൧൭. രുധാദിഛക്ക

രുധാദിഗണിക

ഇതോ പരം പവക്ഖാമി, രുധാദികഗണാദയോ;

സാസനസ്സോപകാരായ, ഗണേ തു ഛബ്ബിധേ കഥം.

രുധി ആവരണേ. രുധിധാതു ആവരണേ വത്തതി. ഏത്ഥ ആവരണം നാമ പിദഹനം വാ പരിരുന്ധനം വാ പലിബുദ്ധനം വാ ഹരിതും വാ അപ്പദാനം, സബ്ബമേതം വട്ടതി. രുന്ധതി, രുന്ധിതി, രുന്ധീതി, രുന്ധേതി, അവരുന്ധേതി. കമ്മനി – മഗ്ഗോ പുരിസേന രുന്ധിയതി. രോധോ, ഓരോധോ, വിരോധോ, പടിവിരോധോ, വിരുദ്ധോ, പടിവിരുദ്ധോ, പരിരുദ്ധോ. രുന്ധിതും, പരിരുന്ധിതും. രുന്ധിത്വാ. പരിരുന്ധിത്വാ.

തത്ര രോധോതി ചാരകോ. സോ ഹി രുന്ധതി പവേസിതാനം കുരൂരകമ്മന്താനം സത്താനം ഗമനം ആവരതീതി രോധോതി വുച്ചതി. ഓരോധോതി രാജുബ്ബരീ, സാ പന യഥാകാമചാരം ചരിതും അപ്പദാനേന ഓരുന്ധിയതി അവരുന്ധിയതീതി ഓരോധോ. വിരോധോതി അനനുകൂലതാ. പടിവിരോധോതി പുനപ്പുനം അനനുകൂലതാ. വിരുദ്ധോതി വിരോധം ആപന്നോ. പടിവിരുദ്ധോതി പടിസത്തുഭാവേന വിരോധം ആപന്നോ. പരിരുദ്ധോതി ഗഹണത്ഥായ സമ്പരിവാരിതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യഥാ അരീഹി പരിരുദ്ധോ, വിജ്ജന്തേ ഗമനേ പഥേ’’തി. അവരുദ്ധോതി പബ്ബാജിതോ.

മുച മോചനേ. മിഗം ബന്ധനാ മുഞ്ചതി. മുഞ്ചനം, മോചനം. ദുക്ഖപ്പമോചനം, മോചോ.

മോചോതി ചേത്ഥ അട്ഠികകദലീരുക്ഖോ. മുഞ്ചിതും. മുഞ്ചിത്വാ. കാരിതേ ‘‘മോചേതി, മോചേതും, മോചേത്വാ’’തിആദീനി.

രിച വിരേചനേ. രിഞ്ചതി. രിഞ്ചനം, വിരേചനം, വിരേകോ, വിരേചകോ. രിഞ്ചിതും. രിഞ്ചിത്വാ.

സിച പഗ്ഘരണേ. ഉദകേന ഭൂമിം സിഞ്ചതി. പുത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചി. അഭിസേകോ. മുദ്ധാഭിസിത്തോ ഖത്തിയോ. സിഞ്ച ഭിക്ഖു ഇമം നാവം, സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതി. സിത്തട്ഠാനം. സിഞ്ചിതും. സിഞ്ചിത്വാ.

യുജ യോഗേ. യുഞ്ജതി, അനുയുഞ്ജതി. കമ്മനി ‘‘യുഞ്ജിയതീ’’തി രൂപാനി. കേചി ‘‘യുഞ്ജതേ’’തി ഇച്ഛന്തി. യുഞ്ജനം, സംയോഗോ, അനുയോഗോ, ഭാവനാനുയുത്തോ, സഞ്ഞോഗോ, സഞ്ഞോജനം, അത്ഥയോജനാ. ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം. യുഞ്ജിതും, അനുയുഞ്ജിതും. അനുയുഞ്ജിത്വാ. യോജേതി. തത്ഥ സംയോജനന്തി ബന്ധനം കാമരാഗാദി. യോജനന്തി –

വിദത്ഥി ദ്വാദസങ്ഗുല്യോ, തദ്വയം രതനം മതം;

സത്തരതനികാ യട്ഠി, ഉസഭം വീസയട്ഠികം;

ഗാവുതം ഉസഭാസീതി, യോജനം ചതുഗാവുതം.

ഭുജ പാലനബ്യവഹരണേസു. പാലനം രക്ഖണം. ബ്യവഹരണം അജ്ഝോഹരണം. ഭുഞ്ജതി, പരിഭുഞ്ജതി, സംഭുഞ്ജതി. ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജി. കാരിതേ ‘‘ഭോജേതി ഭോജയതീ’’തിആദീനി രൂപാനി. ഭോജനം, സമ്ഭോഗോ, മഹിഭുജോ, ഗാമഭോജകോ, ഉപഭോഗോ, പരിഭോഗോ. ഭുത്തോ ഓദനോ ഭവതാ. സചേ ഭുത്തോ ഭവേയ്യാഹം. ഓദനം ഭുത്തോ ഭുത്തവാ ഭുത്താവീ. തുമന്താദിത്തേ ‘‘ഭുഞ്ജിതും, പരിഭുഞ്ജിതും, ഭോജേതും, ഭോജയിതും, ഭുഞ്ജിത്വാ, ഭുഞ്ജിത്വാന, ഭുഞ്ജിയ, ഭുഞ്ജിയാന, ഭോജേത്വാ, ഭോജേത്വാന, ഭോജയിത്വാ, ഭോജയിത്വാന’’ ഇച്ചാദീനി പരിസദ്ദാദീഹി വിസേസിതബ്ബാനി.

തത്ര ഭുഞ്ജതീതി ഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ഭോജനീയം ഭുഞ്ജതി. തഥാ ഹി ‘‘ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ഖാദതി വാ ഭുഞ്ജതി വാ’’തിആദി വുത്തം. അപിച കദാചി ഖാദനീയേപി ‘‘ഭുഞ്ജതീ’’തി വോഹാരോ ദിസ്സതി. ‘‘ഫലാനി ഖുദ്ദകപ്പാനി, ഭുഞ്ജ രാജ വരാവര’’ന്തി ഹി വുത്തം. പരിഭുഞ്ജതീതി ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജതി, പടിസേവതീതി വുത്തം ഹോതി. തേനേവ ച പടിസേവതീതി പരിഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ സംവണ്ണിയതി. അപിച ‘‘കാമേ ഭുഞ്ജതീ’’തി ച ‘‘പഞ്ചകാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ച ദസ്സനതോ പന ഭുഞ്ജനപരിഭുഞ്ജനസദ്ദാ പടിസേവനത്ഥേന കത്ഥചി സമാനത്ഥാപി ഹോന്തീതി അവഗന്തബ്ബാ. സംഭുഞ്ജതീതി സമ്ഭോഗം കരോതി, ഏകതോ വാസം കരോതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ സിയാ ‘‘നനു ച ഭോ അത്ര ഭുജധാതു പാലനബ്യവഹരണേസു വുത്തോ, സോ കഥം ഏത്തകേസുപി അത്ഥേസു വത്തതീ’’തി? വത്തതേവ, അനേകത്ഥാ ഹി ധാതവോ, തേ ഉപസഗ്ഗസഹായേ ലഭിത്വാപി അനേകത്ഥതരാവ ഹോന്തി. ഇതോ പട്ഠായ തുമന്താദീനി രൂപാനി ന വക്ഖാമ. യത്ഥ പന വിസേസോ ദിസ്സതി, തത്ഥ വക്ഖാമ.

