രൂപ സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൫൬. ഏവം ചിത്തചേതസികേ ദ്വീഹി പഭേദപ്പവത്തീഹി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാനുപ്പത്തം രൂപം ദസ്സേന്തോ ആദിഗാഥ മാഹ. തത്ഥ ഏതം പരിമാണം അസ്സാതി ഏത്താവം. തേന ഏത്തവതാ. നിപാതപദംവാ ഏതം. ഹി സദ്ദോ പദപൂരണേ. പഭേദോച പവത്തിച പഭേദപ്പവത്തിയോ. താഹി സഹ യേ വത്തന്തി തേ സപ്പഭേദപ്പവത്തികാ. ഏത്താവതാ സപ്പഭേദപ്പവത്തികാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ മയാ വിഭത്താ. ഇദാനി രൂപം പവുച്ചതീതി യോജനാ. സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിസനം കഥനം സമുദ്ദേസോ. സമുദ്ദിട്ഠസ്സ രൂപസ്സ പുന വിഭജനം വിഭാഗോ. സമുട്ഠാതി രൂപം ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. കമ്മാദി. കലാ വുച്ചന്തി അവയവാ. താ അപ്പേന്തി പവിസന്തി ഏത്ഥാതി കലാപോ. പിണ്ഡീതി അത്ഥോ. പവത്തിക്കമതോതി ഉപ്പത്തിക്കമതോ. സലക്ഖണതോ സസമ്ഭാരതോച മഹന്താനി ഹുത്വാ ഭവന്തി പാതുഭവന്തീതി മഹാഭൂതാനി. താനി ഹി അത്തനോ സഭാവതോപി മഹന്താനിഏവ ഹുത്വാ പാതുഭവന്തി ഉപാദാരൂപാനി ഉപാദായാതി.

[൧൭൫] വിഭാവനിയം പന മഹാടീകായഞ്ച

‘‘സസമ്ഭാരധാതുവസേനാതി’’ വുത്തം. തം അനുപപന്നം.

ന ഹി സസമ്ഭാരവത്ഥുവസേനേവ തേസം അയം വോഹാരോ പവത്തോതി സക്കാ വത്തും. നച സലക്ഖണതോ മഹത്തേന വിനാ തേസം സസമ്ഭാരതോ മഹത്തംനാമ സമ്ഭവതീതി. തസ്മാ യം തേസം ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയബദ്ധസന്താനേസു പഥവിപബ്ബതാദിവസേന സമുദ്ദേ മച്ഛകച്ഛപാദിവസേന സസമ്ഭാരതോ മഹത്തം. തംപി സലക്ഖണമഹത്തമൂലകമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. മഹാഭൂതാതിവാ ലോകേ വിസംവാദ കട്ഠേന മായാകാരാവാ ആവിസനഗഹണേസു അചിന്തേയ്യട്ഠാനട്ഠേന യക്ഖാദയോവാ വഞ്ചകട്ഠേന യക്ഖിനിയോവാ വുച്ചന്തി. തേനേവട്ഠേന തേഹി സദിസത്താ ഇമാനിപി മഹാഭൂതാവിയാതി മഹാഭൂതാനി. ഉഭയത്ഥപിച മഹന്താനി അഭൂതാനി അബ്ഭുതാനിവാ ഏതേസൂതി നിബ്ബചനം യുജ്ജതിയേവ.

[൧൭൬] വിഭാവനിയം പന

യക്ഖിനിം വിസും ഉപമാമത്തം കത്വാ ‘‘മനാപവണ്ണസണ്ഠാനാ ദീഹിവാ സത്താനം വഞ്ചികാ യക്ഖിനീആദയോ വിയ മനാപ ഇത്ഥിപുരിസരൂപദസ്സനാദിനാ സത്താനം വഞ്ചകത്താ മഹന്താനി അഭൂതാനി ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാതി’’ വുത്തം. തം അട്ഠകഥാ യ ന സമേതി.

അട്ഠകഥായഞ്ഹി മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോതി പദസ്സ വിത്ഥാരേ ഏവ മായാകാരോ യക്ഖോ യക്ഖിനീതി തയോ മഹാഭൂതാ വുത്താതി. ചതുന്നഞ്ചമഹാഭൂതാനന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. ഉപാദായാതി ദള്ഹം നിസ്സായ. പവത്തന്തി പാഠസേസോ. ഉപാദായ രൂപന്തിവാ സമാസപദം ദട്ഠബ്ബം.

[൧൭൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഉപാദായ പവത്തം രൂപം ഉപാദാരൂപന്തി’’ വുത്തം. തം ഇധ ന യുജ്ജതി.

ന ഹി ഇമസ്മിം പാഠേ കത്ഥചി യകാരവിരഹോ ദിട്ഠോ. തഥാ ഹി മൂലടീകായം ഉപാദായതി നിസ്സയതീതി ഉപാദായം. തമേവ രൂപന്തിപി വുത്തം. പഥയതീതി പഥവീ. സഹജാതരൂപാനം പതിട്ഠാന ഭാവേന പക്ഖായതി ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. പുഥു മഹന്തീ ഹുത്വാ ജായതീതിപി പഥവീ. പകാരേന ഥവീയതി സബ്ബേസം രൂപസമ്ഭാരാനം അധിട്ഠാനത്താ. അയം തേസം അധിട്ഠാനാ പതിട്ഠാനാ വത്ഥുഭൂതാ ഭൂമി ഭൂതാതിആദിനാ നാനാപ്പകാരേന ഗുണപദേന അഭിത്ഥവീയതീതി പഥവീ. സാഏവ നിസത്തനിജീവട്ഠേന ധാതൂതി പഥവീധാതു. ആപേതി സഹജാതരൂപാനി ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതി, അപ്പായതി വാ താനി സുട്ഠു ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതീതി ആപോ. താനിവാ അവിപ്പകിണ്ണാനി കത്വാ ഭുസോ പാതി രക്ഖതി, പിവതിവാ വിവന്തോ വിയ താനി സങ്ഗണ്ഹതി സമ്പിണ്ഡേതീതി ആപോ. സോയേവ ധാതൂതി ആപോധാതു. തേ ജതി തിക്ഖഭാവേന സമുജ്ജലന്തോ വിയ സഹജാതധമ്മാനം മജ്ഝേ പകാസതി, തേജേതിവാ നിസേതി സഹജാതധമ്മേ തിക്ഖഥാമ ബലേ കരോതി, പരിപാചേതിവാ ഉസ്മാപേതീതി തേജോ, സോ ഏവ ധാതൂതി തേജോധാതു. വായതി സമീരേതി ദേസന്തരുപ്പത്തി ഹേതുഭാവേന ഭൂതസങ്ഘാടം ദേസന്തരം ഗമേതീതി വായോ. വായതി വാ സഹജാതധമ്മേ അപതമാനേ കത്വാ വഹതീതി വായോ. സോഏവ ധാതൂതി വായോധാതു. തത്ഥ കക്ഖളലക്ഖണാ പഥവീ. ആബന്ധനലക്ഖണോ ആപോ. ഉണ്ഹത്തലക്ഖണോ തേജോ. വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണോ വായോ. ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ പഥവീ കക്ഖളലക്ഖണാതി വുത്താ. നനു സാ മുദുഭൂതാപി ഹോതീതി. സച്ചം, മുദുഭൂതാപി പന സാ സേസഭൂതത്തയം ഉപാദായ കക്ഖളാ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപാദായേവ പന അയംമുദു അയം കക്ഖളാതി ഭവതി. തേനേവ മുദുകക്ഖളാനം ദീഘരസ്സാനം വിയ അനവട്ഠാനതാ ഹോതി. മുദുഭൂതാപി ഹി തതോ മുദുതരം പത്വാ കക്ഖളാനാമ ജാതാ. കക്ഖളാപി കക്ഖളതരം പത്വാ മുദുഭൂതാനാമ ജാതാതി. ആബന്ധനലക്ഖണോ ആപോതി വുത്തോ. സോച പകതിഉദകേ അധിമത്തോതി പകതിഉദകം ബദ്ധം ഘനീഭൂതമേവ സിയാതി ചേ. ന. ആബന്ധിതബ്ബായ പഥവിയാ തത്ഥ പരിദുബ്ബലത്താതി, യത്ഥ പന പഥവീ ബലവതീ ഹോതി തത്ഥേവ സോ ബദ്ധതരം ആബന്ധതീതി. ഉണ്ഹത്ത ലക്ഖണോ തേജോതി വുത്തോ. ഏവഞ്ചസതി സീതഭാവോ തേജോയേവ ന സിയാതി ചേ. ന. ഉസതി ദഹതി പരിപാചേതി പരിണ തഭാവം ഗമേതീതി ഉണ്ഹോനാമ. സീതഭാവോച ദഹതി പരിപാചേതി തബ്ഭാവം ഗമേതിയേവാതി. വുത്തഞ്ച മൂലടീകായം തേജോഏവ ഹി സീതം. ഹിമപാതസമയാദീസു സീതസ്സ പരിപാചകതാദസ്സന തോതി. വിത്ഥമ്ഭന ലക്ഖണോ വായോതി വുത്തോ. സോ പന ഘന ഥദ്ധേസു സിലാഥമ്ഭാദീസു നലബ്ഭതീതി ചേ. ന. തത്ഥ ഹി പഥവീ അത്തനാ സഹജാതവായുവിത്ഥമ്ഭനം ലഭിത്വാ ഥാമപ്പത്താ ഥിരതരപ്പത്താച ഹുത്വാ വഹതീതി. ചക്ഖതീതി ചക്ഖു. സമവിസമം ആചിക്ഖതി സമവിസമജാനനസ്സ തമ്മൂലകത്താ. രൂപംവാ അസ്സാദേതി ആപാതം ആഗതാഗതസ്സ രൂപസ്സ അനിരാകരണതോ. തംവാ വിഭാവേതീതി അത്ഥോ. സുണാതീതി സോതം. സുണന്തി സുയ്യന്തിവാ ഏതേ നാതി സോതം. ഘായതീതി ഘാനം. ഘായന്തി ഘായിയന്തിവാ ഏതേനാതി ഘാനം. ജീവിതനിമിത്തം രസോ ജീവിതന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം നിന്നതായ തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ. അഥവാ. ജീവിതം വഹതി ഏതായവാ തം വഹന്തി പവത്തേന്തി ജീവിതവുത്തിസമ്പാദനത്താതി ജിവ്ഹാ. ജീതിവാ ജയോ പരാജയോവാ വുച്ചതി. തദുഭയം വഹതി വഹന്തിവാ ഏതായാതി ജിവ്ഹാ. സസമ്ഭാരജിവ്ഹാ. യഥാഹ –

പുരിസസ്സ ഹി ജാതസ്സ, കുദാരീ ജായതേ മുഖേ;

യായ ഛിന്ദതി അത്താനം, നരോ ദുബ്ഭാസിതം ഭണന്തി.

ഇധ പന തം സഹചരിതത്താ ജിവ്ഹാതി പസാദരൂപമോ വുച്ചതി. കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം പാപധമ്മാനഞ്ച ആയോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനന്തി കായോ. സസമ്ഭാരകായോ. ഇധ പന തം സഹചരിതോ പസാദ കായോഏവ അധിപ്പേതോ. പസീദന്തീതി പസാദാ. പസീദന്തി വാ ഏത്ഥ ചന്ദമണ്ഡലാദീനി ആരമ്മണനിമിത്താനി തത്ഥ സംസീദമാനാനി വിയ സരൂപതോ സന്ദിസ്സന്തീതി പസാദാ, സുപരിസുദ്ധആദാസമണ്ഡസദിസാ കമ്മജമണ്ഡാ. ഇമേ പന പഞ്ച ദട്ഠുകാമതാദി നിദാന കമ്മസമുട്ഠാന ഭൂതപസാദ ലക്ഖണാ രൂപാദി അഭിഘാതാരഹ ഭൂതപസാദലക്ഖണാ വാ ചക്ഖുപസാദാദയോ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ചക്ഖു താവ സേതമണ്ഡല പരിക്ഖിത്തസ്സ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ മജ്ഝേ ഊകാസിരപമാണേ അതിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തി പദേസഭൂതേ ദിട്ഠമണ്ഡലേ തേലമിവ സത്തപിചുപടലാനി സത്തഅക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതി. സോതം സോതബിലബ്ഭന്തരേ അങ്ഗുലിവേഠനാകാരം ഉപചിതതനുതമ്ബലോമം പദേസം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതി. ഘാനം നാസികബ്ഭന്തരേ അജപദസണ്ഠാനം പദേസം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതി. ജിവ്ഹാ സസമ്ഭാര ജിവ്ഹാമജ്ഝേ ഉപ്പല ദലഗ്ഗ സണ്ഠാനം പദേസം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതി. കായോ പന മഹന്തി യാ കപ്പാസ പടലവട്ടിയം ആസിത്തതേലംവിയ ഥപേത്വാ പാചക തേജസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം കേസഗ്ഗ ലോമഗ്ഗ നഖഗ്ഗ സുക്ഖചമ്മാനിച അവസേസം സകലസരീരം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതീതി. തേ പന പഞ്ച യഥാരഹം പഞ്ചദ്വാരികചിത്താനം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സാധേന്തി. തേസുച ഏകേകസ്സ ചതസ്സോ ചതസ്സോ ധാതുയോ സന്ധാരണആബന്ധന പരിപാചന സമുദീരണ കിച്ചേഹി ഉപകാരം കരോന്തി. യഥാഖത്തി യകുമാരസ്സ ചതസ്സോ ധാതിയോ ധാരണ നഹാപന മണ്ഡന ബീജന കിച്ചേഹീതി. ഉതുചിത്താഹാരാച നം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി. യഥാ തം ഖത്തിയകുമാരം പിതു ജേട്ഠഭാതു ജേട്ഠഭഗിനിയോവിയ. ആയുച നം സുട്ഠു അനുപാലേതി. യഥാ തം ഖത്തിയകുമാരം ദിസാപാമോക്ഖോ രാജസമ്മതോ മഹാഭിസക്കോവിയ. വണ്ണാദയോച നം പരിവാരേന്തി. യഥാ തം ഖത്തിയകുമാരം സഹജാതാ അമച്ചപുത്താ വിയാതി. യസ്മാ പന സത്താനം ചിത്തം നാമ വിചിത്തം ഹോതി. ചിത്തവിചിത്തതായ സഞ്ഞാവിചിത്താ. സഞ്ഞാവിചിത്തതായ തണ്ഹാവിചിത്താ. തണ്ഹാവിചിത്ത തായ കമ്മാനി വിചിത്താനി. കമ്മവിചിത്തതായ കമ്മസമുട്ഠാനാനി ഭൂതാനി വിചിത്താനി. ഭൂതവിചിത്തതായ ഇമേ പസാദാ വിചിത്താ. അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസാ ഹോന്തി. തേഹി പസാദമണ്ഡഭൂതാപി സമാനാ കേചി രൂപസ്സേവ അഭിഘാതാരഹാ ഹോന്തി, ന സദ്ദാദീനം. കേചി സദ്ദാദീനം ഏവ, ന രൂപസ്സാതി. തസ്മാ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അഞ്ഞരൂപേഹിച ലക്ഖണതോ അസംമിസ്സതാ വേദിതബ്ബാതി.

