൧൬. ഭൂവാദിഗണികപരിച്ഛേദ

ഇതോ പരം അവഗ്ഗന്താ, മിസ്സകാ ചേവ ധാതുയോ;

വക്ഖാമി ധാതുഭേദാദി-കുസലസ്സ മതാനുഗാ.

യകാരന്തധാതു

യാ ഗതിപാപുണേസു. യാതി, യന്തി. യാതു, യന്തു. യേയ്യ, യേയ്യും, അനുപരിയേയ്യും. യഥാസമ്ഭവം പദമാലാ യോജേതബ്ബാ. യന്തോ പുരിസോ. യന്തീ ഇത്ഥീ. യന്തം കുലം. യാനം, ഉപയാനം, ഉയ്യാനം ഇച്ചാദീനി. ദിവാദിഗണികസ്സ പനസ്സ ‘‘യായതി, യായന്തീ’’തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി.

തത്ര യാനന്തിആദീസു യന്തി ഏതേനാതി യാനം, രഥസകടാദി. ഉപയന്തി ഏതേന ഇസ്സരസ്സ വാ പിയമനാപസ്സ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തീതി ഉപയാനം, പണ്ണാകാരം. ‘‘ഉപയാനാനി മേ ദജ്ജും, രാജപുത്ത തയി ഗതേ’’തി ഏത്ഥ ഹി പണ്ണാകാരാനി ‘‘ഉപയാനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. സമ്പന്നദസ്സനീയപുപ്ഫഫലാദിതായ ഉദ്ധം ഓലോകേന്താ യന്തി ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി ഉയ്യാനം.

ബ്യാ ഉമ്മീസനേ. ബ്യാതി, ബ്യന്തി. ബ്യാസി, ബ്യാഥ. ബ്യാമി, ബ്യാമ. യഥാസമ്ഭവം പദമാലാ യോജേതബ്ബാ. തത്ര പനായം പാളി ‘‘യാവ ബ്യാതി നിമ്മീസതി, തത്രാപി രസതിബ്ബയോ’’തി. തത്ഥ യാവ ബ്യാതീതി യാവ ഉമ്മീസതി, പുരാണഭാസാ ഏസാ, അയഞ്ഹി യസ്മിം കാലേ ബോധിസത്തോ ചൂളബോധിപരിബ്ബാജകോ അഹോസി, തസ്മിം കാലേ മനുസ്സാനം വോഹാരോ.

യു മിസ്സനേ ഗതിയഞ്ച. യോതി, യവതി. ആയു, യോനി.

തത്ഥ ‘‘ആയൂ’’തി ആസദ്ദോ ഉപസഗ്ഗോ. ആയവന്തി മിസ്സീഭവന്തി സത്താ ഏതേനാതി ആയു. അഥ വാ ആയവന്തി ആഗച്ഛന്തി പവത്തന്തി തസ്മിം സതി അരൂപധമ്മാതി ആയു. തഥാ ഹി അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം ‘‘ആയവനട്ഠേന ആയു. തസ്മിഞ്ഹി സതി അരൂപധമ്മാ ആയവന്തി ആഗച്ഛന്തി പവത്തന്തി, തസ്മാ ആയൂതി വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ആയു, ജീവിതം, പാണോ’’ ഇച്ചേതേ പരിയായാ ലോകവോഹാരവസേന. അഭിധമ്മവസേന പന ‘‘ഠിതി യപനാ യാപനാ ജീവിതിന്ദ്രിയം’’ ഇച്ചേതേപി തേഹേവ സദ്ധിം പരിയായാ. യോനീതി അണ്ഡജാദീനം അണ്ഡജാദീഹി സദ്ധിം യായ മിസ്സീഭാവോ ഹോതി, സാ യോനി. ഇദം പനേത്ഥ നിബ്ബചനം ‘‘യവന്തി ഏത്ഥ സത്താ ഏകജാതിസമന്വയേന അഞ്ഞമഞ്ഞം മിസ്സകാ ഹോന്തീതി യോനി’’ ഇതി. ഏത്ഥ ച യോനിസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോ നീയതേ. യോനീതി ഖന്ധകോട്ഠാസസ്സപി കാരണസ്സപി പസ്സാവമഗ്ഗസ്സപി നാമം. ‘‘ചതസ്സോ നാഗയോനിയോ. ചതസ്സോ സുപണ്ണയോനിയോ’’തി ഏത്ഥ ഹി ഖന്ധകോട്ഠാസോ യോനി നാമ. ‘‘യോനി ഹേസാ ഭൂമിജ ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തി ഏത്ഥ കാരണം. ‘‘ന ചാഹം ബ്രാഹ്മണം ബ്രൂമി, യോനിജം മത്തിസമ്ഭവ’’ന്തി ഏത്ഥ പസ്സാവമഗ്ഗോ. ഏത്ഥേതം വുച്ചതി –

ഖന്ധാനഞ്ചാപി കോട്ഠാസേ, മുത്തമഗ്ഗേ ച കാരണേ;

ഇമേസു തീസു അത്ഥേസു, യോനിസദ്ദോ പവത്തതി.

ബ്യേ സംവരണേ. ബ്യായതി.

ബ്യേ പവത്തിയം. ബ്യേതി സഹബ്യോ.

ഏത്ഥ സഹബ്യോതി സഹ ബ്യേതി സഹ പവത്തതീതി സഹബ്യോ, സഹായോ, ഏകഭവൂപഗോ വാ. തഥാ ഹി ‘‘താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപന്നോ’’തിആദീസു ഏകഭവൂപഗോ ‘‘സഹബ്യോ’’തി വുച്ചതി.