കതി ഛേദനേ. കന്തതി, വികന്തതി. സല്ലകത്തോ.

ഭിദി വിദാരണേ. ഭിന്ദതി. അനാഗതത്ഥേ വത്തബ്ബേ ‘‘ഭേജ്ജിസ്സതി, ഭിന്ദിസ്സതീ’’തി ദ്വിധാ ഭവന്തി രൂപാനി. പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഭിന്ദതീതി ഭിക്ഖു. തേനാഹ –

‘‘ന തേന ഭിക്ഖു സോ ഹോതി, യാവതാ ഭിക്ഖതേ പരേ;

വിസം ധമ്മം സമാദായ, ഭിക്ഖു ഹോതി ന താവതാ.

യോധ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, ബാഹിത്വാ ബ്രഹ്മചരിയം;

സങ്ഖായ ലോകേ ചരതി, സവേ ‘ഭിക്ഖൂ’തി വുച്ചതീ’’തി.

ഇദഞ്ച ഖീണാസവം സന്ധായ വുത്തം, സേക്ഖപുഥുജ്ജനസമണാപി യഥാസമ്ഭവം ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വത്തബ്ബതം പാപുണന്തിയേവ. സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി സങ്ഘഭേദകോ. ദേവദത്തേന സങ്ഘോ ഭിന്നോ,. ഭിന്ദിയതീതി ഭിന്നോതി ഹി നിബ്ബചനം. ന തേ കട്ഠാനി ഭിന്നാനി. ഭിന്ദതീതി ഭേത്താ.

ഛിദി ദ്വേധാകരണേ. ഛിന്ദതീതി ഛേദകോ, ഏവം ഛേത്താ. കേസേ ഛേത്തും വട്ടതി. ഛിന്ദിയതീതി ഛിന്നോ. ഛിന്നോപി രുക്ഖോ പുനദേവ രൂഹതി. ഇദം പന ഭിദിഛിദിദ്വയം ദിവാദിഗണം പത്വാ ‘‘ഭിജ്ജതി ഛിജ്ജതീ’’തി സുദ്ധകത്തുവാചകം രൂപദ്വയം ജനേതി, തസ്മാ ‘‘ഭിജ്ജതീതി ഭിന്നോ’’തിആദിനാ സുദ്ധകത്തുവസേനപി നിബ്ബചനം കാതബ്ബം.

തദി ഹിംസാനാദരേസു. തന്ദതി. തന്ദീ, തദ്ദു. തദ്ദതി കച്ഛു.

ഉദി പസവകിലേദനേസു. പസവനം സന്ദനം. കിലേദനം തിന്ദതാ. ഉന്ദതി. ഉന്ദൂരോ, സമുദ്ദോ.

വിദ ലാഭേ. വിന്ദതി. ഗോവിന്ദോ, വിത്തി. ഏത്ഥ വിത്തീതി അനുഭവനം, വേദനാ വാ.

വിദ തുട്ഠിയം. വിന്ദതി, നിബ്ബിന്ദതി. നിബ്ബിന്ദനം. വിരജ്ജതി. നിബ്ബിന്ദോ കാമരതിയാ. വിത്തി, വിത്തം, വേദോ. ലഭതി അത്ഥവേദം ധമ്മവേദം.

ഏത്ഥ വിത്തീതി സോമനസ്സം. ‘‘വിത്തി ഹി മം വിന്ദതി സുത ദിസ്വാ’’തി ഹി വുത്തം. വിത്തന്തി വിത്തിജനനത്താ വിത്തസങ്ഖാതം ധനം. വേദോതി ഗന്ഥോപി ഞാണമ്പി സോമനസ്സമ്പി വുച്ചതി. ‘‘തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ’’തിആദീസു ഹി ഗന്ഥോ ‘‘വേദോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണം വേദഗുമഭിജഞ്ഞാ അകിഞ്ചനം കാമഭവേ അസത്ത’’ന്തിആദീസു ഞാണം. ‘‘യേ വേദജാതാ വിചരന്തി ലോകേ’’തിആദീസു സോമനസ്സം.

വേദഗന്ഥേ ച ഞാണേ ച, സോമനസ്സേ ച വത്തതി;

വേദസദ്ദോ ഇമം നാനാ-ധാതുതോ സമുദീരയേ.

ലിപ ലിമ്പനേ. ലിമ്പതി, ലിമ്പകോ. അവലേപോ. അവലേപോതി അഹങ്കാരോ.

ലുപ അച്ഛേദനേ. ലുമ്പതി. വിലുമ്പകോ, വിലുത്തോ വിലോപോ.

വിലുമ്പതേവ പുരിസോ, യാവസ്സ ഉപകപ്പതി;

യദാ ചഞ്ഞേ വിലുമ്പന്തി, സോ വിലുത്തോ വിലുമ്പതീതി.

പിസ ചുണ്ണനേ. പിംസതി. പിസകോ. പിസുണാ വാചാ. ആഗമട്ഠകഥായം പന ‘‘അത്തനോ പിയഭാവം പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം യായ വാചായ ഭാസതി, സാ പിസുണാ വാചാ’’തി വുത്തം, തം നിരുത്തിലക്ഖണേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഹിസി വിഹിംസായം. ഹിംസതി, വിഹിംസതി. ഹിംസകോ.

അഹിംസകോതി മേ നാമം, ഹിംസകസ്സ പുരേ സതോ;

അജ്ജാഹം സച്ചനാമോമ്ഹി, ന നം ഹിംസാമി കിഞ്ചനം.

ഹിംസിതബ്ബം കിംസതീതി സീഹോ. ആദിഅന്തക്ഖരവിപല്ലാസവസേന സദ്ദസിദ്ധി, യഥാ ‘‘കന്തനട്ഠേന തക്ക’’ന്തി. വിഹേസകോ, വിഹേസനം.

സുമ്ഭ പഹാരേ. യോ നോ ഗാവോവ സുമ്ഭതി. പരിസുമ്ഭതി. സുമ്ഭോതി. അത്രിമേ പാളിതോ പയോഗാ –

‘‘സംസുമ്ഭമാനാ അത്താനം, കാലമാഗമയാമസേ’’തി ച,

‘‘കേസഗ്ഗഹണമുക്ഖേപാ, ഭൂമ്യാ ച പരിസുമ്ഭനാ;

ദത്വാ ച നോ പക്കമതി, ബഹുദുക്ഖം അനപ്പക’’ന്തി ച,

‘‘ഭൂമിം സുമ്ഭാമി വേഗസാ’’തി ച.