രൂപയതീതി രൂപം. വണ്ണവിസേസം ആപജ്ജിത്വാ ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതി. പകതിയാപി വാ യംകിഞ്ചിദബ്ബം സമവിസമംവാ പകാസേ തീതി അത്ഥോ. സപ്പതി സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഗച്ഛതീതി സദ്ദോ. സദ്ദയതീതി സദ്ദോ. തം തം അത്ഥംവാ അത്തനോ വത്ഥുംവാ ആചിക്ഖതീതി അത്ഥോ. സദതിവാ തം തം ദിസംവാ ദേസംവാ ഖണേന വിസ്സരതി വിപ്ഫരതീതി സദ്ദോ. ഗന്ധയതീതി ഗന്ധോ. അത്തനോ വത്ഥുംസൂചേതീതി അത്ഥോ. ഗച്ഛതീതി ഗോ. വാതോ. തേന ധാരീയതീതി ഗന്ധോ. രസീയതി അസ്സാദീയതീതി രസോ. രസന്തിവാ തം അസ്സാദേന്തീതി രസോ. ഫുസീയതീതി ഫോട്ഠബ്ബം. ഫുസനഞ്ചേത്ഥ പസാദേന സഹ ഘട്ടനം കലാപന്തരഭൂതേഹി സദ്ധിം പടിഹനനഞ്ച വേദിതബ്ബം. തദുഭയംപി ആപോ ധാതുയാ നത്ഥീതി വുത്തം ആപോധാതുവിവജ്ജിതന്തി. കസ്മാ പന തം തസ്സാ നത്ഥി. നനു സീതതാവാ ദ്രവതാവാ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീതി. വുച്ചതേ, സീതതാ ഹി തേജോയേവ, ന ആപോ. യദി ഹി സാ ആപോയേവ സിയാ. പക്കുമിതേ സന്തത്തേ ലോഹരസേപിസ്സ സീതതാ ലബ്ഭമാനാ സിയാ. സോ ഹി രസോ ആപാധികോ ഹോതീതി. ഏവം പന നലബ്ഭതി. തസ്മാ സാ തേജോയേവ, ന ആപോതി. അപിച, സീതുണ്ഹാനം ഏകസ്മിം കലാപേ സഹ അപ്പവത്തനതോ ഓരപാരാനം വിയ തേസം അനവട്ഠാനതോച വിഞ്ഞായതി. ന ഹി സീതകലാപേ ഉണ്ഹം, ഉണ്ഹകലാപേവാ സീതം സഹ പവത്തതി. യസ്മിംച വത്ഥുമ്ഹി പുബ്ബേ സീതസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി. പച്ഛാ തതോ സീതതരേ ആഗതേ തസ്മിംയേവ പുന ഉണ്ഹസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി. പുബ്ബേ ഉണ്ഹസഞ്ഞായംപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഉണ്ഹേ മന്ദേ സീതസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി. സീതേ മന്ദേ ഉണ്ഹസഞ്ഞാതി.

അഥ പന ദ്രവഭാവഭൂതോ ആപോ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതി. അയോ പിണ്ഡാദീസു ആബന്ധനഭൂതോപി ഫുസിത്വാവ ഗയ്ഹേയ്യ. ഏവഞ്ച സതി യഥാ തേസു ഇതരാനി തീണി ഭൂതാനി വിനാ ഇതരീതരേന വിസും വിസും കായിക സുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണഭൂതാനി ഹോന്തി. തഥാ സോപി വിനാ ഇതരേഹി വിസും കായികസുഖദുക്ഖാനം ആരമ്മണഭൂതോഏവ സിയാ. ന പന ഹോതി. യഞ്ഹി താനി അയോപിണ്ഡാദീനി ഫുസന്താനം കായികം സുഖംവാ ദുക്ഖംവാ ഉപ്പജ്ജതി, തം സണ്ഹഥദ്ധതാ വസേനവാ ഉപ്പജ്ജതി. സീതുണ്ഹതാവസേനവാ അബ്ഭന്തരഥമ്ഭനസ്സ മന്ദഗാള്ഹതാവസേനവാ. നോ അഞ്ഞഥാതി. തസ്മാ പുരിമഭാഗേ തീണി ഭൂതാനി ഫുസിത്വാവാ വണ്ണം ദിസ്വാവാ പച്ഛാ ഭാഗേ സുദ്ധേന മനോ വിഞ്ഞാണസന്താനേന ദീഘരസ്സാദിസണ്ഠാനംവാ രത്തിയം അലാതചക്കം വാ തംതംഛിദ്ദവിവരംവാ ജാനന്താ വിയ പഥമം ദ്രവതാസഹിതാനി വിലീനാനി മുദൂനി തീണി ഭൂതാനി പഥവിം ഏവ വാ ഫുസിത്വാ പച്ഛാ സുദ്ധേന മനോ വിഞ്ഞാണസന്താനേന വിസും ദ്രവഭാവം അദ്ദതിന്തഭാവം ജാനന്തി. ഏവം സന്തേപി തം ഫുസിത്വാ ജാനന്താ ഇച്ചേവ മഞ്ഞന്തി അവിസേസവിദുനോതി. ഗുന്നം അഭിണ്ഹം ചരണട്ഠാനം ഗോചരോ. ഗോചരസദിസത്താ ഇധ ഗോചരോ. ഗോതിവാ ഇധ ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി വുച്ചന്തി. താനി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതാനി ഹുത്വാ ഏതേസു ചരന്തി. ഏതാനിവാതേസു ചരന്തി പവത്തന്തി ഘട്ടേന്തീതി ഗോചരാ. തേയേവ ഇധ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ഗോചരരൂപന്തി വുത്തം. ഇമാനിപന പഞ്ച യഥാക്കമം ചക്ഖാദീസു പടിഹനന ലക്ഖണാനി രൂപാദീനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഇത്ഥീ വുച്ചതി അവിസദാകാരസണ്ഠിതം ഖന്ധപഞ്ചകം. യസ്സ പന ധമ്മസ്സ ആനുഭാവേന തം തഥാ സണ്ഠാതി പവത്തതി. സോ ഇത്ഥി യാ ഭാവോതി ഇത്ഥത്തം. പുരിസോ വുച്ചതി വിസദാകാരസണ്ഠിതം ഖന്ധപഞ്ചകം. സേസം വുത്തനയമേവ. തത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗ ഇത്ഥിനിമിത്ത ഇത്ഥി കുത്ത ഇത്ഥാകപ്പാനം ഹേതുഭാവ ലക്ഖണം ഇത്ഥത്തം. പുരിസലിങ്ഗ പുരിസനിമിത്ത പുരിസകുത്ത പുരിസാകപ്പാനം ഹേതുഭാവ ലക്ഖണം പുരിസത്തം. തത്ഥ ലിങ്ഗന്തി പധാനങ്ഗഭൂതം മഹാസണ്ഠാനം. നിമിത്തന്തി പച്ചങ്ഗഭൂതം ഖുദ്ദകസണ്ഠാനം. കുത്തന്തി കീളാലിലാദി ക്രിയാവിസേസോ. ആകപ്പോതി ഗമനാദികോ ആകാരവികാരോ. സബ്ബേപേതേ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ പവത്തിവിസേസാഏവ. യേ സദ്ദസത്ഥേസു ലിങ്ഗന്തി വുച്ചന്തി. യേസഞ്ച വസേന അയം ഇത്ഥീഏവ, ന പുരിസോ. അയം പുരിസോഏവ, ന ഇത്ഥീതി സഞ്ജാനന്തി. യസ്മാ പനേത്ഥ സണ്ഠാനാദീനം അവിസദാദിഭാവോഏവ അത്ഥതോ ഇത്ഥിപുരിസതാ ഹോതി. തദുഭയമുത്തഭാവോച നപുംസകതാ. സോച അക്ഖരപദ സങ്ഖാതേസു വചനേസു ച വചനത്ഥേസുച യഥാരഹം സന്ദിസ്സതിയേവ. തസ്മാ ഇന്ദ്രിയരഹിതേസുപി പദേസുച രുക്ഖാദീസു പദത്ഥേസുച പരിയായേന ഇത്ഥിപുമനപുംസകതാസിദ്ധി വേദിതബ്ബാതി.

[൧൭൮] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ഇത്ഥീനം അങ്ഗജാതം ഇത്ഥിലിങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി കത്ഥചി പാളിയം അട്ഠകഥാസുച നിമിത്തസദ്ദോവിയ ലിങ്ഗസദ്ദോ അങ്ഗജാതേ പാകടോ ദിട്ഠോതി.

[൧൭൯] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ഇത്ഥിസണ്ഠാനം ഇത്ഥാകപ്പോ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

ന ഹി ലിങ്ഗസദ്ദോ വിയ ആകപ്പസദ്ദോ സണ്ഠാനേ പാകടോ ദിട്ഠോതി. സേസംപന തത്ഥ വുത്തം യംകിഞ്ചി അട്ഠകഥായ അസമേന്തംപി തേന പരിയായേന യുജ്ജതിയേവ. ഭവന്തി പവത്തന്തി തംസഹിതേ ഖന്ധസന്താനേ ഏസാ ഇത്ഥീ, ഏസോ പുരിസോതി ഏവം പവത്താ സദ്ദ ബുദ്ധിയോ ഏതേനാതി ഭാവോ ഭവന്തിവാ പാതുഭവന്തി തംസഹിതേ ഖന്ധസന്താനേ ലിങ്ഗാദീനി ഏതസ്മിം സതീതി ഭാവോ. സോ ഏവ രൂപന്തി ഭാവരൂപം. ഹദന്തി സത്താ തംതംഅത്ഥംവാ അനത്ഥംവാ പൂരേന്തി ഏതേനാതി ഹദയം. ഹദന്തിവാ സത്താ ഇതോ നാനാവികക്കേ ഓസജന്തി മുഞ്ചന്തീതി ഹദയം. ഹരന്തിവാ പരിഹരന്തി തം സത്താ ജീവിതംവിയ ദയന്തി രക്ഖന്തിചാതി ഹദയം. വസന്തി നിവസന്തി ചിത്തചേത സികാധമ്മാ ഏത്ഥാതി വത്ഥു. ഹദയഞ്ച തം വത്ഥുചാതി ഹദയവത്ഥു. ധാതുദ്വയനിസ്സയലക്ഖണം വത്ഥുരൂപം. തം പന ഹദയകോസബ്ഭന്തരേ അഡ്ഢപസതമത്തം ലോഹിതം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതീതി വേദിതബ്ബം. ധമ്മസങ്ഗണിയം പന ദേസനാഭേദരക്ഖനത്ഥം അവത്വാ പട്ഠാനേഏവ തം വുത്തം. യഥാഹ-വത്ഥു കുസലാനം ഖന്ധാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ. വത്ഥു അകുസലാനം ഖന്ധാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതിആദി. ഏത്ഥച ഛഹി വത്ഥൂഹി അഞ്ഞം വത്ഥുനാമ നത്ഥി. തേസുച പുരിമാനി പഞ്ച കുസലാദീനം നിസ്സയാഏവ ന ഹോന്തി. തസ്മാ തേസം നിസ്സയഭാവേന തത്ഥ വുത്തം വത്ഥുനാമ വിസും ഏകം വത്ഥുരൂപമേവാതി സിദ്ധന്തി.

[൧൮൦] വിഭാവനിയം പന

യം രൂപം നിസ്സായാതി പാഠസ്സ ഉദ്ധടത്താ രൂപസാമഞ്ഞപസങ്ഗോ ഹോതീതി തം വിസോധേതും യുത്തിനാമ വുത്താ. പട്ഠാനേ പന ബഹൂസു അനഞ്ഞസാധാരണേസു ഠാനേസു വത്ഥുനാമേന വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ സോപസങ്ഗോ നത്ഥിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ജീവന്തി സഹജാതധമ്മാ യേനാതി ജീവിതം. തേസം ജീവനേ ആധിപച്ചയോഗേന തേസു ഇന്ദം ഇസ്സരം അത്താനം കരോതീതി ഇന്ദ്രിയം. ജീവിതഞ്ച തം ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. സഹജാതാ നുപാലന ലക്ഖണം ജീവിതിന്ദ്രിയം. യഥാ ഹി ബീജനിബ്ബത്താനി ഉപ്പലാദീനി ബീജേവിനട്ഠേപി ഉദകാനുപാലിതാനി ചിരംപി കാലം ജീവന്തി. ഏവമേവം നിരുദ്ധ കമ്മനിബ്ബത്താനി കമ്മജരൂപാനി കമ്മേ അസന്തേപി ജീവിതാനുപാലിതാനി സന്തതിവസേന വസ്സസതംപി വസ്സസഹസ്സംപി കപ്പംപി സോളസകപ്പസഹസ്സാനിപി ജീവന്തിയേവ, തഥാ ഹി ജീവിതരഹിതാനി ഇതരരൂപാനി ജീവന്താനിനാമ നഹോന്തി. താനി ഹി യേന ഏകേന ചിത്തേനവാ ഉതുനാവാ ആഹാരേനവാ ജായന്തി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ നിരുജ്ഝന്തി, പരം മുഹുത്തമത്തംപി സന്താനം ഘടേതും നസക്കോന്തി. തേസു ഹി ചിത്തജരൂപാനം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം ഏകവീഥി ഏകജവനവാര ഏകസമാപത്തിവാരേന പരിച്ഛിന്നം ഹോതി. ഉതുജാഹാരജാനഞ്ച സഭാഗേക ഉതുആഹാര വസേന പരിച്ഛിന്നം ഹോതി. കമ്മജരൂപാനം പന വിസും സന്തതിപച്ചുപ്പന്നംനാമ നത്ഥി. തേസം ഏകഭവപരിച്ഛിന്നം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹോതീതി. യദി ഏവം അരൂപധമ്മാനം കഥന്തി. തേഹി ജീവിതയോഗേന ജീവന്താഏവ ഹോന്തി. ഏവംസന്തേപി തേസം സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം ദിസ്സതീതി. വുച്ചതേ, അരൂപധമ്മേസു വിപാകാനി താവ കമ്മജരൂപസദിസാനി. താനിപി ഹി അസതി വീഥിചിത്തുപ്പാദേ യാവജീവംപി ഏകസന്തതിവസേന പവത്തിസ്സന്തിയേവ. ഇതരാനി പന യസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആപാതാഗതത്താ ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ തദഭാവേപി തദാരമ്മണാ ബഹൂ ചിത്തസന്തതിയോ ജീവിതസ്സഅദ്ധാനഫരണാനുഭാവേന പവത്തന്തിയേവ. അപിച, യാവഖന്ധപരിനിബ്ബാനാ അനന്തരപച്ചയുപനിബന്ധേന അബ്ബോച്ഛിന്നം പവത്തമാനായ ചിത്തസന്തതിയാവസേനപി അയമത്ഥോ വത്തബ്ബോ. തേനേവ ഹി കിലേസസീസം അവിജ്ജാ. പവത്തസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം.

