൬. ത്യാദികണ്ഡ

അഥ ത്യാദയോ ക്രിയാവാചീഹി ധാതൂഹി വുച്ചന്തേ.

ക്രിയം ആചിക്ഖതീതി ആഖ്യാതന്തി ക്രിയാപദസ്സ പുബ്ബാചരിയസഞ്ഞാ. കാല+കാരക+പുരിസപരിദീപകം ക്രിയാലക്ഖണം ത്യാദ്യന്തം അലിങ്ഗഞ്ച, വുത്തമ്പി ചേ+തം –

യം തികാലം തിപുരിസം, ക്രിയാവാചീ തികാരകം;

അതിലിങ്ഗം ദ്വിവചനം, ത+ദാഖ്യാതന്തി വുച്ചതി.

൧൪. ക്രിയത്ഥാ ബഹുലം –തി

ച സബ്ബത്ഥ വത്തതേ. ക്രിയാ അത്ഥോ ഏതസ്സാതി ക്രിയത്ഥോ ധാതു, സോ ച ദുവിധോ സകമ്മകാ+കമ്മകവസേന. തത്ഥ യസ്മിം ക്രിയത്ഥേ കത്തുവാചിമ്ഹാ കമ്മം ഗവേസീയതേ, സോ സകമ്മകോ. ഇതരോ അകമ്മകോ.

തത്ര സകമ്മകാ കമ്മാപേക്ഖം ക്രിയം വദന്തി, യഥാ കടം കരോതി, ഗാമം ഗച്ഛതി, ഓദനം പചതി. അകമ്മകാ കമ്മനിരപേക്ഖം ക്രിയം വദന്തി, യഥാ അച്ഛതി സേതി തിട്ഠതി. ക്രിയാതി ച ഗമനപചനാദികോ അസത്തസമ്മതോ കത്തരി കമ്മേ വാ പതിട്ഠിതോ കാരകസമൂഹസാധിയോ പദത്ഥോ വുച്ചതി. അപി ച –

കരണം ഭവനം ചാപി, കര+ഭൂഹി കഥീയതേ;

തതോ ക്രിയാദിവാചത്തം, പാകാദീനം കഥം ഭവേ.

കര+ഭൂധാതൂഹി കരണഞ്ച ഭവനഞ്ച വുച്ചതി, പാക+ഗമനാദീഹി തേസം ക്രിയാഭവനാനം വാച്ചത്തം കഥം ഭവതീതി വുത്തം ഹോതി. പുനപി –

പാകാദീനഞ്ഹി വാച്ചത്തം, കരഭൂസു ന യുജ്ജതി;

തം ബഹുതരവാച്ചത്തം, പാകാദീസു ന യുജ്ജതി.

തം നാമ –

കാരിയരൂപാ ഹി ധാത്വത്ഥാ, സത്തായുത്താ ച തേ+ഖിലാ;

തതോ ക്രിയാ ച ഭാവോ ച, സാമഞ്ഞം തേസു ഗമ്യതേ.

൧. വത്തമാനേതി അന്തി സി ഥ മി മ തേ അന്തേ സേ വ്ഹേ ഏ മ്ഹേ.

വത്തമാനേ ആരദ്ധാപരിസമത്തേ അത്ഥേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ ത്യാദയോ ഹോന്തി. ക്രിയാധികാരത്താ ‘‘ക്രിയത്ഥാ’’തി വുത്തം. തേസ+മനിയമേ –

൧൪. പുബ്ബപരച്ഛക്കാന+മേകാനേകേസു തുമ്ഹാ+മ്ഹ+സേസേസു ദ്വേ ദ്വേ മജ്ഝിമു+ത്തമ+പഠമാ

ഏകാനേകേസു തുമ്ഹഅമ്ഹസദ്ദവചനീയേസു തദഞ്ഞസദ്ദവചനീയേസു ച കാരകേസു പുബ്ബച്ഛക്കാനം പരച്ഛക്കാനഞ്ച മജ്ഝിമു+ത്തമ+പഠമാ ദ്വേ ദ്വേ ഹോന്തി യഥാക്കമം. തത്ഥതി അന്തീതി പഠമപുരിസോ, ആദോ നിദ്ദിട്ഠത്താ. സി ഥ ഇതി മജ്ഝിമപുരിസോ, മജ്ഝേ നിദ്ദിട്ഠത്താ. മി മ ഇതി ഉത്തമപുരിസോ. ഉത്തമസദ്ദോ+യം സഭാവതോ തിപഭുതീന+മന്ത+മാഹ. പരച്ഛക്കേപി തേ അന്തേതിആദിനാ ഏവം യോജേതബ്ബം. ഏവം സേസേസു ഭവിസ്സതിആദീസു സത്തസു പച്ചയവിധാനസുത്തേസുപി യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി ഭൂവാദീന+മട്ഠഗണാനം ഭൂവാദിഗണേസു ഭൂ=സത്തായ+മിതി പഠമധാതുതോ പരാ ത്യാദയോ യോജീയന്തേ. തത്ഥ ‘‘ഏകമ്ഹി വത്തബ്ബേ ഏകവചനം’’തി ത്യാദീസു പരഭൂതേസു കത്തു+കമ്മ+ഭാവേസുയേവ ക്യവികരണലവികരണാ ഹോന്തീതി ‘‘ക്യോ ഭാവകമ്മേസ്വ+പരോക്ഖേസു മാന+ന്ത+ത്യാദീസു’’ ‘‘കത്തരി ലോ’’ ഇച്ചാദിനാ തേസം വികരണാനം വിധാനാ ത്യാദയോ കത്തു+കമ്മ+ഭാവേസ്വേവ വിഞ്ഞായന്തീതി കത്തരി തിമ്ഹിലോ. കേ തേ വികരണാ –

പുബ്ബാപരഭാഗട്ഠാനാ, ഭിന്നധാതുവിഭത്തിയോ;

നിസ്സായ പച്ചയാ ഹോന്തി, ഏതേ വികരണാ സിയും.