അഞ്ഞത്ഥ പന അഞ്ഞാപി വുത്താ. താ ഇധ അനുപപത്തിതോ ന വുത്താ. കേചേത്ഥ മഞ്ഞേയ്യും, യഥാ ഭൂവാദിഗണേ ‘‘സകി സങ്കായം ഖജി ഗതിവേകല്ലേ’’തിആദീനം ധാതൂനം പടിലദ്ധവഗ്ഗന്തഭാവസ്സ നിഗ്ഗഹീതാഗമസ്സ വസേന ‘‘സങ്കതി ഖഞ്ജതീ’’തി രൂപാനി ഭവന്തി, തഥാ ഇമസ്മിം രുധാദിഗണേ ‘‘മുച മോചനേ കതി ഛേദനേ’’തിആദീനം ധാതൂനം പടിലദ്ധവഗ്ഗന്തഭാവസ്സ നിഗ്ഗഹീതാഗമസ്സ വസേന ‘‘മുഞ്ചതി കന്തതീ’’തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി. ഏവം സന്തേ കോ ഇമേസം തേസഞ്ച വിസേസോതി? ഏത്ഥ വുച്ചതേ – യേ ഭൂവാദിഗണസ്മിം അനേകസ്സരാ അസംയോഗന്താ ഇകാരന്തവസേന നിദ്ദിട്ഠാ, തേ ആഖ്യാതത്തഞ്ച നാമികത്തഞ്ച പത്വാ സുദ്ധകത്തുഹേതുകത്തുവിസയേസു ഏകന്തതോ നിഗ്ഗഹീതാഗമേന നിപ്ഫന്നരൂപാ ഭവന്തി, ന കത്ഥചിപി തേസം വിനാ നിഗ്ഗഹീതാഗമേന രൂപപ്പവത്തി ദിസ്സതി. തം യഥാ? സങ്കതി, സങ്കാ, ഖഞ്ജതി, ഖഞ്ജോ ഇച്ചാദി. അയം അനേകസ്സരാനം ഇകാരന്തവസേന നിദ്ദിട്ഠാനം ഭൂവാദിഗണികാനം വിസേസോ.

യേ ച രുധാദിഗണസ്മിം അനേകസ്സരാ അസംയോഗന്ത്വാ അകാരന്തവസേന വാ ഉകാരന്തവസേന വാ നിദ്ദിട്ഠാ, തേ ആഖ്യാതത്തം പത്വാ സുദ്ധകത്തുവിസയേയേവ ഏകന്തതോ നിഗ്ഗഹീതാഗമേന നിപ്ഫന്നരൂപാ ഭവന്തി, ന ഹേതുകത്തുവിസയേ. നാമികത്തം പന സഹനിഗ്ഗഹീതാഗമേന വിനാ ച നിഗ്ഗഹീതാഗമേന നിപ്ഫന്നരൂപാ ഭവന്തി. യത്ഥ വിനാ നിഗ്ഗഹീതാഗമേന നിപ്ഫന്നരൂപാ, തത്ഥ സസംയോഗരൂപായേവ ഭവന്തി. തം യഥാ? മുഞ്ചതി, മുഞ്ചാപേതി, മോചേതി, മോചാപേതി. ഛിന്ദാപേതി. ഛേദേതി, ഛേദാപേതി. ഛിന്ദനം, ഛേദോ. മുഞ്ചനം, മോചനം. കന്തതി, കന്തനം, സല്ലകത്തോ. പിട്ഠിമംസാനി അത്തനോ, സാമം ഉക്കച്ച ഖാദസി ഇച്ചാദീനി. തത്ഥ ഉക്കച്ചാതി ഉക്കന്തിത്വാ, ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ.

നനു ച ഭോ ഏവം സന്തേ ആഖ്യാതനാമികഭാവം പത്വാ സുദ്ധകത്തുഹേതുകത്തുവിസയേസു ഏകന്തതോ പടിലദ്ധനിഗ്ഗഹീതാഗമേഹി സകി ഖജി ആദീഹിയേവ രുധാദിഗണികേഹി ഭവിതബ്ബം, ന പന മുചഛിദിആദീഹീതി? തന്ന, മുചഛിദിആദീഹിയേവ രുധാദിഗണികേഹി ഭവിതബ്ബം രുചധാതുയാ സമാനഗതികത്താ, തഥാ ഹി യഥാ ‘‘രുന്ധിസ്സ, രുന്ധയതി, രുന്ധാപേതി, രുന്ധനം, രോധോ, വിരോധോ’’തിആദീസു നിഗ്ഗഹീതാഗമാനിഗ്ഗഹീതാഗമവസേന ദ്വിപ്പകാരാനി രൂപാനി ദിസ്സന്തി, തഥാ മുചഛിദിആദീനമ്പീതി.

നനു കച്ചായനേ നിഗ്ഗഹീതാഗമസ്സ നിച്ചവിധാനത്ഥം ‘‘രുധാദിതോ നിഗ്ഗഹീതപുബ്ബഞ്ചാ’’തി ലക്ഖണം വുത്തന്തി? സച്ചം, തം പന ക്രിയാപദത്തം സന്ധായ വുത്തം. യദി ച നാമികപദത്തമ്പി സന്ധായ വുത്തം ഭവേയ്യ, ‘‘വിരോധോ’’തിആദീനം ദസ്സനതോ വാസദ്ദം പക്ഖിപിത്വാ വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വാസദ്ദം പക്ഖിപിത്വാ വുത്തം, തേന ഞായതി ക്രിയാപദത്തംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി.

നനു ച ഭോ ഏവം സന്തേ സകിഖജിആദീനം നിച്ചം സനിഗ്ഗഹീതാഗമക്രിയാപദത്തംയേവ സന്ധായ ‘‘രുധാദിതോ നിഗ്ഗഹീതപുബ്ബഞ്ചാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി സക്കാ മന്തുന്തി? ന സക്കാ, സകിഖജിആദീനം രുധധാതുയാ അസമാനഗതികത്താ നാമികത്തേ ദ്വിപ്പകാരസ്സ അസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി യേസം യാ നാമികത്തേ നിഗ്ഗഹീതാഗമാനിഗ്ഗഹീതാഗമവസേന ദ്വിപ്പകാരവന്തതാ, സാ ഏവ തേസം രുധാദിഗണഭാവസ്സ ലക്ഖണം. തഞ്ച സകിഖജിആദീനം നത്ഥി. ‘‘സങ്കാ ഖഞ്ജോ’’തിആദിനാ ഹി നാമത്തേ ഏകോയേവ പകാരോ ദിസ്സതി സനിഗ്ഗഹീതാഗമോ, ‘‘കമു പദവിക്ഖേപേ’’ഇച്ചാദീനം പന ‘‘കമോ, കമനം, ചങ്കമോ, ചങ്കമന’’ന്തിആദിനാ നാമികത്തേ ദ്വിപ്പകാരവന്തതാസമ്ഭവേപി നിഗ്ഗഹീതാഗമസ്സ അബ്ഭാസവിസയേ പവത്തത്താ സാ ദ്വിപ്പകാരവന്തതാ രുധാദിഗണഭാവസ്സ ലക്ഖണം ന ഹോതി, തസ്മാ അബ്ഭാസവിസയേ പവത്തം നിഗ്ഗഹീതാഗമം വജ്ജേത്വാ യാ ദ്വിപ്പകാരവന്തതാ, സായേവ രുധാദിഗണികഭാവസ്സ ലക്ഖണന്തി സന്നിട്ഠാനം കാതബ്ബം. അയം നയോ അതീവ സുഖുമോ സമ്മാ മനസി കാതബ്ബോ.

