനേന പദേന സമാനാധികരണാനി. തഥാ ‘‘ബുദ്ധം ബുദ്ധ’’ന്തി ദ്വിന്നം പദാനം പച്ഛിമം പുരിമേന സമാനാധികരണം ഭവതി.

ഇതി ‘‘യഥാപി മച്ഛോ ബളിസം, വങ്കം മംസേന ഛാദിത’’ന്തി ഏത്ഥ വങ്കസദ്ദോ ബളിസസ്സാഭിധാനന്തരം, ന ഗുണവാചകോ. ഏവം വങ്കസദ്ദോ ബളിസേ വത്തതി. ‘‘കങ്കം ഗച്ഛാമ പബ്ബതം. ദൂരേ വങ്കതപബ്ബതോ’’തിആദീസു പന ഗിരിവിസേസേ വത്തതി. ഏത്ഥ ച ‘‘വങ്കപബ്ബതോ’’തി വത്തബ്ബേ സുഖുച്ചാരണത്ഥം നിരുത്തിനയേന മജ്ഝേ അനിമിത്തം തകാരാഗമം കത്വാ ‘‘വങ്കതപബ്ബതോ’’തി വുത്തം. അഥ വാ വങ്കോയേവ വങ്കതാ, യഥാ ദേവോ ഏവ ദേവതാ. യഥാ ച ദിസാ ഏവ ദിസതാതി, ഏവം താപച്ചയവസേന വങ്കതാ ച സാ പബ്ബതോ ചാതി ‘‘വങ്കതപബ്ബതോ’’തി വുത്തം, മജ്ഝേ രസ്സവസേന ചേതം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ വങ്കമസ്സ സണ്ഠാനമത്ഥീതി വങ്കതോതി മന്തുഅത്ഥേ തപച്ചയോ, യഥാ പബ്ബമസ്സ അത്ഥീതി പബ്ബതോതി. ഏവം വങ്കതോ ച സോ പബ്ബതോ ചാതി വങ്കതപബ്ബതോ. ‘‘വങ്കപബ്ബതോ’’ ഇച്ചേവ വാ പണ്ണത്തി, പാദക്ഖരപാരിപൂരിയാ പന ‘‘ദൂരേ വങ്കതപബ്ബതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ലോക ദസ്സനേ. ലോകതി. ലോകോ. ആലോകോതി അഞ്ഞാനിപി രൂപാനി ഗഹേതബ്ബാനി. ചുരാദിഗണം പന പത്വാ ഇമിസ്സാ ‘‘ലോകേതി, ലോകയതി, ഓലോകേതി, ഓലോകയതീ’’തിആദിനാ രൂപാനി ഭവന്തി. ലോകോതി തയോ ലോകാ സങ്ഖാരലോകോ സത്തലോകോ ഓകാസലോകോതി. തത്ഥ ‘‘ഏകോ ലോകോ, സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ആഗതോ സങ്ഖാരോ ഏവ ലോകോ സങ്ഖാരലോകോ. സത്താ ഏവ ലോകോ സത്തലോകോ. ചക്കവാളസങ്ഖാതോ ഓകാസോ ഏവ ലോകോ ഓകാസലോകോ, യോ ‘‘ഭാജനലോകോ’’തിപി വുച്ചതി. തേസു സങ്ഖാരോ ലുജ്ജതീതി ലോകോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ഖോ ഭിക്ഖു തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതീ’’തി. ലോകിയതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപം തബ്ബിപാകോ ചാതി സത്തോ ലോകോ. ലോകിയതി വിചിത്താകാരതോ ദിസ്സതീതി ചക്കവാളസങ്ഖാതോ ഓകാസോ ലോകോ. യസ്മാ പന ലോകസദ്ദോ സമൂഹേപി ദിസ്സതി, തസ്മാ ലോകിയതി സമുദായവസേന പഞ്ഞാപിയതീതി ലോകോ, സമൂഹോതി അയമ്പി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ ലോകോതി തയോ ലോകാ കിലേസലോകോ ഭവലോകോ ഇന്ദ്രിയലോകോതി. തേസം സരൂപം ചുരാദിഗണേ കഥേസ്സാമ ബഹുവിധതഞ്ച. ബഹിദ്ധാ പന കവീഹി ‘‘ലോകോ തു ഭുവനേ ജനേ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം.

സിലോക സങ്ഘാതേ. സങ്ഘാതോ പിണ്ഡനം. സിലോകതി, സിലോകോ, സിലോകമനുകസ്സാമി. അക്ഖരപദനിയമിതോ വചനസങ്ഘാതോ സിലോകോ. സോ പജ്ജന്തി വുച്ചതി, തഥാ ഹി ‘‘സിലോകോ യസസ്സി പജ്ജേ’’തി കവയോ വദന്തി.