൫,൮൨. യുവണ്ണാന+മേ, ഓ പച്ചയേ

ഇവണ്ണു+വണ്ണന്താനം ക്രിയത്താനം ഏ+ഓ ഹോന്തി യഥാക്കമം പച്ചയേതി ഊസ്സോ+കാരോ.

൫,൮൯. ഏഓന+മയ+വാ സരേ

സരേ പരേ ഏഓന+മയവാ ഹോന്തി യഥാക്കമംതി ഓസ്സ അവാദേസോ. സോ പുരിസോ സാധു ഭവതി, സാ ഇത്ഥീ സാധു ഭവതി, ചിത്തം സാധു ഭവതി.

ഉത്തത്താ കത്തു ആഖ്യാതേ, തതിയാ ന ച കത്തരി;

പഠമാവിഭത്തി ഹോതേവ, അത്ഥമത്തം അപേക്ഖിയ.

സതിപി ക്രിയായേകത്തേ കത്തൂനം ബഹുത്താ ‘‘ബഹുമ്ഹി വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം’’തി അന്തി.

൧൬൧. ക്വചി വികരണാനന്തി

വികരണാനം ക്വചി ലോപോ ഹോതീതി ലവികരണസ്സ ലോപോ, സേസം പുരിമസദിസം. തേ പുരിസാ ഭവന്തി. മജ്ഝിമപുരി- സേകവചനം സി, ത്വം ഭവസി. ബഹുവചനം ഥപച്ചയോ, തുമ്ഹേ ഭവഥ. ഉത്തമപുരിസേകവചനം മിപച്ചയോ.

൫൭. ഹിമിമേസ്വ+സ്സ

അകാരസ്സ ദീഘോ ഹോതി ഹിമിമേസു. അഹം ഭവാമി. ബഹുവചനം മപച്ചയോ, മയം ഭവാമ. ഏവം പരച്ഛേക്കേപി-ഭവതേ, ഭവന്തേ. ഭവസേ, ഭവവ്ഹേ. ഭവേ, ഭവമ്ഹേ. കേചി ദീഘം കത്വാ പഠന്തി, ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി ദീഘോ, ഭവാമ്ഹേ.

ഏത്ഥ ച –

ലജ്ജാ സത്താ ഠിതി ജാഗരണം,

വുദ്ധി ക്ഖയ ജീവിത മരണം;

കീളാ രുചി രോചതേ ഇത്യേവം,

വുത്താ അകമ്മകധാതു സബ്ബേ.

–തി വുത്തത്താ കമ്മം ദുതിയാ ന.

പച=പാകേ, അകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ, ഏവ+മുപരിപി. പച ഇതി ഠിതേ ലവികരണം, വികരണലോപാദി പുരിമസമം. സോ ഓദനം പചതി, തേ പചന്തി. ത്വം പചസി, തുമ്ഹേ പചഥ. അഹം പചാമി, മയം പചാമ. പരച്ഛക്കേ-പചതേ, പചന്തേ. പചസേ, പചവ്ഹേ. പചേ, പചാമ്ഹേ.

൧,൨൨. വിപ്പടിസേധേ

വിപ്പടിസേധനം=അഞ്ഞമഞ്ഞപടിസേധനം വിപ്പടിസേധോ. പഠമമജ്ഝിമപുരിസാനം ദ്വിന്നം ഏകത്ഥ പസങ്ഗേ മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം ഥപച്ചയോ. സോ ച പചതി, ത്വഞ്ച പചസി, തുമ്ഹേ പചഥ. തുല്യബലവിരോധിനോ ഹി വിപ്പടിസേധാ പഠമമജ്ഝിമഉത്തമപുരിസാനം തിണ്ണം ഏകത്ഥ പസങ്ഗേ ഉത്തമപുരിസബഹുവചനം ഹോതി, സോ ച പചതി, ത്വഞ്ച പചസി, അഹഞ്ച പചാമി മയം പചാമാതി ഭവതി.

അമ+ഗമ=ഗമനേ –

൫,൧൭൩. ഗമ യമി+സാ+സ ദിസാനം വാ ച്ഛങ

ഏതേസം ധാതൂനം ച്ഛങ വാ ഹോതി ന്ത+മാന+ത്യാദീസു. സോ ഗാമം ഗച്ഛതി. അന്തി –

൭൪. ഗരുപുബ്ബാ രസ്സാ രേ+ന്തേന്തീനം

ഗരുപുബ്ബസ്മാ രസ്സാ ന്തേ+ന്തീനം രേ വാ ഹോതി.

അക്ഖരനിയമോ ഛന്ദം,

ഗരുലഹുനിയമോ ഭവേ വുത്തി;

ദീഘോ സംയോഗാദിപുബ്ബോ,

രസ്സോ ഗരു ലഹു തു രസ്സോ.

ഗച്ഛരേ ഗച്ഛന്തി. ത്വം ഗച്ഛസി, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ. അഹം ഗച്ഛാമി, മയം ഗച്ഛാമ. ച്ഛാദേസാഭാവപക്ഖേ ‘‘ഊ ലസ്സേ’’തി ഏകാരേ ഗമേതി. പരലോപേ ഗമേന്തി. ഗമേസി, ഗമേഥ. ഗമേമി, ഗമേമ. പരച്ഛക്കേപി സോ ഗച്ഛതേ, ഗച്ഛരേ ഗച്ഛന്തേ. ഗച്ഛസേ, ഗച്ഛവ്ഹേ. ഗച്ഛേ, ഗച്ഛാമ്ഹേ.

