൭. ഖാദികണ്ഡ
അഥ ധാതൂഹിയേവ ഭാവ+കമ്മ+കത്തു+കരണാദിസാധനസഹിതം ഖാദിവിധാനം ആരഭീയതേ –
‘‘തിജമാനേഹി ഖസാ ഖമാവീമംസാസു’’ ഇച്ചാദീഹി പച്ചയവിധാനഞ്ച പരരൂപദ്വിത്താദികാരിയഞ്ച ത്യാദികണ്ഡേ വുത്തനയേനേവ ഞാതബ്ബം. തിതിക്ഖനം തിതിക്ഖാ, ‘‘ഇത്ഥിയ+മണക്തികയകയാ ച’’ ഇതി സുത്തേന അപച്ചയോ ച ‘‘ഇത്ഥിയ+മത്വാ’’തി ആപച്ചയോ ച ഹോതി. തഥാ വീമംസനം വീമംസാ. ‘‘കിതാ തികിച്ഛാസംസയേസു ഛോ’’തി ഛപ്പച്ചയാദിമ്ഹി കതേ തികിച്ഛനം തികിച്ഛാ, വിചികിച്ഛനം വിചികിച്ഛാ. ഗുപ=ഗോപനേ, ബധ=ബന്ധനേതി ഇമേഹി ധാതൂഹി ‘‘നിന്ദായം ഗുപ+ബധാ ബസ്സ ഭോ ച’’ ഇതി ഛപച്ചയാദിമ്ഹി ച ദ്വിത്തേ പരബകാരസ്സ ഇമിനാ ഭകാരേ ച കതേ അപച്ചയാദി ഹോതി. ജിഗുച്ഛനം ജിഗുച്ഛാ, ബീഭച്ഛനം ബീഭച്ഛാ. ‘‘തുംസ്മാ ലോപോ ചി+ച്ഛായം തേ’’ ഇതി ഇച്ഛായ+മത്ഥേ ഖ+സ+ഛപ്പച്ചയാ ഹോന്തി. ഭുജ=പാലനജ്ഝോഹാരേസു, ബുഭുക്ഖനം ബുഭുക്ഖാ. ജി=ജയേ, ജിഗിംസനം, ജിഗിംസാ. ഘസ=അദനേ, ജിഘച്ഛനം ജിഘച്ഛാ.
൨൭. ഭാവകമ്മേസു തബ്ബാനീയാ
തബ്ബഅനീയാ ക്രിയത്ഥാ പരേ ഭാവകമ്മേസു ഭവന്തി, ബഹുലംവിധാനാ കത്തുകരണാദീസുപി. ഭൂ=സത്തായം, ‘‘യുവണ്ണാന+മേ ഓപച്ചയേ’’തി ഓകാരേ ‘‘ഊബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി ഊആഗമോ, ഞ്ഞകാരോ ആദ്യാവയവത്ഥോ. ഓസ്സ ‘‘ഏഓന+ മയവാ സരേ’’തി അവാദേസോ, ഭൂയതേതി ഭവിതബ്ബം ഭവതാ ഭവനീയം. ഭാവസ്സേ+കത്താ ഏകവചനമേവ, തഞ്ച നപുംസകലിങ്ഗം.
തബ്ബാദ്യഭിഹിതോ ഭാവോ,
ദബ്ബമിവ പകാസതീതി-ബഹുവചനഞ്ച ഹോതി.
കമ്മേ-അഭിപുബ്ബോ, അഭിഭൂയതേ അഭിഭൂയിത്ഥ അഭിഭൂയിസ്സതേതി അഭിഭവിതബ്ബോ കോധോ പണ്ഡിതേന, അഭിഭവിതബ്ബാ തണ്ഹാ, അഭിഭവിതബ്ബം ദുക്ഖം. ഏവം അഭിഭവനീയോ അഭിഭവനീയാ അഭിഭവനീയം, കമ്മേ അഭിധേയ്യസ്സേവ ലിങ്ഗവചനാനി.
വിസേസ്സലിങ്ഗാതബ്ബാദീ, തത്ഥാ+ദോ പഞ്ച ഭാവജാ;
നപുംസകേ സിയും ഭാവേ, ക്തോ ചാ+നോ അകത്തരി.
ഭാവസ്മിം ഘണ പുമേ ഏവം, ഇയുവണ്ണാ ഗഹാദിജോ;
അപച്ചയോപി വാ+സംഖ്യാ, തു+മാദിത്വന്തകാ സിയും.
ഇതോ പരം ഉപസഗ്ഗപുബ്ബതാ ച കാലത്തയസ്സ വാക്യഗഹണഞ്ച വുത്തനയേന ഞാതബ്ബം, തസ്മാ അനുരൂപവാക്യമേവ ദസ്സയിസ്സാമ –
ആസ=ഉപവേസനേ, ആസനേ ആസിതബ്ബം തയാ ആസനീയം. കമ്മേ-ഉപാസീയതീതി ഉപാസിതബ്ബോ ഗുരു ഉപാസനീയോ. സീ=സയേ, ഏ+അയാദേസാ, സയനം സയിതബ്ബം സയനീയം തയാ. അതിസീയതീതി അതിസയിതബ്ബോ കടോ തേ അതിസയനീയോ. പദ=ഗമനേ, ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുക, കകാരോ കാനുബന്ധകാരിയത്ഥോ, ഉകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ, ദസ്സജോ പുബ്ബരൂപഞ്ച, ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം ഉപ്പജ്ജനീയം. പടിപജ്ജീയതീതി പടിപജ്ജിതബ്ബോ മഗ്ഗോ പടിപജ്ജനീയോ. ബുധ=ഞാണേ, ബുജ്ഝതേതി ബുജ്ഝിതബ്ബോ ധമ്മോ ബുജ്ഝനീയോ. സു=സവനേ, സൂയതേതി സോതബ്ബോ ധമ്മോ, ഞ്ഞിമ്ഹി നാഗമേ ‘‘തഥനരാനം ടഠണലാ’’തി ണേ ച കതേ ‘‘ന തേ കാനുബന്ധ+നാഗമേസൂ’’തി ഓകാരാഭാവോ. സുണിതബ്ബോ, സവനീയോ. കര=കരണേ –
൯൫. പരരൂപ+മയകാരേ ബ്യഞ്ജനേ
ക്രിയത്ഥാന+മന്തബ്യഞ്ജനസ്സ പരരൂപം ഹോതി യകാരതോ അഞ്ഞസ്മിം ബ്യഞ്ജനേ. കരീയതീതി കത്തബ്ബോ ധമ്മോ, കത്തബ്ബാ പൂജാ, കത്തബ്ബം കുസലം.
൧൧൯. തും+തുന+തബ്ബേസു വാ
തുമാദീസു കരസ്സാ ഹോതി വാ. കാതബ്ബം ഹിതം.
൧൭൧. രാ നസ്സ ണോ
രന്തതോ ക്രിയത്ഥാ പച്ചയനകാരസ്സ ണ ഹോതി. കരണീയോ.
ഭര=ഭരണേ, ഭരീയതീതി ഭരിതബ്ബോ ഭരണീയോ. ഗഹ=ഉപാദാനേ ‘‘മം വാ രുധാദീനം’’തി അന്തസരാ പരോമം വാ ഹോതി. മകാരോ+നുബന്ധോ. ‘‘ണോ നിഗ്ഗഹീതസ്സാ’’തി നിഗ്ഗഹീതസ്സ ണോ, സംഗയ്ഹതീതി സംഗണ്ഹിതബ്ബോ സംഗണ്ഹനീയോ, ‘‘തഥനരാ’’ദിനാ ണകാരേ ഗഹണീയോ. രമ=കീളായം, രമീയതീതി രമണീയോ വിഹാരോ. ആപ=പാപുണനേ, ‘‘സകാപാനം കുകകൂ ണേ’’തി ഏത്ഥ ‘സകാപാനം കുക+കൂ’തി യോഗവിഭാഗാ കു, ഊആഗമേ നാഗമസ്സ ണേ ച കതേ പാപീയതീതി പാപുണിതബ്ബോ. പരരൂപേ പത്തബ്ബോ, പാപുണനീയോ, പാപനീയോ.