[൧൮൧] വിഭാവനിയം പന

ആഹാരജാദീനം ആഹാരാദിയേവ ഉപ്പത്തിയാപി ഠിതിയാപി കാരണം ഹോതി. കസ്മാ, തങ്ഖണേ ധരമാനത്താ. കമ്മ ജാനം പന കമ്മം ഉപ്പത്തിയാഏവ കാരണം, ന ഠിതിയാ. കസ്മാ, തങ്ഖണാഭാവതോ. ജീവിതേന പന അനുപാലിതത്താ ഏവ തേസം ഖണട്ഠിതി സിദ്ധാതി ഇമിനാ ധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘യഥാസകം ഖണമത്തട്ഠായീനംപി ഹി സഹജാതാനം പവത്തിഹേതുഭാവേന അനുപാലകം. ന ഹി തേസം കമ്മംയേവ ഠിതികാരണം ഹോതി. ആഹാരജാദീനം ആഹാരാദി വിയ കമ്മസ്സ തങ്ഖണാഭാവ തോതി’’. തം ന യുത്തം.

ധമ്മാനഞ്ഹി ഖണട്ഠിതിനാമ ഏകകലാപഗതസഹജാതപച്ചയാ യത്താഏവ ഹോതി. ന നാനാകലാപഗതജനകപച്ചയായത്താ. ഇതരഥാ ഉപ്പാദക്ഖണേ ലബ്ഭമാനാനം ഉപചയസന്തതീനം വിയ ഠിതിക്ഖണേ ലബ്ഭമാനായ ജരതായപി കുതോചിസമുട്ഠാനതാ പാളിയം വുത്താ സിയാതി. അപിച, ഖണട്ഠിതിനാമ സഭാവസിദ്ധാഏവ. ന ഹി ഉപ്പന്നാ ധമ്മാ പച്ചയവേകല്ലേന അത്തനോ ഖണേസു പരിപുണ്ണം അട്ഠത്വാ അന്തരാവ ഭിജ്ജന്തീതി അത്ഥി. നച പച്ചയാധിമത്തേന അതിരേ കതരം തിട്ഠന്തീതി അത്ഥി. തസ്മാ ഖണട്ഠിതിയം ഉപത്ഥമ്ഭയമാനാപി ആഹാരാദയോ അനുപാലയമാനഞ്ച ജീവിതം പച്ഛാ ബലവരൂപസന്തതി പവത്തിഅത്ഥായഏവ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തി പാലേതിച. ന ഖണട്ഠിതിപവത്തിയാതി. ഏത്താവതാ സബ്ബേസംപി ഖണട്ഠിതിനാമ ധരമാനജനകായത്താ വാ ജീവിതായത്താവാ നഹോതീതി സിദ്ധം ഹോതി. യദി പന തം സന്തതിപവത്തിമേവ സന്ധായ വുത്തം സിയാ, ഏവംസതി യുജ്ജേയ്യാതി. അട്ഠ കഥായംപി സന്തേപിച അനുപാലന ലക്ഖണാദിമ്ഹി വിധാനേ അത്ഥിക്ഖണേയേവ തം തേധമ്മേ പാലേതീതിആദിവചനേ യഥാസന്തതിട്ഠിതി ലബ്ഭതി. തഥാ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബാതി. ഇദം പന പാചകഗ്ഗിനാ സഹ സകലം ഉപാദിന്നകസരീരം ബ്യാപേത്വാ തിട്ഠതീതി. കബളം കരീയതീതി കബളീകാരോ. ആഹരീയതി അജ്ഝോഹരീയതീതി ആഹാരോ. കബളീകാരോച സോ ആഹാരോചാതി കബളീകാരാഹാരോ. കബളീകാരോ ആഹാരോതിപി പാഠോ. ഇദഞ്ച സവത്ഥുക വചനം ദട്ഠബ്ബം. അഥവാ, കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം അത്തഭാവം ഭുസോ ഹരതി അദ്ധാനം പവത്തേതീതി ആഹാരോ. ഖജ്ജ ഭോജ്ജാദികേ കബളീകാരേ ആഹാരോ തന്നിസ്സിതത്താ തപ്പരിയാ പന്നത്താചാതി കബളീകാരാഹാരോ. ഇമസ്മിംഅത്ഥേ സതി നിബ്ബത്തിത ഓജാ ഏവ ലബ്ഭതി. അത്ഥതോ പന അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ രസസ്സ സാരഭൂതോ ഉപത്ഥമ്ഭബലകാരോ ഭൂതനിസ്സിതോ പരമസിനിദ്ധസി നേഹോ ഇധ ആഹാരരൂപംനാമ. തത്ഥ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ രസസ്സാതി അജ്ഝോഹരിത്വാ ആമാസയേ പതിട്ഠിതാനി ആഹാരവത്ഥൂനി പാചകതേജേന വിവേചിതാനി രസാദിഭാവേന പഞ്ചധാ വിഭാഗം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ പണീത സിനിദ്ധ ലഹുക സിനേഹ കോട്ഠാസോ രസോനാമ. യേ ലോകേ രസധാതൂതി വുച്ചതി. സോ പാചക തേജബലേന തതോ ഉത്തരിത്വാ രസഹരണിധമനിജാലാനുസാരേന ഹേട്ഠാച ഉദ്ധഞ്ച സകലസരീരേ അങ്ഗമങ്ഗാനി അനുസരന്തോ അനുഫരന്തോ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരീതി വുച്ചതി. തസ്സ സാരഭൂതോ ഉപത്ഥമ്ഭം ബലം കരോതീതി ഉപത്ഥമ്ഭബലകാരോ. സോ ഹി ആമാസയേ പതിട്ഠിത മത്തോവ സകലസരീരേ ഭൂതേസു ഉപത്ഥമ്ഭകബലം ജനേതീതി.

[൧൮൨] വിഭാവനിയം പന

‘‘അങ്ഗമങ്ഗാ നസാരി രസഹര സങ്ഖാതാതി’’ പാഠോ. സോ ദുപ്പാഠോ.