രുധാദീ ഏത്തകാ ദിട്ഠാ, ധാതവോ മേ യഥാബലം;

സുത്തേസ്വഞ്ഞേപി പേക്ഖിത്വാ, ഗണ്ഹവ്ഹോ അത്ഥയുത്തിതോതി.

ദുധാദിഗണോയം.

ദിവാദിഗണിക

ദിവു കീളാവിജിഗിസാബ്യവഹാരജുതിഥുതികന്തിഗതിസത്തീസു. ഏത്ഥ ച കീളാതി ലളനാ, വിഹാരോ വാ. ലളനാതി ച ലളിതാനുഭവനവസേന രമണം. വിഹാരോ ഇരിയാപഥപരിവത്തനാദിനാ വത്തനം. വിജിഗിസാതി വിജയിച്ഛാ. ബ്യവഹാരോതി വോഹാരോ. ജുതീതി സോഭാ. ഥുതീതി ഥോമനാ. കന്തീതി കമനീയതാ. ഗതീതി ഗമനം. സത്തീതി സാമത്ഥിയം. ഇമേസു അത്ഥേസു ദിവുധാതു വത്തതി. ദിബ്ബതി. ദേവോ. ദേവീ. ദേവതാ.

ഏത്ഥ ദേവോതി തിവിധാ ദേവാ സമ്മുതിദേവാ ഉപപത്തിദേവാ വിസുദ്ധിദേവാതി. തേസു മഹാസമ്മതകാലതോ പട്ഠായ ലോകേന ‘‘ദേവാ’’തി സമ്മതത്താ രാജരാജകുമാരാദയോ സമ്മുതിദേവാ നാമ. ദേവലോകേ ഉപപന്നാ ഉപപത്തിദേവാ നാമ. ഖീണാസവാ വിസുദ്ധിദേവാ നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സമ്മുതിദേവാ നാമ രാജാനോ ദേവിയോ കുമാരാ. ഉപപത്തിദേവാ നാമ ഭുമ്മദേവേ ഉപാദായ തദുത്തരിദേവാ. വിസുദ്ധിദേവാ നാമ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ’’തി.

ഇദം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം – ദിബ്ബന്തി കാമഗുണഝാനാഭിഞ്ഞാചിത്തിസ്സരിയാദീഹി കീളന്തി, തേസു വാ വിഹരന്തീതി ദേവാ. ദിബ്ബന്തി യഥാഭിലാസിതം വിസയം അപ്പടിഘാതേന ഗച്ഛന്തീതി ദേവാ. ദിബ്ബന്തി യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ സക്കോന്തീതി ദേവാ. അഥ വാ തംതംബ്യസനനിത്ഥരണത്ഥികേഹി സരണം പരായണന്തി ദേവനീയാ അഭിത്ഥവനീയാതി ദേവാ. സോഭാവിസേസയോഗേന കമനീയാതി വാ ദേവാ.

ഏത്ഥ ച ഥുതികന്തി അത്ഥാ കമ്മസാധനവസേന ദട്ഠബ്ബാ, കീളാദയോ ഛ അത്ഥാ കത്തുസാധനവസേന. കേചി പന ‘‘ദിവു കീളാവിജിഗിസാബ്യവഹാരജുതിഥുതിഗതീസൂ’’തി പഠന്തി. കേചി ‘‘ഗതീ’’തി പദം വിഹായ ‘‘ജുതിഥുതീസൂ’’തി പഠന്തി. കേചി ‘‘ഥുതീ’’തി പദം വിഹായ ‘‘ജുതിഗതീസൂ’’തി പഠന്തി, കേചി പന ദിവുധാതും ‘‘സത്തിഥുതിക’’ന്തിഅത്ഥേപി ഇച്ഛന്തി. തേനാഹ അഭിധമ്മസ്സ അനുടീകാകാരോ ‘‘ദേവസദ്ദോ യഥാ കീളാവിജിഗിസാവോഹാരജുതിഗതിഅത്ഥോ, ഏവം സത്തിഅഭിത്ഥവകമനത്ഥോപി ഹോതി ധാതുസദ്ദാനം അനേകത്ഥഭാവതോ’’തിആദി.

ഇദം പന യഥാവുത്തേസു സമ്മുതിദേവാദീസു പച്ചേകം നിബ്ബചനം – ദിബ്ബന്തി കീളന്തി അത്തനോ വിസയേ ഇസ്സരിയം കരോന്തീതി ദേവാ, രാജാനോ. ദിബ്ബന്തി കീളന്തി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി, പടിപക്ഖേ വാ വിജേതും ഇച്ഛന്തി, വോഹരന്തി ച ലോകസ്സ യുത്തായുത്തം, ജോതന്തി പരമായ സരീരജുതിയാ, ഥോമിയന്തി തബ്ഭാവത്ഥികേഹി, കാമിയന്തി ദട്ഠും സോതുഞ്ച സോഭാവിസേസയോഗേന, ഗച്ഛന്തി ച യഥിച്ഛിതട്ഠാനം അപ്പടിഹതഗമനേന, സക്കോന്തി ച ആനുഭാവസമ്പത്തിയാ തംതംകിച്ചം നിപ്ഫാദേതുന്തി ദേവാ, ചാതുമഹാരാജികാദയോ. കീളന്തി പരമായ ഝാനകീളായ, വിജേതും ഇച്ഛന്തി പടിപക്ഖം, പരമസുഖുമഞാണവിസേസവിസയം അത്ഥഞ്ച വോഹരന്തി, ജോതന്തി സബ്ബകിലേസദോസകലുസാഭാവാ പരമവിസുദ്ധായ ഞാണജുതിയാ, ഥോമിയന്തി ച വിഞ്ഞാതസഭാവേഹി പരമനിമ്മലഗുണവിസേസയോഗതോ, കാമിയന്തി ച അനുത്തരപുഞ്ഞക്ഖേത്തതായ ദട്ഠും സോതും പൂജിതുഞ്ച, ഗച്ഛന്തി ച അമതമഹാനിബ്ബാനം അപച്ചാഗമനീയായ ഗതിയാ, സക്കോന്തി ച ചിത്താചാരം ഞത്വാ തേ തേ സത്തേ ഹിതേ നിയോജേതും അമതമഹാനിബ്ബാനസുഖേ ച പതിട്ഠാപേതുന്തി ദേവാ, വിസുദ്ധിദേവാ.

