൧൯. ചത്ഥേ

അനേകംസ്യാദ്യന്തം ചത്ഥേ ഏകത്ഥം വാ ഹോതി. സമുച്ചയോ അന്വാചയോ ഇതരീതരയോഗോ സമാഹാരോതി ചസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ചതുബ്ബിധോ.

തത്ഥ സമുച്ചയാ+ന്വാചയേസു സമാസോ ന ഹോതി, ക്രിയാസാപേക്ഖതായ നാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അയുത്തത്ഥത്താ, യഥാ-ചീവരം പിണ്ഡപാതഞ്ച പച്ചയം സയനാസനം അദാസി, ദാനഞ്ച ദേഹി, സീലഞ്ചരക്ഖാഹി. ഇതരീതരയോഗേ സമാഹാരേ ച അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖത്താ സമാസോ.

ഉഭയത്ഥപധാനേ ചത്ഥേ കഥ+മേകത്ഥീഭാവോ സമ്ഭവേ+തി ചേ, വുത്തഞ്ഹി –

സപ്പധാനാപി യത്ഥ+ത്ഥാ, മിഥോ സാപേക്ഖതാ ഇവ;

ക്രിയാസമ്ബന്ധസാമഞ്ഞാ, ചത്ഥേ+കത്ഥം ത+ദുച്ചതേതി.

യസ്മാ ഏകത്ഥീഭാവേപി സതീയസതീയത്ഥേ പധാനം, തസ്മാ ഇദം വുച്ചതേ –

ന+ഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസേന്തി, ചത്ഥേ അത്ഥാ പദാനിവ;

സത്ഥവുത്യീ അതോ തേസം, പധാനത്ഥം+ഭിയുജ്ജതേ.

ഇതരീതരയോഗോ ച, സമാഹാരോത്യ+യം ദ്വിധാ;

സമാസോ തു ഇമം അഞ്ഞേ, ജാനന്തേ ദ്വന്ദനാമതോ.

ഇതരീതരയോഗസ്മിം+വയവത്ഥസ്സ സമ്ഭവോ;

സമുദായതിരോഭാവോ, പരംവ ലിങ്ഗ+മസ്സ ച.

സമുദായബ്ഭവോ യസ്മിം+വയവാ ച തിരോഹിതാ;

സമാഹാരോത്യ+യം ചത്ഥോ, സോ ച ഹോതി നപുംസകേ.

ഇതരീതരയോഗോ യഥാ-സാരിപുത്തോ ച മോഗ്ഗല്ലാനോ ച സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, ഭോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ഇച്ചാദി. അവയവപധാനത്താ ബഹുവചനമേവ. സമണാ ച ബ്രാഹ്മണാ ച സമണബ്രാഹ്മണാ, ഏവം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ, ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാ, ദേവമനുസ്സാ, ചന്ദിമസൂരിയാ.