൧. തത്ഥ ദ്വിപദോ തുല്യാധികരണോ കമ്മാദീസു ഛസു വിഭത്യത്ഥേസു ഭവതി.

(ക) തത്ഥ ദുതിയത്ഥേ താവ-ആഗതാ സമണാ ഇമം സങ്ഘാരാമന്തി ആഗതസമണോ സങ്ഘാരാമോ. സോ ച ദുവിധോ തഗ്ഗുണാ+തഗ്ഗുണവസേന. വുത്തഞ്ഹി –

തഗ്ഗുണോ+തഗ്ഗുണോ ചേ+തി,

സോ സമാസോ ദ്വിധാ മതോ.

തം യഥാ ‘നീയതം ലമ്ബ-

കണ്ണോ+’ ‘യം ദിട്ഠസാഗരോ’.

തേസു യത്ഥ വിസേസനഭൂതോ അത്ഥോ അഞ്ഞപദത്ഥഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹതി, സോ തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോ, യഥാ ‘ലമ്ബകണ്ണ+മാനയാ’തി. യത്ഥ പന ന ഗയ്ഹതി, സോ അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോ, യഥാ ‘ബഹുധന+മാനയാ’തി.

ഇധ വിസേസനസ്സ പുബ്ബനിപാതോ. ഏത്ഥ ച ആഗതസദ്ദോ ച സമണസദ്ദോ ച അത്തനോ അത്ഥേ അട്ഠത്വാ ദുതിയാവിഭത്യത്ഥഭൂതേ സങ്ഘാരാമസങ്ഖാതേ അഞ്ഞപദത്ഥേ വത്തന്തി, തതോ സമാസേനേവ കമ്മത്ഥസ്സ അഭിഹിതത്താ പുന ദുതിയാ ന ഹോതി. തഥാ ആഗതസമണാ സാവത്ഥി, ആഗതസമണം ജേതവനം. പടിപന്നാ അദ്ധികാ യം പടിപന്നദ്ധികോ പഥോ, അഭിരൂള്ഹാവ, ണിജായം നാവം സാ അഭിരൂള്ഹവാണിജാ നാവാ.

(ഖ) തതിയത്ഥേ-ജിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി യേന സോ ജിതിന്ദ്രിയോ സമണോ, ഏവം ദിട്ഠധമ്മോ, പത്തധമ്മോ, കതകിച്ചോ. വിജിതാ മാരാ അനേനാതി വിജിതമാരോ ഭഗവാ, പടിവിദ്ധസബ്ബധമ്മോ. കരണത്ഥേ-ഛിന്നോ രുക്ഖോ യേന സോ ഛിന്നരുക്ഖോ ഫരസു.

(ഗ) ചതുത്ഥിയത്ഥേ-ദിന്നോ സുങ്കോ യസ്സ സോ ദിന്നസുങ്കോ രാജാ, ദിന്നം ഭോജനം അസ്സാതി ദിന്നഭോജനോ.

(ഘ) പഞ്ചമിയത്ഥേ-നിഗ്ഗതാ ജനാ യസ്മാ സോ നിഗ്ഗതജനോ ഗാമോ, നിഗ്ഗതോ അയോ=സുഖം യസ്മാതി നിരയോ, നിക്കിലേ- സോ. അപേതം വിഞ്ഞാണം അസ്മാതി അപേതവിഞ്ഞാണോ മതകായോ, അപഗതഭയഭേരവോ അരഹാ.

(ങ) ഛട്ഠിയത്ഥേ-ഛിന്നാ ഹത്ഥാ യസ്സ സോ ഛിന്നഹത്ഥോ. ഏവം പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ ഖീണാസവോ, വീതോ രാഗോ അസ്സാതി വീതരാഗോ. ദ്വേ പദാനി അസ്സാതി ദ്വിപദോ, ദ്വിഹത്ഥോ പടോ. തേവിജ്ജോതി ഏത്ഥ തിവിജ്ജോ ഏവാതി സകത്ഥേ ണോ വുദ്ധി ച. ചതുപ്പദോ, പഞ്ച ചക്ഖൂനി അസ്സാതി പഞ്ചചക്ഖു ഭഗവാ, ഛളഭിഞ്ഞോ, ‘‘ഘപസ്സാ’’ദിനാ രസ്സത്തം. നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം. ദസബലോ, അനന്തഞാണോ. തീണി ദസ പരിമാണ+മേസംതി തിദസാ ദേവാ, ഇധ പരിമാണസദ്ദസന്നിമാനതോ ദസസദ്ദോ സങ്ഖ്യാനേ വത്തതേ. അയം പച്ചയോ ഏതേസന്തി ഇദപ്പച്ചയാ, ഉത്തരപദേ ‘‘ഇമസ്സി+ദം വാ’’തി ഇമസ്സ ഇദം. കോ പഭവോ അസ്സാതി കിം പഭവോ കായോ. വിഗതം മലം അസ്സാതി വിമലോ, സുന്ദരോ ഗന്ധോ അസ്സാതി സുഗന്ധം ചന്ദനം, ഏവം സുസീലോ, സുമുഖോ, കുച്ഛിതോ ഗന്ധോ അസ്സാതി ദുഗ്ഗന്ധം കുണപം, ദുമ്മുഖോ, ദുട്ഠു മനോ അസ്സാതി ദുമ്മനോ, ഏവം ദുസ്സീലോ. തപോ ഏവ ധനം അസ്സാതി തപോധനോ. ഖന്തിസങ്ഖാതം ബലം അസ്സാതി ഖന്തിബലോ. ഇന്ദോതി നാമം ഏതസ്സാതി ഇന്ദനാമോ.