പുരേ അധമ്മോ ദിബ്ബതി, പുരാ മരാമീതി ച തംസമീപേ തബ്ബോഹാരൂപചാരേന വത്തമാനവചനം. വുത്തഞ്ഹി –

ആരദ്ധാ+നിട്ഠിതം കിച്ചം, വത്തമാനന്തി വുച്ചതി;

വത്തമാനസമീപഞ്ച, വത്തമാനന്തി വുച്ചതി.

കിമിവ തേ –

ഗങ്ഗാച തംസമീപഞ്ച, യതോ ഗങ്ഗാതി ഞായതേ;

ഗങ്ഗായം പാതു+മാഗച്ഛ, ഘോസോ ഗങ്ഗായ+മിത്യപി.

മുഖ്യാ+മുഖ്യത്ഥഭേദേന, വത്തമാനം തതോ ദ്വിധാ;

മുഖ്യഞ്ഹി രുള്ഹി+മാപന്നം, ത+ദാരോപാ അമുഖ്യതാതി.

പുരേ+പുരാസദ്ദേഹി വാ അനാഗതതാ ഗമ്യതേ, തദാ തസ്സ വത്തമാനത്താ. കാലബ്യത്തയോ വാ ഏസോ, ഭവന്ത്യേവ ഹി കാലന്തരേപി ത്യാദയോ ബാഹുലകാ ‘‘സന്തേസു പരിഗൂഹാമി’’ ‘‘കായസ്സ ഭേദാ അഭിസമ്പരായം, സഹബ്യതം ഗച്ഛതി വാസവസ്സ’’ ‘‘അതിവേലം നമസ്സിസ്സം’’തി. ‘‘കുതോ നു ത്വം ആഗച്ഛസി, രാജഗഹതോ ആഗച്ഛാമീ’’തിആദീസു പന പച്ചുപ്പന്നസമീപേ വത്തമാനവചനം.

൫,൧൭൫. ഗമ വദ ദാനം ഘമ്മ വജ്ജ ദജ്ജാ

ഗമാദീനം ഘമ്മാദയോ വാ ഹോന്തി ന്ത+മാന+ത്യാദീസു. ഘമ്മതി, ഘമ്മന്തി ഇച്ചാദി.

കമ്മേ –

ഉപസഗ്ഗവസാ കോചി, അകമ്മോപി സകമ്മകോ;

യഥാ+ഭിഭൂയതേ രാഗോ, താപസേന മഹിദ്ധിനാതി –

വുത്തത്താ അകമ്മകതോ കമ്മനി അനുപുബ്ബാ ഭൂധാതുതോ ത്യാദയോ ഹോന്തി.

൫,൧൭. ക്യോ ഭാവകമ്മേസ്വ+പരോക്ഖേസു മാന+ന്ത+ത്യാദീസു

ഭാവകമ്മവിഹിതേസു പരോക്ഖാവജ്ജിതേസു മാന+ന്ത+ത്യാദീസു പരേസു ക്യോ ഹോതി ക്രിയത്ഥാ. കകാരോ+നുബന്ധകാരിയത്ഥോ. ‘‘ന തേ കാനുബന്ധ+നാഗമേസൂ’’തി പടിസേധാ ഓകാരാഭാവോ. അനുഭൂയതി സുഖം ദേവദത്തേന.

ഏത്ഥ ച –

ആഖ്യാതേന അവുത്തത്താ, കത്തുതോ തതിയാ ന തു;

ദുതിയാ ഹോതി കമ്മസ്സ, വുത്തത്താ പഠമാപി+ധ.

അനുഭൂയന്തി സമ്പത്തിയോ തയാ. അനുഭൂയസി ത്വം ദേവദത്തേന. അനുഭൂയഥ തുമ്ഹേ. അഹം അനുഭൂയാമി, തയാ മയം അനുഭൂയാമ. ദ്വിത്തേ അനുഭുയ്യതി+ച്ചാദി. ഏവം പരച്ഛക്കേ.

ഭാവേ അദബ്ബവുത്തിനോ ഭാവസ്സ ഏകത്താ ഏകവചനമേവ. തഞ്ച പഠമപുരിസേകവചനേയേവ സമ്ഭവതി, നേവ+ഞ്ഞം, ബഹുലംവിധാനാ. ഭൂയതി ഭൂയതേ ദേവദത്തേന, സമ്പതി ഭവനന്ത്യത്ഥോ.

പചധാതുതോ കമ്മേ ക്യോ.

൩൭. ക്യസ്സതി

ക്രിയത്ഥാ ക്യസ്സ ഈഞ വാ ഹോതി. ഞോ ആദ്യാവയവത്ഥോ. ദേവദത്തേന ഓദനോ പചീയതി പച്ചതി, രേആദേസേ ഓദനാ പചീയരേ പചീയന്തി, പച്ചരേ പച്ചന്തി. ചവഗ്ഗപുബ്ബരൂപാനി. ത്വം പചീയസി പച്ചസി, തുമ്ഹേ പചീയഥ പച്ചഥ. അഹം പചീയാമി പച്ചാമി, മയം പചീയാമ പച്ചാമ. പരച്ഛക്കേ ദേവദത്തേന ഓദനോ പചീയതേ ഇച്ചാദി.

ഗമിതോ കമ്മേ ച്ഛങ ച ഈഞആഗമേ ച കതേ തേന ഗാമോ ഗച്ഛീയതി, ഗാമാ ഗച്ഛീയന്തി. ഗച്ഛീയസി, ഗച്ഛീയഥ. ഗച്ഛീയാമി, ഗച്ഛീയാമ. ഏവം പരച്ഛക്കേ. ഗമീയതി ഗമ്മതി, ഗമീയന്തി ഗമ്മന്തി. ഗമീയസി ഗമ്മസി, ഗമീയഥ ഗമ്മഥ, ഗമീയാമി ഗമ്മാമി, ഗമീയാമ ഗമ്മാമ പരച്ഛക്കേപി ഏവം. തഥാ ഘമ്മീയതി, ഘമ്മീയന്തി ഇച്ചാദി.