ഹയ ഗതിയം. ഹയതി. ഹയോ. ഹയോതി അസ്സോ. സോ ഹി ഹയതി സീഘം ഗച്ഛതീതി ഹയോതി വുച്ചതി. ഇമാനി പനസ്സ നാമാനി –

അസ്സോ തുരങ്ഗോ തുരഗോ, വാജീ വാഹോ ഹയോപി ച;

തബ്ഭേദാ സിന്ധവോ ചേവ, ഗോജോ അസ്സതരോപി ച.

കാരണാകാരണഞ്ഞൂ തു, ആജാനീയോ ഹയുത്തമോ;

ഘോടകോ തു ഖളുങ്കസ്സോ, വളവോതി ച വുച്ചതി;

അസ്സപോതോ കിസോരോതി, ഖളുങ്കോതിപി വുച്ചതി;

ഹരിയ ഗതിഗേലഞ്ഞേസു. ഹരിയതി.

അയ വയ പയ മയ തയ ചയ രയ ഗതിയം. അയതി. വയതി. പയതി. മയതി. തയതി. ചയതി. രയതി. അയോ, സമയോ, വയോ, പയോ, രയോ. മയതയചയധാതൂനം നാമികപദാനി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാനി.

തത്ഥ അയോതി കാളലോഹം, അയതി നാനാകമ്മാരകിച്ചേസു ഉപയോഗം ഗച്ഛതീതി അയോ. വയോതി പഠമവയാദിആയുകോട്ഠാസോ, വയതി പരിഹാനിം ഗച്ഛതീതി വയോ. പയോതി ഖീരസ്സപി ഉദകസ്സപി നാമം, പയതി ജനേന പാതബ്ബഭാവം ഗച്ഛതീതി പയോ. രയോതി വേഗോ, യോ ‘‘ജവോ’’തിപി വുച്ചതി, തസ്മാ രയനം ജവനം രയോ. ഏത്ഥ സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോ വുച്ചതേ അഹ നിബ്ബചനേന. സമയസദ്ദോ –

സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമയേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി.

തഥാ ഹി ‘‘അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’തി ഏവമാദീസു സമവായോ അത്ഥോ. ‘‘ഏകോവ ഖോ ഭിക്ഖവേ ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു ഖണോ. ‘‘ഉണ്ഹസമയോ പരിളാഹസമയോ’’തിആദീസു കാലോ. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മി’’ന്തിആദീസു സമൂഹോ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ ഭദ്ദാലി അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തിആദീസു ഹേതു. ‘‘തേന സമയേന ഉഗ്ഗാഹമാനോ പരിബ്ബാജകോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ പടിവസതീ’’തിആദീസു ദിട്ഠി.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി

ആദീസു പടിലാഭോ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു പഹാനം. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ അഭിസമയട്ഠോ’’തിആദീസു പടിവേധോ. ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ സമയസദ്ദോ ഏവാതി സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേപി സഉപസഗ്ഗോ അഭിസമയസദ്ദോ വുത്തോ.

തത്ഥ സഹകാരീകാരണതായ സന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ഏത്ഥ തദാധാരപുഗ്ഗലോതി സമയോ, ഖണോ. സമേന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സങ്ഗച്ഛന്തി ധമ്മാ സഹജാതധമ്മേഹി ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരിയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ, യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ. പച്ചയന്തരസമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു, യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധാ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപ്പവത്തീതി സമയോ, പഹാനം. ഞാണേന അഭിമുഖം സമ്മാ ഏതബ്ബോ അധിഗന്തബ്ബോതി സമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ, അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി സമയോ. യഥാഭൂതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

നനു ച അത്ഥമത്തം പതി സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തീതി ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകേ അത്ഥാ അഭിധീയന്തീതി? സച്ചമേതം സദ്ദവിസേസേ അപേക്ഖിതേ. സദ്ദവിസേസേ ഹി അപേക്ഖമാനേ ഏകേന സദ്ദേന അനേകത്ഥാഭിധാനം ന സമ്ഭവതി. ന ഹി യോ കാലത്ഥോ സമയസദ്ദോ, സോയേവ സമൂഹാദിഅത്ഥം വദതി. ഏത്ഥ പന തേസം തേസം അത്ഥാനം സമയ സദ്ദവചനീയതാ സാമഞ്ഞമുപാദായ അനേകത്ഥതാ സമയസദ്ദസ്സ വുത്താ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരേ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതോ യാതോ അയതോ ച, നിപ്ഫത്തിം സമുദീരയേ;

വിഞ്ഞൂ സമയസദ്ദസ്സ, സമവായാദിവാചിനോ.

ഇതോ യാതോ അയതോ ച, സമാനത്ഥേഹി ധാതുഹി;

ഏവം സമാനരൂപാനി, ഭവന്തീതി ച ഈരയേ.

നയ രക്ഖണേ ച. ചകാരോ ഗതിപേക്ഖകോ. നയതി. നയോ. നയോതി നയനം ഗമനന്തി നയോ, പാളിഗതി. നയന്തി വാ രക്ഖന്തി അത്ഥം ഏതേനാതി നയോ, തഥത്തനയാദി.

ദയ ദാനഗതിഹിംസാദാനരക്ഖാസു. ദയതി. ദയാ.