ഛന്ദജാതാദീസു വിസേസനവിസേസിതബ്ബാനം യഥിച്ഛിതത്താ ഉഭയം പുബ്ബം നിപതതി, കമാതിക്കമേ പയോജനാഭാവാ. ജാതോ ഛന്ദോ അസ്സാതി ജാതഛന്ദോ, ഏവം ഛന്ദജാതോ. സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ, പീതിസോമനസ്സസഞ്ജാതോ. മാസജാതോ, ജാതമാസോ. ഛിന്നഹത്ഥോ, ഹത്ഥഛിന്നോ.

ദീഘാജങ്ഘാ അസ്സാതി ദീഘജങ്ഘോ, ഏത്ഥ പുമ്ഭാവോ, ‘‘ഘപസ്സാ’’ദിനാ രസ്സോ ച. തഥാ പഹൂതജിവ്ഹോ. മഹന്തീ പഞ്ഞാ അസ്സാതി മഹാപഞ്ഞോ. ‘‘ഇത്ഥിയം ഭാസിതപുമി+ത്ഥീ പുമേ+വേ+കത്ഥേ’’തി വീപച്ചയാഭാവേന്തസ്സ ടാദേസോ രസ്സത്തഞ്ച. ഇത്ഥിയന്തി കിം, ഖമാധനോ. ഭാസിതപുമാതി കിം, സദ്ധാധുരോ. പഞ്ഞാപകതികോ, പഞ്ഞാവിസുദ്ധികോ, ഏത്ഥ ‘‘ല്ത്വിത്ഥിയൂഹി കോ’’തി കോ. ഗണ്ഡീവധന്വാതി പകതന്തരേന സിദ്ധം.

നാനാ=പ്പകാരാ ദുമാ നാനാദുമാ, നാനാദുമേഹി പതിതാനി നാനാദുമപതിതാനി, നാനാദുമപതിതാനി ച താനി പുപ്ഫാനി ചേതി നാനാദുമപതിതപുപ്ഫാനി, തേഹി വാസിതാ നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതാ, നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതാസാനുയസ്സസോ നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതസാനു പബ്ബതോ, അയം വിസേസന+അമാദിസമാസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണഅഞ്ഞപദത്ഥോ.

(ച) സത്തമ്യത്ഥേ-സമ്പന്നാനി സസ്സാനി യസ്മിം സോ സമ്പന്നസസ്സോ ജനപദോ. സുലഭോ പിണ്ഡോ ഇമസ്മിന്തി സുലഭപിണ്ഡോ ദേസോ. ആകിണ്ണാ മനുസ്സാ യസ്സം സാ ആകിണ്ണമനുസ്സാ രാജധാനീ. ബഹവോ താപസാ ഏതസ്മിന്തി ബഹുതാപസോ അസ്സമോ. ഉപചിതം മംസലോഹിതം അസ്മിന്തി ഉപചിതമംസലോഹിതം സരീരം. ബഹവോ സാമിനോ അസ്മിന്തി ബഹുസാമികം നഗരം, ബഹൂ നദിയോ അസ്മിന്തി ബഹുനദികോ, ഈകാരന്തത്താ കപച്ചയോ. ഏവം ബഹുജമ്ബുകം വനം, ബഹവോ കത്താരോ അസ്മിം അസ്സ വാതി ബഹുകത്തുകോ ദേസോ, ഏവം ബഹുഭത്തുകോ, ‘‘ല്ത്വിത്ഥിയൂഹി കോ’’തി കോ.

൨. ഭിന്നാധികരണോ യഥാ-ഏകരത്തിം വാസോ അസ്സാതി ഏകരത്തിവാസോ, സമാനേന ജനേന സദ്ധിം വാസോ അസ്സാതി സമാനവാസോ പുരിസോ. ഉഭതോ ബ്യഞ്ജന+മസ്സാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ, വിഭത്യലോപോ ‘‘വാ+ഞ്ഞതോ’’തി കോ ച, ഛത്തം പാണിമ്ഹി അസ്സാതി ഛത്തപാണി, ഏവം ദണ്ഡപാണി, സത്ഥപാണി, വജിരപാണി, ഖഗ്ഗഹത്ഥോ, പത്തഹത്ഥോ, ദാനേ അജ്ഝാസയോ അസ്സാതി ദാനജ്ഝാസയോ ദാനാധിമുത്തികോ, ബുദ്ധഭത്തികോ, സദ്ധമ്മഗാരവോ ഇച്ചാദി.