ക്രിയത്ഥാ കത്തരി ത്യാദി, കമ്മസ്മിഞ്ച സകമ്മകാ;

ഭാവേ വാ+കമ്മകാ കമ്മാ+വചനിച്ഛായ മഞ്ഞതേ.

തഥാ ഹി വിജ്ജമാനസ്സാപി കമ്മാസ്സ അവചനിച്ഛായം ഇദം വുച്ചതി –

സതോപി ന വിവക്ഖാ+സ്സ, അസതോപി ച സാ ഭവേ;

തം യഥാ+നുദരാ കഞ്ഞാ, വഞ്ഝാവദ്ധിതകോ യഥാ.

വിവക്ഖാ ലോകികാ ഏസാ, അസക്യ+മതിവത്തിതും;

കഥ+മേസ വിപരിയാസോ, ലോകോ ഏവാ+നയുജ്ജതേ.

(വത്തമാനപച്ചയനയോ).

൨. ഭവിസ്സതി സ്സതി സ്സന്തി സ്സതി സ്സഥ സ്സാമി സ്സാമ സ്സതേ സ്സന്തേ സ്സസേ സ്സവ്ഹേ സ്സം സ്സാമ്ഹേ

ഭവിസ്സതി=അനാരദ്ധേ അത്ഥേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ സ്സത്യാദയോ ഹോന്തി.

൩൫. അ+ഈ+സ്സാദീനം ബ്യഞ്ജനസ്സിഞ

ക്രിയത്ഥാ പരേസം അആദീനം ഈആദീനം സ്സാദീനഞ്ച ബ്യഞ്ജനസ്സി+ഞ ഹോതി വിഭാസാ. വവത്ഥിതവിഭാസാ+യം. സ്സേതി സ്സാദീനം സ്സതിആദീനഞ്ചാവയവോ ഗഹിതോ, ‘‘ഊബ്യഞ്ജനസ്സാ’’തി സിദ്ധേപി ത്യാദീസു ഏതേസമേവാതി നിയമത്ഥോ+യ+മാരമ്ഭോ. ലസ്സാകാരലോപേ ഓ+അവാദേസേ ഭവിസ്സതി, ഭവിസ്സന്തി. ഭവിസ്സസി, ഭവിസ്സഥ. ഭവിസ്സാമി, ഭവിസ്സാമ. ഭവിസ്സതേ, ഭവിസ്സന്തേ. ഭവിസ്സസേ, ഭവിസ്സവ്ഹേ. ഭവിസ്സം, ഭവിസ്സാമ്ഹേ.

കമ്മേ –

൪൯. ക്യസ്സ സ്സേ

ക്യസ്സ വാ ലോപോ ഹോതി സ്സേ. സുഖം തയാ അനുഭവിസ്സതി, അനുഭവിസ്സന്തി. അനുഭവിസ്സസി, അനുഭവിസ്സഥ. അനുഭവിസ്സാമി, അനുഭവിസ്സാമ. അഞ്ഞത്ര അനുഭൂയിസ്സതി, അനുഭൂയിസ്സന്തി ഇച്ചാദി. ഏവം പരച്ഛക്കേ. ഭാവേ-ഭൂയിസ്സതി ഭൂയിസ്സതേ.

കത്തരി-പചിസ്സതി, പചിസ്സന്തി ഇച്ചാദി. കമ്മേ-പചിസ്സതി ഓദനോ ദേവദത്തേന, പചീയിസ്സതി, പച്ചിസ്സതി. പച്ചിസ്സന്തി ഓദനാ പചീയിസ്സന്തി, പചീയിസ്സരേ, പച്ചിസ്സരേ, പച്ചിസ്സന്തി.

ഗമിതോ കത്തരി-സോ ഗച്ഛിസ്സതി, തേ ഗച്ഛിസ്സന്തി. ത്വം ഗച്ഛിസ്സസി, തുമ്ഹേ ഗച്ഛിസ്സഥ. അഹം ഗച്ഛിസ്സാമി, മയം ഗച്ഛിസ്സാമ. ഗച്ഛിസ്സതേ, ഗച്ഛിസ്സന്തേ. ഗച്ഛിസ്സസേ, ഗച്ഛിസ്സവ്ഹേ. ഗച്ഛിസ്സം, ഗച്ഛിസ്സാമ്ഹേ. സഗ്ഗം ഗമിസ്സതി, ഗമിസ്സന്തി. ഗമിസ്സസി, ഗമിസ്സഥ. ഗമിസ്സാമി, ഗമിസ്സാമ ഇച്ചാദി. കമ്മേ-ഗച്ഛിയിസ്സതി, ഗച്ഛിയിസ്സന്തി ഇച്ചാദി. ക്യലോപേ ഗമിസ്സതി, ഗമിസ്സന്തി ഇച്ചാദി. തഥാ ഘമ്മിസ്സതി ഘമ്മീയിസ്സതി, ഘമ്മിസ്സന്തി, ഘമ്മീയിസ്സന്തി ഇച്ചാദി.