തം പന സേന്ദ്രിയകായോപത്ഥമ്ഭനലക്ഖണം ആഹാരരൂപം. ഓജാലക്ഖണം വാ. തത്ഥ ഉദയതി പസവതീതി ഓജാ. അവസദ്ദോവാ രക്ഖണേ. രക്ഖണഞ്ചേത്ഥ ഉപത്ഥമ്ഭനമേവ. അവതി ജനേതിചാതി ഓജാ. കിം അവതി. അത്തനോ നിസ്സയവത്ഥും. കിംച ജനേതി. ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപം. ഉദയാനന്തരം രൂപം ജനേതീതി ഓജാതിപി വദന്തി. അഞ്ഞാപദേസരഹിതേന കക്ഖളത്താദിനാ അത്തനോ ഭാവേന സിദ്ധം രൂപം സഭാവരൂപം. ഉപ്പാദാദിനാ അനിച്ചതാദിനാച സങ്ഖഹലക്ഖണേന സഹിതം രൂപം സലക്ഖണരൂപം. ഉജുകതോവ കമ്മാദീഹി പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതം രൂപം നിപ്ഫന്നരൂപം. രുപ്പനലക്ഖണസമ്പന്നം നിപ്പരിയായരൂപം രൂപരൂപം. യഥാ ദുക്ഖദുക്ഖം അജ്ഝത്തഅജ്ഝത്തന്തി. സങ്ഖതലക്ഖണയുത്ത തായ അനിച്ചതാദികം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ സമ്മസനാരഹം രൂപം സമ്മസനരൂപം. തേ തേ ദബ്ബസമ്ഭാരാവാ രൂപകലാപാവാ വിസുംവിസും ഭുസോ കാസന്തി പകാസന്തി ഏതേനാതി ആകാസോ. നിസത്ത നിജീവട്ഠേന ധാതു. ആകാസസങ്ഖാതാ ധാതൂതി ആകാസധാതു. പരിതോ സമന്തതോ ഛിന്ദതി കലാപന്തരഭൂതാനി കലാപന്തര ഭൂതേഹി സദ്ധിം അസംമിസ്സം ഏകത്തം അനുപഗമനം കരോതീതി പരിച്ഛേദോ. തേഹിവാ പരിച്ഛിന്ദീയതി അത്തനോവാ പരേസംവാ അകത്വാമജ്ഝേ വിസും ഥപീയതി. തേസംവാ ഛിദ്ദവിവരമത്തഭൂതോ. ന വിസും ഏകോ ഉപ്പാദസഹിതോ സഭാവധമ്മോ. നാപി കസ്സചി രൂപകലാപസ്സ പക്ഖഭൂതോതി പരിച്ഛേദോ. വികാരലക്ഖണരൂപാനി ഹി അസഭാവധമ്മഭൂതാനിപി തംതം രൂപകലാപേസു സന്ദിസ്സമാനതാ തംതംരൂപകലാപപക്ഖികാനിഏവ ഹോന്തി. അയം പന തേഹി രൂപ കലാപേഹി സബ്ബസോ വിമുത്തഭാവേന ബഹിഭൂതത്താ കസ്സചി രൂപ കലാപസ്സ പക്ഖഭൂതോ ന ഹോതീതി. അസഭാവധമ്മത്താച പന കേനചി രൂപേന ഫുസന പരിയായോപി തസ്സ സബ്ബസോ നത്ഥീതി കത്വാ സോ അസംഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീതി പാളിയം വുത്തോ. അട്ഠകഥായം പന ഘനപിണ്ഡവത്ഥൂസു പടിഘഫോട്ഠബ്ബസഭാവാനം നാനാ കലാപഗതഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസംഫുട്ഠതാ അത്ഥീതി കത്വാ അസംഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീതി ഏതേഹി അസംഫുട്ഠം അജടാകാസം കംഥിതന്തി വുത്തം. ടീകായം പന അയം നിദ്ദേസോ അജടാകാസനിദ്ദേസോ നഹോതി, പരിച്ഛേദരൂപനിദ്ദേസോയേവ. സോച ഘനപിണ്ഡ വത്ഥൂസുഏവ വേദിതബ്ബോ. തേസുച ഭൂതാനം അസംഫുട്ഠതാനാമ നത്ഥി. തസ്മാ ഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഅബ്യാപിതാ ഏകത്തം അനുപഗതതാഏവ. തത്ഥ അസംഫുട്ഠതാനാമ യുത്താ സിയാതി അധിപ്പായേന അബ്യാപികതാ ഹി അസംഫുട്ഠതാതി വുത്തം. അത്ഥതോ പന നാനാകലാപഗതാനം ഭൂതാനം പരിയന്തതാ സങ്ഖാതോ അന്തരാളധമ്മോ. രൂപപരിച്ഛേദലക്ഖണം പരിച്ഛേദരൂപം. യാ പന ചലമാനേന കായങ്ഗേന അത്താനഞ്ച അത്തസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അധിപ്പായഞ്ച പച്ചക്ഖേ ഠിതേ ജനേ വിഞ്ഞാപേതി പാകടം കത്വാ ദസ്സേതി. സയഞ്ച തേന കായങ്ഗേന തേഹി ജനേഹി വിഞ്ഞായതി. സാ കായവിഞ്ഞത്തിനാമ. യാ ഉച്ചാരീയമാനേന വാചങ്ഗേന സദ്ദേന അത്താനഞ്ച അത്തസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അധിപ്പായഞ്ച സോതപഥേ ഠിതേ ജനേ വിഞ്ഞാപേതി. സയഞ്ച തേനവാചങ്ഗേന തേഹി ജനേഹി വിഞ്ഞായതി. സാ വചീവിഞ്ഞത്തിനാമ. അഥവാ, വിഞ്ഞാപേന്തി ജനാ വിഞ്ഞായന്തിവാ ജനേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചിത്താനി ഏതായാതി വിഞ്ഞത്തി. സസമ്ഭാരേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗഭൂതേ കായേ പവത്താ വിഞ്ഞത്തി കായവിഞ്ഞത്തി. ചോപന കായസങ്ഖാതോ കായോ ഏവവാ വിഞ്ഞത്തി കായവിഞ്ഞത്തി. ചിത്തജസദ്ദസങ്ഖാതായ വാചായ പവത്താ വിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി. ചോപനവാചാ സങ്ഖാതാ വാചാ ഏവവാ വിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി. തത്ഥ ചിത്തവസേന യംകിഞ്ചി കായങ്ഗവികാരം കരോന്തസ്സ തംതംഅങ്ഗം സന്തമ്ഭന്താ സന്ധാരേന്താ ചാലേന്താ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിസങ്ഖാതാ ചിത്തജവാതകലാപാ തംതംഅങ്ഗം പൂരേത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പജ്ജന്താച യഥാവാ തഥാവാ അനുപ്പജ്ജിത്വാ യസ്സ തേഹി ചിത്തജവാതകലാപേതി സഹജാതസ്സ ചോപനകായസ്സ ആനുഭാവേന സബ്ബേ തേ കലാപാ യഥാധിപ്പേതദിസാഭിമുഖാഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി. അയം ചോപനകായസങ്ഖാതോ ആകാരവികാരോ കായവിഞ്ഞത്തി നാമ. നിയാമകസദിസീ ഹി അയം കായവിഞ്ഞത്തി. തേച നാവാസദി സാതി. യഥാ ഹി നിയാമകോ നാവായ മൂലഭാഗേ ഠത്വാ ഏകം മഹാഫിയം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ നദിസോതേ ചാരേത്വാ സകലം മഹാനാവം ഇച്ഛിതദിസാഭിമുഖം നിയോജേതി. ന യംവാ തംവാ ദിസം ഗന്തും ദേതി. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഏകചിത്തക്ഖണികാ ഹി വിഞ്ഞത്തി തേസം മൂലഭാഗേഏവ ലബ്ഭമാനാ തേ യഥാധിപ്പേതദിസാഭിമുഖേ ഏവം കത്വാ നിയോജേതീതി സാ നിയാമകസദിസീ ഹോതീതി. ഏത്ഥച യദേതം അട്ഠകഥായം. ഏകജവനവീഥിയം സത്തസു ജവനേസു പഥമ ജവനസമുട്ഠിതാ വായോധാതു അത്തനാ സഹജാതരൂപകായം സംഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും സക്കോതി. അപരാപരം പന ചാലേതും നസക്കോതി. ദുതീയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സത്തമചിത്തേന പന സമുട്ഠിതാ വായോധാതു ഹേട്ഠാ ഛഹിചിത്തേഹി സമുട്ഠിതം വായോധാതും ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയം ലഭിത്വാഅത്തനാസഹജാതം രൂപകായം സംഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും ചാലേതും അഭിക്കമാപേതും സക്കോതീതി വുത്തം. തം അഭിക്കമാമീതി കായം പഗ്ഗണ്ഹന്താനം അനേകസഹസ്സേസു ജവന വാരേസു പവത്തമാനേസു യസ്മിംവാരേ ചലനസങ്ഖാതം ദേസന്തരപാപനം ജായതി, തം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി കതിപയജവനവാരേഹി ചലനം ജായതി. യദി ജായേയ്യ, ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിയാഗമനം വിയ സബ്ബേസംപി സീഘതരം ഗമനം പഞ്ഞായേയ്യ. കസ്മാ, ഏകച്ഛരക്ഖണേപി അനേകകോടിസതസഹസ്സചിക്കപവത്തിയാ സമ്ഭവതോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപരി അക്ഖരുപ്പത്തിവിചാരണായം പാകടോ ഭവിസ്സതീതി. തസ്മാ തതോ പുരിമവാരേസു സംഥമ്ഭനസന്ധാരണാനിഏവ സമ്പജ്ജന്തീതി വേദിതബ്ബം. യാ ചേത്ഥ സത്തയുഗസകടോപമാ വുത്താ, സാപി നാനാജവനവീഥീസു സമുട്ഠിതാനം വായോധാതൂനം അപരാപരം ഉപത്ഥമ്ഭനേച യുജ്ജതിയേവ. തഥാ ഹി ചലനചിത്തജരൂപസന്തതിയം പവത്താനി ഉതുജരൂപസങ്ഘാടാനിപി വിഞ്ഞത്തിസഹിതാനി വിയ തദാകാരവന്താനി സവേഗാനി സവിപ്ഫാരാനിഏവ പവത്തന്തി. തസ്മാ പുബ്ബാപരപവത്താനം നാനാ ജവനവീഥീനം അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗസമയേസുപി അഭിക്കമനാദികം ചലനം സമ്പജ്ജതിയേവ. ഏകാബദ്ധപവത്താനിച ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാനിനാമ ഏകസ്സ വിസയേ ഇതരാനി ഏകസമുട്ഠാനാനി വിയ സബ്ബസോ തദനു പരിവത്തീനി ഹോന്തീതി ചിത്തജേ ചലന്തേ ഇതരാനിപി ചലന്തി യേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ചലനഞ്ചേത്ഥ പച്ഛിമപച്ഛിമാനം രൂപകലാപസങ്ഘാടാനം പുരിമ പുരിമാനം ഉപ്പന്നദേസതോ ദേസന്തരേ യഥാപവത്തസന്നിവേസാകാരേന അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനം വേദിതബ്ബം. ന ഹി രൂപാരൂപധമ്മാനം ഉപ്പന്ന ദേസേ അനിരുജ്ഝിത്വാ കേസഗ്ഗമത്തംപി ദേസന്തര സങ്കമനംനാമ അത്ഥി. ഇതരഥാ ഖണികധമ്മതാ അബ്യാപാരധമ്മതാ അവസവത്തിതാച തേസം നസിയാതി. യംകിഞ്ചി വചീഭേദം കരോന്തസ്സ കണ്ഠട്ഠാനാദി ഗതഉപാദിന്നക പഥവീധാതൂസു ചലമാനകണ്ഠപദേസാദിഗതചിത്തജ പഥവീധാതൂനം സങ്ഘട്ടനസങ്ഖാതേന ഠാനകരണസന്നിപാതേന സഹേവയോ വചീഘോസസങ്ഖാതോ ചിത്തജസദ്ദോ ജായതി. സോ യേന അത്തനാ സഹ ജാതേന ആകാരവികാരേന യഥാധിപ്പായം തംതം വണ്ണവിസേസത്തം ഉപഗച്ഛതി. യേനച സുണന്താനം തംതംഅത്ഥജോതകോ അക്ഖരസന്നിപാതഭൂതോ പദബ്യഞ്ജനവിസേസോ ഉപലബ്ഭതി. സോ ചോപനവാചാസങ്ഖാതോ ആകാരവികാരോ വചീവിഞ്ഞത്തിനാമ. അട്ഠകഥായം പന തസ്സാ പന ചിത്തസമുട്ഠാനായ പഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭൂതോ ഏകോ ആകാരവികാരോ വചീ വിഞ്ഞത്തിനാമാതി വുത്തം. തത്ഥ ഉപാദിന്നഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭൂതോതി കമ്മജഭൂതായ ചതുജഭൂതായഏവവാ ഉപാദിന്നപഥവീധാതുയാ സഹഘട്ടനം പടിച്ച സദ്ദവിസേസപവത്തിയാ പച്ചയഭൂതോതി അത്ഥോ. ഘട്ടനസ്സ പച്ചയോ പന ചലമാനകണ്ഠപദേസാദിവികാരഭൂതോ കായങ്ഗവിസേസോഏവ സിയാ. വികാരദ്വയഞ്ച അസംമിസ്സം കത്വാ വേദിതബ്ബന്തി. ഏത്ഥച ഉപാദിന്നകപഥവീഹി സഹ ഘട്ടനം ചിത്തജപഥവീനം കിച്ചം. യം പന താസം യഥാവാ തഥാവാ അഘട്ടേത്വാ യഥാ ഇച്ഛിതക്ഖരം സമ്പജ്ജതി. തഥാ ഘട്ടനപകാരവിധാനം. ഇദം കായവിഞ്ഞത്തിയാ കിച്ചം. ഘട്ടനേന സഹേവ ഉപ്പന്നസദ്ദാനം തംതംവണ്ണത്ത പത്തിയാ വിദഹനമേവ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ കിച്ചം. കുമ്ഭഥുനതലം വിയച ഉപാദിന്നകപഥവീ. പഹരണഹത്ഥോ വിയ ചിത്തജപഥവീ. ഹത്ഥപരി വത്തന വികാരോ വിയ കായവിഞ്ഞത്തി. സദ്ദവികാരോ വിയ വചീവിഞ്ഞത്തി. കുമ്ഭഥുനസ്സ നാനാസദ്ദപഭേദോവിയ നാനാവണ്ണഭേദോതി. ഏത്ഥച യദേതം അട്ഠകഥായം ഇദം വക്ഖാമി ഏതം വക്ഖാമീതി ഉപ്പജ്ജമാനം ചിത്തം അട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. തേസം അബ്ഭന്തരേ ചിത്ത സമുട്ഠാനാ പഥവീധാതു ഉപാദിന്നകം ഘട്ടയമാനാവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന ധാതുഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതിച പുരിമചിത്തസമുട്ഠാ നായ ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചംപി നത്ഥീതിച വുത്തം. തംപി അനേകസതേസു ജവനവാരേസു പവത്തമാനേസു യസ്മിംവാരേ പരിബ്യത്തം അക്ഖരം പവത്തതി, തം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ ഹി മൂല ടീകായം ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചം നത്ഥി ലദ്ധാസേവനേന ചിത്തേനേവ ഘട്ടനസ്സ ബലവഭാവതോതി വുത്തം. ഏത്ഥച ലദ്ധാസേവനേനാതി ഏതേന പുബ്ബഭാഗേ നാനാജവനവീഥീഹി ലദ്ധാസേവനഭാവം ദസ്സേതി. പഥമ ജവനചിത്തസ്സപി ലദ്ധാസേവനതായ അധിപ്പേതത്താ. നച ഏകജവന വാരമത്തേന പരിബ്യത്തം ഏകക്ഖരം സമ്പജ്ജതീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. കസ്മാ, തസ്സ ഏകദ്വിഅച്ഛരക്ഖണമത്തേന കാലേന വത്തബ്ബത്താ ഏകച്ഛരക്ഖണേച അനേകസതസഹസ്സാനം ജവനവീഥീനം പവത്തിസമ്ഭവതോ. വുത്തഞ്ച –

ഏകമത്താ തയോ രസ്സാ, ദ്വിമത്താ ദീഘമുച്ചരേ;

തിമത്തോ തു ഗീതോ ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനാ അഡ്ഢമത്തികാതി.

മിലിന്ദപഞ്ഹേച സാധികേ വീഹിവാഹസതേ വീഹിബീജാനി ഏകച്ഛരക്ഖണേ ഉപ്പന്നസ്സ ചിത്തസ്സ കലംപി നഉപേന്തി. കലഭാഗംപി നഉപേന്തീതി ദീപിതം. ഏകക്ഖരം ഉച്ചാരേന്തസ്സച തത്തകംപി കാലം ഉച്ചാരണചിത്തബ്യാപാരോ സന്ദിസ്സതിയേവ. നച പരമത്ഥതോ ഏകമേവ സദ്ദം ഉച്ചാരേമീതിവാ സുണോമീതിവാ സക്കാ നിയമേത്വാ ഉച്ചാരേതും സോതുഞ്ച. തഥാ നിയമേന്തസ്സപി സദ്ദാനം പുബ്ബാപരതോ അനേകസതസഹസ്സസ്സേവ ഉച്ചാരണ സവന സമ്ഭവതോ. ഏകമേവാതി അഭിമാനോ പന സമൂഹഘന സന്തതിഘനേഹി പടിച്ഛന്നത്താഏവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. സേസമേത്ഥ കായവിഞ്ഞത്തിയം വുത്തന യേന യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബന്തി. ഏത്ഥച വിഞ്ഞത്തിസദ്ദോ കായേന വിഞ്ഞാപേതി വാചായ വിഞ്ഞാപേതീതിആദിസു ബോധനത്ഥോ. സുദിന്ന കണ്ഡേ തിക്ഖത്തും വിഞ്ഞാപേതീതിആദീസു പവത്തനത്ഥോ. ഇധ പന ദുവിധോപി യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി പരം ബോധേതുകാമതാരഹി തേസു സബ്ബേസു കായങ്ഗവാചങ്ഗചോപനേസുപി പവത്തകവിഞ്ഞത്തിയാ ലബ്ഭമാനതാ വേദിതബ്ബാ ഹോതീതി. മൂലടീകായം പന പരം ബോധേതുകാമതായ വിനാപി അഭിക്കമനാദിപവത്തനേന സോ ചിത്ത സഹഭൂവികാരോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി. സയഞ്ച വിഞ്ഞായതീതി ദ്വിധാപി വിഞ്ഞത്തിയേവാതി വുത്തം, തത്ഥ ദ്വീസു ബോധനവിഞ്ഞത്തീസു പുരിമാ കായവിഞ്ഞത്തി അങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ചലമാനവണ്ണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ചലമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗം കായവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ഗഹേത്വാ പച്ഛാ സുദ്ധേന മനോദ്വാരികജവനേനഏവ വിഞ്ഞായതി പച്ഛിമാച വചീവിഞ്ഞത്തി ഉച്ചാരിയമാനം സദ്ദം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ഗഹേത്വാ പച്ഛാ സുദ്ധേന മനോദ്വാരികജവനേനഏവ വിഞ്ഞായതി, ന പഞ്ചദ്വാരികജവനേന. സാ ഹി അത്താനം ജാനന്തേഏവ പരസത്തേ അത്തനാ സമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം വിഞ്ഞാപേതി, ന അജാനന്തേ. ഞാപക ഹേതു ഹി നാമ അത്താനം ജാനന്തേഏവ ഞാപേതബ്ബം ഞാപേതി, നോ അജാനന്തേ. ഏവഞ്ച കത്വാ കായങ്ഗ ചോപനം ദിസ്വാവാ പരാമസിത്വാവാ സദ്ദം സുത്വാവാ പരസ്സ തംതംഅധിപ്പായം ജാനന്താനം തിരച്ഛാന ഗതാനംപി പഥധം വിഞ്ഞത്തിജാനനം സിദ്ധം ഭവതി. തംജാനനേന വിനാ അധിപ്പായജാനനസ്സ അസമ്ഭവതോ. വിഞ്ഞത്തിം ജാനന്താനംച പുരിമസിദ്ധസങ്കേത സമ്ബന്ധ ജാനനേന വിനാ അധിപ്പായജാനനം ന സമ്ഭവതീതി മജ്ഝേ വിസും പുബ്ബസങ്കേത സമ്ബന്ധഗഹനംപി ഇച്ഛന്തി, ദ്വീസു പന പവത്തകവിഞ്ഞത്തീസു പരം അഭിക്കമന്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ദിസ്വാ അഭിക്കമനവിഞ്ഞത്തിഞ്ച അഭിക്കമനചിത്തഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ജാനന്തി. ഏസനയോ പടിക്കമനാദീസു. തഥാ പരസ്സ കഥം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ സുത്വാ കഥനവിഞ്ഞത്തിഞ്ച കഥനചിത്തഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ജാനന്തി. പരം രത്തചിത്തേന കായങ്ഗം ചാലേന്തം ദിസ്വാ ചലനവിഞ്ഞത്തിഞ്ച രാഗചിത്തഞ്ച ജാനന്തി. രത്തസ്സ കഥം സുത്വാ കഥന വിഞ്ഞത്തിഞ്ച രാഗചിത്തഞ്ച ജാനന്തി. ഏസനയോ സബ്ബാസു കായികവാചസികക്രിയാസൂതി. ലഹുനോ ഭാവോ ലഹുതാ. മുദുനോ ഭാവോ മുദുതാ. കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം. കമ്മയോഗ്യന്തി അത്ഥോ. കമ്മഞ്ഞസ്സ ഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ.