ദേവസദ്ദ ‘‘വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ’’തിആദീസു അജടാകാസേ ആഗതോ. ‘‘ദേവോ ച ഥോകം ഥോകം ഫുസായതീ’’തിആദീസു മേഘേ. ‘‘അയഞ്ഹി ദേവ കുമാരോ’’തിആദീസു ഖത്തിയേ. ‘‘അഹം ദേവ സകലജമ്ബുദീപേ അഞ്ഞസ്സ രഞ്ഞോ സന്തികേ കിഞ്ചി ഭയം ന പസ്സാമീ’’തിആദീസു ഇസ്സരപുഗ്ഗലേ. ‘‘പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി ദേവോ മഞ്ഞേ’’തിആദീസു ഉപപത്തിദേവേ. ‘‘ദേവാതിദേവം നരദമ്മസാരഥി’’ന്തിആദീസു വിസുദ്ധിദേവേ ആഗതോ.

ദേവീതി രാജഭരിയാപി ദേവധീതാപി ‘‘ദേവീ’’തി വുച്ചതി. ദേവസ്സ ഭരിയാതി ഹി ദേവീ, സാപി അത്ഥതോ ‘‘ദിബ്ബതീതി ദേവീ’’തി വത്തബ്ബാ, യഥാ ‘‘ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖുനീ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം ‘‘ദിബ്ബതി അത്തനോ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ കീളതീതി ദേവീ’’തി.

ദേവതാതി ദേവപുത്തോപി ബ്രഹ്മാപി ദേവധീതാപി. ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ അഭിക്കന്തായ രുത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തിആദീസു ഹി ദേവപുത്തോ ‘‘ദേവതാ’’തി വുത്തോ ‘‘ദേവോയേവ ദേവതാ’’തി കത്വാ, തഥാ ‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ, ബ്രഹ്മാ വിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ’’തിആദീസു ബ്രഹ്മാനോ.

‘‘അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, യാ ത്വം തിട്ഠസി ദേവതേ;

ഓഭാസേന്തീ ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധീ വിയ താരകാ’’തി-

ആദീസു ദേവധീതാ.

ഇമാനി ഉപപത്തിദേവാനം നാമാനി –

ദേവോ സുരോ ച വിബുധോ, നിജ്ജരോ അമരോ മരു;

സുധാസീ തിദസോ സഗ്ഗ-വാസീ അനിമിസോപി ച;

ദിവോകോ’മതപായീ ച, സഗ്ഗട്ഠോ ദേവതാനി ച.

ഖി ഖയേ. ഖിയതി. ഖയോ. ഖിയനം. രാഗക്ഖയോ.

ഖി നിവാസേ കോധഹിംസാസു ച. ഖിയതി. ന ഗച്ഛസി യമക്ഖയം. നാഗദാനേന ഖിയന്തി.

തത്ഥ ഖിയതീതി നിവസതി. യമക്ഖയന്തി യമനിവേസനം. ഖിയന്തീതി കുജ്ഝന്തി ഹിംസന്തി വാ.

ഘാ ഗന്ധോപാദാനേ. ഘായതീതി ഘാനം. ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിതും ഘായിത്വാ.

രുച രോചനേ. രോചനം രുചി. ഭത്തം മേ രുച്ചതി. ഭത്തമ്പിതസ്സ ന രുച്ചതി. പബ്ബജ്ജാ മമ രുച്ചതി. രുച്ചിതും, രുച്ചിത്വാ. കേചി പന ഇമസ്മിം ദിവാദിഗണേ ‘‘രുച ദിത്തിമ്ഹീ’’തി പഠന്തി. തം ന യുത്തം കത്ഥചിപി ദിത്തിസങ്ഖാതസോഭനത്ഥവാചകസ്സ രുചധാതുനോ ‘‘രുച്ചതീ’’തി രൂപാഭാവതോ. തസ്മാ ഏവം സല്ലക്ഖേതബ്ബം, ദിത്തിരുചീനം വാചകോ രുചധാതു ഭുവാദിഗണികോ. തസ്സ ഹി ‘‘രോചതി, വിരോചതി. ഏകത്തമുപരോചിത’’ന്തി രൂപാനിയേവ ഭവന്തി, ന ‘‘രുച്ചതീ’’തി രൂപം. രുചിയായേവ വാചകോ പന ദിവാദിഗണികോപി ഹോതി ചുരാദിഗണികോപി. തസ്സ ഹി ദിവാദിഗണികകാലേ ‘‘ഗമനം മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി രൂപം. ചുരാദിഗണികകാലേ ‘‘കിം നു ജാതിം ന രോചേസീ’’തി രൂപം. ആപുബ്ബോ ചേ ആചിക്ഖനേ വത്തതി, ‘‘ആരോചേതി, ആരോചയതീ’’തി രൂപാനി ദിസ്സന്തി.

മുച മോക്ഖേ. ദുക്ഖതോ മുച്ചതി. സദ്ധായ അധിമുച്ചതി. മുത്തി, വിമുത്തി, അധിമുത്തി, മുച്ചമാനോ.

ഉച സമവായേ. ഉച്ചതി. ഓകോ, ഊകാ, ഉക്കാ.

ഓകോതി ഉദകമ്പി ആവാസോപി. ‘‘ഓകപുണ്ണേഹി ചീവരേഹീ’’തി ച, ‘‘വാരിജോവ ഥലേ ഖിത്തോ, ഓകമോകതമുബ്ഭതോ’’തി ചേത്ഥ പയോഗോ. ഊകാതി സീസേ നിബ്ബത്തകിമിവിസേസോ.

ഉക്കാതി ദീപികാദയോ വുച്ചന്തി. ‘‘ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസൂ’’തി ഹി ആഗതട്ഠാനേ ദീപികാ ‘‘ഉക്കാ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ഉക്കം ബന്ധേയ്യ, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ, ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേയ്യാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ അങ്ഗാരകപല്ലം. ‘‘കമ്മാരാനം യഥാ ഉക്കാ, അന്തോ ഝായതി നോ ബഹീ’’തി ആഗതട്ഠാനേ കമ്മാരുദ്ധനം. ‘‘ഏവം വിപാകോ ഉക്കാപാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഗതട്ഠാനേ വാതവേഗോ ‘‘ഉക്കാ’’തി വുച്ചതി. ‘‘സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ സുവണ്ണകാരാനം മൂസാ ‘‘ഉക്കാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ഇച്ചേവം –

ദീപികാവാതവേഗേസു, കമ്മാരാനഞ്ച ഉദ്ധനേ;

മൂസായമ്പി ച അങ്ഗാര-കപല്ലേ ചാതി പഞ്ചസു;

വിസയേസു പനേതേസു, ഉക്കാസദ്ദോ പവത്തതി;

ഛേ ഛേദനേ. ഛിയതി, ഛിയന്തി. അവച്ഛിതം, അവച്ഛാതം. ഛേത്വാന മോളിം വരഗന്ധവാസിതം.

സജ സങ്ഗേ. സങ്ഗോ ലഗനം. സജ്ജതി. സജ്ജനം, സജ്ജിതോ, സത്തോ.