ദയാതി മേത്താപി വുച്ചതി കരുണാപി. ‘‘ദയാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ ഹി മേത്താ ‘‘ദയാ’’തി, മേത്തചിത്തതം ആപന്നോതി ഹി അത്ഥോ. ‘‘അദയാപന്നോ’’തി ഏത്ഥ പന കരുണാ ‘‘ദയാ’’തി വുച്ചതി. നിക്കരുണതം ആപന്നോതി ഹി അത്ഥോ. ഏവം ദയാസദ്ദസ്സ മേത്താകരുണാസു പവത്തി വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി അഭിധമ്മടീകായം വുത്തം ‘‘ദയാസദ്ദോ യത്ഥ യത്ഥ പവത്തതി, തത്ഥ തത്ഥ അധിപ്പായവസേന യോജേതബ്ബോ. ദയാസദ്ദോ ഹി അനുരക്ഖണത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തമാനോ മേത്തായ ച കരുണായ ച പവത്തതീ’’തി.

വചനത്ഥോ പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ദയതി ദദാതി സത്താനം അഭയം ഏതായാതി ദയാ. ദയതി ഗച്ഛതി വിഭാഗം അകത്വാ പാപകല്യാണജനേസു സമം വത്തതി, സീതേന സമം ഫരന്തം രജോമലഞ്ച പവാഹേന്തം ഉദകമിവാതിപി ദയാ, മേത്താ. ദയതി വാ ഹിംസതി കാരുണികം യാവ യഥാധിപ്പേതം പരസ്സ ഹിതനിപ്ഫത്തിം ന പാപുണാതി, താവാതി ദയാ. ദയതി അനുഗ്ഗണ്ഹാതി പാപജനമ്പി സജ്ജനോ ഏതായാതിപി ദയാ. ദയതി അത്തനോ സുഖമ്പി പഹായ ഖേദം ഗണ്ഹാതി സജ്ജനോ ഏതായാതി ദയാ. ദയന്തി ഗണ്ഹന്തി ഏതായ മഹാബോധിസത്താ ബുദ്ധഭാവായ അഭിനീഹാരകരണകാലേ ഹത്ഥഗതമ്പി അരഹത്തഫലം ഛഡ്ഡേത്വാ സംസാരസാഗരതോ സത്തേ സമുദ്ധരിതുകാമാ അനസ്സാസകരം അതിഭയാനകം മഹന്തം സംസാരദുക്ഖം, പച്ഛിമഭവേ ച സഹ അമതധാതുപടിലാഭേന അനേകഗുണസമലങ്കതം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതിപി ദയാ, കരുണാ. കരുണാമൂലകാ ഹി സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ.

അപരോ നയോ – ദയന്തി അനുരക്ഖന്തി സത്തേ ഏതായ, സയം വാ അനുദയതി, അനുദയമത്തമേവ വാ ഏതന്തി ദയാ, മേത്താ ചേവ കരുണാ ച. കിഞ്ചി പയോഗമേത്ഥ കഥയാമ ‘‘സേയ്യഥാപി ഗഹപതി ഗിജ്ഝോ വാ കങ്കോ വാ കുലലോ വാ മംസപേസിം ആദായ ദയേയ്യ. പുത്തേസു മദ്ദീ ദയേസി, സസ്സുയാ സസുരമ്ഹി ച. ദയിതബ്ബോ രഥേസഭ’’. തത്ഥ ദയേയ്യാതി ഉപ്പതിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, ഗത്യത്ഥവസേനേതം ദട്ഠബ്ബം. ദയേസീതി മേത്തചിത്തം കരേയ്യാസി. ദയിതബ്ബോതി പിയായിതബ്ബോ. ഉഭയമ്പേതം വിവരണം രക്ഖണത്ഥം അന്തോഗധം കത്വാ അധിപ്പായത്ഥവസേന കതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഊയീ തന്തസന്താനേ. ഊയതി. ഊതോ, ഊതവാ.

പൂയീ വിസരണേ ദുഗ്ഗന്ധേ ച. പൂയതി. പൂതോ, പൂതവാ. പൂതിമച്ഛം കുസഗ്ഗേന, യോ നരോ ഉപനയ്ഹതി.

കനുയീ സദ്ദേ. കനുയതി. കനുതോ, കനുതവാ.

ഖമായ വിധൂനനേ. ഖമായതി. ഖമാതോ, ഖമാതവാ.

ഫായി പായി വുദ്ധിയം. ഫായതി. ഫീതോ, ഫതവാ.

തത്ഥ തതവന്തുപച്ചയാ, യകാരലോപോ, ധാത്വന്തസ്സ സരസ്സ ഇകാരാദേസോ ച ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ ‘‘പൂതോ പൂതവാ’’തിആദീസുപി യഥാസമ്ഭവം ദട്ഠബ്ബോ. പായതി. പായോ. അപായോ. ഏത്ഥ ച നത്ഥി പായോ വുദ്ധി ഏത്ഥാതി അപായോ. അഥ വാ പന അയതോ സുഖതോ അപേതോതി അപായോതിപി നിബ്ബചനീയം. അപായോതി ച നിരയോ തിരച്ഛാനയോനി പേത്തിവിസയോ അസുരകായോതി ചത്താരോ അപായാ.

തായു സന്താനപാലനേസു. തായതി. തായനം. ദിവാദിഗണേ പന താ പാലനേതി ധാതും പസ്സഥ, തസ്സ ‘‘തായതി താണ’’ന്തി രൂപാനി. ഉഭയേസം ക്രിയാപദം സമം. അകാരയകാരപച്ചയമത്തേനേവ നാനത്തം, നാമികപദാനി പന വിസദിസാനി ‘‘തായനം, താണ’’ന്തി.