൯൬. മനാനം നിഗ്ഗഹീതം
മകാര+നകാരന്താനം ക്രിയത്ഥാനം നിഗ്ഗഹീതം ഹോത്യ+യകാരേ ബ്യഞ്ജനേ. വഗ്ഗന്തം, ഗമിയതീതി ഗന്തബ്ബോ. ഗമിതബ്ബം ഗമനീയം. ഖന=ഖണ=അവദാരണേ, നിഗ്ഗഹീതം വഗ്ഗന്തത്തഞ്ച, ഖഞ്ഞതേതി ഖന്തബ്ബം ആവാടം ഖനിതബ്ബം ഖനനീയം. ഹന=ഹിംസായം, ഹഞ്ഞതേതി ഹന്തബ്ബം ഹനിതബ്ബം ഹനനീയം. മന=ഞാണേ, മഞ്ഞതേതി മന്തബ്ബോ മനിതബ്ബോ. ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുക, ചവഗ്ഗാദിമ്ഹി കതേ മഞ്ഞിതബ്ബം മഞ്ഞനീയം.
പൂജ=പൂജായം, ‘‘ചുരാദിതോ ണീ’’തി ണിമ്ഹി ഞുകാരസ്സ ഗുരുത്താ ഓകാരാവുത്തി ‘‘യുവണ്ണാന+മേഓ പച്ചയേ’’തി ഏകാരേ പൂജേതബ്ബോ ഊമ്ഹി അയാദേസേ പൂജയിതബ്ബോ പൂജനീയോ ഭഗവാ.
കത്തരി-യാ=പാപുണനേ, നീയതീതി നിയ്യാനിയോ മഗ്ഗോ, ഗച്ഛന്തീതി ഗമനീയാ ഭോഗാ. കരണേ-നഹ=സോചേയ്യേ, നഹായന്ത്യ+നേനാതി നഹാനീയം ചുണ്ണം. സമ്പദാനേ-ദാ=ദാനേ, സം+പപുബ്ബോ, സമ്മാ പദീയതേ അസ്സാതി സമ്പദാനിയോ ബ്രാഹ്മണോ.
൨൮. ഘ്യണ
ഭാവകമ്മേസു ക്രിയത്ഥാ പരോ ഘ്യണ ഹോതി ബഹുലം. ഊമ്ഹി കത്തബ്ബം കാരിയം. ഹര=ഹരണേ, ഹരീയതീതി ഹാരിയം. ഭര=ഭരണേ, ഭരിതബ്ബം ഭാരിയം. ലഭ=ലാഭേ, ‘‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’’തി പുബ്ബരൂപഭകാരേ ‘‘ചതുത്ഥദുതിയാ’’ ദിനാ തതിയക്ഖരേ ച കതേ ലഭിതബ്ബം ലബ്ഭം.
വച=ബ്യത്തവചനേ,
൯൮. കഗാ ചജാനം ഘാനുബന്ധേ
ഘാനുബന്ധേ ചകാര+ജകാരന്താനം ക്രിയത്ഥാനം ക+ഗാ ഹോന്തി യഥാക്കമം.
൮൪. അസ്സാ ണാനുബന്ധേ
ണകാരാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ ഉപന്തസ്സ അകാരസ്സ ആ ഹോതി. വചനം വുച്ചതേതി വാക്യം. ഭജ=സേവായം, ഭജനീയം ഭാഗ്യം, ജസ്സ ഗകാരോ. ചി=ചയേ, ചയനം ചീയതീതി വാ ചേയ്യം. യസ്സ ദ്വിത്തം.
൫,൧൨൨. നിതോ ചിസ്സ ഛോ
നിതോ പരസ്സ ചിസ്സ ഛോ ഹോതീതിആദിചകാരസ്സ ഛോ. വിനിച്ഛയതീതി വിനിച്ഛേയ്യം, നാഗമേ വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. ഏ+അയാദേസേസു വിനിച്ഛേതബ്ബം വിനിച്ഛനീയം. നീ=പാപനേ, നീയതീതി നേയ്യോ നേയ്യാ നേയ്യം, നേതബ്ബം.
൨൯. ആസ്സേ+ച
ആകാരന്തതോ ക്രിയത്ഥാ ഘ്യണ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു ആസ്സ ഏ ച. ദാ=ദാനേ, ദാതബ്ബം ദേയ്യം. പാ=പാനേ, പീയതീതി പേയ്യം. മാ=മാനേ, മീയതീതി മേയ്യം. ഞാ=അവബോധനേ, ഞായതീതി ഞേയ്യം ഞാതബ്ബം, ഊമ്ഹി നാഗമോ ‘‘ഞാസ്സ നേ+ജാ’’തി ഞാസ്സ ജാദേസേ ജാനിതബ്ബം, വിജാനിയം. ഖാ=പകഥനേ, സംഖാതബ്ബം സംഖേയ്യം.
൩൦. വദാദീഹി യോ
വദാദീഹി ക്രിയത്ഥേഹി യോ ഹോതി ബഹുലം ഭാവകമ്മേസു. വദ=വചനേ, വദനം വജ്ജതീതി വാ വജ്ജം. മദ=ഉമ്മാദേ, മദനം മജ്ജതേ അനേനാതി വാ മജ്ജം. ഗമനം ഗമ്മതേതി വാ ഗമ്മം. ഗദ=വചനേ, ഗജ്ജതേ ഗദനീയം വാതി ഗജ്ജം. പദ=ഗമനേ, പജ്ജനീയം പജ്ജം ഗാഥാ. അദ+ഖാദ=ഭക്ഖനേ, ഖജ്ജതീതി ഖജ്ജം ഖാദനീയം. ദമ=ദമനേ, ദമ്മതേതി ദമ്മോ ദമനീയോ.
ഭുജാ+ന്നേതി ഗണസുത്തേന അന്നേ വത്തബ്ബേ യപച്ചയോ.
൮൩. ലഹുസ്സുപന്തസ്സതി
ലഹുഭൂതസ്സ ഉപന്തസ്സ ഇയുവണ്ണസ്സ ഏഓ ഹോന്തി യഥാക്കമം. യസ്സ പുബ്ബരൂപേ ഭുഞ്ജിതബ്ബോതി ഭോജ്ജോ ഓദനോ, ഭോജ്ജാ യാഗു.
൩൧. കിച്ച ഘച്ച ഭച്ച ഭബ്ബ ലേയ്യാ
ഏതേ സദ്ദാ യപച്ചയന്താ നിപച്ചന്തേ. കര=കരണേ, ഇമിനാ നിപാതനാ യേ കിചാദേസേ ച കതേ പുബ്ബരൂപം, കത്തബ്ബം കിച്ചം. ഹന=ഹിംസായം, ഘച്ചാദേസാദിമ്ഹി കതേ ഹനനം ഹഞ്ഞതേതി വാ ഘച്ചം. ഭര=ഭരണേ, ഭച്ചാദേസാദിമ്ഹി കതേ ഭരണീയോ ഭച്ചോ. ഭൂ=സത്തായം, യമ്ഹി ഓകാരേ ഇമിനാ അവാദേസേ ഭവതീതി ഭബ്ബോ. ലിഹ=അസ്സാദനേ, യമ്ഹി ഇമിനാ ഹസ്സ യകാരേ ലേഹിതബ്ബം ലേയ്യം, ഏകാരവുദ്ധി.
൩൨. ഗുഹാദീഹി യക
ഗുഹാദീഹി ക്രിയത്ഥേഹി ഭാവകമ്മേസു യക ഹോതി. ഗുഹ=സംവരണേ, ‘‘ലഹുസ്സുപന്തസ്സാ’’തി സമ്പത്തസ്സ ഓകാരസ്സ ‘‘ന തേ കാനുബന്ധനാഗമേസൂ’’തി പടിസേധോ. ‘‘ഹസ്സ വിപല്ലാസോ’’തി വിപല്ലാസേ ഗുഹനം ഗുഹിതബ്ബം ഗുയ്ഹം. ദുഹ=പപൂരണേ, ദോഹനം ദുയ്ഹതീതി വാ ദുയ്ഹം. സാസ=അനുസിട്ഠിയം –
൧൧൭. സാസസ്സ സിസ വാ
സാസസ്സ സിസ വാ ഹോതി കാനുബന്ധേ. പുബ്ബരൂപം, സാസീയതീതി സിസ്സോ.