ദേക ധേക സദ്ദുസ്സാഹേസു. സദ്ദോ രവോ, ഉസ്സാഹോ വായാമോ. ദേകതി. ധേകതി.

രേക സകി സങ്കായം. രേകതി. സങ്കതി, തസ്മിം മേ സങ്കതേ മനോ. സങ്കാ.

അകി ലക്ഖണേ. അങ്കതി, അങ്കോ, സസങ്കോ.

മകി മണ്ഡനേ. മണ്ഡനം ഭൂസനം, മങ്കതി.

കത ലോലിയേ. ലോലഭാവോ ലോലിയം യഥാ ദക്ഖിയം. കകതി, കാകോ, കാകീ. ഏത്ഥ ‘‘കാകോ, ധങ്കോ, വായസോ, ബലി, ഭോജി, അരിട്ഠോ’’തി ഇമാനി കാകാഭിധാനാനി.

കുക വക ആദാനേ. കുകതി, വകതി, കോകോ, വകോ. ഏത്ഥ കോകോതി അരഞ്ഞസുനഖോ. വകോതി ഖുദ്ദകവനദീപികോ, ബ്യഗ്ഘോതിപി വദന്തി.

വക ദിത്തിയം പടിഘാതേ ച. ദിത്തി സോഭാ, വകതി.

കകി വകി സക്ക തിക ടിക സേക ഗത്യത്ഥാ. കങ്കതി, വങ്കതി, സക്കതി, നിസക്കതി, പരിസക്കതി, ഓസക്കതി, വധായ പരിസക്കനം. ബിളാരനിസക്കമത്തമ്പി. തേകതി, ടേകതി, ടീകാ സേകതി. ഏത്ഥ ടീകാതി ടികിയതി ജാനിയതി സംവണ്ണനായ അത്ഥോ ഏതായാതി ടീകാ. ഏതാ ഇധാതുആദികാ സേകപരിയന്താ ധാതുയോ ‘‘അത്തനോഭാസാ’’തി സദ്ദസത്ഥവിദൂ വദന്തി. തേസം മതേ ഏതാ ‘‘തേ അന്തേ, തം അന്തം’’ഇച്ചാദീനംയേവ വിസയോ, പാവചനേ പന നിയമോ നത്ഥി.

ഹിക്ക അബ്യത്തസദ്ദേ. അബ്യത്തസദ്ദോ അവിഭാവിതത്ഥസദ്ദോ നിരത്ഥകസദ്ദോ ച. ഹിക്കതി, ഹിക്കതേ. ഇമം ‘‘ഉഭയതോഭാസാ’’തി വദന്തി. ഇദം തു പാവചനേന സംസന്ദതി. പരസ്സത്തനോഭാസാനഞ്ഹി ധാതൂനം ‘‘ഭവതി, ഭവതേ, ബാധതേ, ബാധതീ’’തിആദിനാ യേഭുയ്യേന ദ്വിധാ ദ്വിധാ രൂപാനി സാസനേ ദിസ്സന്തി.

ഇമാനി കകാരന്തധാതുരൂപാനി.

ഖകാരന്തധാതു

ഖാ പകഥനേ ഖ്യാ ച. പകഥനം ആചിക്ഖനം ദേസനം വാ. ഖാതി, സങ്ഖാതി. ആപുബ്ബത്തേ വിസദിസഭാവേന ഖാത്യക്ഖരസ്സ ദ്വിത്തം, ആകാരസ്സ ച സഞ്ഞോഗപുബ്ബത്താ രസ്സത്തം, അക്ഖാതി. അക്ഖാസി പുരിസുത്തമോ. അക്ഖേയ്യം തേ അഹം അയ്യേ. ധമ്മോ സങ്ഖായതി. അക്ഖായതി. അത്ര പന കകാരലോപോ. സ്വാഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ. സങ്ഖാതോ. അക്ഖാതോ. അക്ഖാതാരോ തഥാഗതാ. സങ്ഖാതാ സബ്ബധമ്മാനം വിധുരോ. സങ്ഖാ, പടിസങ്ഖാ. ക്രിയം ആക്യാതി കഥേതീതി ആഖ്യാതം. കേചി പന ‘‘സ്വാഖാതോ’’തി ച ‘‘സ്വാക്ഖ്യാതോ’’തി ച ‘‘സ്വാഖ്യാതോ’’തി ച പദമിച്ഛന്തി. തത്ഥ പച്ഛിമാനി സക്കടഭാസാതോ നയം ഗഹേത്വാ വുത്താനി, ഇതരം യഥാഠിതരൂപനിപ്ഫത്തിവസേന, അതോ യഥാദസ്സിതപദാനിയേവ പസത്ഥതരാനി. തത്ഥ സങ്ഖാസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോ നീയതേ – സങ്ഖാസദ്ദോ ഞാണകോട്ഠാസപഞ്ഞത്തിഗണനാസു ദിസ്സതി. ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതീ’’തിആദീസു ഹി ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തിആദീസു കോട്ഠാസേ. ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദീസു പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ന സുകരം സങ്ഖാതു’’ന്തിആദീസു ഗണനായം. ഏത്ഥേതം വുച്ചതി –