ചായു പൂജാനിസാമനേസു. പൂജാ പൂജനാ. നിസാമനം ഓലോകനം സവനഞ്ച വുച്ചതി. ‘‘ഇങ്ഘ മദ്ദി നിസാമേഹി. നിസാമയഥ സാധവോ’’തി ച ആദീസു ഹി ഓലോകനസവനാനി നിസാമനസദ്ദേന വുത്താനി. അപിച ഞാണേന ഉപപരിക്ഖണമ്പി നിസാമനമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ചായതി, അപചായതി. അനഗാരേ പബ്ബജിതേ, അപചേ ബ്രഹ്മചാരിയേ. യേ വുദ്ധമപചായന്തി. അപചിതിം ദസ്സേതി. നിച്ചം വുദ്ധാപചായിനോ.

യകാരന്തധാതുരൂപാനി.

രകാരന്തധാതു

രാ ആദാനേ. രാതി.

രി സന്താനേ. രേതി. രേണു. രേണൂതി രജോ.

രു ഗതിയം രോസനേ ച. രവതി, വിരവതി.

രു സദ്ദേ. രോതി, രവതി. രവോ, ഉപരവോ. രുതമനുഞ്ഞം രുചിയാ ച പിട്ഠി. രുതന്തി രവനം രുതം, സദ്ദോ.

രേ സദ്ദേ. രായതി. രാ. രത്തി. ഏത്ഥ ച രാതി സദ്ദോ. രത്തീതി നിസാസങ്ഖാതോ സത്താനം സദ്ദസ്സ വൂപസമകാലോ. രാ തിയ്യതി ഉച്ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി രത്തി.

ബ്രൂ വിയത്തിയം വാചായം. അപി ഹന്ത്വാ ഹതോ ബ്രൂതി.

ബ്രവീതി, ബ്രുന്തി. ബ്രൂസി, ബ്രൂഥ. ബ്രൂമി, ബ്രൂമ. ബ്രൂതേ, ബ്രുവന്തേ. ബ്രൂസേ, ബ്രുവ്ഹേ. ബ്രുവേ, ബ്രുമ്ഹേ.

ബ്രൂതു, ബ്രുവിതു, ബ്രുവന്തു. ബ്രൂഹി, ബ്രൂഥ. ബ്രൂമി, ബ്രൂമ. ബ്രൂതം, ബ്രുവന്തം.

ഏത്ഥ ച അമ്ബട്ഠസുത്തേ ‘‘പുന ഭവം ഗോതമോ ബ്രുവിതൂ’’തി പാളിദസ്സനതോ ‘‘ബ്രുവിതൂ’’തി വുത്തം. ഏവം സബ്ബത്ഥാപി ഉപപരിക്ഖിത്വാ നയോ ഗഹേതബ്ബോ.

ബ്രുവേയ്യ, ബ്രുവേ, ബ്രുവേയ്യും. ബ്രുവേയ്യാസി, ബ്രുവേയ്യാഥ. ബ്രുവേയ്യാമി, ബ്രുവേയ്യാമ. ബ്രുവേഥ, ബ്രുവേരം. ബ്രുവേഥോ, ബ്രുവേയ്യാവ്ഹോ. ബ്രുവേയ്യം. ബ്രുവേയ്യാമ്ഹേ.

പബ്രൂതി. അനുബ്രൂതി. പബ്രൂതു, അനുബ്രൂതു. പബ്രുവേയ്യ, അനുബ്രുവേയ്യ. ഏവം സബ്ബത്ഥ പഅനുഉപസഗ്ഗേഹിപി യഥാസമ്ഭവം പദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

ആഹ, ആഹു. ബ്രവേ, ബ്രവിത്ഥ, ബ്രവിരേ. ബ്രവിത്ഥോ, ബ്രവിവ്ഹോ. ബ്രവിം, ബ്രവിമ്ഹേ. പരോക്ഖാവസേന വുത്താനി.

അബ്രവാ, അബ്രവൂ. അബ്രവോ, അബ്രവത്ഥ. അബ്രവം, അബ്രവമ്ഹാ. അബ്രവത്ഥ, അബ്രവത്ഥും. അബ്രവസേ, അബ്രവ്ഹം. അബ്രവിം, അബ്രവിമ്ഹസേ. ഹിയ്യത്തനീവസേന വുത്താനി.

അബ്രവി, അബ്രവും. അബ്രവോ, അബ്രവിത്ഥ. അബ്രവിം, അബ്രവിമ്ഹാ. അബ്രവാ, അബ്രവൂ. അബ്രവസേ, അബ്രവിവ്ഹം. അബ്രവം, അബ്രവിമ്ഹേ. അജ്ജതനീവസേന വുത്താനി.

ബ്രുവിസ്സതി, ബ്രുവിസ്സന്തി. അബ്രവിസ്സാ, അബ്രവിസ്സംസു. സേസം സബ്ബം നേതബ്ബം. കമ്മപദം അപ്പസിദ്ധം. സചേ പന സിയാ, ‘‘ബ്രൂയതീ’’തി സിയാ ‘‘ലുയതി, ലൂയതീ’’തി പദാനി വിയ.

ജീര ബ്രൂഹനേ. ബ്രൂഹനം വഡ്ഢനം. ജീരതി. ജീരം. ജീരമാനോ. ജീരണം. അപ്പസ്സുതായം പുരിസോ, ബലിബദ്ദോവ ജീരതി.