സിദ്ധാ ഏവേ+തേ തബ്ബാദയോ പേസാ+തിസഗ്ഗ+പ്പത്തകാലേസു ഗമ്യമാനേസുപി, സാമഞ്ഞേന വിധാനതോ. പേസനം – ‘‘കത്തബ്ബ+മിദം ഭവതാ’’തി ആണാപനം അജ്ഝേസനഞ്ച. അതിസഗ്ഗോ നാമ ‘‘കി+മിദം മയാ കത്തബ്ബം’’തി പുട്ഠസ്സ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ പടിപത്തിദസ്സനമുഖേന കത്തബ്ബസ്സ അനുഞ്ഞാ. പത്തകാലോ നാമ സമ്പത്തസമയോ. യോ കിച്ചകരണസമയം ഉപപരിക്ഖിത്വാ കരോതി, തസ്സ സമയാരോചനം, ന തത്ഥ അജ്ഝേസന+മത്ഥി. ഭോതാ ഖലു കടോ കത്തബ്ബോ കരണീയോ കാരിയോ കിച്ചോ’’ ഏവം ത്വയാ കടോ കത്തബ്ബോ, ഭോതോ ഹി പത്തോ കാലോ കടകരണേ.
ഏവം ഉദ്ധമുഹുത്തേപി വത്തമാനതോ പേസാദീസു സിദ്ധാ ഏവ. തഥാ അരഹേ കത്തരി സത്തിവിസിട്ഠേ ച പതീയമാനേ, ആവസ്സകാ+ധമീണതാവിസിട്ഠേ ച ഭാവാദോ സിദ്ധാ. ഉദ്ധം മുഹുത്തതോ-ഭോതാ കടോ കത്തബ്ബോ. ഭോതാ രജ്ജം കാതബ്ബം, ഭവം അരഹോ. ഭോതാ ഭാരോ വഹിതബ്ബോ, ഭവം സക്കോ. ഭോതാ അവസ്സം കടോ കത്തബ്ബോ. ഭോതാ നിക്ഖോ ദാതബ്ബോ.
൩൩. കത്തരി ല്തു+ണ്കാ
കത്തരി കാരകേ ക്രിയത്ഥാ ല്തു+ണ്കാ ഹോന്തി. കര=കരണേ, പരരൂപേ ‘‘ല്തു+പിതാദീന+മാ സിമ്ഹീ’’തി ആ സിലോപോ ച. കരോതീതി കത്താ. ഏവം ഭരതീതി ഭത്താ. ഹരതീതി ഹത്താ. ഭിദതീതി ഭേത്താ, ഏകാരോ, ഊമ്ഹി ഭേദിതാ. ഛിന്ദതീതി ഛേത്താ. ഭോജനസ്സ ദാതാ ഭോജനദാതാ. സന്ധാതീതി സന്ധാതാ. വചതീതി വത്താ. ഓകാരപരരൂപേസു ഭുഞ്ജതീതി ഭോത്താ. ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുകാഗമോ, ബുജ്ഝതീതി ബുജ്ഝിതാ. ജാനാതീതി ഞാതാ. ഛിന്ദതീതി ഛേതാ. സുണാതീതി സോതാ. ‘‘ഊ+ലസ്സേ’’തി ഊസ്സ ഏകാരേ ഗണ്ഹാതീതി ഗഹേതാ. ഭവതീതി ഭവിതാ. സരതീതി സരിതാ. ‘‘മനാനം നിഗ്ഗഹീതം’’തി മസ്സ നിഗ്ഗഹീതേ വഗ്ഗന്തേ ച ഗച്ഛതീതി ഗന്താ. നകാരന്താനമ്പി നിഗ്ഗഹീതം, ഖനതീതി ഖന്താ. സനതീതി സന്താ. മഞ്ഞതീതി മന്താ. പാലേതീതി പാലയിതാ പാലേതാ, ഏത്ഥ ചുരാദിത്താ ണി.
ണിണാപീസു-ഭാവയതീതി ഭാവയിതാ ഭാവേതാ. ഏവം സാരയിതാ സാരേതാ, ദാപയിതാ ദാപേതാ, ഹാപയിതാ ഹാപേതാ, നിരോധയിതാ നിരോധേതാ, ബോധയിതാ ബോധേതാ, ഞാപയിതാ ഞാപേതാ, സാവയിതാ സാവേതാ, ഗാഹയിതാ ഗാഹേതാ, കാരയിതാ കാരേതാ, കാരാപയിതാ കാരാപേതാ ഇച്ചാദി.
ണ്കപച്ചയേ-ണകാരോ വുദ്ധ്യത്ഥോ. രഥം കരോതീതി രഥകാരകോ, ‘‘അസ്സാ ണാനുബന്ധേ’’തി ആ അമാദിസമാസോ ച. അന്നം ദദാതീതി അന്നദായകോ. ‘‘അധാതുസ്സ കാ+സ്യാദിതോ ഘേ+സ്സീ’’തി ഘേ പരേ അസ്സ ഇആദേസോ, അന്നദായികാ, അന്നദായകം കുലം. ‘‘ആസ്സാ+ണാപിമ്ഹി യുക’’ ഇതിണാപിതോ+ഞ്ഞത്ര യുക. ലോകം നേതീതി ലോകനായകോ, ഏകാരേ ‘‘ആയാ+വാ ണാനുബന്ധേ’’തി ആയാദേസോ. ഏവം വിനേതീതി വിനായകോ.
അകമ്മുപപദേ-കരോതീതി കാരകോ, ഏവം ദായകോ നായകോ, ഓകാരേ ആവാദേസേ സുണാതീതി സാവകോ. പുരേ വിയ ഇകാരേ സാവികാ. ലുനാതീതി ലാവകോ. പു=പവനേ, പുനാതീതി പാവകോ. ഭവതീതി ഭാവകോ, ഉപാസതീതി ഉപാസകോ. ഗണ്ഹാതീതി ഗാഹകോ പാവകോ, യാജകോ. വധ=ഹിംസായം, വധേതീതി വധകോ, ‘‘അഞ്ഞത്രാപീ’’തി വുദ്ധിപടിസേധോ. ‘‘ഹനസ്സ ഘാതോ ണാനുബന്ധേ’’തി ഘാതാദേസോ, ഹനതീതി ഘാതകോ. ‘‘മം വാ രുധാദീനം’’തി മം, രുന്ധകോ, ഗുരുത്താ ന വുദ്ധി. തഥാ ഭുഞ്ജതീതി ഭുഞ്ജകോ. ആയസ്സ രസ്സേ കിണാതീതി കയകോ. പാലേതീതി പാലകോ. പൂജേതീതി പൂജകോ.
ഖാദീസു-തിതിക്ഖതീതി തിതിക്ഖകോ. വീമംസതീതി വീമംസകോ ഇച്ചാദി. പനുദതീതി പനൂദകോ, ‘‘ബ്യഞ്ജനേ’’ച്ചാദിനാ ദീഘോ. ‘‘ഭീത്വാ+നകോ’’തി ഏത്ഥ ‘ആനകോ’തി യോഗവിഭാഗാ ആനകോ, ആസ്സ രസ്സേ നകാരാഗമേ ച ‘‘ഞാസ്സ നേ ജാ’’തി ജാദേസോ, ജാനനകോ. ണാപിമ്ഹി –
അണ-ഇതി ദണ്ഡകധാതു, ആണാപേതീതി ആണാപകോ. തഥാ സഞ്ഞാപകോ, പതിട്ഠാപകോ. സം+പ പുബ്ബോ ആപ=പാപുണനേ, നിബ്ബാനം സമ്പാപേതീതി നിബ്ബാനസമ്പാപകോ. കാരാപകോ, കാരാപികാ ഇച്ചാദി.
ബഹുലംവിധാനാ കമ്മേപി-പാദേഹി ഹരീയതീതി പാദഹാരകോ. ചുപ=മന്ദഗമനേ, ഗലേ ചുപ്പതീതി ഗലചോപകോ.