യുജ സമാധിമ്ഹി. സമാധാനം സമാധി, കായകമ്മാദീനം സമ്മാപയോഗവസേന അവിപ്പകിണ്ണതാതി അത്ഥോ. യുജ്ജതി. യോഗോ, യോഗീ.

ഏത്ഥ യോഗോതി വീരിയം. തഞ്ഹി –

‘‘വായമേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോ’ഹ’മത്താനം, യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹു’’ന്തി

വചനതോ അവസ്സം കാതും യുജ്ജതി ഉപപജ്ജതീതി യോഗോതി വുച്ചതി.

രന്ജ രാഗേ. രജ്ജതി. വിരജ്ജതി. രജ്ജമാനോ, രജ്ജം, രജ്ജന്തോ, രാഗോ, വിരാഗോ, രജ്ജനം, വിരജ്ജനം, രജനീയം. ഉപസഗ്ഗവസേന അഞ്ഞോ അത്ഥോ ഭവതി. സമ്ഹാ രട്ഠാ നിരജ്ജതി, അത്തനോ രട്ഠാ നിഗ്ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ വിരാഗോതി വിരജ്ജന്തി ഏത്ഥ സംകിലേസധമ്മാതി വിരാഗോ, നിബ്ബാനം മഗ്ഗോ ച.

വിജീ ഭയചലനേസു. വിജ്ജതി, സംവിജ്ജതി. സംവേഗോ, സംവേജനീയം. ഉബ്ബിജ്ജതി. ഉബ്ബേഗോ, ഉബ്ബിഗ്ഗഹദയോ.

ലുജ വിനാസേ. ലുജ്ജതീതി ലോകോ. ലോപോ, ലുത്തി, ലുജ്ജനം, ലുത്തോ.

ഠാ ഗതിനിവത്തിയം. ഠായതി. ഠായീ, ഠിതി, ഠാനം, ഠിതോ, തത്രട്ഠോ, തിട്ഠം, കപ്പട്ഠായീ, ആസഭട്ഠാനട്ഠായീ.

‘‘സുഖം സയാമി ഠായാമി, സുഖം കപ്പേമി ജീവിതം;

അഹത്ഥപാസോ മാരസ്സ, അഹോ സത്ഥാനുകമ്പകോ’’തി

പാളി നിദസ്സനം. ലാപം ഗോചരട്ഠായിനന്തി ച. തത്ഥ ഠായാമീതി തിട്ഠാമി.

ഡിഗതിയം. ഡിയതി. ഡേമാനോ. ഡിനോ വാ. ‘‘ഉച്ചേ സകുണ ഡേമാന, പത്തയാന വിഹങ്ഗമ. വജ്ജേസി ഖോ ത്വം വാമൂരു’’ന്തി നിദസ്സനം.

ഏത്ഥ ഡിയതീതി ഡേമാനോതി നിബ്ബചനം ഗഹേതബ്ബം.

താ പാലനേ. തായതി. അഘസ്സ താതാ. സോ നൂന കപണോ താതോ, ചിരം രുജ്ജതി അസ്സമേ. താണം, പരിത്തം, ഗോത്തം. ത്വം ഖോസി ഉപാസക കതകല്യാണോ കതഭീരുത്താണോ.

തത്ര പരിത്തന്തി മഹാതേജവന്തതായ സമന്തതോ സത്താനം ഭയം ഉപദ്ദവം ഉപസഗ്ഗഞ്ച തായതി രക്ഖതീതി പരിത്തം, ഗം തായതീതി ഗോത്തം.

നത ഗത്തവിനാമേ. ഗത്തവിനാമോ ഗത്തവിക്ഖേപോ. നച്ചതി. നച്ചം. നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ.

ദാ സോധനേ. ദായതി. ദാനം. അനുയോഗദാപനത്ഥം. അനുയോഗം ദത്വാ. ദാനം ദത്വാ.

ദാ സുപനേ. ദായതി. നിദ്ദായതി. നിദ്ദായനം, നിദ്ദായമാനോ, നിദ്ദായന്തോ.

ദാദാനേ. പുരിസോ ദാനം ദായതി. ആപുബ്ബോ ഗഹണേ. അദിന്നം ആദിയതി. സീലം സമാദിയതി. കമ്മേ – പുരിസേന ദാനം ദീയതി, അദിന്നം ആദിയതി. കാരിതേ – ആദപേതി, സമാദപേതി, ആദപയതി, സമാദപയതി, യേ ധമ്മമേവാദപയന്തി സന്തോ.

ദാ അവഖണ്ഡനേ. ദിയതി, ദിയന്തി. പരിത്തം.

ഏത്ഥ ച പരിത്തന്തി സമന്തതോ ഖണ്ഡിതത്താ പരിത്തം. അപ്പമത്തകഞ്ഹി ഗോമയപിണ്ഡം പരിത്തന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ പരിത്തന്തി അപ്പകസ്സ നാമം കാമാവചരസ്സ ച ധമ്മസ്സ അപ്പേസക്ഖത്താ.

ദാ സുദ്ധിയം. ദായതി. വോദായതി. വോദാനം. അകമ്മകോയം ധാതു. തഥാ ഹി ‘‘വോദായതി സുജ്ഝതി ഏതേനാതി വോദാനം, സമഥവിപസ്സനാ’’തി നേത്തിസംവണ്ണനായം വുത്തം.

ദീ ഖയേ. ദീയതേ. ദീനോ, ആദീനവോ.

തത്ര ദീനോതി പരിക്ഖീണഞാതിധനാദിഭാവേന ദുക്ഖിതോ. ആദീനവോതിആദീനം ദുക്ഖം വാതി അധിഗച്ഛതി ഏതേനാതിആദീനവോ, ദോസോ.

ദു പരിതാപേ. ദുയതേ. ദുനോ, ദൂതോ.

ഭിദി ഭിജ്ജനേ. ഭിജ്ജനധമ്മം ഭിജ്ജതി. ഭിജ്ജതീതി ഭിന്നോ. ഭിജ്ജനം ഭേദോ.

ഛിദി ഛിജ്ജനേ. സുത്തം ഛിജ്ജതി. ഛിജ്ജതീതി ഛിന്നോ. ഏവം ഛിദ്ദം. ഛിജ്ജനം ഛേദോ.

ഖിദി ദീനിയേ. ദീനഭാവോ ദീനിയം, യഥാ ദക്ഖിയം. ഖിജ്ജതി, ഖിന്നോ, അഖിന്നമതി, ഖേദോ, ഖേദങ്ഗതോ ലോകഹിതായ നാഥോ.

ഏത്ഥ ഖേദങ്ഗതോതി കായികദുക്ഖസങ്ഖാതം പരിസ്സമം പത്തോ, ദുക്ഖമനുഭവീതി അത്ഥോ.

പദ ഗതിയം. പജ്ജതി. മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി. പടിപത്തിം പടിപജ്ജതി. അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതി, ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. ആപത്തിം ആപജ്ജതി. അകമ്മകമ്പി ഭവതി, തേസം അധമ്മോ ആപജ്ജതി, പജ്ജോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജോ, സമ്പദായോ.