അദന്ധതാലക്ഖണാ രൂപസ്സ ലഹുതാ. അഥദ്ധതാ ലക്ഖണാ രൂപസ്സ മുദുതാ. സരീരക്രിയാനുകൂലകമ്മഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ. അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിജഹന്തിയോപി ഏതാ വിരുദ്ധപച്ചയസപ്പായ പച്ചയാനം വസേന അസംമിസ്സതോ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി അത്തനോ കായവിരുദ്ധം ഉതുംവാ ആഹാരംവാ ചിത്തക്രിയംവാ സേവന്താനം സരീരഗതാ ധാതുയോ കദാചി സകലസരീരംവാ സരീരേകദേസംവാ ഖോഭേത്വാ വിസേസതോ പൂതിമുഖ സപ്പസങ്ഖാതആപോ പരിയുട്ഠാനം കത്വാ കായം അസയ്ഹഭാരം വിയ ഗരും ഭാരിയം കരോന്തി. ഇരിയാ പഥപരിവത്തനേ കായഭാരിയനിമിത്തം ദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി. തദാരൂപസ്സ ലഹുതാ നപവത്തതി. പുന അത്തനോ സരീരസപ്പായം ഉതുംവാ ആഹാരംവാ ചിത്തകിരിയംവാ സേവന്താനം സോ ധാതുക്ഖോഭോ വൂപസമ്മതി. കായോ സല്ലഹുകോ ഹോതി. ഇരിയാപഥപരിവത്തനേ കായ ഭാരിയനിമിത്തം ദുക്ഖംനാമ നത്ഥി. തദാ സാ പവത്തതി. ഏസനയോ സേസാസുപി. വിസേസനതോ പനേത്ഥ മുദുഭായം കട്ഠമുഖസപ്പസങ്ഖാത പഥവീപരിയുട്ഠാനം കത്വാ സുക്ഖകട്ഠംവിയ കായം ഥദ്ധം കക്ഖളംകരോന്തി. ഇരിയാപഥപരിവത്തനേ അങ്ഗമങ്ഗാനംഛിജ്ജനഭിജ്ജനാകാരപത്തം ഥദ്ധം കക്ഖളനിമിത്തം ദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തീതി വത്തബ്ബം. കമ്മഞ്ഞതായം സത്ഥമുഖസപ്പസങ്ഖാത വായോ പരിയുട്ഠാനം വായോവിസമം കത്വാ ദാമരികചോരപരിയുട്ഠിതം പച്ചന്തരട്ഠം വിയ കായം വിവട്ടമാനം കരോന്തി, സബ്ബഇരിയാപഥേസു സുഖംനാമ നത്ഥീതി വത്തബ്ബം. തേജോധാതു പന താസം സബ്ബാസംപി മൂലഭൂതാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമാ പന അരോഗിനോ കല്ലഭാവോവിയ സുപരിമദ്ദിതചമ്മസ്സ മുദുഭാവോവിയ സുദന്ധസുവണ്ണസ്സ കമ്മക്ഖമഭാവോവിയ രൂപകായസ്സ ഇരിയാപഥപരിവത്തനേ സല്ലഹുകതാദിവസേന സന്ദിസ്സമാനാ വിസേസാകാരാ ഹോന്തീതി കത്വാ വികാരരൂപം നാമ. ചയനം ചയോ. പിണ്ഡവസേന അഭിനിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ. ആദിതോ ഉപരിതോച ചയോ ഉപചയോ. പഥമാഭിനിബ്ബത്തി ഉപരുപരിവഡ്ഢിചാതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഉപസദ്ദോ ഉപഞ്ഞത്തന്തിആദീസു വിയ പഥമത്ഥോ ഉപസിത്തന്തിആദീസു വിയച ഉപരി അത്ഥോതി. വുത്തഞ്ച മൂലടീകായം ഉപസദ്ദോ പഥമത്ഥോ ഉപരിഅത്ഥോച ഹോതീതി. തേനേവഹി പാളിയം യോ ആയതനാനം ആചയോ, സോ രൂപസ്സ ഉപചയോ. യോരൂപസ്സ ഉപചയോ, സാ രൂപസ്സ സന്തതീതി വുത്തം. തനനം വിത്ഥാരണം തതി. സമ്ബന്ധാ തതി പുനപ്പുനംവാ തതി സന്തതി. യഥാ പവത്താനം ആയതനാനം അദ്ധാനപൂരണവസേന പവത്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സത്താനം പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാനം ഉപ്പാദോ പഥമാനിബ്ബത്തിഅത്ഥേന ഉപചയോനാമ. തതോ പരം യാവ സബ്ബപഥമം ഉപ്പന്നാനം ചക്ഖു സോത ഘാനജിവ്ഹാനം ഉപ്പാദോ, ഏത്ഥന്തരേ രൂപാനം ഉപ്പാദോ ഉപരി വഡ്ഢിഅത്ഥേന ഉപചയോനാമ. തതോ പരം യാവജീവം ചതുസന്തതിരൂപാനം ഉപ്പാദോ സന്തതിനാമ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം നദീതീരേ നിഖാതകൂപസ്മിം ഉദകുഗ്ഗമനകാലോവിയ ആചയോ നിബ്ബത്തി. പരിപുണ്ണകാലോവിയ ഉപചയോ വഡ്ഢി. അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗമനകാലോ വിയ സന്തതി പവത്തീതി.

വിഭാവനിയം പന

പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവചക്ഖാദി ദസകാനം ഉപ്പത്തി. ഏത്ഥന്തരേ രൂപുപ്പാദോ ഉപചയോനാമ. തതോ പരം സന്തതി നാമാതി വുത്തം. തംപി തേന പരിയായേന യുജ്ജതിയേവ.

സംസേദജോപവാതികാനം പന പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാനം ഉപ്പാദോ പഥമാ ഭിനിബ്ബത്തി അത്ഥേന പരിപുണ്ണ വഡ്ഢി അത്ഥേനച ഉപചയോ നാമ, തതോ പരം രൂപാനം ഉപ്പാദോ സന്തതിനാമ. അപിച, തിസമുട്ഠാനിക രൂപാനംപി വിസും വിസും സന്തതിപച്ചുപ്പന്നംനാമ അത്ഥി. തസ്സച ഏകേകസ്സ നിബ്ബത്തി വഡ്ഢി പവത്തി വസേന തിസ്സോ തിസ്സോഅവത്ഥാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകേകസന്തതിയം ആദിമ്ഹി സന്തതിസീസരൂപാനം സബ്ബപഥമം ഉപ്പാദോ നിബ്ബത്തിനാമ. തതോ വഡ്ഢനരൂപാനം ഉപ്പാദോ വഡ്ഢീനാമ. വഡ്ഢനേ സമത്തേ അവഡ്ഢിത്വാ പബന്ധട്ഠിതിവസേന വത്തനവസേനഉപ്പാദോപവത്തിനാമ. തത്ഥ ച നിബ്ബത്തിവഡ്ഢിയോ ഉപചയോനാമ. പവത്തിസന്തതി നാമ. സങ്ഖേപതോ പന ലോകേ സബ്ബാസു ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപപവത്തീസു സന്ദിസ്സമാനേ ജായന വഡ്ഢന പവത്തനസങ്ഖാതേ അവത്ഥാഭേദേ ദിസ്വാ ഉപചയസന്ത തിയോ വേദിതബ്ബാ. തത്രായം നയോ-രുക്ഖതിണാദീനിവാ സാഖാ പത്തപുപ്ഫഫലാദീനിവാ ആദിമ്ഹി ജായന്തി. ജായിത്വാ വഡ്ഢന്തി. വഡ്ഢനേ സമത്തേ അവഡ്ഢിത്വാ പബന്ധവസേന പവത്തിത്വാ ഭിജ്ജന്തീതി. ജീരണം ജരാ, ജീരന്തി ജിണ്ണഭാവം ഗച്ഛന്തി ഏതായാതി ജരാ. സായേവ ജരതാ. ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി നിച്ചലതി നകമ്പതീതി നിച്ചോ അസങ്ഖത ധമ്മോ. ന നിച്ചോ അനിച്ചോ, സങ്ഖതധമ്മോ. അനിച്ചസ്സ ഭാവോ അനിച്ചതാ, ഭങ്ഗോ.

[൧൮൩] വിഭാവനിയം പന

‘‘നിച്ചധുവഭാവേന ന ഇച്ചം അനുഗന്തബ്ബന്തി അനിച്ച’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

നിച്ചസദ്ദോ ഹി സാസനേ ലോകേച പാകടോ. സോ ഏവ ഇധ നകാരയുത്തോ അനിച്ചോതി വുത്തോതി. ലക്ഖീയന്തി സല്ലക്ഖീയന്തി വിനിച്ഛീയന്തി ധമ്മാ ഇമേ സങ്ഖതാതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം. സങ്ഖത ഭാവജാനനനിമിതന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ- അങ്ഗുത്തരേ തീണി മാനി ഭിക്ഖവേ സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി, ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി. നനു പാളിയം ജാതിനാമ ആഗതാ. തസ്മാ സാപി ഇധ വത്തബ്ബാതി വുത്തം ജാതിരൂപമേവാതിആദി. ഏത്ഥാതി രൂപസമുദ്ദേസേ. ജനനം പാതുഭവനം ജാതി. ജായന്തിവാ ഏതായാതി ജാതി, ഉപചയ സന്തതി നാമേനപവുച്ചതി തസ്സാജാതിയാതഥാ അവത്ഥാഭേദയോഗതോതി അധിപ്പായോ. സാ ഹി ആദിതോ പടിസന്ധിരൂപാനി പാതുഭവന്താനി കരോതി. പുന അപരിപുണ്ണാനിച ആയതനാനി പൂരേതി. പൂരിതാനി ച ദീഘംപി അദ്ധാനം അബ്ബോച്ഛിന്നം കത്വാ പവത്തേതി പബന്ധയതീതി. ഏകാ ദസവിധംപീതി മഹാഭൂതാദിഭാവേന ഏകത്തം ഉപനയനവസേന ഏകാ ദസപഭേദംപി. കഥം സരൂപവസേന അട്ഠവീസതിവിധം ഹോതീതി പുച്ഛിത്വാ ഭൂതപ്പസാദ വിസയാതിആദിനാ ഏകാദസവിധസ്സേവ സരൂപതോ ദസ്സനം അന്തോഗധഭേദാനം പുബ്ബേ വുത്തഭാവേന സുപാകടത്താതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ-അട്ഠാരസവിധന്തി.

ചത്താരി ഭൂതാനി പഞ്ചപസാദാ അഗഹിതഗഹണേന ചത്താരോ വിസയാ ഗോചരാ. ദുവിധോ ഭാവോ. ഏകം ഹദയം. ഇതി ഇദം സോളസവിധം രൂപം ജീവിതാഹാരരൂപേഹി സഹ അട്ഠാരസവിധം ഹോതി തഥാ ഏകോ പരിച്ഛേദോ. ദുവിധാ വിഞ്ഞത്തി. അഗഹിതഗഹണേന തിവിധോ വികാരോ. ചതുബ്ബിധം ലക്ഖണന്തി ദസ അനിപ്ഫന്നാചാതി രൂപം സരൂപതോ അട്ഠവീസതിവിധം ഭവേതി യോജനാ. ഏത്ഥച പച്ഛിമാനി ദസരൂപാനി സഭാവതോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ പച്ചയേഹി നിപ്ഫാദിതാനി രൂപാനി ന ഹോന്തീതി അനിപ്ഫന്നാനി നാമ. അപി ചേത്ഥ അഭിധമ്മേ വിസും ഉദ്ദിട്ഠാനി നിദ്ദിട്ഠാനിച ഏതാനി സഭാവതോ അനുപലബ്ഭമാനാനീതി വാ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാനീതിവാ നസക്കാ വത്തും. വോഹാരസിദ്ധ മത്തഭാവം അതിക്കമ്മ താദിസേന സുദ്ധധമ്മഗതിയാ സിദ്ധേന പരമത്ഥ ലക്ഖണേന ഉപലദ്ധത്താ. ഇതരഥാ നിബ്ബത്തിലക്ഖണരഹിതം അസങ്ഖത നിബ്ബാനംപി സഭാവതോ അനുപലബ്ഭമാനം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനഞ്ച നാമ സിയാതി. തസ്മാ നിബ്ബത്തി ലക്ഖണരഹിതത്താഏവ ഏതാനി അനിപ്ഫന്നാനിനാമ. ന സഭാവതോ അനുപലബ്ഭമാനത്താതി യുത്തം സിയാതി. [രൂപസമുദ്ദേസോ]

൧൫൭. രൂപവിഭാഗേസബ്ബഞ്ച പന ഏതം യഥാസമുദ്ദിട്ഠം അട്ഠവീസതി വിധം രൂപം അഹേതുകട്ഠേന ഏകവിധമേവ. ന സഹേതുകാ ഹേതുക വസേന ദുവിധം. തഥാസപ്പച്ചയട്ഠേന ഏകവിധമേവ. ന സപ്പച്ചയാപച്ചയ വസേന ദുവിധന്തി ഏവം പവത്തം ഏകവിധനയം താവ ദസ്സേതും സബ്ബഞ്ചാതിആദിമാരദ്ധം.

