൧൪. സത്തമ്യാ+ധാരേ

ആധാരകാരകേ സത്തമീവിഭത്തി ഹോതി. സ്മിം+സുഇതി സത്തമീ. സത്തമ്യേകവചനം സ്മിം, സുഗതേ പതിട്ഠിതം സുഗതമ്ഹി സുഗതസ്മിം വാ. സത്തമീബഹുവചനം സു, ‘‘സു+ഹിസ്വ+സ്സേ’’തി ഏ, സുഗതേസു.

സുഗതോ, സുഗതാ. ഭോ സുഗത, ഭോ സുഗതാ, ഭവന്തോ സുഗതാ. സുഗതം, സുഗതേ. സുഗതേന, സുഗതേഭി, സുഗതേഹി. കരണേ സുഗതേന, സുഗതേഭി, സുഗതേഹി. സുഗതസ്സ, സുഗതായ, സുഗതാനം. സുഗതാ, സുഗതമ്ഹാ, സുഗതസ്മാ, സുഗതേഭി, സുഗതേഹി. സുഗതസ്സ, സുഗതാനം. സുഗതേ, സുഗതമ്ഹി, സുഗതസ്മിം, സുഗതേസു.

സുഗതോ സുഗതോ. സുഗതം നമതി. സുഗതേന കതോ. സുഗതേന ജിതോ. സുഗതസ്സ ദദേ. സുഗതാ വിഗതോ. സുഗതസ്സ സുതോ. സുഗതേ രമതേ. ഏവം –

സൂരാ+സുര+നരോ+രഗ+നാഗ+യക്ഖാ,

ഗന്ധബ്ബ+കിന്നര+മനുസ്സ+പിസാച+പേതാ;

മാതങ്ഗ+ജങ്ഗമ+തുരങ്ഗ+വരാഹ+സീഹാ,

ബ്യഗ്ഘ+ച്ഛ+കച്ഛപ+തരച്ഛ+മിഗ+സ്സ+സോണാ.

ആലോക+ലോക+നിലയാ+നില+ചാഗ+യോഗാ,

വായാമ+ഗാമ+നിഗമാ+ഗമ+ധമ്മ+കാമാ;

സങ്ഘോ+ഘ+ഘോസ+പടിഘാ+സവ+കോധ+ലോഭാ,

സാരമ്ഭ+ഥമ്ഭ+മദ+മാന+പമാദ+മക്ഖാ.

പുന്നാഗ+പൂഗ+പനസാ+സന+ചമ്പക+മ്ബ-

ഹിന്താല+താല+വകുല+ജ്ജുന+കിംസുകാ ച;

മന്ദാര+കുന്ദ+പുചിമന്ദ+കരഞ്ജ+രുക്ഖാ,

ഞേയ്യാ മയൂര+സകുണ+ണ്ഡജ+കോഞ്ച+ഹംസാ.

സുഗതസദ്ദോവ, യതോ സബ്ബോ സദ്ദോ, ന സദ്ദതാലിതത്ഥോവ, അഥ ഖോ സംയോഗാദിവസേനപി അത്ഥം വദന്തി. തേനേ+തം വുച്ചതി –

സംയോഗാ വിപ്പയോഗാ ച, സാഹചരിയാ+വിരോധതോ;

അത്ഥാ പകരണാ ലിങ്ഗാ, സദ്ദന്തരസമീപതോ.

സാമത്ഥ്യോ+ചിത്ര+ദേസേഹി, കാല+ബ്യത്താ+നുരൂപതോ;

ഉപചാര+കാകുഭേദ, സമ്ബന്ധേഹു+പലക്ഖണാ.

വചനാ ച തദങ്ഗത്താ, പധാനത്താതിആദിഹി;

സദ്ദ+ത്ഥാ പവിഭജ്ജന്തേ, ന സദ്ദാദേവ കേവലാതി.