൩. നാമേ ഗരഹാവിമ്ഹയേസു

നാമസദ്ദേ നിപാതേ സതി ഗരഹായം വിമ്ഹയേ ച ഗമ്യമാനേ സ്സത്യാദയോ ഹോന്തി. ഇമേ ഹി നാമ കല്യാണധമ്മാ പടിജാനിസ്സന്തി. ഏത്ഥ ‘‘ജ്യാദീഹി ക്നാ’’തി ക്നാവികരണേ ‘‘ഞാസ്സനേ ജാ’’തി ജാദേസോ. ന ഹി നാമ ഭിക്ഖവേ തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ പാണേസു അനുദ്ദയാ ഭവിസ്സതി. കഥഞ്ഹി നാമ സോ ഭിക്ഖവേ മോഘപുരിസോ സബ്ബമത്തികാമയം കുടികം കരിസ്സതി. വിമ്ഹയേ-അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ, സന്തേന വത ഭോ പബ്ബജിതാ വിഹാരേന വിഹരന്തി, യത്ര ഹി നാമ സഞ്ഞീ സമാനോ ജാഗരോ പഞ്ചമത്താനി സകടസതാനി നിസ്സായ നിസ്സായ അതിക്കന്താനി നേവ ദക്ഖിതി, ന പന സദ്ദം സോസ്സതി. അച്ഛരിയം അന്ധോ നാമ പബ്ബത+മാരോഹിസ്സതി, ബധിരോ നാമ സദ്ദം സോസ്സതി. (ഭവിസ്സന്തിപച്ചയനയോ).

൪. ഭൂതേ ഈ ഉം ഓ ത്ഥ ഇം മ്ഹാ ആ ഊ സേ വ്ഹം അ മ്ഹേ

ഭൂതേ പരിസമത്തേ അത്ഥേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ ഈആദയോ ഹോന്തി. ഭൂതാനജ്ജതനേ ഉപരി വക്ഖമാനത്താ ഇമേ ഈആദയോ ഭൂതജ്ജതനേ. ‘‘സുവോ അഹോസി ആനന്ദോ’’തിആദീസു ഭൂതസാമഞ്ഞേവ ഭവന്തി.

അഹസ്സു+ഭയതോ അഡ്ഢ-രത്തം വാ തദുപഡ്ഢതം;

അന്തോകത്വാന വിഞ്ഞേയ്യോ, അഹോ അജ്ജതനോ ഇതി;

തദഞ്ഞോ പന യോ കാലോ, സോ+നജ്ജതനസഞ്ഞിതോ.

ഇതി പഠമപുരിസേകവചനം ഈ,

൧൫. ആ+ഈ+സ്സാദീസ്വ+ഞ വാ

ആആദോ ഈആദോ സ്സാദോ ച ക്രിയത്ഥസ്സ വാ അഞ ഹോതീതി ധാതുതോ പുബ്ബം അഞ. ‘‘കത്തരി ലോ’’തി ലോ, ഏകാര+അവാദേസാ ച.

൩൮. ഏയ്യാഥ+സ്സേ+അ+ആ+ഈ+ഥാനം ഓ+അ+അം+ത്ഥ+ത്ഥോ+വ്ഹോക

ഏയ്യാഥാദീനം ഓആദയോ വാ ഹോന്തി യഥാക്കമംതി ഈസ്സത്ഥോ, അഭവിത്ഥോ, ഭവിത്ഥോ, അഭവത്ഥോ, ഭവത്ഥോ. ‘‘ആ ഈ ഊ മ്ഹാ സ്സാ സ്സമ്ഹാനം വാ’’തി ഈസ്സ രസ്സത്തം. സോ അഭവി ഭവി, അഭവീ ഭവീ.

൩൯. ഉംസ്സിം+സ്വം+സു

തിഉംസ്സ ഇംസു+അംസു വാ ഹോന്തി. അഭവിംസു ഭവിംസു, അഭവംസു ഭവംസു, അഭവും ഭവും.

൪൨. ഓസ്സ അ+ഇ+ത്ഥ+ത്ഥോ

ഓസ്സ അആദയോ വാ ഹോന്തി. അഭവ ഭവ, അഭവി ഭവി, ഇഞാഗമേ അഭവിത്ഥ ഭവിത്ഥ, അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ, അഭവിത്ഥോ ഭവിത്ഥോ, അഭവത്ഥോ ഭവത്ഥോ.

൪൩. സി

ഓസ്സ സി വാ ഹോതി. അഭവിസി ഭവിസി, അഭവസി ഭവസി. അഭവോ ഭവോ.

൪൫. മ്ഹാത്ഥാന+മുഞ

ഏസം ഉഞ വാ ഹോതി. ഈആദിസമ്ബന്ധീനമേവ ഗഹണം. അഭവുത്ഥ ഭവുത്ഥ.