പൂര പൂരണേ. പൂരതി. പൂരതോവ മഹോദധി. സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ. പൂരിതും, പൂരിത്വാ, പൂരം, പൂരിതം. പുണ്ണം, പരിപുണ്ണം. സമ്പുണ്ണം, പൂരണം. പൂരണോ കസ്സപോ. കാരിതേ ‘‘പാരമിയോ പൂരേതി, പൂരയതി, പൂരാപേതി, പൂരാപയതി. പൂരേത്വാ, പൂരയിത്വാ, പൂരാപേത്വാ, പൂരാപയിത്വാ, പരിപൂരേത്വാ’’ ഇച്ചാദീനി ഭവന്തി.

ഘോര ഗതിപടിഘാതേ. ഗതിപടിഘാതം ഗതിപടിഹനനം. ഘോരതി.

ധോര ഗതിചാതുരിയേ. ഗതിചാതുരിയം ഗതിഛേകഭാവോ. ധോരേതി.

സര ഗതിയം. സരതി, വിസരതി, ഉസ്സരതി. ഉസ്സാരണാ. സരോ. സംസാരോ ഇച്ചാദീനി. തത്ഥ സരോതി രഹദോ. സംസാരോതി വട്ടം, യോ ‘‘ഭവോ’’തിപി വുച്ചതി.

ചര ചരണേ. ചരതി, വിചരതി, അനുചരതി, സഞ്ചരതി.

ചര ഗതിഭക്ഖനേസു. ചരതി, വിചരതി, അനുചരതി, സഞ്ചരതി, പടിചരതി. ചരിയാ. ചരിതാ. ചാരോ. വിചാരോ. അനുവിചാരോ. ഉപവിചാരോ. ചരണം. ചാരകോ. ഓചരകോ. ബ്രഹ്മചരിയം ഇച്ചാദീനി.

തത്ഥ ചരതീതി ഗച്ഛതി, ഭക്ഖതി വാ. തഥാ ഹി ചരന്തി പദസ്സ ഗച്ഛന്തോ ഖാദന്തോ ചാതി അത്ഥം വദന്തി ഗരൂ. പടിചരതീതി പടിച്ഛാദേതി. ചാരകോതി തംപവേസിതാനം സത്താനം സുഖം ചരതി ഭക്ഖതീതി ചാരകോ, രോധോ. ഓചരകോതി അധോചാരീ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ദാനമ്പി വേയ്യാവച്ചമ്പി സിക്ഖാപദമ്പി ബ്രഹ്മവിഹാരോപി ധമ്മദേസനാപി മേഥുനവിരതിപി സദാരസന്തോസോപി ഉപോസഥോപി അരിയമഗ്ഗോപി സകലം സാസനമ്പി അജ്ഝാസയോപി വുച്ചതി.

കിന്തേ വതം കിം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

കിസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധിജുതിബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച തേ നാഗ മഹാവിമാനം.

അഹഞ്ച ഭരിയാ ച മനുസ്സലോകേ,

സദ്ധാ ഉഭോ ദാനപതീ അഹുമ്ഹാ;

ഓപാനഭൂതം മേ ഘരം തദാസി,

സന്തപ്പിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ച.

തം മേ വതം തം പന ബ്രഹ്മചരിയം,

തസ്സ സുചിണ്ണസ്സ അയം വിപാകോ;

ഇദ്ധിജുതിബലവീരിയൂപപത്തി,

ഇദഞ്ച മേ ധീര മഹാവിമാന’’ന്തി

ഇമസ്മിഞ്ഹി പുണ്ണകജാതകേ ദാനം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തം.

‘‘കേന പാണി കാമദദോ, കേന പാണി മധുസ്സവോ;

കേന തേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതി.

തേന പാണി കാമദദോ, തേന പാണി മധുസ്സവോ;

തേന മേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതീ’’തി

ഇമസ്മിം അങ്കുരപേതവത്ഥുമ്ഹി വേയ്യാവച്ചം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഇദം ഖോ തം ഭിക്ഖവേ തിത്തിരിയം നാമ ബ്രഹ്മചരിയം അഹോസീ’’തി ഇമസ്മിം തിത്തിരജാതകേ സിക്ഖാപദം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘തം ഖോ പന പഞ്ചസിഖ ബ്രഹ്മചരിയം നേവ നിബ്ബിദായ ന വിരാഗായ…പേ… യാവദേവ ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ’’തി ഇമസ്മിം മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്താ. ‘‘ഏകസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയസ്മിം, സഹസ്സം മച്ചുഹായിനോ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മദേസനാ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്താ. ‘‘പരേ അബ്രഹ്മചാരീ ഭവിസ്സന്തി, മയമേത്ഥ ബ്രഹ്മചാരിനോ ഭവിസ്സാമാ’’തി സല്ലേഖസുത്തേ മേഥുനവിരതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്താ.

മയഞ്ച ഭരിയാ നാതിക്കമാമ,

അമ്ഹേ ച ഭരിയാ നാതിക്കമന്തി;

അഞ്ഞത്ര താഹ ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമ;

തസ്മാ ഹി അമ്ഹം ദഹരാ ന മീയരേ’’തി

മഹാധമ്മപാലജാതകേ സദാരസന്തോസോ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തോ.

ഹീനേന ബ്രഹ്മചരിയേന, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജതി;

മജ്ഝിമേന ച ദേവേസു, ഉത്തമേന വിസുജ്ഝതീ’’തി

ഏവം നിമിജാതകേ അവീതിക്കമവസേന കതോ ഉപോസഥോ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തോ. ‘‘ഇദം ഖോ പന പഞ്ചസിഖ ബ്രഹ്മചരിയം ഏകന്തനിബ്ബിദായ വിരാഗായ…പേ… അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി മഹാഗോവിന്ദസുത്തസ്മിംയേവ അരിയമഗ്ഗോ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തോ. ‘‘തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവദേവ മനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിത’’ന്തി പാസാദികസുത്തേ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലം സാസനം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തം.