ഏത്ഥ സംയോഗതോ താവ, ‘‘സകിസോരാ ധേനു ദീയതൂ’’തി, കിസോരോ അസ്സപോതകോ, തംസംയോഗതോ വളവാ ഏവ പതീയതേ.

വിപ്പയോഗതോ – ‘‘അകിസോരാ ആനീയതൂ’’തി തപ്പടിസേധാ വളവാ ഏവ പതീയതേ.

സഹചരണതോ – ‘‘രാമ+ലക്ഖണ’’ഇതി ഉഭിന്നം സഹചരണേന രാമോതി ദാസരഥി ഏവ രാമോ, ന അഞ്ഞാഭിധാനോ ജാമദഗന്യാദി. ലക്ഖണോപി സോമിത്തി ഏവ, ന തു യോ കോചി ലക്ഖണോ.

വിരോധതോ – ‘‘രാമ+ജ്ജുനാ’’ ഇതി ഭഗ്ഗവോ സഹസ്സബാഹു ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാതി തേ ഏവ പതീയന്തേ, ന ദാസരഥി സബ്യസാചി ച.

അത്ഥതോ – ‘‘സിന്ധവ+മാനയ, പവിസാമി രണങ്ഗണ’’മിതി രണങ്ഗണപവേസോ വാഹനവിസേസേന ഹോതീതി അത്ഥതോ തുരങ്ഗപതീതി, ന തു ലവണവിസേസം.

പകരണതോ-ഭോജനവിധിമ്ഹി ഉപസങ്ഖരിയമാനേ ‘‘സിന്ധവ+മാനയേ’’തി, അത്ര ഹി സദ്ദന്തരസ്സാ+ഭാവേപി ഭോജനോപകരണസമവായ+മാലോകിതഭാവതോ ലവണേ പടിപത്തി, താദിസോ ഹി പത്ഥാവോതി.

ലിങ്ഗതോ – ‘‘ദേവദത്തം പഠമ+മുപവേസയ സമാരാധിതഗുരും’’തി, അത്ര സമാരാധിതഗുരുത്തേന ലിങ്ഗേന തസ്സ ബാഹുസ്സച്ച+മവഗമ്യതേ, ന തു യോ കോചി ദേവഗുണോ.

സന്നിധാനതോ – ‘‘അജ്ജുനോ കതവീരിയോതി’’ പതീയതേ, നോ അകതവീരിയോ അജ്ജുനോതി.

സാമത്ഥിയതോ – ‘‘അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി ഉദരേ അസതി കഞ്ഞാ ഏവ നത്ഥീതി തസ്സാ കിസാങ്ഗിയാ മജ്ഝപദേസോതി പതീയതേ.

ഓചിത്രതോ – ‘‘രാമസദിസോ+യം’’ ഇതി, അത്ര ഹി രാമോ പയുത്തദാസരഥിസ്മിം ഭിയ്യോ സാധാരണോ പരിചയോതി ദാസരഥി ഏവ പതീയതേ, ന ഭഗ്ഗവരാമോ.

ദേസതോ – ‘‘പോട്ഠപാ’’ ഇതി കിസ്മിഞ്ചി ദേസേ പസംസാവചനം. കിസ്മിഞ്ചി അക്കോസവചനം.

കാലതോ – ‘‘പചേ’’തി ദക്ഖിണാപഥേ കത്ഥചി പുബ്ബണ്ഹേ യാഗുപാകേ, സായണ്ഹേ തു ഓദനപാകേ.

ബ്യത്തിതോ – ‘‘ഗാമസ്സ അദ്ധ’’ മിതി സമഭാഗേ, നപുംസകത്താ. ‘‘ഗാമസ്സ അദ്ധോ’’തി പുമത്തേന തു അസമഭാഗേ.

അനുരൂപതോ – ‘‘നരപതി സാധു രക്ഖതി ഗോമണ്ഡല’’മിതി മഹീമണ്ഡലപാലനം രാജിനോ+നുരൂപ+മിതി മഹീമണ്ഡലപാലനേവ പതീതി, ന തു ഗോയൂഥരക്ഖനേ.