സിദ്ധോവ ല്തു അരഹാദീസു ‘‘ഭവം ഖലു കഞ്ഞായ പരിഗ്ഗഹാരഹോ’’തി (പരിഗ്ഗഹിതാ). സീലത്ഥേ-ഉപാദാനസീലോതി ഉപാദാതാ. സാധു ഗച്ഛതീതി ഗന്താ. മുണ്ഡനധമ്മാ മുണ്ഡനാചാരാതി മുണ്ഡയിതാരോ, ഏത്ഥ ‘‘ധാത്വത്ഥേ നാമസ്മീ’’തി ഇമ്ഹി ഊആഗമേ ഏ+അയാദേസേ മുണ്ഡയിതുസദ്ദമ്ഹി ആരങാദേസേ ച കതേ യോസ്സ ടോ.
൩൪. ആവീ
ക്രിയത്ഥാ ആവീ ഹോതി ബഹുലം കത്തരി. ‘‘ദിസസ്സ പസ്സ+ദസ്സ=ദസ+ദ+ദക്ഖാ’’തി ദസ്സാദേസോ, ഭയം പസ്സതീതി ഭയദസ്സാവീ. നീമ്ഹി ഭയദസ്സാവിനീ. ഭയദസ്സാവി ചിത്തം. അപ്പവിസയതാഞാപനത്ഥം ഭിന്നയോഗകരണം. സാമഞ്ഞവിഹിതത്താ സീലാദീസു ച ഹോതേവ.
൩൫. ആസിംസായ+മകോ
ആസിംസായം ഗമ്മമാനായം ക്രിയത്ഥാ അകോ ഹോതി കത്തരി. ജീവ=പാണധാരണേ, ജീവതൂതി ജീവകോ. നന്ദ=സമിദ്ധിയം, നന്ദതൂതി നന്ദകോ. ഭവതൂതി ഭവകോ.
൩൬. കരാ ണനോ
കരതോ കത്തരി ണ നോ ഹോതി. കരോതീതി കാരണം. കത്തരീതി കിം, കരോതി അനേനാതി കരണം.
൩൭. ഹാതോ വീഹി+കാലേസു
ഹാതോ വീഹിസ്മിം കാലേ ച ണനോ ഹോതി. ‘‘ആസ്സാ’’ത്യാദിനാ യുക, ജഹന്തി ഉദകംതി ഹായനാ വീഹയോ. ജഹാതി ഭാവേ പദത്ഥേതി ഹായനോ സംവച്ഛരോ. വീഹികാലേസൂതി കിം, ജഹാതീതി ഹാതാ.
൩൮. വിദാ കൂ
വിദസ്മാ കൂ ഹോതി കത്തരി. കകാരോ ‘‘കൂതോ’’തി വിസേസനത്ഥോ. വിദതീതി വിദൂ, ലോകവിദൂ.
൩൯. വിതോ ഞാതോ
വിപുബ്ബാ ഞാഇച്ച+സ്മാ കൂ ഹോതി കത്തരി. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞൂ.
൪൦. കമ്മാ
കമ്മതോ പരാ ഞാഇച്ച+സ്മാ കൂ ഹോതി കത്തരി. സബ്ബം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞൂ. ഏവം മത്തഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ കാലഞ്ഞൂ, കതഞ്ഞൂ ഇച്ചാദി. (ഭിക്ഖൂതി പന ‘‘ഭരാദി’’ ണ്വാദിസുത്തേന സിദ്ധം).
൪൧. ക്വചണ
കമ്മതോ പരാ ക്രിയത്ഥാ ക്വചി അണ ഹോതി കത്തരി. കുമ്ഭം കരോതീതി കുമ്ഭകാരോ, അമാദിസമാസോ. ഇത്ഥിയം കുമ്ഭകാരീ. ഏവം കമ്മകാരോ, മാസാകാരോ, കട്ഠകാരോ, രഥകാരോ സുവണ്ണകാരോ, സുത്തകാരോ, വുത്തികാരോ, ടീകാകാരോ. സരം ലുനാതീതി സരലാവോതി ഓ+അവാദേസാ. മന്തേ അജ്ഝായതീതി മന്ഥജ്ഝായോ, ഇ=അജ്ഝേനഗതീസു, അധിപുബ്ബോ, ഏ+അയാദേസാ, അധിനോ ഇസ്സ യകാര+ചവഗ്ഗാദയോ ച.
ബഹുലാധികാരാ ഇഹ ന ഹോതി ‘‘ആദിച്ചം പസ്സതി, ഹിമവന്തം സുണോതി, ഗാമം ഗച്ഛതി’’. ക്വചീതി കിം, കമ്മകരോ, ഏത്ഥ അപച്ചയോ.
൪൨. ഗമാ രൂ
കമ്മതോ പരാ ഗമാ രൂ ഹോതി കത്തരി. രാനുബന്ധത്താ അമഭാഗലോപോ. വേദം ഗച്ഛതീതി വേദഗൂ, ഏവം പാരഗൂ.
സാമഞ്ഞവിധാനതോ സീലാദീസുപി ഹോതി. ഭവപാരം ഗച്ഛതി സീലേനാതി ഭവപാരഗൂ. അന്തഗമനസീലോ അന്തഗൂ, ഏവം അദ്ധഗൂ.
൪൩. സമാന+ഞ്ഞ+ഭവന്ത+യാദിതൂ+പമാനാ ദിസാ കമ്മേ രീ+രിക്ഖ+കാ
സമാനാദീഹി യാദീഹി ചോ+പമാനേഹി പരാ ദിസാ കമ്മകാരകേ രീ+രിക്ഖ+കാ ഹോന്തി. ‘‘സ്യാദി സ്യാദിനേ+കത്ഥം’’തി സമാസേ ‘‘രാനുബന്ധേ+ന്തസരാദിസ്സാ’’തി ദിസസ്സ ഇസഭാഗലോപേ ‘‘രീരിക്ഖകേസൂ’’തി സമാനസ്സ സാദേസേ ച സമാനോ വിയ ദിസ്സതീതി സദീ, സദിക്ഖോ. കേ – ‘‘ന തേ കാനുബന്ധനാഗമേസൂ’’തി ഏത്താഭാവോ, സദിസോ.
൧൨൫. സമാനാ രോ രീ+രിക്ഖ+കേസു
സമാനസദ്ദതോ പരസ്സ ദിസസ്സ ര ഹോതി വാ രീ+രിക്ഖ+കേസൂതി പക്ഖേ ദസ്സ രാദേസേ സരീ, സരിക്ഖോ, സരിസോ.
൩,൮൬. സബ്ബാദീന+മാ
രീ+രിക്ഖ+കേസു സബ്ബാദീന+മാ ഹോതി. അഞ്ഞോ വിയ ദിസ്സതീതി അഞ്ഞാദീ, അഞ്ഞാദിക്ഖോ, അഞ്ഞാദിസോ.
൩,൮൭. ന്ത+കി+മി+മാനം ടാ+കീ+ടീ
രീ+രിക്ഖ+കേസു ന്ത+കിം+ഇമസദ്ദാനം ടാ+കീ+ടീ ഹോന്തി യഥാക്കമം. ടകാരാ സബ്ബാദേസത്ഥാ. ഭവാദീ ഭവാദിക്ഖോ ഭവാദിസോ, കീദീ കീദിക്ഖോ കീദിസോ, അയമിവ ദിസ്സതീതി ഈദീ ഈദിക്ഖോ ഈദിസോ. ആകാരേ യാദീ യാദിക്ഖോ യാദിസോ, ത്യാദീ ത്യാദിക്ഖോ ത്യാദിസോ ഇച്ചാദി.
൩,൮൮. തുമ്ഹാമ്ഹാനം താമേ+കസ്മിം
രീ+രിക്ഖ+കേസു തുമ്ഹാമ്ഹാനം താമാ ഹോന്തേ+കസ്മിം യഥാക്കമം. ത്വം വിയ ദിസ്സതി, അയം വിയ ദിസ്സതീതി താദീ മാദീ ഇച്ചാദി. ഏകസ്മിന്തി കിം, തുമ്ഹാദിസോ അമ്ഹാദിസോ.