‘‘അപി അതരമാനാനം, ഫലാസാവ സമിജ്ഝതി;

വിപക്കബ്രഹ്മചരിയോസ്മി, ഏവം ജാനാഹി ഗാമണീ’’തി

ഏത്ഥ അജ്ഝാസയോ ‘‘ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി വുത്തോ. ഇച്ചേവം –

ദാനം വേയ്യാവടിയഞ്ച, സിക്ഖാ ബ്രഹ്മവിഹാരകാ;

ധമ്മക്ഖാനം മേഥുനതാ-വിരതി ച ഉപോസഥോ.

സദാരേസു ച സന്തോസോ, അരിയമഗ്ഗോ ച സാസനം;

അജ്ഝാസയോ ചിമേ ബ്രഹ്മ-ചരിയസദ്ദേന വുച്ചരേ.

ഹുര കോടില്ലേ. ഹുരതി.

സര സദ്ദോപതാപേസു. സരതി. സരോ, സരണം.

ഏത്ഥ ച സരോതി സദ്ദോപി വുച്ചതി ഉസുപി. സരണന്തി സരതി ഉപതാപേതി ഹിംസതി സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താപം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിം പരികിലേസഞ്ചാതി സരണം, ബുദ്ധാദിരതനത്തയം. അഥ വാ സദ്ധാ പസന്നാ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം സരണമിദ’’ന്തി സരന്തി ചിന്തേന്തി, തം തത്ഥ ച വാചം നിച്ഛരന്തി ഗച്ഛന്തി ചാതിപി സരണം.

സര ചിന്തായം. സരതി, സുസരതി ഇച്ചപി പയോഗോ. അപ്പക്ഖരാനഞ്ഹി ബഹുഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ ച ഹോതി, യഥാ ‘‘ദ്വേ, ദുവേ, തണ്ഹാ തസിണാ, പമ്ഹം, പഖുമ’’ന്തി. അനുസ്സരതി, പടിസ്സരതി. സരന്തി ഏതായ സത്താ, സയം വാ സരതി, സരണമത്തമേവ വാ ഏതന്തി സതി. അനുസ്സതി, പടിസ്സതി. സരതീതി സതോ. പുനപ്പുനം സരതീതി പടിസ്സതോ.

ദ്വര സംവരണേ. സംവരണം രക്ഖണാ. ദ്വരതി. ദ്വാരം. ദ്വിസദ്ദൂപപദഅരധാതുവസേനപി ഇദം രൂപം സിജ്ഝതി. തത്രിമാനി നിബ്ബചനാനി – ദ്വരന്തി സംവരന്തി രക്ഖന്തി ഏതേനാതി ദ്വാരം, അഥ വാ ദ്വേ കവാടാ അരന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതിപി ദ്വാരന്തി. ഗേഹദ്വാരമ്പി കായദ്വാരാദീനിപി ഉപായോപി ദ്വാരന്തി വുച്ചതി. പാളിയം തു ‘‘ദ്വാരം ദ്വാരാ’’തി ച ഇത്ഥിനപുംസകവസേന ദ്വാരസദ്ദോ വുത്തോ. തഥാ ഹി ‘‘ദ്വാരമ്പി സുരക്ഖിതം ഹോതീ’’തി ച ‘‘ദ്വാരാപേസാ’’തി ച തസ്സ ദ്വിലിങ്ഗതാ വുത്താ.

ഗര ഘര സേചനേ. ഗരതി. ഘരതി. ഘരം.

ധൂര ഹുച്ഛനേ. ഹുച്ഛന കോടില്ലം. ധൂരതി.

തര പ്ലവനസരണേസു. തരതി. തരണം. തിത്ഥം. തിണ്ണോ. ഉത്തിണ്ണോ. ഓതിണ്ണോ ഇച്ചാദീനി. തത്ഥ തരണം വുച്ചതി നാവാ, തരതി ഉദകപിട്ഠേ പ്ലവതി, തരന്തി ഉത്തരന്തി വാ നദിം ഏതേനാതി അത്ഥേന.

നാവാ പ്ലവോ തരം പോതോ, തരണം ഉത്തരം തഥാ;

ജലയാനന്തി ഏതാനി, നാവാനാമാനി ഹോന്തി തു.

തര സമ്ഭമേ. സമ്ഭമോ അനവട്ഠാനം. തരതി. തരിതോ. തുരങ്ഗോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സോ മാസഖേത്തം തരിതോ അവാസരി’’ന്തി പാളി നിദസ്സനം. തത്ഥ തരിതോതി തുരിതോ സമ്ഭമന്തോ. അവാസരിന്തി ഉപഗച്ഛിം ഉപവിസിം വാ.

ജര രോഗേ. ഏത്ഥ ജരരോഗോയേവ ‘‘രോഗോ’’തി അധിപ്പേതോ പയോഗവസേന. ജരസദ്ദസ്സ ഹി ജരരോഗേ പവത്തനിയമനത്ഥം ‘‘രോഗേ’’തി വുത്തം. തേന അഞ്ഞോ രോഗോ ഇധ രോഗസദ്ദേന ന വുച്ചതി. ജരതി. ജരോ. സജ്ജരോ. പജ്ജരരോഗോ. ജരേന പീളിതാ മനുസ്സാ. യത്ഥ തു അയം വയോഹാനിവാചകോ, തത്ഥ പയോഗേ ‘‘ജീരതി, ജരാ’’തി ചസ്സ രൂപാനി ഭവന്തി.