ഉപചാരതോ – അതംസഭാവേ തംസഭാവാരോപന+മുപചാരോ, സ ച തദട്ഠോ, തദ്ധമ്മോ, തംസഹചരിയോ, തംസമീപോതി ചതുബ്ബിധോ, തത്ഥ യഥാക്കമം മഞ്ചാ ഉക്കോസന്തി, അഗ്ഗി മാണവോ, യട്ഠിം പവേസയ, ഗങ്ഗായം വജോതി.

കാകുതോ-കാകുസദ്ദോ ഇത്ഥിയം, സ ച വികാര+സോക+ഭീതി+ധനിരൂപേസു ദിസ്സതി, വത്തു കായവികാരാ കഥഞ്ചി തം അകതവാഅപി കേനചി അഞ്ഞേന ‘‘കിം ത്വം തം അകാസി ‘‘ഇതി പുട്ഠോ കോപേന ഭമുഭേദാ ‘‘അഹം കതവാ അമ്ഹീ’’തി കഥേതി, തസ്സ ഭമുഭേദക്രിയാ അക്രിയാപടിഞ്ഞം സൂചയതി.

സമ്ബന്ധ തോ – ‘‘മാതരി സമ്മാ വത്തിതബ്ബം, പിതരി സുസ്സൂയിതബ്ബം’’ ഇതി, അത്ര ഹി സമാതരി സപിതരീതി സമ്ബന്ധിസദ്ദാഭാവേപി സാ മാതാ സോ പിതാ ച അസ്സ പുത്തസ്സാതി പതീയതേ.

ഉപലക്ഖണതോ – ‘‘കാകേഹി രക്ഖിതബ്ബം ദധീ’’തി കാകസദ്ദോ സബ്ബേസ+മുപഘാതകാനം സാമഞ്ഞം ഉപലക്ഖേതീതി സുനഖാദിസബ്ബേഹിപി നിവാരീയതേ.

വചനതോ – ‘‘ദാരാ’’ഇതി ദാരസദ്ദോ കലത്തേ ബഹുവചനന്തോ, അഞ്ഞത്ഥ അനിയതവചനോ.

തദങ്ഗത്താ – ‘‘സജ്ജിതം ഭോജന’’മിതി വുത്തേ തപ്പരിക്ഖാരത്താ തദുപകരണ ആസന, പാതി, ബ്യഞ്ജനാദീനം സമ്പാദനമ്പി പതീയതേ.

പധാനഭാവതോ – ‘‘നിഗ്ഗച്ഛതി അവനിനാഥോ’’തി രഞ്ഞോ നിഗ്ഗമനേന തദുപജീവീനമ്പി നിഗ്ഗമനം വിഞ്ഞായതി.

വുത്തഞ്ച –

നേയ്യനീതത്ഥസുത്തേസു, ഞേയ്യം സദ്ദത്ഥമത്തകം;

നേ+ത്ഥ വത്തബ്ബഅത്ഥേന, സുത്തം നീതത്ഥകം ഭവേതി.

ഏവ+മഞ്ഞേസമ്പി അകാരന്താനം പുല്ലിങ്ഗാനം സദ്ദാനം രൂപനയോ ക്രിയാ+ഭിസമ്ബന്ധോ ച. സുഗതസദ്ദതോ യസ്സ സദ്ദസ്സ വിസേസോ അത്ഥി, തം വക്ഖാമ. ഇതോ പരം ഛട്ഠിയാ ചതുത്ഥീസമത്താ പഞ്ചമീബഹുവചനസ്സ ച തതിയാബഹുവചനേന സമത്താ ന താ ദസ്സിയന്തേ.

ഗുമ്ബ സി, ‘‘അതോ’’ ‘‘സിസ്സാ’’തി ച വത്തതേ.