൨൬. പഞ്ചമ്യ+വധിസ്മാ

പദത്ഥാവധിസ്മാ പഞ്ചമീവിഭത്തി ഹോതി.

സമേപ്യ+പഗമേ ദ്വിന്നം, പുബ്ബരൂപാ യ+ദച്ചുതം;

വുച്ചതേ ത+ദപാദാനം, തം ചലാചലതോ ദ്വിധാ;

യഥാ+സ്സാ ധാവതാ പോസോ, പതോ, രുക്ഖാഫലന്തി ച.

തത്ഥ ചലാവധി ധാവതാ അസ്സാ പുരിസോ പതതി, അചലാവധി പബ്ബതാ ഓതരന്തി വനചാരകാതി.

തഞ്ച അവധി വിസയക്രിയാവിസേസസ്സ നിദ്ദിട്ഠത്താ നിദ്ദിട്ഠവിസയം, യത്ഥ അപ അപഗമനക്രിയം ഉപാത്തം=അജ്ഝാഹടം വിസയം കത്വാ പവത്തതി, തം ഉപാത്തം. യം കേനചി ഗുണേന ഉക്കംസിയതി, തം അനുമേയ്യം. യഥാ ഗാമാ അപേന്തി മുനയോ, നഗരാ നിഗ്ഗതോ രാജാ, പാപാ ചിത്തം നിവാരേന്തി. വലാഹകാ വിജ്ജോതതേ, കുസുലതോ പചതീതി. ഏത്ഥ ച വളാഹകാ നിക്ഖമ്മ, കുസുലതോ അപനേത്വാതി ച പുബ്ബക്രിയാ അജ്ഝാഹരീയതി. മഥുരാ പാടലിപുത്തകേഹി അഭിരൂപാതി അനുമീയതി. വുത്തഞ്ഹി –

നിദ്ദിട്ഠവിസയം കിഞ്ചി, ഉപാത്തവിസയം തഥാ;

അനുമേയ്യവിസയഞ്ചേതി, തിധാ+ഹു അവധിം ബുധാതി.

ഭയഹേതുമ്ഹി-ചോരാ ഭയം ജായതി, തണ്ഹായ ജായതി ഭയം, പാപതോ ഉത്തസതി, നത്ഥി സോകോ കുതോ ഭയം. അക്ഖാതരി-ഉപജ്ഝായാ സിക്ഖം ഗണ്ഹാതി, ആചരിയമ്ഹാ അധീതോ സുണാതി വാ. ബുദ്ധസ്മാ പരാജേന്തി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ, പരാജിതാ ഭവന്തീത്യത്ഥോ. ഹിമവതാ പഭവതി ഗങ്ഗാ, അചിരവതിയാ പഭവന്തി കുന്നദിയോ. ഉരസ്മാ ജാതോ പുത്തോ, കമ്മതോ ജാതം ഇന്ദ്രിയം, ഉപജ്ഝായാ അന്തരധായതി സിസ്സോ, മാതാപിതൂഹി അന്തരധാരയതി പുത്തോ, നിലീയതീത്യത്ഥോ. ദൂരത്ഥയോഗേകീവദൂരോ ഇതോ നളകാരഗാമോ, തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി, ഗാമതോ നാതിദൂരേ, ആരകാ തേ മോഘപുരിസാ ഇമസ്മാ ധമ്മവിനയാ, ആരകാ തേഹി ഭഗവാ ദൂരതോവ നമസ്സന്തി, അദ്ദസ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. അന്തികത്ഥയോഗേ-അന്തികം ഗാമാ, ആസന്നം ഗാമാ, സമീപം ഗാമാ. പരിമാണേ-ഇതോ മഥുരായ ചതൂസു യോജനേസു സംകസ്സം, രാജഗഹതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമത്ഥകേ സാവത്ഥി. കാലപരിമാണേ-ഇതോ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ, ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. പാസാദാ സംകമേയ്യ, പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ സംകമേയ്യാതി അത്ഥോ, തഥാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ സംകമേയ്യ, അഭിധമ്മാ പുച്ഛന്തി, അഭിധമ്മം സുത്വാതി അത്ഥോ, ആസനാ വുട്ഠഹേയ്യ. ദിസത്ഥവാചീഹി യോഗേ-ഇതോ സാ പുരിമാ ദിസാ, ഇതോ സാ ദക്ഖിണാ ദിസാ, അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗം, ഉദ്ധം പാദതലാ, അധോ കേസമത്ഥകാ. വിഭജനേ-യതോ പണീതതരോ വാ വിസിട്ഠതരോ വാ നത്ഥി, അത്തദന്തോ തതോ വരം, കിഞ്ചാപി ദാനതോ സീലം വരം, തതോ മയാ ബഹുതരം സുതം, സീലമേവ സുതാ സേയ്യോ. ആരതിപ്പയോഗേ-ആരതി വിരതി പാപാ, പാണാതിപാതാ വേരമണി, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ, അപ്പടിവിരതാ മുസാവാദാ. സുദ്ധത്ഥയോഗേ-ലോഭനീയേഹി ധമ്മേഹി സുദ്ധോ, മാതുതോ ച പിതുതോ ച സുദ്ധോ അനുപക്കുട്ഠോ. പമോചനത്ഥയോഗേ-പരിമുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി, മുത്തോ+സ്മി മാരബന്ധനാ, ന തേ മുച്ചന്തി മച്ചുനാ, മുത്തോ+ഹം+സബ്ബപാസേഹി. വിവേചനേ-വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. പമാണത്ഥേ-ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച യോജനം, ഗമ്ഭീരതോ ച പുഥുലതോ ച യോജനം ചന്ദഭാഗായ പരിമാണം, പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതപരിമാണോ മജ്ഝിമദേസോ. പുബ്ബാദിയോഗേ-പുബ്ബേവ മേ ഭിക്ഖവേ സമ്ബോധാ, ഇതോ പുബ്ബേ നാഹോസി, തതോ പരം പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, തതോ അപരേന സമയേന. പഞ്ഹേ-കുതോ+സി ത്വം, കുതോ ഭവം, പാടലിപുത്തതോ. കിച്ഛാ ലദ്ധന്തി ഗുണേ പഞ്ചമീ, കിച്ഛേന മേ അധിഗതന്തി ഹേതുമ്ഹി കരണേ വാ തതിയാ, ഏവം ഥോകാ മുത്തോ, ഥോകേന മുത്തോതി.