൩,൮൯. തം+മ+മഞ്ഞത്ര
രീരിക്ഖകന്തതോ+ഞ്ഞസ്മിം ഉത്തരപദേ തുമ്ഹാമ്ഹാന+മേകസ്മിം തം+മം ഹോന്തി യഥാക്കമം. ത്വം ദീപോ ഏസം, അഹം ദീപോ ഏസംതി അഞ്ഞപദത്ഥേ തംദീപാ മംദീപാ. ത്വം സരണ+മേസം, അഹം സരണ+ മേസന്തി തംസരണാ മംസരണാ. തയാ യോഗോ തയ്യോഗോ, മയാ യോഗോ മയ്യോഗോതി അമാദിസമാസേ നിഗ്ഗഹീതലോപോ.
൩,൯൦. വേ+തസ്സേ+ട
രീ+രിക്ഖ+കേസു ഏതസ്സ ഏട വാ ഹോതി. ഏദീ ഏതാദീ, ഏദിക്ഖോ ഏതാദിക്ഖോ, ഏദിസോ ഏതാദിസോ.
൪൪. ഭാവകാരകേ സ്വ+ഘണ ഘ കാ
ഭാവേ കാരകേ ച ക്രിയത്ഥാ അ ഘണ ഘ കാ ഹോന്തി ബഹുലം.
അപച്ചയോ-പഗ്ഗണ്ഹനം പഗ്ഗഹോ, ഏവം നിഗ്ഗഹോ, ധമ്മം ധാരേതീതി ധമ്മധരോ, ഏവം വിനയധരോ. തഥാ തം കരോതീതി തക്കരോ, ദ്വിത്തം. ഏവം ഹിതകരോ, ദിവസകരോ, ദിനകരോ, ദിവാകരോ, നിസാകരോ, ധനും ഗണ്ഹീതി ധനുഗ്ഗഹോ. ഏവം കവചഗ്ഗഹോ. ദദ=ദാനേ, സബ്ബകാമം ദദാതീതി സബ്ബകാമദദോ, സബ്ബദദോ. ആതോ ‘‘പരോക്ഖായഞ്ചാ’’തി ചഗ്ഗഹണേന ദ്വിത്തേ ‘‘രസ്സോ പുബ്ബസ്സാ’’തി രസ്സേ ച അന്നം ദദാതീതി അന്നദദോ, ഏവം ധനദോ. സംപുബ്ബോ ധാ=ധാരണേ, സബ്ബം സന്ധഹതീതി സബ്ബസന്ധോ. നീ=പാപനേ, വിപുബ്ബോ, വിനേസി വിനേതി വിനേസ്സതി ഏതേന ഏത്ഥാതി വാ വിനയോ, ഏ+അയാദേസാ. നയനം നയോ. സി=സേവായം, നിപുബ്ബോ, നിസ്സീയതീതി നിസ്സയോ. സി=സയേ, അനുസയി അനുസേതി അനുസേസ്സതീതി അനുസയോ. ഇ=ഗതിമ്ഹി, പതിപുബ്ബോ, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഫല+മേതീതി പച്ചയോ. സം+ഉപുബ്ബോ, ദാഗമേ സമുദയോ. ചി=ചയേ, വിനിച്ഛയതേ+നേന വിനിച്ഛയനം വാ വിനിച്ഛയോ, ‘‘നിതോ ചിസ്സ ഛോ’’തി ചിസ്സ ഛോ. ഉച്ചയനം ഉച്ചയോ, സംചയോ. ഖി=ഖയേ, ഖയനം ഖയോ. ജി=ജയേ, വിജയനം വിജയോ, ജയോ. കീ=ദബ്ബവിനീമയേ, വിക്കയനം വിക്കയോ, കയോ. ലീ=സിലേസനേ, അല്ലീയന്തി ഏത്ഥാതി ആലയോ, ലയോ. (ഇവണ്ണന്താ).
ആസുണന്തീതി അസ്സവാ, ആസ്സ രസ്സോ. പടിസ്സവനം പടിസ്സവോ. സു=പസ്സവനേ, ആഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി ആസവാ. രു=സദ്ദോ രവതീതി രവോ. ഭവതീതി ഭവോ. പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോ. ലൂ=ഛേദനേ, ലവനം ലവോ. (ഉവണ്ണന്താ).
ചര=ചരണേ, സംചരണം സംചരോ. ദര=വിദാരണേ, ആദരനം ആദരോ. ആഗച്ഛതി ആഗമനംതി വാ ആഗമോ. സപ്പ=ഗമനേ, സപ്പതീതി സപ്പോ. ദിബ്ബതീതി ദേവോ. പക്കമനം പക്കമതീതി വാ പക്കമോ, ഏവം വിക്കമോ. ചര=ചരണേ, വനം ചരതീതി വനചരോ. കാമോ അവചരതി ഏത്ഥാതി കാമാവചരോ ലോകോ, കാമാവചരാ പഞ്ഞാ, കാമാവചരം ചിത്തം. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ. പാദേന പിവതീതി പാദപോ. ഏവം കച്ഛപോ. സിരസ്മിം രുഹതീതി സിരോരുഹോ, മനാദിത്താ ഓ. ഗുഹായം സയതീതി ഗുഹാസയം ചിത്തം, ഏവം കുച്ഛിസയാ വാതാ. പബ്ബതേ തിട്ഠതീതി പബ്ബതട്ഠോ പുരിസോ, പബ്ബതട്ഠാ നദീ, പബ്ബതട്ഠം ഭസ്മം. ഏവം ഥലട്ഠം ജലട്ഠം.
കിച്ഛത്ഥേ ദുമ്ഹി അകിച്ഛത്ഥേ സു+ഈസം+സുഖ ഉപപദേസു-ദുക്ഖേന കരീയതി കരണം വാ ദുക്കരം. ഏവം ദുസ്സയോ, ദുക്ഖേന ഭരീയതീതി ദുബ്ഭരോ മഹിച്ഛോ. ഏവം ദുരക്ഖം ചിത്തം, ദുദ്ദസോ ധമ്മോ, ദുരനുബോധോ ധമ്മോ. ഈസം സയതീതി ഈസംസയോ, ഏവം സുഖസയോ. ഈസം കരീയതീതി ഈസക്കരം കമ്മം. സുഖേന കരീയതീതി സുകരം പാപം ബാലേന. ഏവം സുഭരോ അപ്പിച്ഛോ, സുദസ്സം പരവജ്ജം, സുബോധ+മിച്ചാദി. സബ്ബത്ഥ പാദിഅമാദിസമാസാ.
ഘണ-ഭവതീതി ഭാവോ, ഓ+ആവാദേസാ. അയ=ഇതി ദണ്ഡകധാതു, അയതി ഇതോതി ആയോ, ആഹരതീതി ആഹാരോ. ഉപഹനതീതി ഉപഘാതോ, ‘‘ഹനസ്സ ഘാതോ ണാനുബന്ധേ’’തി ഘാതാദേസോ. രഞ്ജതീതി രാഗോ, ‘‘കഗാ ചജാനം ഘാനുബന്ധേ’’തി ജസ്സ ഗോ. രഞ്ജന്തി അനേനാതി രാഗോ. ‘‘അസ്സാ ണാനുബന്ധേ’’തി ആ, പജ്ജതേ+നേനാതി പാദോ. തുദ=ബ്യഥനേ, പതുജ്ജതേ+നേനാതി പതോദോ. ജരീയതി അനേനാതി ജാരോ, ഏവം ദാരോ. ഭജീയതീതി ഭാഗോ. ഏവം ഭാരോ. ലബ്ഭതീതി ലാഭോ. വി+ഓപുബ്ബോ, വോഹരീയതീതി വോഹാരോ. ദിയ്യതീതി ദായോ, യുക. വിഹഞ്ഞതി ഏതസ്മാതി വിഘാതോ. വിഹരന്തി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ. ആരമന്തി ഏതസ്മിന്തി ആരാമോ. പചനം വാ പാകോ, ചസ്സ കോ. ചജനം ചാഗോ. യജനം യാഗോ. രജനം രാഗോ.
൧൨൭. അന+ഘണസ്വാ+പരീഹി ളോ
ആ+പരീഹി പരസ്സ ദഹസ്സ ളോ ഹോത+ന+ഘണസു. പരിദഹനം പരിളാഹോ. ഏവം ദാഹോ. ഭഞ്ജനം സങ്ഗോ. ഏവം സങ്ഗോ. സംഖരനം സംഖാരോ, ‘‘കരോതിസ്സ ഖോ’’തി കസ്സ ഖോ. ഏവം പരിക്ഖാരോ. ‘‘പുരസ്മാ’’തി കരസ്സ ഖോ, പുരേക്ഖാരോ, ഏത്തം തദമിനാദിപാഠാ. ഏവം ഉപകാരോ, ഗാഹോ.
