൨൩. സ്യാദീസു രസ്സോതി

നപുംസകേ വത്തമാനസ്സ സ്യാദീസു രസ്സോ. ഭോ ഛത്തുപാഹന, ഛത്തുപാഹനം, ഛത്തുപാഹനേന ഇച്ചാദി.

തേ ച സമാഹാരിതരീതരയോഗാ ബഹുലംവിധാനാ നിയതവിസയായേവ ഹോന്തി, തത്രാ+യം വിസയവിഭാഗോ-നിരുത്തിപിടകാഗതോ-പാണി+തൂരിയ+യോഗ്ഗ+സേനങ്ഗാനം, നിച്ചവേരീനം, സങ്ഖ്യാപരിമാണസഞ്ഞാനം, ഖുദ്ദജന്തുകാനം, പചനചണ്ഡാലാനം, ചരണസാധാരണാനം, ഏകജ്ഝായനപാവചനാനം, ലിങ്ഗവിസേസാനം, വിവിധവിരുദ്ധാനം, ദിസാനം, നദീനഞ്ച നിച്ചസമാഹാരേകത്ഥം ഭവതി.

പാണങ്ഗാനം-ചക്ഖു ച സോതഞ്ച ചക്ഖുസോതം, മുഖഞ്ച നാസികാ ച മുഖനാസികം, ‘‘സ്യാദീസു രസ്സോ’’തി നപുംസകേ വത്തമാനസ്സ രസ്സോ. ഹനു ച ഗീവാ ച ഹനുഗീവം, കണ്ണാ ച നാസാ ച കണ്ണനാസം, പാണി ച പാദോ ച പാണിപാദം, ഛവി ച മംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച ഛവിമംസലോഹിതം, നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപം, ജരാ ച മരണഞ്ച ജരാമരണം.

തൂരിയങ്ഗാനം-അലസോ ച താലമ്ബരോ ച അലസതാലമ്ബരം, മുരജോ ച ഗോമുഖോ ച മുരജഗോമുഖം, സംഖോ ച പണവോ ച ദേണ്ഡിമോ ച, സംഖാ ച പണവാ ച ദേണ്ഡിമാ ചാതി വാ സംഖപണവദേണ്ഡിമം, പണവാദയോ ദ്വേപി ഭേരിവിസേസാ, മദ്ദവികോ ച പാണവികോ ച മദ്ദവികപാണവികം, ഗീതഞ്ച വാദിതഞ്ച ഗീതവാദിതം, സമ്മഞ്ച താളഞ്ച സമ്മതാളം, സമ്മംതി കംസതാലം, താളംതി ഹത്ഥതാളം.

യോഗ്ഗങ്ഗാനം-ഫാലോ ച പാചനഞ്ച ഫാലപാചനം, യുഗഞ്ച നങ്ഗലഞ്ച യുഗനങ്ഗലം.

സേനങ്ഗാനം-ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഹത്ഥിഅസ്സം, രഥാ ച പത്തികാ ച രഥപത്തികം, അസി ച സത്തി ച തോമരഞ്ച പിണ്ഡഞ്ച അസിസത്തിതോമരപിണ്ഡം, അസി ച ചമ്മഞ്ച അസിചമ്മം, ചമ്മന്തി സരവാരണ-ഫലകം. ധനു ച കലാപോ ച ധനുകലാപം, കലാപോ=തുണീരം. പഹരണഞ്ച ആവരണഞ്ച പഹരണാവരണം.

നിച്ചവേരീനം-അഹി ച നകുലോ ച, അഹീ ച നകുലാ ചാതി വാ അഹിനകുലം. ഏവം ബിളാരമൂസികം, അന്തസ്സ രസ്സത്തം. കാകോലുകം, സപ്പമണ്ഡൂകം, ഗരുളസപ്പം, നാഗസുപണ്ണം.

സങ്ഖ്യാപരിമാണസഞ്ഞാനം-ഏകകഞ്ച ദുകഞ്ച ഏകകദുകം. ഏവം, ദുകതികം, തികചതുക്കം, ചതുക്കപഞ്ചകം. ദസകഞ്ച ഏകാദസകഞ്ച ദസേകാദസകം, ‘‘തിതാലീസ’’ ഇതി ചക-ഭാഗലോപനിദ്ദേസേന കകാരസ്സ ലോപോ.