ഏത്ഥ ച പജ്ജോതി മഗ്ഗോ. ബ്യഗ്ഘപജ്ജേ സദ്ദുലപഥേ ജാതോതി ബ്യഗ്ഘപജ്ജോ, ഏവംനാമകോ കുലപുത്തോ. സമ്പദിയതി ഞാപിയതി ധമ്മോ ഏതേനാതി സമ്പദായോ, അക്ഖാതാ.

വിദ സത്തായം. സത്താ വിജ്ജമാനാകാരോ. വിജ്ജതി, സംവിജ്ജതി. ജാതവേദോ, വിജ്ജാ, അവിജ്ജാ, വിദിതോ.

തത്ഥ ജാതവേദോതി അഗ്ഗി. സോ ഹി ജാതോവ വേദയതി ധൂമജാലുട്ഠാനേന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ജാതവേദോതി വുച്ചതി. വിജ്ജാതി ധമ്മാനം സഭാവം വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ, ഞാണം. അവിജ്ജാതി ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിയട്ഠം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ. ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ, മോഹോ.

മദ ഉമ്മാദേ. ഉമ്മാദോ നാമ മുയ്ഹ നം വാ സതിവിപ്പവാസോ വാ ചിത്തവിക്ഖേപോ വാ. മജ്ജതി, പമജ്ജതി. മത്തോ, സുരാമദമത്തോ. മത്തോ അഹം മഹാരാജ. പുത്തമംസാനി ഖാദയിം. മത്തഹത്ഥീ, പമത്തോ, ഉമ്മത്തോ.

അപ്പമാദോ അമതം പദം, പമാദോ മച്ചുനോ പദം;

അപ്പമത്താ ന മിയ്യന്തി, യേ പമത്താ യഥാ മതാ.

മിദ സിനേഹനേ. മേജ്ജതി. മേത്താ, മേത്തി, മിത്തം, മിത്തോ.

അന്തരധാ അദസ്സനേ. അന്തരപുബ്ബോ ധാധാതു വിജ്ജമാനസ്സ വത്ഥുനോ അദസ്സനേ വത്തതി. അന്തരധായതി. അന്തരധാനം, അന്തരധായന്തോ. സാ ദേവതാ അന്തരഹിതാ. അന്തരാപിധായതി.

ബുധ അവഗമനേ. അവഗമനം ജാനനം. ബുജ്ഝതി, ബുദ്ധോ, ബുദ്ധി, ബുദ്ധം, ബോധോ, ബോധി. ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനി. സകലം ബുദ്ധോ, ബുദ്ധവാ, വിബോധേതി, ബോധേതാ, ബുദ്ധോ, വിബുദ്ധോ ഇച്ചാദീനി.

തത്ര ബുദ്ധോതി ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ. അഥ വാ പാരമിതാപരിഭാവിതായ പഞ്ഞായ സബ്ബമ്പി ഞേയ്യം അബുജ്ഝീതി ബുദ്ധോ. കേചി പന കമ്മേനപി ബുദ്ധസദ്ദസ്സ സിദ്ധം ഇച്ഛന്താ ഏവം നിബ്ബചനം കരോന്തി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാതി അധിഗതഗുണവിസേസേഹി ഖീണാസവേഹി ബുജ്ഝിതബ്ബോതി ബുദ്ധോ’’തി. വിത്ഥാരോ പന നിദ്ദേസേ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ. ബുദ്ധീതി ബുജ്ഝതീതി ബുദ്ധി. ഏവം ബുദ്ധം ബോധോ ബോധി ച. അഥ വാ ബുജ്ഝനം ബുദ്ധി. ഏവം ബോധോ ബോധി ച, സബ്ബമേതം പഞ്ഞായാധിവചനം.

ഇദാനി ബോധിസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം വദാമ. ബോധീതി ഹി രുക്ഖോപി മഗ്ഗോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി നിബ്ബാനമ്പി ഏവംപണ്ണത്തികോ പുഗ്ഗലോപി വുച്ചതി, തഥാ ഹി ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ച, ‘‘അന്തരാ ച ബോധിം അന്തരാ ച ഗയ’’ന്തി ച ആഗതട്ഠാനേ രുക്ഖോ ബോധീതി വുച്ചതി. ‘‘ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ മഗ്ഗോ. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരി സുമേധസോ’’തി ആഗതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘പത്വാന ബോധിം അമതം അസങ്ഖത’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേ നിബ്ബാനം. ‘‘ബോധി ഭന്തേ രാജകുമാരോ ഭഗവതോ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’തി ‘‘അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതീ’’തി ച ആഗതട്ഠാനേ ഏവംപണ്ണത്തികോ പുഗ്ഗലോ.

അത്രിദം വുച്ചതി –

രുക്ഖേ മഗ്ഗേ ച നിബ്ബാനേ, ഞാണേ സബ്ബഞ്ഞുതായ ച;

തഥാ പണ്ണത്തിയഞ്ചേവ, ബോധിസദ്ദോ പവത്തതി.

ബുജ്ഝതീതി ബുജ്ഝിതാ, ബോധേതീതി ബോധേതാ.

ഏത്ഥ ച കോചി പയോഗോ തുമന്താദീനി ച രൂപാനി വുച്ചന്തേ – ‘‘ഗുയ്ഹമത്ഥമസമ്ബുദ്ധം, സമ്ബോധയതി യോ നരോ. പരം സമ്ബുദ്ധുമരഹതി. ബുജ്ഝിതും, ബുദ്ധും, ബുജ്ഝിത്വാ, ബുജ്ഝിത്വാന, ബുജ്ഝിതുന, ബുദ്ധിയ, ബുദ്ധിയാന, ബുദ്ധാ, ബുദ്ധാന’’ ഇതി ഭവന്തി.

തത്ര അസമ്ബുദ്ധന്തി പരേഹി അഞ്ഞാതം, ‘‘അസമ്ബോധ’’ന്തിപി പാഠോ, പരേസം ബോധേതും അയുത്തന്തി അത്ഥോ. സമ്ബുദ്ധുന്തി സംബുജ്ഝിതും. ബുദ്ധാതി ബുജ്ഝിത്വാ, ഏവം ബുദ്ധാനാതി ഏത്ഥാപി.