ഘ-വചതീതി വകോ. സിച=പഗ്ഘരണേ, സേചനം സേകോ. ഏവം സോകോ, ഏഓവുദ്ധിയോ. യുഞ്ജനം യോഗോ.
ക-പീ=തപ്പനേ, പീനേതീതി പീയോ, കാനുബന്ധത്താ ന വുദ്ധി, ‘‘യുവണ്ണാന+മിയങുവങ സരേ’’തി ഇയങ. ഖിപ=പേരണേ, ഖിപതീതി ഖിപോ. ഭുഞ്ജന്ത്യ+നേനാതി ഭുജോ. യുധ=സമ്പഹാരേ ആയുജ്ഝന്തി അനേനാതി ആയുധം.
൪൫. ദാധാത്വി
ദാധാതോ ബഹുല+മി ഹോതി ഭാവകാരകേസു. ദാ=ദാനേ, ആദിയതീതിആദി. ഏവം ഉപാദി. ധാ=ധാരണേ, ഉദകം ദധാതീതി ഉദധി, ‘‘സഞ്ഞായ+മുദോ+ദകസ്സാ’’തി ഉദകസ്സ ഉദാദേസോ. ജലം ധിയതേ അസ്മിന്തി ജലധി. വാലാനി ധീയന്തി അസ്മിന്തി വാലധി. സന്ധീയതി സന്ധാതീതി വാ സന്ധി. ധീയതീതി ധി. വിധീയതി വിധാതി വിധാനം വാ വിധി. സമ്മാ സമം വാ ചിത്തം ആദധാതീതി സമാധി.
൪൬. വമാദീഹ്യ+ഥു
വമാദീഹി ഭാവകാരകേസ്വ+ഥു ഹോതി. വമ=ഉഗ്ഗിരണേ, വമനം വമീയതീതി വാ വമഥു. വേപ+കമ്പ=ചലനേ, വേപനം വേപഥു.
൪൭. ക്വി
ക്രിയത്ഥാ ക്വി ഹോതി ബഹുലം ഭാവകാരകേസു. കകാരോ കാനുബന്ധകാരിയത്ഥോ.
൧൫൯. ക്വിസ്സ
ക്രിയത്ഥാ പരസ്സ ക്വിസ്സ ലോപോ ഹോതി. സമ്ഭവതീതി സമ്ഭൂ. ഏവം വിഭവതീതി വിഭൂ, അഭിഭൂ, സയമ്ഭൂ. തഥാ ധു=കമ്പനേ, സന്ധുനാതീതി സന്ധു. വിഭാതീതി വിഭാ. പഭാതീതി പഭാ. സംഗമ്മ ഭാസന്തി ഏത്ഥാതി സഭാ, ‘‘ക്വിമ്ഹി ലോപോ+ന്തബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി അന്തബ്യഞ്ജനസ്സ ലോപോ. ഭുജേന ഗച്ഛതീതി ഭുജഗോ. ഏവം ഉരഗോ. തുരം=സീഘം ഗച്ഛതീതി തുരങ്ഗോ. ഖേന ഗച്ഛതീതി ഖഗോ. വിഹായസേ ഗച്ഛതീതി വിഹഗോ, തദമിനാദിപാഠാ വിഹാദേസോ. ന ഗച്ഛതീതി നഗോ. ഏവം അഗോ, ‘‘നഗോ വാ+പ്പാണിനീ’’തി വികപ്പേന നഞസമാസേ ടാദേസനിസേധോ. ജന=ജനനേ, കമ്മതോ ജാതോതി കമ്മജോ, അമാദിസമാസോ, കമ്മജോ വിപാകോ, കമ്മജാ പടിസന്ധി, കമ്മജം രൂപം. ഏവം ചിത്തജം, ഉതുജം, ആഹാരജം. അത്തജോ പുത്തോ, വാരിമ്ഹി ജാതോ വാരിജോ. ഏവം ഥലജോ. പങ്കജം. ജലജം. അണ്ഡജം. സരസിജം, ഉപപദസമാസേ ബഹുലംവിധാനാ വിഭത്യലോപേ ‘‘മനാദീഹീ’’തിആദിനാ സിആദേസോ. ദ്വിക്ഖത്തും ജാതോ ദ്വിജോ, ‘‘തദമിനാ’’ ദിനാ ക്ഖത്തുംലോപോ. പച്ഛാ ജാതോ അനുജോ. സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാ. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ. ഏവം പതിട്ഠാതീതി പതിട്ഠാ. ഝാ=ചിന്തായം, പരസമ്പത്തിം അഭിജ്ഝായതീതി അഭിജ്ഝാ. ഹിതേസിതം ഉപട്ഠാപേത്വാ ഝായതീതി ഉപജ്ഝാ. സോ ഏവ ഉപജ്ഝായോ, ‘‘സകത്ഥേ’’തി യോ. സമ്മാ ഝായന്തി ഏത്ഥാതി സംഝാ. ക്വിദന്താ ധാത്വത്ഥം ന ജഹന്തി, ലിങ്ഗത്ഥം പടിപാദയന്തി.
൪൮. അനോ
ക്രിയത്ഥാ ഭാവകാരകേസു അനോ ഹോതി. നന്ദ=സമിദ്ധിയം, ഭാവേ-നന്ദിയതേ നന്ദനം. കമ്മേ-അനന്ദീയിത്ഥ നന്ദീയതി നന്ദീയിസ്സതി നന്ദിതബ്ബന്തി വാ നന്ദനം വനം. ഗഹനം ഗഹനീയം വാ ഗഹണം, ‘‘തഥനരാ’’ ദിനാ നസ്സ ണോ. ഗണ്ഹനം, നിഗ്ഗഹീതസ്സ നോ. ചരിതബ്ബം ചരണം. ഭുയതേ ഭവനം. ഹുയതേ ഹവനം. രുന്ധിതബ്ബം രുന്ധനം രോധനം വാ. ഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭുഞ്ജനം ഭോജനം വാ. ബുജ്ഝിതബ്ബം ബുജ്ഝനം, ‘‘പദാദീനം ക്വചീ’’തി യുക. ബോധനം വാ. സുതി സുയ്യതി വാ സവനം. പാപീയതീതി പാപുണനം, ‘‘സകാപാനം കുക+കൂ’’തി യോഗവിഭാഗാ കുആഗമേ നാഗമേ ച തസ്സ ണോ ച. പാലീയതീതി പാലനം ഇച്ചാദി.
കത്തരി-രജം ഹരതീതി രജോഹരണം തോയം. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. ഘാ=ഗന്ധോപാദാനേ, ഘായതീതി ഘാനം. ഝാ=ചിന്തായം, ഝായതീതി ഝാനം. കരോതി അനേനാതി കാരണം, ദീഘോ. വിആകരീയന്തി ഏതേനാതി ബ്യാകരണം. പൂരതി+നേനാതി പൂരണം. ദീയതേ+നേനാതി ദാനം. പമീയതേ+നേനാതി പമാണം. വുച്ചതേ+നേനാതി വചനം. പനുദതി പനുജ്ജതേ+നേനാതി വാ പനുദനം. സൂദ=പഗരണേ, സൂദതി സുജ്ജതേ+നേനാതി വാ സൂദനോ. സുണാതി സുയതേ+നേനേതി വാ സവനം. ലുയതി ലുയതേ+നേനേതി വാ ലവനം. ഏവം നയനം. പുനാതി പുയതേ+നേനേതി വാ പവനോ. സമേതീതി സമണോ സമനം വാ. തഥാ ഭാവേതി ഭാവീയതി ഏതായാതി വാ ഭാവനം. ഏവം പാചനം പാചാപനം ഇച്ചാദി. ‘‘അന+സണസ്വാ പരീഹി ളോ’’തി ളോ, ആളാഹനം.
അധികരണേ-തിട്ഠതി അസിന്തി ഠാനം. ഏവം സയനം, സേനം വാ ആസനം. അധികരീയതി ഏത്ഥാതി അധികരണം.