[൧൮൪] വിഭാവനിയം പന

ഏകവിധനയോപി രൂപവിഭാഗോഏവാതി കത്വാ ‘‘യഥാ ഉദ്ദിട്ഠ രൂപാനം ഏകവിധാദിനയം ദസ്സനത്ഥം സബ്ബഞ്ച പനേതന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം ന സമേതി.

വക്ഖതി ഹി –

അജ്ഝത്തികാദിഭേദേന, വിഭജന്തി യഥാരഹന്തി.

ഏതേന അജ്ഝത്തികാദിഭേദോ ഏവ രൂപവിഭാഗോനാമാതി വിഞ്ഞായതി.

തത്ഥ സബ്ബംപി രൂപം ഹേതുസമ്പയോഗാ ഭാവതോ അഹേതുക മേവ, ന കിഞ്ചി സഹേതുകം. കിഞ്ചി അഹേതുകന്തി ഏവം വിഭാഗോ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സപ്പച്ചയം സാസവം സങ്ഖതം ലോകിയന്തി പാഠോ. സപ്പച്ചയം സങ്ഖതം ലോകിയം സാസവന്തി പന യുത്തോ. പാളിയംപി തഥാ ദിട്ഠത്താ സഭാഗയുഗളസമ്ഭവതോചാതി. ഇതരാനി പന പാളികമേന അസമേന്താനിപി സഭാഗ യുഗളത്താ ഭാഗതോ യുത്താനിഏവ. തത്ഥ അത്തനോ ജനകേന പച്ചയേന സഹേവ വത്തതീതി സപച്ചയം. പച്ചയേഹി സങ്ഗമ്മ കരീയതീതി സങ്ഖതം. പഞ്ചുപാദാ നക്ഖന്ധസങ്ഖാതേ ലോകേഏവ പരിയാപന്നന്തി ലോകിയം. അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തേഹി ആസവേഹി സഹേവ വത്തതീതി സാസവം. അകനിട്ഠ ബ്രഹ്മസന്താന ഭൂതംപി രൂപം കാമതണ്ഹാ വിസയഭാവേന കാമേഏവ പരിയാപന്നത്താ കാമാവചരം. നത്ഥി അത്തനാ ഗഹിതം കിഞ്ചി ആരമ്മണംനാമ അസ്സാതി അനാരമ്മണം. യോ ധമ്മോ അഞ്ഞേന പയോഗേന പഹീനോപി സമുദയപഹാനേ അസതി അപഹീനോവ ഹോതി. പുന അവസ്സം ഉപ്പജ്ജമാനത്താ. അപ്പഹീനോപി തസ്മിം സതി പഹീനോവ ഹോതി. പുന അനുപ്പജ്ജമാനത്താ. താദിസോ ധമ്മോ പഹാനവായാമസ്സ അട്ഠാനത്താ അപ്പഹാതബ്ബോനാമ. രൂപംപി ഏദിസമേവ ഹോതീതി വുത്തം അപ്പഹാതബ്ബ മേവാതി. അട്ഠാനത്താ പഹാന വായാമം ന അരഹതീതി അത്ഥോ. അഥവാ, വിനാ സമുദയപഹാനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യോതി അത്ഥോ. യദി ഏവം രൂപം ഭിക്ഖവേ ന തുമ്ഹാകം. തം പജഹഥ. തം വോ പഹീനം ദീഘരത്തം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീതി ഇദം കഥന്തി. തംപി തബ്ബിസയസ്സ രാഗസ്സ പഹാനം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഹ –

രൂപേ ഖോ രാധ യോ ഛന്ദോ, യോ രാഗോ, യാനന്ദീ, യാ തണ്ഹാ, തം പജഹഥ. ഏവം തംരൂപം പഹീനം ഭവിസ്സതി ഉച്ഛിന്നമൂലം താലാവത്ഥുകതം അനഭാവംകതം ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മന്തി.

അയം നയോ അഞ്ഞേസുപി കുസലാദീസു അപ്പഹാതബ്ബേസു വേദിതബ്ബോതി. ഏവസദ്ദോ ചേത്ഥ പുരിമപദേസുപി യോജേതബ്ബോ. ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോവാ. തേന പാളിയം ആഗതം ന ഹേതു ഹേതുവിപ്പയുത്തന്തിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ ധമ്മസമൂഹോ അജ്ഝത്തംനാമ. തസ്മിംപിച യത്ഥ തണ്ഹായ അതിരേകതരം ദള്ഹപരിഗ്ഗഹോ ഹോതി. സോ ചക്ഖാദികോ ചിത്തേന സഹ ഛബ്ബിധോ ധമ്മോ അജ്ഝത്തികോ നാമ. അജ്ഝത്തേ വിദിതോ പാകടോതി കത്വാ. തഥാ ഹി സോ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തന്തിപി വുത്തോ. ഇതരാനി പന രൂപാദിനി ഫസ്സാദീനിച തദുപാദായ തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹസ്സ മന്ദത്താ ബാഹിരാനി നാമ. യഥാ ഹി ലോകേ മണിവാ സുവണ്ണംവാ രജതംവാ ബഹിഗേഹേ നിദഹിത്വാ ഥപിതം ഹോതി. പച്ഛിവാ സുപ്പംവാ ഘടോവാ സരാവോവാ അന്തോ ഗേഹേ ഥപിതോ. തത്ഥ പച്ഛിമാനി ഛഡ്ഡേത്വാപി പുരിമാനി രക്ഖന്തി. തസ്മാ താനേവ തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹദള്ഹതായ അന്തോപരിഭോഗാത്വേവ വുച്ചന്തി. പച്ഛിമാനി പന ബാഹിര പരിഭോഗാത്വേവ. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ഇധപി ഹി യദി സക്കുണേയ്യ. രൂപാദീനി ഫസ്സാദിനിച സബ്ബാനി ഛഡ്ഡേത്വാപി ചക്ഖാദികം ഛബ്ബിധമേവ അവസ്സം രക്ഖിസ്സന്തീതി. ഇതി തണ്ഹാ പരിഗ്ഗഹസ്സ ദള്ഹമന്ദതാ വസേനേവ തേസം ദ്വിന്നം അജ്ഝത്തിക ബാഹിരതാ വുത്താ. ന പവത്തിദേസവസേനാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

[൧൮൫] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘അജ്ഝത്തികരൂപം അത്ഥഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തത്താ. കാമം അഞ്ഞേപി അജ്ഝത്തസമ്ഭൂതാ അത്ഥി. രുള്ഹീവസേന പന ചക്ഖാദികമേവ അജ്ഝത്തികന്തി’’ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

[൧൮൬] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘അത്തസങ്ഖാതംപാ ചിത്തം അധികിച്ച തസ്സ ദ്വാരഭാവേന പവത്തതീഥി അജ്ഝത്തം. തദേവ അജ്ഝത്തികന്തി’’ വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

തസ്മിം അത്ഥേ ഹി സതി ചിത്തസ്സ അജ്ഝത്തതാ ന സമ്പജ്ജതി. അജ്ഝത്തധമ്മ അജ്ഝത്തികമ്മോനഞ്ച അവിസേസോ ആപജ്ജതീതി.

യം പന തത്ഥ

അഥവാ യദി മയം ന ഹോമ, ത്വം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോ ഭവിസ്സതീതി വദന്താ വിയ അത്തഭാവസ്സ സാതിസയം ഉപകാരകത്താ ചക്ഖാദിനേവ വിസേസതോ അജ്ഝത്തികാനീതി വുത്തം. തം യുത്തതരം.

തഥാ ഉപകാരാതിസയത്താഏവ ഹി തേസു സത്താനം പരിഗ്ഗഹ ദള്ഹതാ ഹോതീതി. സത്തവിധംപി ദ്വാരരൂപംനാമ. യഥാക്കമം വീഥി ചിത്താനം പാണാതിപാതാദികമ്മാനഞ്ച പവത്തിമുഖത്താ. തത്ഥ പന പഞ്ച വിധം പസാദരൂപം ഉപപത്തിദ്വാരംനാമ. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം കമ്മദ്വാരംനാമാതി ഓളാരികരൂപം പകതിയാ ഥൂലസഭാവത്താ ഘട്ടനസങ്ഖാതസ്സച അത്തനോ കിച്ചസ്സ ഓളാരികത്താ. സന്തികേരൂപം ദൂരേ പവത്തസ്സപി സീഘതരം ഞാണേന ഗഹണയോഗ്യത്താ. സപ്പടിഘരൂപഞ്ചാതി ഏത്ഥ പടിഹനനം പടിഘോ. സോ ദുവിധോ വിസയവിസയീനം പടിഘട്ടനം മഹാ ഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിഘട്ടനന്തി. തത്ഥ യേന പടിഘട്ടനേന പസാദ ദ്വാരാനം ഭവങ്ഗസ്സച വികാരപ്പത്തി ഹോതി. ഇദം വിസയവിസയീനം പടിഘട്ടനംനാമ. യേന രുപ്പനലക്ഖണാനം രൂപധമ്മാനം രുപ്പന കുപ്പന ഘട്ടന പീളന ഭിജ്ജനാദയോ പവത്തന്തി. ഇദം മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിഘട്ടനം നാമ. പടിഘേന സഹ വത്തതീതി സപ്പടിഘം.

[൧൮൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘യോ സയം നിസ്സയവസേനച സമ്പത്താനം അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം. സോ പടിഘോ വിയാതി പടിഘോ. യഥാഹി പടിഘാതേ സതി ദുബ്ബലസ്സ ചലനം ഹോതി. ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിമുഖഭാവേ സതി അരൂപസഭാവത്താ ദുബ്ബലസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനം ഹോതീതി’’ ഏവം മഹാഭൂതഘട്ടനം ഉപമാമത്തം കത്വാ വിസയവിസയിഘട്ടനമേവ ഗഹിതം. തം അനുപപന്നം.