ഖുദ്ദജന്തുകാനം-കീടാ ച പടങ്ഗാ ച കീടപടങ്ഗം, കീടാ=കപാലപിട്ഠികപാണാ. ഏവം കുന്ഥകിപില്ലികം, ഡംസാ ച മകസാ ച ഡംസമകസം, മക്ഖികാ ച കിപില്ലികാ ച മക്ഖികകിപില്ലികം, കീടാ ച സരിംസപാ ച കീടസരിംസപം. തത്ഥ കുന്ഥാ=സുഖുമകിപില്ലികാ.

ഖുദ്ദജന്തു അനട്ഠീ വാ, അഥ ഖോ ഖുദ്ദകോപി വാ;

സതം വാ പസതോ യേസം, കേചി ആനതുലാ ഇതി.

പചനചണ്ഡാലാനം-ഓരബ്ഭികാ ച സൂകരികാ ച ഓരബ്ഭികസൂകരികം, ഏവം സാകുന്തികമാഗവികം. സപാകോ ച ചണ്ഡാലോ ച സപാകചണ്ഡാലം, പുക്കുസഛവഡാഹകം, വേനരഥകാരം, തത്ഥ വേനാ=തച്ഛകാ, രഥകാരാ=ചമ്മകാരാ.

ചരണസാധാരണാനം-അതിസോ ച ഭാരദ്വാജോ ച അതിസഭാരദ്വാജം, കട്ഠോ ച കപാലോ ച കട്ഠകപാലം, സീലഞ്ച പഞ്ഞാണഞ്ച സീലപഞ്ഞാണം, സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച സമഥവിപസ്സനം, വിജ്ജാ ച ചരണഞ്ച വിജ്ജാചരണം, ഏവം നാമരൂപം, ഹിരോത്തപ്പം, സതിസമ്പ-ജഞ്ഞം, ലോഭമോഹം, ദോസമോഹം, അഹിരികാനോത്തപ്പം, ഥിനമിദ്ധം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ച+മിച്ചാദി.

ഏകജ്ഝായനപാവചനാനം-ദീഘോ ച മജ്ഝിമോ ച ദീഘമജ്ഝിമം, ഏവം ഏകുത്തര സംയുത്തകം, ഖന്ധകവിഭങ്ഗം.

ലിങ്ഗവിസേസാനം-ഇത്ഥീ ച പുമാ ച ഇത്ഥിപുമം, ദാസീ ച ദാസോ ച ദാസിദാസം, ചീവരഞ്ച പിണ്ഡപാതോ ച സേനാസനഞ്ച ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ച ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തിണഞ്ച കട്ഠോ ച സാഖാ ച പലാസഞ്ച തിണകട്ഠസാഖാപലാസം. ‘‘ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം’’തിപി ദിസ്സതി.

വിവിധവിരുദ്ധാനം-കുസലഞ്ച അകുസലഞ്ച കുസലാകുസലം, ഏവം സാവജ്ജാനവജ്ജം, ഹീനപണീതം, കണ്ഹസുക്കം, ഛേകപാപകം, സുഖദുക്ഖം, അധമുത്തമം, പടിഘാനുനയം, ഛായാതപം, ആലോകന്ധകാരം. രത്തിഞ്ച ദിവാ ച രത്തിന്ദിവം, ‘‘രത്തിന്ദിവദാരഗവചതുരസ്സാ’’തി അപച്ചയേ കതേ നുമആഗമോ. അഹോ ച രത്തി ച അഹോരത്തം, ‘‘ദീഘാ+ഹോവസ്സേകദേസേഹി ച രത്യാ’’തി അപച്ചയേ കതേ ‘‘മനാദ്യാപാദീന+മോ മയേ ചേ’’തി ഓകാരോ.

ദിസാനം-പുബ്ബാ ച അപരാ ച പുബ്ബാപരം, ഏവം പുരത്ഥിമപച്ഛിമം, ദക്ഖിണുത്തരം, പുബ്ബദക്ഖിണം, പുബ്ബുത്തരം, അപരദക്ഖിണം, അപരുത്തരം.

നദീനം-ഗങ്ഗാ ച യമുനാ ച ഗങ്ഗായമുനം, ഏവം മഹീസരഭൂ.

തിണ+രുക്ഖ+പസു+സകുണ+ധന+ഖഞ്ഞ+ബ്യഞ്ജന+ജനപദാനം വാ. തിണവിസേസാനം-ഉസീരാനി ച ബീരണാനി ച ഉസീരബീരണം ഉസീരബീരണാനി വാ. ഏവം മുഞ്ജപബ്ബജം മുഞ്ജപബ്ബജാനി വാ, കാസകുസം കാസകുസാ വാ.