൩. തിപദോ യഥാ-പരക്കമേനാ+ധിഗതാ സമ്പദാ യേഹി തേ പരക്കമാധിഗതസമ്പദാ മഹാപുരിസാ. ഏവം ധമ്മാധിഗതഭോഗാ. ഓനീതോ പത്തതോ പാണി യേന സോ ഓനീതപത്തപാണി. സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധമിവ കായോ അസ്സാതി സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ. മത്താ ബഹവോ മാതങ്ഗാ അസ്മിന്തി മത്തബഹുമാതങ്ഗം വനം.

൪. ന-നിപാതപുബ്ബപദോ യഥാ-നത്ഥി ഏതസ്സ സമോതി അസ്സമോ, ‘‘ട നഞസ്സാ’’തി നസ്സ ടോ. ഏവം അപ്പടിപുഗ്ഗലോ, അപുത്തകോ, അഹേതുകോ, കപച്ചയോ, ഏവ+മുപരിപി ഞേയ്യം. നത്ഥി സംവാസോ ഏതേനാതി അസംവാസോ, ന വിജ്ജതേ വുട്ഠി ഏത്ഥാതി അവുട്ഠികോ ജനപദോ, അഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ. ഏവം അനുത്തരോ ‘‘അന സരേ’’തി അന, ഏവം അനന്തം, അനാസവോ.

൫. പഠമാത്ഥേ സഹപുബ്ബപദോ യഥാ-സഹ ഹേതുനാ വത്തതി സോ സഹേതുകോ സഹേതു വാ, ‘‘സഹസ്സ സോ+ഞ്ഞത്ഥേ’’തി സഹസ്സ സോ, ഏവം സപ്പീതികാ, സപ്പച്ചയാ, സകിലേസോ, സഉപാദാനോ, സപരിവാരോ സഹപരിവാരോ വാ, സഹ മൂലേന ഉദ്ധടോ സമൂലുദ്ധടോ രുക്ഖോ.

൬. ഉപമാനോപമേയ്യജോതകഇവയുത്തോ ഉപമാനപുബ്ബപദോ പഠമായ യഥാ-നിഗ്രോധോ ഇവ പരിമണ്ഡലോ യോ സോ നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ. സങ്ഖോ വിയ പണ്ഡരോ അയന്തി സങ്ഖപണ്ഡരോ, കാകോ വിയ സൂരോ അയന്തി കാകസൂരോ. ചക്ഖു ഇവ ഭൂതോ അയം പരമത്ഥദസ്സനതോതി ചക്ഖുഭൂതോ ഭഗവാ. ഏവം അത്ഥഭൂതോ, ധമ്മഭൂതോ, ബ്രഹ്മഭൂതോ, അന്ധഭൂതോ. മുഞ്ജപബ്ബജമിവ ഭൂതാ അയം മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാ കുദിട്ഠി. തന്താകുലമിവ ജാതാ അയംതി തന്താകുലജാതാ.

ഛട്ഠ്യത്ഥേ-സുവണ്ണസ്സ വണ്ണോ വിയ വണ്ണോ യസ്സ സോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഭഗവാ, മജ്ഝപദലോപോ. നാഗസ്സ ഗതി വിയ ഗതി അസ്സാതി നാഗഗതി. ഏവം സീഹഗതി, നാഗവിക്കമോ, സീഹവിക്കമോ, സീഹഹനു. ഏണിസ്സ വിയ ജങ്ഘാ അസ്സാതി ഏണിജങ്ഘോ. ബ്രഹ്മുനോ വിയ സരോ അസ്സാതി ബ്രഹ്മസ്സരോ.

൭. വാസദ്ദത്ഥേ സങ്ഖ്യാഉഭയപദോ യഥാ-ദ്വേ വാ തയോ വാ ദ്വത്തി, ദ്വത്തയോ ച തേ പത്താ ചേതി ദ്വത്തിപത്താ, ‘‘തിസ്വ’’ഇതി തിസദ്ദേ പരേ ദ്വിസ്സ അത്തം. ദ്വീഹം വാ തീഹം വാ ദ്വീഹതീഹം, ഛ വാ പഞ്ച വാ വാചാ ഛപ്പഞ്ചവാചാ, ഏവം സത്തട്ഠമാസാ, ഏകയോജനദ്വിയോജനാനി.

൮. ദിസന്തരാലത്ഥോ യഥാ-പുബ്ബസ്സാ ച ദക്ഖിണസ്സാ ച ദിസായ യദന്തരാലം സാ പുബ്ബദക്ഖിണാ വിദിസാ. ഏത്ഥ –