സമ്പദാനാപാദാനേസു-സമ്മാ പദീയതേ യസ്സ തം സമ്പദാനം. അപേച്ച ഏതസ്മാ ആദദാതീതി അപാദാനം. ബഹുലാധികാരാ ചലനാദീഹിപി സീലസാധുധമ്മേസുപി അനോ, ചലതി സീലേനാതി ചലനോ ഏവം ജലനോ, കോധനോ, കോപനോ. മണ്ഡ=ഭുസനേ, മണ്ഡേതി സീലേനാതി മണ്ഡനോ. ഏവം ഭൂസനോ. ‘‘അഞ്ഞാത്രപീ’’തി ഓകാരനിസേധോ.
൪൯. ഇത്ഥിയ+മ+ണ+ക്തി+ക+യക+യാ ച
ഇത്ഥിലിങ്ഗേ ഭാവേ കാരകേ ച ക്രിയത്ഥാ അആദയോ ഹോന്തി അനോ ച ബഹുലം.
അ-ജര=വയോഹാനിയം, ജിരതി ജിരണം വാ ജരാ. ‘‘ഇത്ഥിയ+മ+ത്വാ’’തി ആപച്ചയോ. പടിസമ്ഭിജ്ജതീതി പടിസമ്ഭിദാ. പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ. ഏവം സമ്പദാ, ആപദാ. ഉപാദീയതീതി ഉപാദാ. ഇക്ഖ+ചക്ഖ=ദസ്സനേ, ഉപഇക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ. ‘‘യുവണ്ണാന+മേഓ ലുത്താ’’തി ഏകാരോ. ചിന്തനം ചിന്താ. സിക്ഖ=വിജ്ജോപാദാനേ, സിക്ഖനം സിക്ഖീയന്തീതി വാ സിക്ഖാ. ഏവം ഭിക്ഖാ. ഇച്ഛനം ഇച്ഛാ. ‘‘ഗമയമി’’ച്ചാദിനാ ച്ഛങാദേസോ. പുച്ഛ=പുച്ഛനേ, പുച്ഛനം പുച്ഛാ. മിധ+മേധ=സങ്ഗമേ, അപഠിതധാതു, മേധനം മേധാ. ഏവം ഗുധ=പരിവേഠനേ, ഗോധനം ഗോധാ. തിതിക്ഖനം തിതിക്ഖാ. ഏവം വീമംസാ, ജിഗുച്ഛാ, പിപാസാ, പുത്തിയാ. ഈഹനം ഈഹാ.
ണ-കരണം കാരാ, ‘‘അസ്സാ ണാനുബന്ധേ’’തി ആ ഹോതി, ഏവ+മുപരിപി. ഹരണം ഹാരാ മുത്താവലി. തരണം താരാ, ധരണം ധാരാ. അരണം ആരാ.
യഥാകഥഞ്ചി സദ്ദമ്ഹി, രുള്ഹിയാ അത്ഥനിച്ഛയോ.
ക്തി-സമ്ഭുവനം സമ്ഭുതി. ‘‘ന തേ’’ച്ചാദിനാ ന വുദ്ധി. സവനം സുതി. നയനം നയതി ഏതായാതി വാ നീതി. മഞ്ഞതീതി മതി, ‘‘ഗമാദിരാനം ലോപോന്തബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി ഗമാദിത്താ നലോപോ. ഗമനം ഗന്തബ്ബാതി വാ ഗതി. ഉപഹനനം ഉപഹതി. രമന്തി ഏതായ രമനം വാ രതി. തനനം തതി. നിയമനം നിയതി. ഭുഞ്ജനം ഭുത്തി. യുഞ്ജനം യുത്തി, പരരൂപം. ഏവം സമാപജ്ജനം സമാപജ്ജതേതി സമാപത്തി. സമ്പത്തി. യജ=ദേവപൂജാസങ്ഗതികരണദാനേസു, യജനം ഇട്ഠി, ‘‘യജസ്സ യസ്സ ടിയീ’’തി ടിആദേസോ, ‘‘പുച്ഛാദിതോ’’തി തസ്സ ഠോ, പരരൂപപഠമക്ഖരാ ച. സാസനം സിട്ഠി, ‘‘സാസസ്സ സിസ വാ’’തി സിസ, സാനന്തരസ്സ തസ്സ ഠോ’’തി ഠാദേസോ. ഭേദനം ഭിജ്ജതേതി വാ ഭിത്തി. ഭജ=സേവായം, ഭജനം ഭത്തി. തന=വിത്ഥാരേ, തനോതീതി തന്തി, നസ്സ നിഗ്ഗഹീതാദി.
ക-ഗുഹന്തീ ഏത്ഥാതി ഗുഹാ, ഓകാരനിവുത്തി. രുജതീതി രുജാ. മോദന്തി ഏതായാതി മുദാ നാമ മുദിതാ.
യക-വിദ=ഞാണേ, വിദനം വിദന്തി ഏതായാതി വാ വിജ്ജാ, ദസ്സ ജേ പുബ്ബരൂപം. യജനം ഇജ്ജാ, ടിആദേസോ.
യ-സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, ദ്വിത്തം. അജ=വജ=ഗമനേ, സമജനം സമജന്തി ഏത്ഥാതി വാ സമജ്ജാ. പപുബ്ബോ, പബ്ബജനം പബ്ബജ്ജാ. തവഗ്ഗവരണാ’’ദിമ്ഹി ‘‘ചവഗ്ഗബയഞാ’’തി യോഗവിഭാഗേന വസ്സ ബേ ദ്വിത്തം. ഊമ്ഹി പരിചരണം പരിചരിയാ. ജാഗരണം ജാഗരിയാ.
അന-പയോജകേ കാരിയധാതുതോ കത്തും പയോജനം കാരണം, ഏകാരനിസേധോ നസ്സ ണോ ച. ഏവം ഹരിതും പയോജനം ഹാരണം. വിദ=അനുഭവേ, വിത്തി വേദയതീതി വാ വേദനാ. വന്ദ=അഭിവാദനഥുതീസു, വന്ദനം വന്ദനാ. ഉപാസനം ഉപാസനാ. ചിത=സംചേതനായം, ചേതയതീതി ചേതനാ. ദേസിയതീതി ദേസനാ. ഭാവിയതീതി ഭാവനാ.
൫൦. ജാഹാഹി നി
ജാ=വയോഹാനിമ്ഹി, ഹാ=ചാഗേ, ഇമേഹി ഇത്ഥിയം നി ഹോതി. ജാനം=വയപരിപാകോ ജാനി. ഹാനം ഹാനി.
൫൧. കരാ രിരിയോ
കരതോ രിരിയോ ഹോതി+ത്ഥിയം. രാനുബന്ധത്താ അരലോപേ കരണം കിരിയാ. ‘‘ക്രിയാ’’തി ‘‘തുംതായേ’’ച്ചാദിമ്ഹി ‘‘ക്രിയായം’’തി യോഗവിഭാഗാ രിയരമ്ഹി അരലോപോ, രികാരോ കകാരേ+നുബന്ധോ ഹോതി.
൫൨. ഇ+കി+തീ സരൂപേ
ധാതുസ്സ സരൂപേ+ഭിധേയ്യേ ഏതേ ഹോന്തി. വചഇച്ച+യം ധാതു ഏവ വചി. ഏവം യുധി. ‘‘കരോതിസ്സ ഖോ’’തി വികരണസ്സ ഞാപിതത്താ ‘‘കത്തരി ലോ’’തി ലോ, പചതി. അകാരോ കകാരോതി ഘണന്തേന കാരസദ്ദേന ഛട്ഠീസമാസോ.
൫൩. സീലാ+ഭിക്ഖഞ്ഞാ+വസ്സകേസു ണീ
ക്രിയത്ഥാ ണീ ഹോതി സീലാദീസു. സംസ=പസംസനേ, പിയപുബ്ബോ, പിയം പസംസതി സീലേനാതി പിയപസംസീ രാജാ. അഥ വാ പിയം പസംസതി സീലേന വാ ധമ്മേന വാ തസ്മിം സാധു വാതി പിയപസംസീ, പിയപസംസനീ, പിയപസംസി കുലം, ആവുദ്ധിമ്ഹി തഥാ സച്ചവാദീ, ധമ്മവാദീ. സീഘയായീതി ‘‘അസ്സാ+ണാപിമ്ഹീ യുക’’ ഇതി യുക. പാപകാരീ, മാലകാരീ ഇച്ചാദി. ഉണ്ഹം ഭുഞ്ജതി സീലേനാതി ഉണ്ഹഭോജീ, ‘‘ലഹുസ്സുപന്തസ്സാ’’തി ഓകാരോ.