കഥം ‘‘ഥോകം ചലതീ’’തി, ക്രിയാവിസേസനേ കമ്മനി ദുതിയാ, ഥോകം ചലനം കരോതീത്യത്ഥോ, ഥോകന്തി ചലനക്രിയായ വിസേസനത്താ ക്രിയാവിസേസനം.

ക്രിയാവിസേസനം നാമ, കമ്മത്തേ+കത്തസണ്ഠിതാ;

ന്യായസിദ്ധം യതോ തസ്മാ, തദത്ഥം ന വിസും വിധി.

ന്യായസിദ്ധംവ=ചലനന്തി യസ്മാ ഭാവേ അനോ, തസ്മാ ഭാവസ്സേ+കത്താ ഏകവചനന്തി ഞായാ ഏകത്തഞ്ച, ഭാവേ അനത്താ നപുംസകത്തഞ്ച, കരോതിക്രിയായ സമ്ബന്ധേന കമ്മത്തഞ്ച സിജ്ഝതീതി. കര+ഭൂധാതവോ ച –

കാരിയരൂപാഭിധാത്വത്ഥാ, സബ്ബേ സത്തായ യുജ്ജരേ;

തതോ ക്രിയാ ച ഭാവോ ച, സാമഞ്ഞം തേസു ഗമ്യതേ –

തി വുത്തത്താ യുജ്ജന്തി.

ഥോകത്ഥേ-ഥോകാ മുച്ചതി. സബ്ബത്ഥ സവിസയേ പഞ്ചമീ. ഏത്ഥ ‘‘വിവക്ഖാ ലോകികാ സാ ച, ന സക്കാ അനിവത്തിതും’’തി വുത്തത്താ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ ന സിയാ. മരിയാദായം-ആപബ്ബതാ ഖേത്തം. അഭിവിധിമ്ഹി-ആബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, പബ്ബതം വജ്ജേത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമ്ഹി ബ്യാപേത്വാതി ച അത്ഥോ. ഏത്ഥ വജ്ജമാനസീമാ മരിയാദാ, ഗയ്ഹമാനസീമാ അഭിവിധി.