ദര ഭയേ. ദരതി. ദരീ. ‘‘ബീലാസയാ ദരീസയാ’’തി നിദസ്സനം. തത്ഥ ദരീതി ഭായിതബ്ബട്ഠേന ദരീ.

ദര ആദരാനാദരേസു. ദരതി, ആദരതി, അനാദരതി. ആദരോ, അനാദരോ.

ഏത്ഥ ച ദരതീതി ദരം കരോതീതി ച അനാദരം കരോതീതി ച അത്ഥോ. യഥാ ഹി ആരകാസദ്ദോ ദൂരാസന്നവാചകോ, തഥായമ്പി ദരധാതു ആദരാനാദരവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. ദരസദ്ദോ ച കായദരഥേ ചിത്തദരഥേ കിലേസദരഥേ ച വത്തതി. അയഞ്ഹി –

ആദിത്തം വത മം സന്തം, ഘതസിത്തംവ പാവകം;

വാരിനാ വിയ ഓസിഞ്ചി, സബ്ബം നിബ്ബാപയേ ദര’’ന്തി

ഏത്ഥ കായദരഥേ ചിത്തദരഥേ ച വത്തതി. ‘‘വീതദ്ദരോ വീതസോകോ വീതസല്ലോ, സയം അഭിഞ്ഞായ അഭാസി ബുദ്ധോ’’തി ഏത്ഥ പന കിലേസദരഥേ വത്തതി. വീതദ്ദരോതി ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം സമുച്ഛിന്നത്താ വിഗതകിലേസദരഥോതി അത്ഥോ.

നര നയനേ. നരതി. നരോ, നാരീ.

ഏത്ഥ നരോതി പുരിസോ. സോ ഹി നരതി നേതീതി നരോ. യഥാ പഠമപകതിഭൂതോ സത്തോ ദതരായ പകതിയാ സേട്ഠട്ഠേന പുരി ഉച്ചാട്ഠാനേ സേതി പവത്തതീതി പുരിസോതി വുച്ചതി, ഏവം നയനട്ഠേന നരോതി വുച്ചതി. പുത്തഭാതുഭൂതോപി ഹി പുഗ്ഗലോ മാതുജേട്ഠഭഗിനീനം നേതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി, പഗേവ ഇതരോ ഇതരാസം. നാരീതി നരേന യോഗതോ, നരസ്സായന്തി വാ നാരീ. അപരമ്പേത്ഥ നരസദ്ദസ്സ നിബ്ബചനം, നരിയതി സകേന കമ്മേന നിയ്യതീതി നരോ, സത്തോ മനുസ്സോ വാ. ‘‘കമ്മേന നിയ്യതേഓ ലോകോ’’തി ഹി വുത്തം. തത്ഥ നരസദ്ദസ്സ താവ പുരിസവചനേ ‘‘നരാ ച അഥ നാരിയോ’’തി നിദസ്സനം. സത്തമനുസ്സവചനേ പന ‘‘ബുദ്ധോ അയം ഏദിസകോ നരുത്തമോ. ആമോദിതാ നരമരൂ’’തി ച നിദസ്സനം, തസ്മാ ‘‘നരോതി പുരിസോ, നരോതി സത്തോ, നരോതി മനുസ്സോ’’തി തത്ഥ തത്ഥ യഥാസമ്ഭവം അത്ഥോ സംവണ്ണേതബ്ബോ.

ഹര ഹരണേ. ഹരണം പവത്തനം. ഹരതി. സാവത്ഥിയം വിഹരതി. വിഹാസി. വിഹംസു. വിഹരിസ്സതി. അപ്പമത്തോ വിഹിസ്സതി. വോഹരതി. സംവോഹരതി. സബ്ബോ ഹരതി വാ. രൂപിയസംവോഹാരോ, രൂപിയസബ്ബോഹാരോ വാ. പാടിഹാരിയം. പീതിപാമോജ്ജഹാരോ. വിഹാരോ. വോഹാരോ. അഭിഹാരോ. ചിത്തം അഭിനീഹരതി. സാസനേ വിഹരം, വിഹരന്തോ, വിഹരമാനോ. വിഹാതബ്ബം, വിഹരിതും. വിഹരിത്വാ. അഞ്ഞാനിപി യോജേതബ്ബാനി.

തത്ഥ പാടിഹാരിയന്തി സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്കിലേസേ കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പാടിഹാരിയം. പടീതി ഹി അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു വിയ. വിഹാരോതി ഠാനനിസജ്ജാദിനാ വിഹരന്തി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ, ഭിക്ഖൂനം ആവാസോ. വിഹരണം വാ വിഹാരോ, വിഹരണക്രിയാ. വോഹാരോതി ബ്യവഹാരോപി പണ്ണത്തിപി വചനമ്പി ചേതനാപി. തത്ഥ

യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;

ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാതി, വാണിജോ സോ നബ്രാഹ്മണോ’’തി.

അയം ബ്യവഹാരവോഹാരോ നാമ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി അയം പണ്ണത്തിവോഹാരോ നാമ. തഥാ തഥാ വോഹരന്തി പരാമസന്തീതി അയം വചനവോഹാരോ നാമ. ‘‘അട്ഠ അരിയവോഹാരാ, അട്ഠ അനരിയവോഹാരാ’’തി അയം ചേതനാവോഹാരോ നാമ. ഇച്ചേവം –

ബ്യവഹാരേ വചനേ ച, പണ്ണത്തിചേതനാസു ച;

വോഹാരസദ്ദോ ചതൂസു, ഇമേസ്വത്ഥേസു ദിസ്സതി.