ആഭിക്ഖഞ്ഞേ-പുനപ്പുന ഖീരം പിവതീതി ഖീരപായീ, യുക. അവസ്സം കരോതീതി അവസ്സകാരീ. ‘‘സ്യാദി സ്യാദിനേ+കത്ഥം’’തി സമാസേ വിഭത്തിലോപേ ച കതേ ‘‘ലോപോ’’തി നിഗ്ഗഹീതലോപോ. സതന്ദായീതി ഏത്ഥ ബഹുലംവിധാനാ വിഭത്തിഅലോപേ അമാദിസമാസപടിസേധേ ച കതേ വഗ്ഗന്തം.
അഞ്ഞസ്മിം അത്ഥേപി ‘‘ണീ’’തി യോഗവിഭാഗേന സിദ്ധം. സാധുകാരീ, ബ്രഹ്മചാരീ, അസ്സദ്ധഭോജീ. പണ്ഡിതം അത്താനം മഞ്ഞതീതി പണ്ഡിതമാനീ, ബഹുസ്സുതധാരീ ഇച്ചാദി.
സാധുകരണം സാധുകാരോ, സോ അസ്സ അത്ഥീതി സാധുകാരീതി ഘണന്താ ഈ.
൫൪. ഥാവരി+ത്തര ഭങ്ഗുര ഭിദുര ഭാസുര ഭസ്സരാ
ഏതേ സദ്ദാ നിപച്ചന്തേ സീലേ ഗമ്യമാനേ. ഇമിനാ നിപാതനാ വരപച്ചയോ ച ഥാസ്സ ഥോ ച, തിട്ഠതി സീലേനാതി ഥാവരോ. ഇ=അജ്ഝേനഗതീസു, ത്തരപച്ചയോ, ഗച്ഛതി സീലേനാതി ഇത്തരോ. ഭഞ്ജ=ഓമദ്ദനേ, ഭജ്ജതേ സയമേവ ഭജ്ജതി വാ അത്തനാ അത്താനന്തി ഭങ്ഗുരോ, കമ്മേ കത്തരി വാ ഗുരപച്ചയോ. ഭിജ്ജതേ സയമേവ ഭിന്ദതി വാ അത്താനന്തി ഭിദൂരോ, ഏത്ഥ കൂരപച്ചയോ, കകാരോ+നുബന്ധോ. പരഭഞ്ജനവിസയേസുപി ഉദാഹരണേസു ന ഹോതി. തത്ഥാപി കേചി ‘‘ദോസന്ധകാരഭിദൂരോ’’തി ഇദം സന്ധായ ഇച്ഛന്തി. ഭാസതി ദിപ്പതീതി ഭാസുരോ, ഉരപച്ചയോ. സരപച്ചയേ ഭസ്സരോ, ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി രസ്സോ. (തേകാലികപ്പച്ചയാ).
൫൫. കത്തരി ഭൂതേ ക്തവന്തു+ക്താവീ
ഭൂതേ അത്ഥേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ ക്തവന്തു+ക്താവീ ഹോന്തി കത്തരി. വിജിനീതി വിജിതവാ വിജിതാവീ, കാനുബന്ധത്താ ന വുദ്ധി. ഗുണവന്തു ദണ്ഡിസമം. ഹു=ഹവനേ, അഗ്ഗിം അഹവീതി ഹുതവാ ഹുതാവീ, ഹുതാവിനീ ഹുതവാനീ. ‘‘ഭൂതേ’’തി യാവ ‘‘ആഹാരത്ഥാ’’തി അധികാരോ.
൫൬. ക്തോ ഭാവകമ്മേസുതി
ഭാവേ കമ്മേ ച ഭൂതേ ക്തോ ഹോതി. അസനം ആസിതം ഭവതാ, ഞി. കരീയിത്ഥാതി കതോ കടോ ഭവതാ, ‘‘ഗമാദിരാനം’’ ത്യാദിനാ രലോപോ. ഏവ+മുപരിപി.
൫൭. കത്തരി ചാ+രമ്ഭേ
ക്രിയാരമ്ഭേ കത്തരിക്തോ ഹോതി യഥാപത്തഞ്ച, പകരീതി പകതോ ഭവം കടം. പകരീയിത്ഥാതി പകതോ കടോ ഭവതാ. പസുപീതി പസുത്തോ ഭവം. പസുപീയിത്ഥാതി പസുത്തം ഭവതാ, പരരൂപം.
൫൮. ഠാ+സ വസ സിലിസ സീ രുഹ ജര ജനീഹി
ഠാദീഹി കത്തരി ക്തോ ഹോതി യഥാപത്തഞ്ച. ഉപട്ഠാസീതി ഉപട്ഠീതോ ഭവം ഗുരും. ഉപട്ഠീയിത്ഥാതി ഉപട്ഠിതോ ഗുരു ഭോതാ, ‘‘ഠാസ്സീ’’തി ഠാസ്സ ഇ. ഏവം ഉപാസീതി ഉപാസിതോ. ഉപാസീയിത്ഥാതി ഉപാസിതോ. ‘‘ഞി ബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി ഞി. അനുവുസി അനുവുസീയിത്ഥാതി വാ അനുവുസീതോ. ‘‘അസ്സൂ’’തി അസ്സ ഉകാരോ. ആപുബ്ബോ സിലിസ=ആലിങ്ഗനേ, ആസിലേസി ആസിലേസീയിത്ഥാതി വാ ആസിലിട്ഠോ. ‘‘സാനന്തരസ്സ തസ്സ ഠോ’’തി ഠേ പരരൂപം പഠമക്ഖരഞ്ച. അധിസയി അധിസീയിത്ഥാതി വാ അധിസയിതോ ഖടോപികം ഭവം, അധിസയിതാ ഖടോപികാ ഭോതാ. ഏവം ആരുഹി ആരുഹീയിത്ഥാതി വാ ആരുള്ഹോ രുക്ഖം ഭവം, ആരുള്ഹോ രുക്ഖോ ഭോതാ, ‘‘രുഹാദീഹി ഹോ ള ചാ’’തി തസ്സ ഹകാരോ പുബ്ബഹകാരസ്സ ച ളോ. അനുജീരി അനുജീരീയിത്ഥാതി വാ അനുജിണ്ണോ വസലിം ഭവം, അനുജിണ്ണാ വസലീ ഭോതാ, ‘‘തരാദീഹി രിണ്ണോ’’തി ക്തസ്സ രിണ്ണാദേസോ ‘‘രാനുബന്ധേ’’ത്യാദിനാ അരഭാഗസ്സ ലോപോ ച. അന്വജായി അന്വജായിത്ഥാതി വാ അനുജാതോ മാണവകോ മാണവികം, അനുജാതാ മാണവികാ മാണവകേന, ‘‘ജനിസ്സാ’’തി നസ്സ ആ.
൫൯. ഗമനത്ഥാ+കമ്മകാ+ധാരേ ച
ഗമനത്ഥതോ അകമ്മകതോ ച ക്രിയത്ഥാ ആധാരേ ക്തോ ഹോതി കത്തരി ച യഥാപത്തഞ്ച. യാ=പാപുണനേ, യാതവന്തോ അസ്മിന്തി യാതം ഠാനം. യാതവന്തോ യാതാ, യാനം യാതം. ഏത്ഥ സന്തമ്പി കമ്മം അനിച്ഛിതം. യായിതാതി യാതോ പഥോ. ‘‘യേ ഗത്യത്ഥാ, തേ ബുദ്ധ്യത്ഥാ. യേ ബുദ്ധ്യത്ഥാ, തേ ഗത്യത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ തഥലക്ഖണം യാഥാവതോ ആഗതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ ഇതിപി ഹോതി. ആസിതവന്തോ അസ്മിന്തി ആസിതം. ആസിതവന്തോ ആസിതാ. ആസന+മാസിതം.