൪൬. ഇംസ്സ ച സിഞ

ഇംസ്സ ച സിഞ വാ ഹോതി മ്ഹാത്ഥാനഞ്ച ബഹുലം. ഇകാരഞ്ഞകാരാ ഉച്ചാരണആദ്യാവയവത്ഥാ. അഭവസിത്ഥ ഭവസിത്ഥ, അഭവിത്ഥ ഭവിത്ഥ, അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ, അഭവിസിം ഭവിസിം, അഭവസിം ഭവസിം, അഭവിം ഭവിം. ഉഞാഗമേ ആസ്സ രസ്സോ. അഭവുമ്ഹ ഭവുമ്ഹ അഭവുമ്ഹാ ഭവുമ്ഹാ. സിഞാഗമേ അഭവസിമ്ഹ ഭവസിമ്ഹ അഭവസിമ്ഹാ ഭവസിമ്ഹാ അഭവിമ്ഹ ഭവിമ്ഹ അഭവിമ്ഹാ ഭവിമ്ഹാ അഭവമ്ഹ ഭവമ്ഹ അഭവമ്ഹാ ഭവമ്ഹാ. പരച്ഛക്കേ – ‘‘ഏയ്യാഥാ’’ദിനാ ത്ഥേ അഭവിത്ഥ ഭവിത്ഥ അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ. രസ്സേ അഭവഥ ഭവഥ, അഭവാ ഭവാ, അഭവു ഭവു. അഭവിസേ ഭവിസേ, അഭവസേ ഭവസേ, അഭവിവ്ഹം ഭവിവ്ഹം അഭവവ്ഹം ഭവവ്ഹം, അസ്സ അ+മാദേസേ അഭവം ഭവം അഭവ ഭവ, അഭവിമ്ഹേ ഭവിമ്ഹേ അഭവമ്ഹേ ഭവമ്ഹേ. കമ്മേ സുഖം തയാ അനുഭൂയിത്ഥോ അന്വഭൂയത്ഥോ അനുഭൂയത്ഥോ അന്വഭൂസി അനുഭൂസീ അന്വഭൂയീ അനുഭൂയീ, അന്വഭൂയിംസു അനുഭൂയിംസു അന്വഭൂയംസു അനുഭൂയംസു അന്വഭൂയും അനുഭൂയും ഇച്ചാദി. ഭാവേ-തേന അഭൂയിത്ഥോ ഭൂയിത്ഥോ അഭൂയത്ഥോ ഭൂയത്ഥോ അഭൂയി ഭൂയി അഭൂയീ ഭൂയീ. തേന അഭൂയത്ഥ ഭൂയത്ഥ അഭൂയ ഭൂയ അഭൂയാ ഭൂയാ.

സോ അപചിത്ഥോ പചിത്ഥോ ഇച്ചാദി കത്തുസമം. കമ്മേ-അപചീയിത്ഥോ പചീയിത്ഥോ അപചീയത്ഥോ പചീയത്ഥോ. ചവഗ്ഗപുബ്ബ- രൂപേ അപച്ചിത്ഥോ പച്ചിത്ഥോ അപച്ചത്ഥോ പച്ചത്ഥോ അപചീയി പചീയി അപചീയീ പചീയീ അപച്ചി പച്ചി അപച്ചീ പച്ചീ, അപചീയിംസു പചീയിംസു അപചിംസു പചിംസു അപചീയംസു പചീയംസു അപച്ചംസു പച്ചംസു അപചീയും പചീയും അപച്ചും പച്ചും ഇച്ചാദി കത്തുസമം, പുബ്ബരൂപോവ വിസേസോ.

സോ ഗാമം അഗച്ഛിത്ഥോ ഗച്ഛിത്ഥോ ഇച്ചാദി പുരിമസമം.

൩൦. ഡംസസ്സ ച ഞ്ഛങ

ഡംസസ്സ ച ഗമിസ്സ ച ഞ്ഛങ വാ ഹോതി ആ+ഈആദീസു. അഗഞ്ഛിത്ഥോ ഗഞ്ഛിത്ഥോ അഗഞ്ഛത്ഥോ ഗഞ്ഛത്ഥോ അഗഞ്ഛി ഗഞ്ഛി അഗഞ്ഛീ ഗഞ്ഛീ ഇച്ചാദി.

൨൯. ഗമിസ്സാ

ആആദോ ഈആദോ ച ഗമിസ്സ ആ ഹോതി വാ. സോ അഗാ അഗമി ഗമി അഗമിത്ഥോ ഗമിത്ഥോ അഗമത്ഥോ ഗമത്ഥോ. ഈപച്ചയേ ലസ്സാകാരസ്സ ‘‘ഹിമിമേസ്വ+സ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അസ്സാ’’തി യോഗവിഭാഗാ ദീഘേ ‘‘ദീഘാ ഈസ്സാ’’തി ഈസ്സ സിആദേസോ, അഗമാസി അഗമി ഗമി അഗമീ ഗമീ, അഗമിംസു ഗമിംസു അഗമംസു ഗമംസു അഗമും ഗമും. ഓസ്സ അആദേസേ അജ്ഝഗും. ത്വം അജ്ഝഗാ പരസ്സ ലോപോ. തുമ്ഹേ അജ്ഝഗുത്ഥ. അഹം അജ്ഝഗം, മയം അജ്ഝഗമ്ഹ. പരച്ഛക്കേ – ‘‘ഏയ്യാഥാ’’ദിനാ ത്ഥേ സോ അഗച്ഛിത്ഥ ഗച്ഛിത്ഥ അഗഞ്ഛിത്ഥ ഗഞ്ഛിത്ഥ അഗമിത്ഥ ഗമിത്ഥ അഗമ ഗമ അഗമാ ഗമാ. തേ അഗമൂ ഗമൂ, ഓസ്സ ആആദേസേ അജ്ഝഗും. ത്വം അഗമിസേ ഗമിസേ. തുമ്ഹേ അഗമിവ്ഹം. ‘‘ഏയ്യാഥാ’’ ദിനാ അ+മാദേസേ അഹം അഗമം ഗമം അജ്ഝഗം. മയം അഗമിമ്ഹേ ഗമിമ്ഹേ. കമ്മേഅഗച്ഛീയി അഗമീയി, അഗച്ഛിയും അഗമിയും ഇച്ചാദി. തഥാ അഘമ്മീ ഘമ്മീ ഇച്ചാദി.

൧൩. മായോഗേ ഈ+ആആദീ

മായോഗേ സതി ഈആദയോ ആആദയോ ച വാ ഹോന്തി. സകകാലതോ കാലന്തരേപി പച്ചയവിധാനത്ഥോ+യം. മാ ഭവം അഭവിത്ഥോ ഇച്ചാദി. വാവിധാനാസ്സത്യാദി+ഏയ്യാദി+ത്വാദയോപി ഹോന്തി, മാ ഭവം ഭവിസ്സതി, മാ ഭവം ഭവേയ്യ, മാ ഭവം ഭവതു ഇച്ചാദി. (ഈആദിപച്ചയനയോ).