‘‘ഞാണപഞ്ഞത്തികോട്ഠാസ-ഗണനാസു പദിസ്സതി;

സങ്ഖാസദ്ദോതി ദീപേയ്യ, ധമ്മദീപസ്സ സാസനേ’’തി.

ഖി ഖയേ. ഖിയനധമ്മം ഖീയതി. സാസനാനുരൂപേന സരേ ഇകാരസ്സ ഇയ്യാദേസോ, ഖിയ്യതി. ‘‘ഖയോ, ഖം’’ ഇച്ചപി രൂപാനി ഞേയ്യാനി. തത്ഥ ഖയോതി ഖിയനം ഖയോ. അഥ വാ ഖിയന്തി കിലേസാ ഏത്ഥാതി ഖയോ, മഗ്ഗനിബ്ബാനാനി. ഖയസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന പാപുണിയത്താ ഫലമ്പി ഖയോ. ഖന്തി തുച്ഛം സുഞ്ഞം വിവിത്തം രിത്തം, ഖന്തി വാ ആകാസോ.

ഖി നിവാസേ. ഖീയതി, ഖിയ്യതി വാ. സാസനാനുരൂപേന ഇകാരസ്സ ഈയ ഇയ്യാദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം ദിവാദിഗണേപി പക്ഖിപിതബ്ബോ. ഖം ഖയം. അഭിരമണീയം രാജക്ഖയം. തത്ഥ ഖീയതീതി നിവസതി. ഖന്തി ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം നിവാസട്ഠേന. ഖയന്തി നിവേസനം. രാജക്ഖയന്തി രഞ്ഞോ നിവേസനം. അത്രായം പാളി –

‘‘സചേ ച അജ്ജ ധാരേസി, കുമാരം ചാരുദസ്സനം;

കുസേന ജാതഖത്തിയം, സവണ്ണമണിമേഖലം;

പൂജിതാ ഞാതിസങ്ഘേഹി, ന ഗച്ഛസി യമക്ഖയ’’ന്തി.

തത്ഥ യമക്ഖയന്തി യമനിവേസനം.

ഖു സദ്ദേ. ഖോതി ഖവതി.

ഖേ ഖാദനസത്താസു. ഖായതി. ഉന്ദൂരാ ഖായന്തി. വിക്ഖായിതകം. ഗോഖായിതകം. അസ്സിരീ വിയ ഖായതി. ദിസാപി മേ ന പക്ഖായന്തി. ഏത്ഥാദിമ്ഹി കായതീതി ഖാദതി. അഥ വാ ഉപട്ഠാതി പഞ്ഞായതി.

സുഖ ദുക്ഖ തക്രിയായം. തക്രിയാതി സുഖദുക്ഖാനം വേദനാനം ക്രിയാ, സുഖനം ദുക്ഖനന്തി വുത്തം ഹോതി. അകമ്മകാ ഇമേ ധാതവോ. സുഖതി, ദുക്ഖതി. സുഖം, ദുക്ഖം. സുഖിതോ, ദുക്ഖിതോ. സുഖം സാതം പീണനം, ദുക്ഖം വിഘാതം അഘം കിലേസോ. തത്ഥ സുഖന്തി സുഖയതീതി സുഖം. യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം സുഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം. യസ്സുപ്പജ്ജതി, തം ദുക്ഖിതം കരോതീതി അത്ഥോ. ഇമാനി നിബ്ബചനാനി കാരിതവസേന വുത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം അട്ഠകഥായം സുഖദുക്ഖസദ്ദത്ഥം വദന്തേഹി ഗരൂഹി സുഖയതി ദുക്ഖയതിസദ്ദാനം കമ്മത്ഥമാദായ വിവരണസ്സ കതത്താ. തഥാ ഹി ‘‘സുഖേതി സുഖയതി, സുഖാപേതി സുഖാപയതി, ദുക്ഖേതി ദുക്ഖയതി, ദുക്ഖാപേതി ദുക്ഖാപയതീ’’തി ഇമാനി തേസം കാരിതപദരൂപാനി, അത്താനം സുഖേതി പീണേതീതി ച, സുഖയതി സുഖം, ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖന്തി ച,