രുക്ഖവിസേസാനം-അസ്സത്ഥാ ച കപിട്ഠാ ച അസ്സത്ഥകപിട്ഠം അസ്സത്ഥകപിട്ഠാ വാ, ഏവം അമ്ബപനസം അമ്ബപനസാ, ഖദിരപലാസം ഖദിരപലാസാ, ധവാസ്സകണ്ണം ധവാസ്സകണ്ണാ, പിലക്ഖനിഗ്രോധം പിലക്ഖനിഗ്രോധാ, സാകസാലം സാകസാലാ.

പസുവിസേസാനം-ഗജാ ച ഗവജാ ച ഗജഗവജം ഗജഗവജാ വാ, അജാ ച ഏളകാ ച അജേളകം അജേളകാ, ഹത്ഥീ ച ഗാവോ ച അസ്സാ ച വളവാ ച ഹത്ഥീഗവസ്സവളവം ഹത്ഥീഗവസ്സവളവാ, രസ്സത്തം. ഏവം ഗോമഹിസം ഗോമഹിസാ, ഏണേയ്യവരാഹം ഏണേയ്യവരാഹാ, സീഹബ്യഗ്ഘതരച്ഛം സീഹബ്യഗ്ഘതരച്ഛാ, കുക്കുടസൂകരം കുക്കുടസൂകരാ, ഏണേയ്യഗോമഹിസം ഏണേയ്യഗോമഹിസാ.

സകുണവിസേസാനം-ഹംസാ ച ബകാ ച ഹംസബകം ഹംസബകാ. ഏവം കാരണ്ഡവചക്കവാകം കാരണ്ഡവചക്കവാകാ, മയൂരകോഞ്ചം മയൂരകോഞ്ചാ, സുകസാലികം സുകസാലികാ, ബകബലാകം ബകബലാകാ.

ധനാനം-ഹിരഞ്ഞഞ്ച സുവണ്ണഞ്ച ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാനി. ഏവം ജാതരൂപരജതം ജാതരൂപരജതാനി, മണിസങ്ഖമുത്തവേളുരിയം മണിസങ്ഖമുത്തവേളുരിയാ.

ധഞ്ഞാനം-സാലീ ച യവാ ച സാലിയവം സാലിയവാ വാ. ഏവം തിലമുഗ്ഗമാസം തിലമുഗ്ഗമാസാനി, നിപ്പാവകുലത്ഥം നിപ്പാവകുലത്ഥാ.

ബ്യഞ്ജനാനം-സാകോ ച സുവാ ച സാകസുവം സാകസുവാ. ഏവം ഗബ്യമാഹിസം ഗബ്യമാഹിസാ, ഏണേയ്യവരാഹം ഏണേയ, വരാഹാ. മിഗമയൂരം മിഗമയൂരാ.

ജനപദാനം-കാസി ച കോസലാ ച കാസികോസലം കാസികോസലാ, വജ്ജീ ച മല്ലാ ച വജ്ജിമല്ലം വജ്ജിമല്ലാ, അങ്ഗാ ച മഗധാ ച അങ്ഗമഗധം അങ്ഗമഗധാ, ഏവം ചേതിവംസം ചേതിവംസാ, മച്ഛസൂരസേനം മച്ഛസൂരസേനാ, കുരുപഞ്ചാലം കുരുപഞ്ചാലാ. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപനാമരൂപന്തി ചതുരേകപഞ്ചവോകാരവസേന വത്തബ്ബേ ബഹുലാധികാരാ സരൂപേകസേസം കത്വാ നാമരൂപന്തി വുത്തം.

ഏതസ്മിം ഏകത്ഥീഭാവകണ്ഡേ യം വുത്തം പുബ്ബം, തദേവ പുബ്ബം നിപതതി, കമാതിക്കമേ പയോജനസ്സാ+ഭാവാ. ക്വചി വിപല്ലാസോപി ഹോതി, ബഹുലാധികാരതോ, ദന്താനം രാജാ രാജദന്തോ. ചത്ഥേ സമാഹാരേ ‘‘സഭാപരിസായാ’’തി ഞാപകാ ക്വചി നപുംസകലിങ്ഗം ന ഭവതി, ആധിപച്ചഞ്ച പരിവാരോ ച ആധിപച്ചപരിവാരോ. ഏവം ഛന്ദപാരിസുദ്ധി, പടിസന്ധിപവത്തിയം.