ഹര അപനയനേ. അപനയനം നീഹരണം. ദോസം ഹരതി. നീഹരതി. നീഹാരോ, പരിഹരതി. പരിഹാരോ. രജോഹരണം. സബ്ബദോസഹരോ ധമ്മോ. ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖേ തിത്ഥിയേ ഹരതീതി പാടിഹാരിയം. മത്താവണ്ണഭേദേനേത്ഥ ‘‘പാടിഹേരം പാടിഹീരം പാടിഹാരിയ’’ന്തി തീണി പദരൂപാനി, ഭവന്തി.

ഹര ആദാനേ. അദിന്നം ഹരതി. ഹരിസ്സതി. ഹാഹിതി ഇച്ചപ. ‘‘ഖരാജിനം പര സുഞ്ച, ഖാരികാജഞ്ച ഹാഹിതീ’’തി ഇദമേത്ഥ നിദസ്സനം. ആഹരതി, അവഹരതി, സംഹരതി, അപഹരതി, ഉപഹരതി, പഹരതി, സമ്പഹരതി, സമാഹരതി. മനോഹരോ പാസാദോ. പരസ്സഹരണം. ആഹാരോ, അവഹാരോ, സംഹാരോ, ഉപഹാരോ, സമ്പഹാരോ, സമാഹാരോ. ഹരിയ്യതി, ആഹരിയ്യതി. ആഹരിയ്യന്തി. ആഹടം, ഹരിതും, ആഹരിതും, ആഹരിത്വാ, ആഹരിത്വാന. അഞ്ഞാനിപി യോജേതബ്ബാനി.

ധര ധരണേ. ധരണം വിജ്ജമാനതാ. ധരതി. ധരതേ സത്ഥുസാസനം.

ധര അവിദ്ധംസനേ. നിബ്ബാനം നിച്ചം ധരതി.

ഖര ഖയേ. ഖരതി. ഖരണം. നക്ഖരന്തി ന ഖിയ്യന്തീതി അക്ഖരാനി. നക്ഖരന്തി ന നസ്സന്തീതി നക്ഖത്താനീതി പോരാണാ.

ജാഗരനിദ്ദക്ഖയേ ജാഗരതി. ജാഗരോ, ജാഗരണം, ജാഗരം. ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി. ജാഗരമാനോ. അയഞ്ച ധാതു തനാദിഗണം പത്വാ ‘‘ജാഗരോതി, പടിജാഗരോതീ’’തി രൂപാനി ജനേതി.

ഈര വചനേ ഗതികമ്പനേസു ച. ഈരതി. ഈരിതം. ഏരിതം. സമീരണോ. ജിനേരിതോ ധമ്മോ. കുപ്പന്തി വാതസ്സപി ഏരിതസ്സ.

തത്ഥ സമീരണോതി വാതോ. സോ ഹി സമീരതി വായതി, സമീരേതി ച രുക്ഖസാഖാപണ്ണാദീനി സുട്ഠു കമ്പേതീതി ‘‘സമീരണോ’’തി വുച്ചതി.

ഹരേ ലജ്ജായം. അലുത്തന്തോയമേകാരന്തോ ധാതു, ഗിലേ പീതിക്ഖയേതി ധാതു വിയ. ഹരായതി. ഹരായനം. അട്ടീയാമി ഹരായാമി.

ഏത്ഥ ഹരായതീതി ലജ്ജതി, ഹിരിം കരോതീതി അത്ഥോ.

പര പാലനപൂരണേസു. ‘‘പരതി, പരമോ’’തിമസ്സ രൂപാനി, നര നയനേതി ധാതുസ്സ ‘‘നരതി നരോ’’തി രൂപാനി വിയ.

തത്ഥ പരതീതി പാലേതി, പൂരതി വാ. സുദ്ധകത്തുവസേനിദം പദം വുത്തം. ഹേതുകത്തുവസേന ഹി ‘‘പാരേതി പാരയതീ’’തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി. പരമോതി പാലകോ പൂരകോ വാ. ഏത്ഥ ച ‘‘പാരമീ’’തി പദം ഏതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം. തഥാ ഹി പാരമീതി പരതി, പാരേതി ചാതി പരമോ, ദാനാദീനം ഗുണാനം പാലകോ പൂരകോ ച മഹാബോധിസത്തോ. പരമസ്സ ഇദം, പരമസ്സ വാ ഭാവോ, കമ്മം വാ പാരമീ, ദാനാദിക്രിയാ. ഗരൂഹി പന ‘‘പൂരേതീതി പരമോ, ദാനാദീനം ഗുണാനം പൂരകോ പാലകോ ചാ’’തി വുത്തം, തം വീമംസിതബം.

വര വരണേ. വരതി. വാരണോ, വരുണോ.

ഗിര നിഗ്ഗിരണോ. നിഗ്ഗിരണം പഗ്ഘരണം. ഗിരതി, ഗിരി.

ഏത്ഥ ഗിരീതി പബ്ബതാ, യോ ‘സേലോ’’തിആദീഹി അനേകേഹി നാമേഹി കഥിയതി. സോ ഹി സന്ധിസങ്ഖാതേഹി പബ്ബേഹി ചിതത്താ പബ്ബമസ്സ അത്ഥീതി പബ്ബതോ. ഹിമവമനാദിവസേന ജലസ്സ സാരഭൂതാനം ഭേസജ്ജാദിവത്ഥൂനഞ്ച ഗിരണതോ ഗിരീതി വുച്ചതി.

ഇമാനി പനസ്സ നാമാനി –