‘‘സചേ ച കിമ്ഹിചി കാലേ,

മരണം മേ പുരേ സിയാ;

പുത്തേ ച മേ പപുത്തേ ച,

സുഖാപേയ്യ മഹോസധോ’’തി ച

പാളിആദിദസ്സനതോ. സദ്ദസത്ഥേ പന ധാതുപാഠസങ്ഖേപേ ച ഇമേ ധാതവോ ചുരാദിഗണേയേവ വുത്താ. ‘‘സുഖയതി ദുക്ഖയതീ’’തി ച അകാരിതാനി സുദ്ധകത്തുപദാനി ഇച്ഛിതാനി. മയം തു തേസം തബ്ബചനം സുദ്ധകത്തരി ച താനി പദരൂപാനി ന ഇച്ഛാമ പാളിആദീഹി വിരുദ്ധത്താ, തസ്മായേവ തേ ഇമസ്മിം ഭൂവാദിഗണേ വുത്താ. അയഞ്ഹി സുദ്ധകത്തുവിസയേ അസ്മാകം രുചി ‘‘സുഖതീതി സുഖിതോ, ദുക്ഖതീതി ദുക്ഖിതോ’’തി.

നനു ച ഭോ ‘‘സുഖതി ദുക്ഖതീ’’തി ക്രിയാപദാനി ബുദ്ധവചനേ ന ദിസ്സന്തീതി? സച്ചം, ഏവം സന്തേപി അട്ഠകഥാനയവസേന ഗഹേതബ്ബത്താ ദിസ്സന്തിയേവ നാമ. ന ഹി സബ്ബഥാ സബ്ബേസം ധാതൂനം രൂപാനി സാസനേ ലോകേ വാ ലബ്ഭന്തി, ഏകച്ചാനി പന ലബ്ഭന്തി, ഏകച്ചാനി ന ലബ്ഭന്തി. ഏവം സന്തേപി നയവസേന ലബ്ഭന്തിയേവ. ‘‘കപ്പയവ്ഹോ പതിസ്സതാ’’തി ഹി ദിട്ഠേ ‘‘ചരവ്ഹോ ഭുഞ്ജവ്ഹോ’’തിആദീനിപി നയവസേന ദിട്ഠാനിയേവ നാമ.

തത്ര പനായം നയോ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു ഹി ‘‘ഏകദ്വിയോജനമത്തമ്പി അദ്ധാനം ഗതസ്സ വായോ കുപ്പതി, ഗത്താനി ദുക്ഖന്തീ’’തി ഏവം ഭൂവാദിഗണികം അകമ്മകം സുദ്ധകത്തുവാചകം ‘‘ദുക്ഖന്തീ’’തി ക്രിയാപദം ദിസ്സതി. തസ്മിം ദിട്ഠിയേവ ‘‘സുഖതി, സുഖന്തി. സുഖസി, സുഖഥ. സുഖാമി, സുഖാമാ’’തിആദീനി ച ‘‘ദുക്ഖതി, ദുക്ഖന്തി. ദുക്ഖസി, ദുക്ഖഥാ’’തിആദീനിച ദിട്ഠാനി നാമ ഹോന്തി ദിട്ഠേന അദിട്ഠസ്സ താദിസസ്സ അനവജ്ജസ്സ നയസ്സ ഗഹേതബ്ബത്താ, തസ്മാ ‘‘സുഖതീതി സുഖിതോ, ദുക്ഖതീതി ദുക്ഖിതോ’’തി ഭൂവാദിനയോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ, ന പന ചുരാദിനയോ. അപരമ്പേത്ഥ നിബ്ബചനം, സുഖം സഞ്ജാതം ഏതസ്സാതി സുഖിതോ, സഞ്ജാതസുഖോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ദുക്ഖിതോതി ഏത്ഥാപി. അഥ വാ സുഖേന ഇതോ പവത്തോതി സുഖിതോ. ഏസ നയോ ‘‘ദുക്ഖിതോ’’തി ഏത്ഥാപി. ദുല്ലഭായം നീതി സാധുകം മനസി കാതബ്ബാ.