കേചി പന ‘‘നാമരൂപപരിച്ഛേദേ ‘ബോധിമഗ്ഗേന ബുധ്വാ’തി ച, ‘‘ബുധ്വാ ബോധിതലേ യമാഹ സുഗതോ’തി ച ധകാരവകാരസഞ്ഞോഗവതോ പദസ്സ ദസ്സനതോ ത്വാപച്ചയന്തഭാവതോ ച ധകാരവകാരസംയോഗവസേന ‘‘ബുധ്വാ’’തി പദസിദ്ധി ഇച്ഛിതബ്ബാ’’തി വദന്തി, തം താദിസസ്സ പദരൂപസ്സ ബുദ്ധവചനേ അദസ്സനതോ ച, ബുദ്ധവചനസ്സ അനനുകൂലതായ ച, പരിസുദ്ധേ ച പോരാണപോത്ഥകേ വകാരസംയോഗവിഗതസ്സ ‘‘ബോധിമഗ്ഗേന ബുദ്ധാ’’തിച, ‘‘ബുദ്ധാ ബോധിതലേ’’തി ച പദസ്സ ദസ്സനതോ ന ഗഹേതബ്ബം. തഥാ ഹി ന താദിസോ പാഠോ ബുദ്ധവചനസ്സ അനുകൂലോ ഹോതീതി. ന ഹി ബുദ്ധവചനേ വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി പരിയേസന്താ താദിസം വകാരധകാരസഞ്ഞോഗപദം പസ്സിസ്സന്തി. ഏവം ‘‘ബുധ്വാ’’തി പദരൂപസ്സ ബുദ്ധവചനസ്സ അനനുകൂലതാ ദട്ഠബ്ബാ. തഞ്ഹി സക്കടഗന്ഥേ കതപരിചയഭാവേന വഞ്ചിതേഹി വിദൂഹി ഇച്ഛിതം, ന സദ്ധമ്മനീതിവിദൂഹി. ഏത്ഥ ഇമാനി നിദസ്സനപദാനി വേദിതബ്ബാനി –

കോ മം വിദ്ധാ നിലീയതി. ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതി. ലദ്ധാന പുബ്ബാപരിയം വിസേസം, അദസ്സനം മച്ചുരാജസ്സ ഗച്ഛേ.

ഉമ്മാദന്തിമഹം ദിട്ഠാ, ആമുക്കമണികുണ്ഡലം;

ന സുപാമി ദിവാരത്തിം, സഹസ്സംവ പരാജിതോ’’തി;

തത്ഥ വിദ്ധാതി വിജ്ഝിത്വാ. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ. ലദ്ധാനാതി ലഭിത്വാന. ദിട്ഠാതി ദിസ്വാ. ഇതി ‘‘വിദ്ധാ ലദ്ധാ ലദ്ധാന ദിട്ഠാ’’തി പദാനി ത്വാപച്ചയേന സദ്ധിം ഗതാനിപി സഞ്ഞോഗവസേന വകാരപടിബദ്ധാനി ന ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ബുദ്ധാ ബുദ്ധാന’’ ഇച്ചേതാനിപി ‘‘ലദ്ധാ ലദ്ധാന’’ ഇച്ചാദീനി വിയ പരിഹീനവകാരസഞ്ഞോഗാനി ഏവ ഗഹേതബ്ബാനി. യേ ‘‘ബുധ്വാ’’തി രൂപം ഇച്ഛന്തി പഠന്തി ച, മഞ്ഞേ തേ ത്വാപച്ചയോ വഞ്ചേതി, തേന തേ വഞ്ചനം പാപുണന്തി, തസ്മാ താദിസം രൂപം അഗ്ഗഹേത്വാ യോ സദ്ദനീതിയം സദ്ദവിനിച്ഛയോ വുത്തോ, സോയേവ ആയസ്മന്തേഹി സാരതോ പച്ചേതബ്ബോ.

ബുധ ബോധനേ. സകമ്മകാകമ്മകോയം ധാതു. തഥാ ഹി ബോധനസദ്ദുച്ചാരണേന ജാനനം വികസനം നിദ്ദക്ഖയോ ച ഗഹിതോ, തസ്മാ ‘‘ബുധ ഞാണേ, ബുധ വികസനേ, ബുധ നിദ്ദക്ഖയേ’’തി വുത്തം ഹോതി. ബുജ്ഝതി ഭഗവാ, ധമ്മേ ബുജ്ഝതി, പബുജ്ഝതി, പദുമം ബുജ്ഝതി. പുരിസോ ബുദ്ധോ, പബുദ്ധോ, ബോധതി, പബോധതി ഇച്ചാദീനി.

സംധാ സന്ധിമ്ഹി. സംപുബ്ബോ ധാധാതു സന്ധിമ്ഹി വത്തതി. നേവസ്സ മദ്ദീ ഭാകുടി, ന സന്ധിയതി ന രോദതി. ന സന്ധിയതീതി ഇദം അഞ്ഞേഹി പകരണേഹി അസാധാരണം ദിവാദിരൂപം.

ധനു യാചനേ. മാതാ ഹി തവ ഇരന്ധതി, വിധരസ്സ ഹദയം ധനിയ്യതി. ഇദമ്പി അസാധാരണം ദിവാദിരൂപം.

ധീ അനാദരേ. ധീയതേ. ധീനോ.

യുധ സമ്പഹാരേ. യുജ്ഝതി. യോധോ, യുദ്ധം, ചരണായുധോ, യകാരസ്സ വകാരഭാവേ ‘‘ആവുധ’’ന്തി രൂപം. തത്ര ചരണായുധോതി കുക്കുടോ.

കുധ കോപേ. കുജ്ഝതി. കോധോ, കുജ്ഝനാ, കുജ്ഝിതത്തം. കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി.

സുധ സോചേയ്യേ. സോചേയ്യം സുചിഭാവോ. സുജ്ഝതി. സുദ്ധി, വിസുദ്ധി, സുജ്ഝനം, സുദ്ധോ, വിസുദ്ധോ, പരിസുദ്ധോ. കാരിതേ ‘‘സോധേതി, സോധകോ’’ ഇച്ചാദീനി.

സിധു സംരാധനേ. സിജ്ഝതി. സിദ്ധി.

രധ ഹിംസായം. രജ്ഝതി, വിരജ്ഝതി, അപരജ്ഝതി. അപരാധോ.

രാധ സാധ സംസിദ്ധിയം. രാധയതി, സാധയതി. ആരാധനം, സാധനം. സപരഹിതം സാധേതീതി സാധു, സപ്പുരിസോ. അച്ചന്തം സാധേതബ്ബന്തി സാധു, ലദ്ധകം സുന്ദരം ദാനസീലാദി.

വിധ വിജ്ഝനേ. വിജ്ഝതി. പടിവിജ്ഝതി. ഖണ വിദ്ധ, വിധു, വിജ്ഝനകോ, വിദ്ധോ, പടിവിദ്ധോ, വിജ്ഝനം, വേധോ, പടിവേധോ, വിജ്ഝിത്വാ, വിദ്ധാ, വിദ്ധാന. കോ മം വിദ്ധാ നിലീയതി.

ഇധ വുദ്ധിയം. ഇജ്ഝതി, സമിജ്ഝതി. ഇദ്ധി, ഇജ്ഝനം, സമിജ്ഝനം, ഇദ്ധോ. തത്ഥ ഇദ്ധീതി ഇജ്ഝനം ഇദ്ധി. ഇജ്ഝന്തി വാ സത്താ ഏതായ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി.

ഗിധു അഭികങ്ഖായം. ഗിജ്ഝതി, ഗിജ്ഝോ. ഗദ്ധോ. ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ. കാമഗിദ്ധോ ന ജാനാസി. ഗേധോ.