൫. അനജ്ജതനേ ആ ഊഓ ത്ഥ അ മ്ഹാ ത്ഥ ത്ഥും സേ വ്ഹം ഇം മ്ഹസേ

അവിജ്ജമാനജ്ജതനേ ഭൂതത്ഥേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ ആആദയോ ഹോന്തി വാ. ‘‘ഏയ്യാഥാ’’ദിനാ ത്ഥേ ‘‘ആ ഈ ഊ മ്ഹാ’’ ഇച്ചാദിനാ രസ്സേ ച സോ അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ അഭവ ഭവ അഭവാ ഭവാ, തേ അഭവു ഭവു അഭവൂ ഭവൂ. ഓ, ‘‘ഓസ്സാ’’തിആദിനാ അആദയോ, അഭവ ഭവ അഭവി ഭവി അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ അഭവത്ഥോ ഭവത്ഥോ, സിആദേസേ അഭവസി ഭവസി അഭവോ ഭവോ. തുമ്ഹേ അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ. അഹം അഭവം ഭവം അഭവ ഭവ, മയം അഭവമ്ഹ ഭവമ്ഹ അഭവമ്ഹാ ഭവമ്ഹാ. സോ അഭവത്ഥ ഭവത്ഥ. തേ അഭവത്ഥും ഭവത്ഥും. ത്വം അഭവസേ ഭവസേ. തുമ്ഹേ അഭവവ്ഹം ഭവവ്ഹം. ‘‘ഇസ്സ ച സിഞ’’തി സിം, അഹം അഭവസിം ഭവസിം അഭവിം ഭവിം. മയം അഭവമ്ഹസേ ഭവമ്ഹസേ. കമ്മേ-ത്ഥേ സുഖം തയാ അനുഭൂയിത്ഥ, ഇഞാഗമാഭാവേ അനുഭൂയത്ഥ ഇച്ചാദി. ഭാവേ-അഭൂയത്ഥ ഭൂയത്ഥ ഇച്ചാദി.

സോ ഓദനം അപചത്ഥ പചത്ഥ ഇച്ചാദി കത്തുസമം. കമ്മേ-അപചീയത്ഥ പചീയത്ഥ അപച്ചത്ഥ പച്ചത്ഥ അപചീയ പചീയ അപചീയാ പചീയാ അപച്ച പച്ച അപച്ചാ പച്ചാ. അപചീയു പചീയു അപചീയൂ പചീയൂ അപച്ചു പച്ചു അപച്ചൂ പച്ചൂ ഇച്ചാദി. ‘‘മായോഗേ ഈ+ആആദീ’’തി മായോഗേപി ആആദയോ, മാ ഭവം അപച്ചത്ഥ ഇച്ചാദി.

തഥാ അഗച്ഛത്ഥ ഗച്ഛത്ഥ ഇച്ചാദി പുരിമസമം. തഥാ അഗമത്ഥ ഗമത്ഥ ഇച്ചാദിപി അഘമ്മത്ഥ ഘമ്മത്ഥ ഇച്ചാദിപി. (അനജ്ജതനപച്ചയനയോ).

൬. പരോക്ഖേ അ ഉ ഏ ത്ഥ അ മ്ഹ ത്ഥ രേ ത്ഥോ വ്ഹോ ഇ മ്ഹേ

അപച്ചക്ഖേ ഭൂതാനജ്ജതനേ വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ അആദയോ ഹോന്തി. അക്ഖാനം=ഇന്ദ്രിയാനം പരം പരോക്ഖം. തസ്മിം. ‘‘അപരോക്ഖേസൂ’’തി വചനാ ക്യ+ലാദിവികരണാ ന ഹോന്തി.

൫,൭൧. പരോക്ഖായഞ്ച

പരോക്ഖായം പഠമ+മേകസ്സരം സദ്ദരൂപം ദ്വേ ഭവതി. ‘‘ഭൂസ്സ വുക’’ ഇതിആദീസു വുക, ഭൂവ ഭൂവ ഇതി ദ്വിത്തേ –

൫,൭൫. ലോപോ+നാദിബ്യഞ്ജനസ്സ

ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സ ആദിതോ+ഞ്ഞസ്സ ബ്യഞ്ജനസ്സ ലോപോ ഹോതി.

൧൮. പുബ്ബസ്സ അ

അആദീസു ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സ ഭൂസ്സ അ ഹോതി.

൫,൭൮. ചതുത്ഥദുതിയാനം തതിയപഠമാ

ദ്വിത്തേ പുബ്ബേസം ചതുത്ഥദുതിയാനം തതിയപഠമാ ഹോന്തി യഥാക്കമംതി ബകാരേ സോ ബഭൂവ കിര, തേ ബഭുവു കിര. ത്വം ബഭുവേ കിര, ഇഞ തുമ്ഹേ ബഭുവിത്ഥ കിര. അഹം ബഭുവ കിര, മയം ബഭുവിമ്ഹ കിര. സോ ബഭുവിത്ഥ കിര, തേ ബഭുവിരേ കിര. ത്വം ബഭുവിത്ഥോ കിര, തുമ്ഹേ ബഭുവിവ്ഹോ കിര. അഹം ബഭുവി കിര, മയം ബഭുവിമ്ഹേ കിര. കമ്മേ-അനുപഭുവ കിര ഇച്ചാദി. ഭാവേബഭുവ ബഭുവിത്ഥ കിര.

പപച, പപചു. പപചേ, ഇഞാഗമേ പപചിത്ഥ. അഞ്ഞത്ര ‘‘സംയോഗാദിലോപോ’’തി ലോപോ, പപചിത്ഥ. പപച, പപചിമ്ഹ. പപചിത്ഥ, പപചിരേ. പപചിത്ഥോ പപചിഥോ, പപചിവ്ഹോ. പപചി, പപചിമ്ഹേ. ഏവം കമ്മേ.