ഏവഞ്ഹി സതി യാനി ലോകേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസന്താനേസു ഘട്ടനാനി ദിസ്സന്തി. യേസം വസേന രൂപധമ്മേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം ലഗ്ഗന ബന്ധന ഥമ്ഭന ധാരണ ചലനാദീനിവാ വഡ്ഢന ഹായന ഛേദന ഭേദന വിലീന വികിരണാദീനിവാ പവത്തന്തി. താനി ഇധ അസങ്ഗഹിതാനി സിയും. നച താനി അനുഗ്ഗഹ ഉപഘാത വസേന പവത്തിഭൂത സന്നിപാത സങ്ഖാതം ഘട്ടനംവിനാ അഞ്ഞപകാരാനിഏവ സക്കാ ഭവിതുന്തി. ഇതരം സോളസവിധം വുത്തപടിപക്ഖവസേന സുഖുമരൂപം ദൂരേരൂപം അപടിഘരൂപഞ്ച. ഉപാദിന്നരൂപം നാമ കത്ഥചി യംകിഞ്ചി സരീരട്ഠകരൂപം വുച്ചതി. കത്ഥചി കമ്മസമുട്ഠാന മേവ തദുഭയംപി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി തുസം ആദിന്നപരാമട്ഠത്താ ഉപാദിന്നം നാമ നിപ്പരിയായതോ പന കമ്മസമുട്ഠാനമേവ ഉപാദിന്നംനാമ. കസ്മാ തസ്സേവ സത്തസന്താനേ നിച്ചകാലം പവത്തിവസേന സാതിസയം ഭുസം ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠതാസമ്ഭവതോതി വുത്തം കമ്മജംഉപാദിന്നരൂപന്തി. ഏതം മമാതിആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഭുസം ആദിയതീതി ഉപാദിന്നം. അട്ഠകഥായം പന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന കമ്മുനാ അത്തനോ ഫലഭാവേന ആദിന്നം ഗഹിതന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സനം. നിദസ്സനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദട്ഠബ്ബഭാവോ വുച്ചതി. സോ പന ധമ്മതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേ വിയ കത്വാ ഉപചരീയതി. ഏവഞ്ഹി സതി അത്ഥവിസേസബോധോ ഹോതീതി. നിദസ്സനന്തിവാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണകിച്ചം വുച്ചതി. തേന സഹ വത്തതീതി സനിദസ്സനന്തിപി യുജ്ജതിയേവ. ചക്ഖാദിദ്വയം അസമ്പത്തവസേന ഗോചരഗ്ഗാഹികം. ഘാനാദിത്തയം സമ്പത്തവസേന ഗോചരഗ്ഗാഹികന്തി പഞ്ചവിധംപി ഗോചരഗ്ഗാഹികരൂപന്തി യോജനാ. തത്ഥ പസാദേ അല്ലീയിത്വാ ലഗ്ഗിത്വാ ഉപ്പന്നം ആരമ്മണം സമ്പത്തംനാമ. കേസഗ്ഗമത്തംപി മുഞ്ചിത്വാ ഉപ്പന്നം അസമ്പത്തംനാമ. കസ്മാ പനേത്ഥ ചക്ഖാദിദ്വയം അസമ്പത്തമേവ ഗണ്ഹാതി. ഘാനാദിത്തയം സമ്പത്തമേവാതി, പച്ചയവിസേസതോ. ആലോകോ ഹി രൂപഗഹണേ ചക്ഖുസ്സ പച്ചയോ. ആകാസോച സദ്ദഗഹണേ സോതസ്സാതി ചക്ഖുരൂപേസുച അഞ്ഞമഞ്ഞം ലഗ്ഗിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേസു ആലോകപരിവാരസ്സ ഓകാസോ നത്ഥി. തഥാ സോതസദ്ദേസുച ആകാസപരിവാരസ്സാതി. വായുആപപഥവിയോ പന ഘാനാദിത്തയസ്സ ഗന്ധാദിഗഹണേ പച്ചയാ ഹോന്തി. തത്ഥ വായുനാമ ഗന്ധാകഡ്ഢനകോ നാസവാതോയേവ, സോച സമ്പത്തസ്സേവ പച്ചയോ. ആപോനാമ ജിവ്ഹാതേമനകോ ആപോ, സോപി സമ്പത്തസ്സേവ പച്ചയോ. ന ഹി രസോ സുക്ഖജിവ്ഹായ ഫരതീതി. പഥവീച ഘട്ടനത്ഥായ പച്ചയോ. ന ഹി ദുബ്ബലപഥവീസന്നിസ്സയോ ആലോകോവാ രജോവാകായേ പതമാനോപി പസാദേ ഘട്ടേതീതി. ഇതി പച്ചയവിസേസതോ തേസം സമ്പത്താസമ്പത്തവസേന ഗഹണ വിസേസോ ഹോതീതി. തത്ഥ ചക്ഖുസ്സ താവ അസമ്പത്തഗഹണം പാകടം. തഞ്ഹി സമീപേ അക്ഖിവണ്ണംവാ ഭമുകമൂലംവാ നപസ്സതി. ദൂരേ പന മഹന്തം ചന്ദമണ്ഡലാദികംവാ ഫലികാദിതിരോഹിതംവാ വണ്ണം പസ്സതി. ദിസാദേസവവത്ഥാനഞ്ചസ്സ പഞ്ഞായതീതി. സോതസ്സ പന കഥന്തി, തത്ഥ ഹി ദൂരേ സദ്ദോ ചിരേന സുയ്യമാനോ ദിസ്സതി പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ഉപ്പന്നോപി സദ്ദോ അന്തരാ മഹന്തേ ചേതിയാദികേ അന്തരിതേ സതി ദക്ഖിണപസ്സതോവാ സുയ്യതി. ഉത്തരപസ്സതോവാ. അസുയ്യമാനോവാ ഹോതീതി. വുച്ചതേ, ഉപ്പന്നോ സദ്ദസങ്ഘാടോ ആസന്നേ ഠിതാനം ആദിതോ പട്ഠായ യാവ അവസാനാ കമേന പാകടീഭൂതോ ഹോതി. പടിഘട്ടനാനിഘംസോച ബലവാ ഹോതി. അഹം സുണോമീതി പവത്താ സല്ലക്ഖണവീഥിയോ സീഘതരം നിരന്തരം വിയ പവത്തന്തി. ദൂരേ ഠിതാനം പന പടിഘട്ടനാനിഘംസോ മന്ദതരോ ഹോതി. ആദിതോ അപാകടോ. മജ്ഝേവാ അവസാനേവാ പിണ്ഡവസേന പാകടീഭൂതോ. സല്ലക്ഖണവീഥിയോ ചിരേന പരേന പവത്തന്തി. തസ്മാ തേസം ലഹും സുതോ. ചിരേന സുതോതി അതിമാനോ ഹോതീതി. അപിച, സദ്ദോനാമ നിസ്സയധാതുപരംപരായ പവത്തിത്വാ ദൂരംപി ദേസം ഗച്ഛതിയേവ. ഏവം ഗച്ഛന്തോച ഗതഗതട്ഠാനേഏവ ഠത്വാ സവനൂപചാരേ ഠിതാനം സോതസഹസ്സംപി ഘട്ടേതി. മഹന്തേ പന ചേതിയാദികേ അന്തരിതേ സതി യതോ ആകാസോ ഉജും വിവടോ ഹോതി. തതോ ദക്ഖിണപസ്സതോവാ ഉത്തരപസ്സതോവാ ഗതഗതഠാനതോവസോതം ഘട്ടേതി. മന്ദതരോ പന സദ്ദോഅസുയ്യ മാനോപി ഹോതി. ഏവം ഗച്ഛന്തോച യാവ സോതപസാദേ അല്ലീയിത്വാ നുപ്പജ്ജതി. താവ അസമ്പത്തോയേവ ഹോതി. യോ പന അല്ലീ യിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. സോ സമ്പത്തോനാമ ഹോതി. ന സോ സുയ്യതീതി. യദി പന സോതം സമ്പത്തവിസയം സിയാ. യഥാ അന്തോ കുച്ഛിഗതോ ഗന്ധോ ബഹി നഘായിയതി. തഥാ അന്തോ കുച്ഛിഗതോ സദ്ദോപി ബഹി നസുയേയ്യ. ഗന്ധസ്സ വിയ ദിസാദേസവവത്ഥാനം വിസ്സന സിയാതി.

[൧൮൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഗന്ത്വാ വിസയദേസം തം, ഫരിത്വാ ഗണ്ഹതീതി ചേ. അധിട്ഠാന വിധാ നേപി, തസ്സ സോ ഗോചരോ സിയാ.’’ തിപി വിചാരിതം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ചക്ഖാദിദ്വയസ്സ ബഹിദ്ധാ വിസയദേസഗമനസങ്ഗോ അത്ഥീതി. ഗോചരം ഗണ്ഹാതീതി ഗോചരഗ്ഗാഹികം. പസാദ മണ്ഡഭൂതത്താ ആപാതമാഗതം ആരമ്മണനിമിത്തം സമ്പടിച്ഛതീതി അത്ഥോ.

വിഭാവനിയം പന

വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ഹുത്വാ തംതം ഗോചരഗഹണ സഭാവത്താതി വുത്തം.

വണ്ണോതി രൂപാരമ്മണസ്സേതം നാമം. ഓജാതി ആഹാര രൂപ മാഹ. വിനിഭുജ്ജതീതി വിനിബ്ഭോഗോ. ഠാനതോ ദേസതോ ഉപ്പത്തികാരണതോ വിസുംവിസും വവത്ഥപീയതീതി അത്ഥോ. നവിനിബ്ഭോ ഗോതി അവിനിബ്ഭോഗോ. സോ ഏവ രൂപന്തി അവിനിബ്ഭോഗരൂപം. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരേനപനേത്ഥ ഗന്ധരസഓജാ കത്ഥചി വിനീഭുത്താ ദിസ്സന്തീതി പഞ്ചവിധമേവ അവിനിബ്ഭോഗരൂപം ഇച്ഛിതം. തം പരതോ ആഗമിസ്സതീതി. [രൂപവിഭാഗോ].

൧൫൮. കമ്മന്തി ഏകാ ചേതനാഏവ. സായേവ ഹി പട്ഠാനേ നാനാക്ഖണിക കമ്മപച്ചയഭാവേന വുത്താ. യഥാഹ-നാനാക്ഖണികാ കുസലാകുസലാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോതി. ചിത്തന്തി പന സസമ്പയുത്തധമ്മം അധിപ്പേതം. പട്ഠാനേ ചേതസികധമ്മാനംപി രൂപസമുട്ഠാപനഭാവേന വുത്തത്താ. യഥാഹ-ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തം സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതു പച്ചയേന പച്ചയോതിആദി. ഉതൂതി തേജോയേവ. സോ ഹി കപ്പസണ്ഠാപനവസേന സകലം ഓകാസ ലോകംപി നാനാസരീരസണ്ഠാപനവസേന സക ലം രൂപമയം കായം സത്തലോകംപി നാനാരുക്ഖതിണാദീനം അബ്ഭപടലമേഘവുട്ഠിജലഅഗ്ഗി വാതാദീനഞ്ച സണ്ഠാപനവസേന സകലം സങ്ഖാരലോകംപി ഉദയതി പസവതി ജനേതി വഡ്ഢേതി. തസ്മാ ഉതൂതി വുച്ചതീതി. അരതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ഉതൂതിപി വദന്തി. ആഹാരോതി ഓജാഏവ. രൂപവിരാഗഭാവനാഭൂതം അരൂപകുസലം കമ്മജരൂപം നജനേതീതി വുത്തം പഞ്ചവീസതിവിധംപീതി. അതിസങ്ഖതന്തി അതീതകാലേ യഥാകാ ലന്തരേ രൂപം ജനേതി, തഥാ വിസേസേത്വാ സുട്ഠുകതം. അജ്ഝത്തി കസന്താനേതി വുത്തം, അജ്ഝത്തസന്താനേതി പന വത്തബ്ബം. അജ്ഝത്ത മേവ അജ്ഝത്തികന്തിവാ ഇകസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിസന്ധിമുപാദായാതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണം ഉപാദായ. ഖണേഖണേതി ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരോ പന സബ്ബേസംപി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാനം ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേഏവ ഉപ്പാദം ഭങ്ഗക്ഖണേഏവ നിരോധഞ്ച ആഹ. അഹം പനസ്സാ ധിപ്പായോ-സബ്ബാനിപി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാനി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ഭങ്ഗക്ഖണേ. യഥാഹ –

യസ്സവാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി. നോതി.

തഥാ താനി ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേഏവ നിരുജ്ഝന്തി. ന ഉപ്പാദക്ഖണേ. യഥാഹ –

യസ്സ കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അബ്യാകതാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീതി. നോതി.

അരൂപഭവം സന്ധായ ഏതം യമകദ്വയം വുത്തം. രൂപാനി പന ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേപി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പാദക്ഖണേപി നിരുജ്ഝന്തീതി ചേ. ന. ഏവഞ്ഹി സതി –

യസ്സവാ പന സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതീതി. അരൂപേ തണ്ഹായ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചം നിരുജ്ഝതി. നോച തേസം ദുക്ഖസച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. പഞ്ചവോകാരേ തണ്ഹായ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം സമുദയസച്ചഞ്ച നിരുജ്ഝതി, ദുക്ഖസച്ചഞ്ച ഉപ്പജ്ജതീതിച.

ഇതരത്ഥച

അരൂപേ കുസലാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. നോച തേസം അബ്യാകതാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി. പഞ്ചവോകാരേ കുസലാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ തേസം കുസലാ ധമ്മാച ഉപ്പജ്ജന്തി. അബ്യാകതാ ധമ്മാച നിരുജ്ഝന്തീതിച.

ഏവം പരിപുണ്ണപഞ്ഹാഏവ ഉദ്ധടാ സിയും. നോതി പന പടിസേധോവ ഉദ്ധടോ. തസ്മാ നയിദം അരൂപഭവം സന്ധായ വുത്തന്തി സക്കാ വത്തുന്തി. ചിത്തജരൂപം സന്ധായ വുത്തന്തി ചേ. തമ്പി ന. കമ്മജരൂപസ്സ വിഗഹണേ വിരോധസ്സ യമകപാഠന്തരസ്സ അഭാവതോ. അനുലോമസ്സേവച ഭാവതോ. യഥാഹ –

യസ്സവാപന യത്ഥ മനിന്ദ്രിയം ന ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ തത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയം നഉപ്പജ്ജതീതി. അസഞ്ഞസത്താനം തേസം തത്ഥ മനിന്ദ്രിയം ന ഉപ്പജ്ജതി. നോച തേസം തത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയം ന ഉപ്പജ്ജതി.

സബ്ബേസം ചവന്താനം പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ തേസം തത്ഥ മനിന്ദ്രിയഞ്ച നഉപ്പജ്ജതി. ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച നഉപ്പജ്ജതീതി.

ഏത്ഥ ഹി അസഞ്ഞസത്താനന്തി ഏതേന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയ മേവ വുത്തം. യദിച തം ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേപി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പുരിമകോട്ഠാസേ പവത്തേ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അസഞ്ഞസത്താനം തേസം.ല. ജീവിതിന്ദ്രിയം നഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം സിയാ, പച്ഛിമകോട്ഠാസേച സബ്ബേസം ചവന്താനം ഇച്ചേവ വുത്തം സിയാതി. പച്ഛിമകോട്ഠാസേ പന അരൂപ ജീവിതിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തന്തി ചേ. ന. തഥാ ഗഹണത്ഥം യമക പാഠന്തരാഭാവതോ സബ്ബഞ്ഞുവിസയേച ഠാനേ പാളിയോ സംസന്ദിത്വാ ബലവതിയാ പാളിയുത്തിയാഏവ ഠാതബ്ബതോതി. യസ്മാച രൂപധമ്മാ നാമ ദന്ധപവത്തിനോ ഹോന്തി. അരൂപധമ്മാ ലഹുപവത്തിനോ ഠിതിക്ഖണോച തേസം വിസും ഗണനൂപഗോ നത്ഥി. തസ്മാ അഞ്ഞോയേവ രൂപ ധമ്മാനം ഖണപബന്ധോ. അഞ്ഞോ അരൂപധമ്മാനം. തത്ഥ സബ്ബേപി രൂപധമ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണപരിമാണേന അത്തനോ ഉപ്പാദക്ഖണേന യുത്താ ഖണേ ഖണേ നിരന്തരമേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ സഹുപ്പന്നത്താച പന ദ്വിന്നം തേസം ഉപ്പാദാദിവാ നിരോധന്തോവാ യാവജീവംപിസഹേവ ഹോതീതിപി തസ്സ അധിപ്പായോതി. യമക പാളിയോ പന നാനാത്ഥാ, നാനാബ്യഞ്ജനാ, ഗമ്ഭീരോച സത്ഥു അധിപ്പായോ. തസ്മാ സുട്ഠു വിചാരേത്വാ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. ന പന ധമ്മതാ ഏസാ യമകസ്സ. യദിദം യഥാലാഭയോജനാതി കത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായേ ഠത്വാ ദിട്ഠം ദിട്ഠം യമകപാഠം യഥാലാഭയോ ജനായഏവ സക്കാ യോജേതുന്തി. രൂപവിരാഗഭാവനാവിസേസഭൂതം അരൂപകുസലം തസ്മിം ലോകേ രൂപസഹിതം പടിസന്ധിം നജനേതി. സുദ്ധഅരൂപമേവ ജനേതി. തസ്മാ രൂപസന്തതിസീസസ്സ സബ്ബസോ അഭാവാ തത്രുപ്പന്നാനി സബ്ബാനി ഛചത്താലീസചിത്താനി രൂപം ജനേതും ന ന സക്കോന്തി. അരൂപവിപാകാ പന തത്ഥേവ നിയമുപ്പന്നാതി അരൂപപാകസ്സേവ ഗഹണം കതം, തേനേവ അട്ഠകഥായം, അഞ്ഞാനിപി ബഹൂനി ആരുപ്പേ ഉപ്പന്നാനി അനോകാസത്ഥാ രൂപം നസമുട്ഠാപേന്തീതി വുത്തം തത്ഥ അനോകാസതാനാമ ആദിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നസ്സ രൂപസന്തതിസീസസ്സ അഭാവോ ഏവ ദട്ഠബ്ബോതി.