അആദിപച്ചയേ ദ്വിഭാവേ അനാദിബ്യഞ്ജനലോപേ പുബ്ബസ്സ ‘‘കവഗ്ഗഹാനം ചവഗ്ഗജാ’’തി ചവഗ്ഗജകാരേ ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ദീഘരസ്സാ’’തി ദീഘേ ച കതേ സോ ഗാമം ജഗാമ കിര, ജഗമു. ജഗമേ, ജഗമിത്ഥ. ജഗമ, ജഗമിമ്ഹ. ജഗമിത്ഥ, ജഗമിരേ. ജഗമിത്ഥോ, ജഗമിവ്ഹോ. ജഗമി, ജഗമിമ്ഹേ. ഏവം കമ്മേ.

മൂള്ഹവിക്ഖിത്തബ്യാസത്തചിത്തേന അത്തനാപി ക്രിയാ കതാ അഭിനിബ്ബത്തികാലേ+നുപലദ്ധാസമാനാ ഫലേനാ+നുമീയമാനാ പരോക്ഖാവ വത്ഥുതോ. തേന ഉത്തമവിസയേപി പയോഗസമ്ഭവോ. (പരോക്ഖാപച്ചയനയോ).

൭. യ്യോദോ വാ+തിപത്തിയം സ്സാ സ്സംസു സ്സേ സ്സഥ സ്സം സ്സമ്ഹാ സ്സഥ സ്സിംസുസ്സസേസ്സവ്ഹേസ്സിം സ്സാമ്ഹസേ.

ഏയ്യാദോ വിസയേ ക്രിയാതിപത്തിയം സ്സാദയോ ഹോന്തി. വിധുരപച്ചയോപനിപാതതോ കാരണവേകല്ലതോ വാ ക്രിയാതിപതന+മനിപ്ഫത്തി ക്രിയാതിപത്തി. ഏതേ ച സ്സാദയോ സാമത്ഥിയാ അതീതാനാഗതേസ്വേവ ഹോന്തി, ന വത്തമാനേ, തത്ര ക്രിയാതിപത്യസമ്ഭവാ. ഇഞാഗമേ സ്സാസ്സ വാ രസ്സേ ച സചേ സോ പഠമവയേ പബ്ബജ്ജം അലഭിസ്സ, അരഹാ അഭവിസ്സ ഭവിസ്സ അഭവിസ്സാ ഭവിസ്സാ വാ, തേ ച തം അലഭിസ്സംസു, അരഹന്തോ അഭവിസ്സംസു ഭവിസ്സംസു. ‘‘ഏയ്യാഥാ’’ദിനാ സ്സേസ്സ വാ അകാരേ ത്വം അഭവിസ്സ ഭവിസ്സേ. തുമ്ഹേ അഭവിസ്സഥ. അഹം അഭവിസ്സം. രസ്സേ മയം അഭവിസ്സമ്ഹ ഭവിസ്സമ്ഹ അഭവിസ്സമ്ഹാ ഭവിസ്സമ്ഹാ. പരച്ഛക്കേ-സോ അഭവിസ്സഥ, അഭവിസ്സിംസു. അഭവിസ്സസേ, അഭവിസ്സവ്ഹേ. അഭവിസ്സിം, അഭവിസ്സാമ്ഹസേ.

കമ്മേ-തേന സുഖം അന്വഭവിസ്സ, അന്വഭവിസ്സംസു ക്യലോപോ. അന്വഭൂയിസ്സ അന്വഭൂയിസ്സാ ഇച്ചാദി. ഭാവേ-തേന അഭൂയിസ്സ ഭൂയിസ്സ അഭൂയിസ്സാ ഭൂയിസ്സാ. അഭൂയിസ്സഥ ഭൂയിസ്സഥ.

ഏവം തണ്ഡുലാദിസാധനം അലഭിസ്സ, ഓദനം അപചിസ്സ പചിസ്സ ഇച്ചാദി. കമ്മേ-തേന ഓദനോ അപചിസ്സ പചിസ്സ അപചിസ്സാ പചിസ്സാ അപചീയിസ്സ പചീയിസ്സ അപചീയിസ്സാ പചീയിസ്സാ അപച്ചിസ്സ പച്ചിസ്സ അപച്ചിസ്സാ പച്ചിസ്സാ ഇച്ചാദി.

സോ അഗച്ഛിസ്സ ഗച്ഛിസ്സ അഗച്ഛിസ്സാ ഗച്ഛിസ്സാ ഇച്ചാദി. ച്ഛാദേസാ+ഭാവേ അഗമിസ്സ ഗമിസ്സ അഗമിസ്സാ ഗമിസ്സാ ഇച്ചാദി. കമ്മേ-അഗച്ഛിസ്സ ഗച്ഛിസ്സ അഗച്ഛീയിസ്സ ഇച്ചാദി. അഗമിസ്സ ഗമിസ്സ അഗമീയിസ്സ ഇച്ചാദി. തഥാ അഘമ്മിസ്സ ഇച്ചാദി. (ക്രിയാതിപത്തിപച്ചയനയോ).

൮. ഹേതുഫലേസ്വേ+യ്യ ഏയ്യും ഏയ്യാസി ഏയ്യാഥ ഏയ്യാമി ഏയ്യാമ ഏഥ ഏരം ഏഥോ ഏയ്യാവ്ഹോ ഏയ്യം ഏയ്യാമ്ഹേ.

ഹേതുഭൂതായം ഫലഭൂതായഞ്ച ക്രിയായം വത്തമാനതോ ക്രിയത്ഥാ ഏയ്യാദയോ ഹോന്തി വാ. ലവികരണവുദ്ധിആദി പുബ്ബസമം. പരികപ്പേ –