[൧൮൯] വിഭാവനിയം പന

‘‘രൂപവിരാഗഭാവനാനിബ്ബത്തത്താ ഹേതുനോ തബ്ബിധുരതായാ’’തിപി കാരണം വുത്തം. തം അകാരണം.

രൂപാരൂപവിരാഗഭാവനാഭൂതമഗ്ഗനിബ്ബത്തസ്സ ലോകുത്തരവിപാകസ്സ രൂപോകാസേ സതി രൂപജനകതാദസ്സനതോതി. ഝാനങ്ഗവിരഹേന അങ്ഗദുബ്ബലാനിപി രൂപം ന ജനേന്തീതി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണഗഹണം കതം. ഇതരാ നിപി പന പന്നരസകാമരൂപ പടിസന്ധിചിത്താനി ഖീണാസവാനം പരിനിബ്ബാനചുതി ചിത്തന്തി ഇമാനി ചിത്താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തിയേവ. ഏവംസന്തേപി താനി സബ്ബാനിപി ഭവങ്ഗകാലേ അഖീണാസവാനഞ്ച ചുതികാലേ സമുട്ഠാപേന്തീതി തേസം ഇധ അഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

[൧൯൦] വിഭാവനിയം പന

പടിസന്ധിചിത്തം പന ചുതിചിത്തഞ്ച ഏകൂനവീസതി ഭവങ്ഗസ്സേവ അന്തോഗധത്താ ചിത്തന്തരം ന ഹോതീതി ന തസ്സ വജ്ജനം കത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഏകൂനവീസതി ഭവങ്ഗസ്സേവാതി ന വത്തബ്ബം.

അരൂപവിപാകസ്സ സരൂപതോ വജ്ജിതത്താതി. കസ്മാ പന യഥാ വുത്താനി പന്നരസ പടിസന്ധിചിത്താനി പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തീതി, പരിദുബ്ബലത്താ. ചിത്തഞ്ഹിനാമ ഉപ്പാദക്ഖണേഏവ പരിപുണ്ണം പച്ചയം ലഭിത്വാ ബലവം ഹോതി. രൂപഞ്ച ഠിതിക്ഖണേവ.

തസ്മാ അത്തനോ ബലവന്തക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനഭാവേന ദുബ്ബലം വത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പന്നത്താ സയംപി പരിദുബ്ബലം ഹോതീതി സബ്ബാനിപി താനി തദാ രൂപം നസമുട്ഠാ പേന്തീതി. ഏത്ഥച കേചി അനന്തരാസേവനാദിപച്ചയാ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേഏവ ഫരന്തി. രൂപസ്സ പന ഉപത്ഥമ്ഭകഭൂതാ ഉതുആഹാരാ പച്ഛാജാതപച്ചയധമ്മാച ഠിതിക്ഖണേഏവഫരന്തീതി തേസം യഥാക്കമം ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതിക്ഖണേച പരിപുണ്ണപച്ചയലാഭോ വേദിതബ്ബോ.

[൧൯൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘പച്ഛാജാത പച്ചയരഹിതം പന ആഹാരാദീഹിച അനുപത്ഥദ്ധം ദുബ്ബലവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തത്താ അത്തനോച ആഗന്തുകതായ കമ്മജരൂപേഹിച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ഠാനം ഗഹേത്വാ ഠിതത്താ’’തി കാരണം വുത്തം. തത്ഥ പച്ഛാജാത പച്ചയ രഹിതന്തി ഇദം വിചാരേതബ്ബം.

പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ പച്ഛാജാത പച്ചയ രഹിതസ്സ പിഉതുസ്സ രൂപജനകഭാവസ്സ വക്ഖമാനത്താ. ന ഹി അത്തനാ അവിജ്ജമാനം പച്ഛിമചിത്തം പുരിമചിത്തക്ഖണേ ഠിതസ്സ കസ്സചി രൂപസ്സ പച്ഛാജാത പച്ചയോ ഹോതി. അത്ഥി പച്ചയേകദേസത്താ തസ്സ പച്ചയസ്സാതി. ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തം പന പകതിയാവ വൂപസന്തവട്ടമൂലേ സന്താനേ പവത്തത്താ സന്തതരം ഹോതി. പുന ആയുസങ്ഖാരാനം പരിക്ഖയേന ദുബ്ബലതരേ പരിയന്തഗതേ ച വത്ഥുമ്ഹി നിസ്സിതത്താ ദുബ്ബലതരഞ്ച ഹോതീതി തം രൂപം നസമുട്ഠാപേതീതി, ആചരിയാനന്ദത്ഥേരോ പന സബ്ബസത്താനംപി ചുതിചിത്തം രൂപം നസമുട്ഠാപേതീതി ഇച്ഛതി. യഥാഹ-ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം.

കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ പച്ഛിമഭവികാനം യേച രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം, ചവന്താനം തേസം വചീ സങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതി, നോച തേസം കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി –

പന വചനതോ അഞ്ഞേസംപി ചുതിചിത്തം രൂപം നസമുട്ഠാപേതീതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപക ചിത്തസ്സ ഗബ്ഭഗമനാദി വിനിബദ്ധാഭാവേ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനം അത്ഥി, ന ച യുത്തം ചുതോച ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ചസ്സ പവത്തതീതി. നാപി ചുതിചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതീതി പാളി അത്ഥീതി.

അനുടീകായം പന

തസ്മിം പാഠേ തേസം ചവന്താനം നോച കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീതി വചനം ന കേവലം ചുതിചിത്തസ്സേവ രൂപസമുട്ഠാപനാഭാവം സാധേതി, അഥഖോ തതോ പുരിമാനം സബ്ബേസം മരണാസന്ന ചിത്താനം രൂപസമുട്ഠാപനാഭാവംപി സാധേതിയേവാതി ദീപേതി. ചുതി ചിത്തസ്മിംഹി കായസങ്ഖാരസ്സ നിരോധേ പടിസിദ്ധേ തതോ പുബ്ബേ യാവ സത്തരസമചിത്താ ഏത്ഥന്തരേ തസ്സ ഉപ്പാദോപി പടിസിദ്ധോഏവ ഹോതീതി. സബ്ബഞ്ചേതം വിചാരേതബ്ബം.

കായസങ്ഖാരോതി ഹി അസ്സാസപസ്സാസോ വുച്ചതി. സോച സുട്ഠു ഓളാരികോ രൂപധമ്മോതി നചുതിചിത്തേ തന്നിരോധാഭാവ വചനേന ഇതരാനി സുഖുമാനിപി രൂപാനി ചുതിചിത്തം നജനേതീതി സക്കാ വത്തും.

[൧൯൨] യഞ്ച തത്ഥ

ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തസ്സ ഗബ്ഭഗമനാദി വിനിബദ്ധാഭാവേ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനം അത്ഥീതി വുത്തം. തംപി ന യുജ്ജതി.

താനിഏവ ഹി ഗബ്ഭഗമനാദീനി ഇമസ്സത്ഥസ്സ സാധകാനി ഭവിതും അരഹന്തി ഓളാരികസ്സ കായസങ്ഖാരസ്സ അസമുട്ഠാപകംപി ചിത്തം ഇതരം സുഖുമരൂപം പന സമുട്ഠാപേതിയേവാതി.

[൧൯൩] യംപി തത്ഥ

ന ച യുത്തം ചുതോച ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ചസ്സ പവത്തതീതി വുത്തം. തംപി അകാരണം.

ന ഹി ചുതിതോ പരം കതിപയഖണമത്തം ചിത്തജരൂപപവത്തിയാ കോചി വിരോധോ അത്ഥീതി.

യഞ്ച തത്ഥ

നാപി ചുതിചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതീതി പാളി അത്ഥീതി വുത്തം. തത്ഥപി ചുതിചിത്തം രൂപം നസമുട്ഠാപേതീതിപി നത്ഥി, അഞ്ഞത്ര കായസങ്ഖാരാതി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി.

ഏവം പന യുത്തം സിയാ, യഥാ രൂപധമ്മാ ആദിതോ പടിസന്ധികാലേ ഏകചിത്തക്ഖണമത്തേ പച്ചയപരിത്തതായവാ അത്തനോ ദന്ധവുത്തി തായവാ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, തഥാ പരിയോസാനേപി മരണകാലേ പരിക്ഖീയമാനപച്ചയതായവാ നിരോധാസന്നതായവാ പരിദുബ്ബലാഏവ ഹോന്തീതി സക്കാ വത്തും. തസ്മാ വത്ഥുസ്സ ആദിഅന്തനിസ്സിതാനി പടിസന്ധിചുതിചിത്താനി സമദുബ്ബലാനിഏവ ഹോന്തീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി.

വിഭാവനിയം പന

അഭിധമ്മത്ഥവികാസനിയഞ്ച പാളിവിരോധം മഞ്ഞമാനോ കിഞ്ചിമത്തമ്പി അവിചാരേത്വാ ടീകാസു വുത്തനയമേവ സുട്ഠു വികാസയിത്വാ ഗതോതി.

പഥമഭവങ്ഗമുപാദായാതി പഥമ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണതോ പട്ഠായ. ജായന്തമേവാതി ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജ മാനമേവ, ന തിട്ഠന്തം. നച ഭിജ്ജമാനന്തി അത്ഥോ. കാരണം വുത്തമേവ. തത്ഥാതി തസ്മിം പഞ്ചസത്തതിവിധേ ചിത്തേ. അപ്പനാജവനന്തി അഭിഞ്ഞാദ്വയവജ്ജിതം ഛബ്ബീസതിവിധം അപ്പനാജവനചിത്തം. ഇരിയാപഥന്തി ഗമനവജ്ജിതം തിവിധംപി ഇരിയാപഥം.

[൧൯൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഗമനാദീ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം ചലനഫന്ദനമത്തംപി വിഞ്ഞത്തിയാ വിനാ സിജ്ഝതി. കുതോ ഗമനം. നച യഥാവുത്തം അപ്പനാജവനം വിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേതും സക്കോതീതി. പി സദ്ദേന തം നകേവലം രൂപസമുട്ഠാപകമത്തംതി ദസ്സേതി. സന്നാമേതീതി സന്ധാരേതി അയമേവവാ പാഠോ സിയാ, വക്ഖമാനേഹി ചിത്തേഹി അഭിസങ്ഖതം യഥാപവത്തം ഇരിയാപഥം അപതമാനം അചലമാനം ധാരേതി ഉപത്ഥമ്ഭേതീതി അത്ഥോ. ഉപത്ഥമ്ഭനഞ്ചേത്ഥ യഥാപവത്തസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ രക്ഖനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. നഉക്ഖിപിത്വാ വിയ അഭിനീഹരണം. ഇതരഥാ ഥമ്ഭനവിഞ്ഞത്തിയാ പസങ്ഗോ സിയാതി. ഏത്ഥച യഥാനിസിന്നസ്സവാ ഠിതസ്സവാ ഭവങ്ഗ ചിത്തേ അബ്ബോകിണ്ണേ പവത്തമാനേ അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി പതന്തി. ന തഥാ ഇമസ്മിം ഛബ്ബീസതിവിധേ ജാഗരണചിത്തേ വക്ഖമാനേസുചദ്വത്തിംസ വിധേസു ജാഗരണചിത്തേസുപവത്തമാനേസു. തേസു പന പവത്തമാനേസു അങ്ഗാനി ഉപത്ഥദ്ധാനി ഹോന്തി. ന ഓസീദന്തി ന പതന്തി. പുബ്ബേ യഥാ ഥപിതാനേവ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബം.

[൧൯൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘ന ഏവ മേതേസു ദ്വത്തിംസവിധേസു വക്ഖമാനേസു ച ഛബ്ബീസതി യാ ജാഗരണചിത്തേസു പവത്തമാനേസൂ’’തി പാഠോ.

ന ഏവമേതേസു ഛബ്ബീസതിയാ ജാഗരണചിത്തേസു വക്ഖമാനേ സുച ദ്വത്തിംസ വിധേസു പവത്തമാനേസൂതി പന പാഠോ യുത്തോ. വോട്ഠബ്ബനന്തി മനോദ്വാരേ ആവജ്ജനമാഹ. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരികാനി ജവന ചിത്താനിപി വിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേന്തി. ഇരിയാപഥുപത്ഥമ്ഭന മത്തം വാ പിസദ്ദേന ഗഹിഥം സന്ധായ വോട്ഠബ്ബനാദീനി പഞ്ചദ്വാരികാനിപി ഗഹിതാനിതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച ഇരിയാപഥോനാമ ഗമനാദിനാ തേന തേന അവത്ഥാവിസേസേന പവത്താ രൂപധമ്മാഏവ. ഏവം സന്തേപി കിഞ്ചിചിത്തം രൂപ സാമഞ്ഞമേവ ജനേതി ന തതോപരം. കിഞ്ചി അഞ്ഞചിത്തസ്സ വസേന യഥാപവത്തം ഇരിയാപഥം രക്ഖിതുംഏവ സക്കോതി, ന അപ്പവത്തം ഇരിയാപഥം പവത്തേതും. കിഞ്ചി വിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ അപ്പവത്തഞ്ച ഇരിയാപഥം പവത്തേതും സക്കോതി. അഞ്ഞാനിച കായിക വാചസിക വികാരാനി ജനേതും സക്കോതി. യാനിച ചിത്താനി ഉത്തരകിച്ചം ജനേതും സക്കോന്തി. താനി ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമം കിച്ചം ജനേതും സക്കോന്തിയേവാതി ദസ്സനത്ഥം അയം വിഭാഗോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

[൧൯൬] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘യംപന ചിത്തം വിഞ്ഞത്തിജനകം, തം ഏകംസതോ ഇരിയാപഥു പത്ഥമ്ഭകം. ഇരിയാ പഥസ്സ വിഞ്ഞത്തിയാ സഹ അവിനാഭാവതോ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ഇധ ഹി ഇരിയാപഥുപത്ഥമ്ഭനംനാമ വിഞ്ഞത്തിരഹിതമേവാ ധിപ്പേതം, ന വിഞ്ഞത്തിസഹിതം. ഇതരഥാ അപ്പനാജവനാനംപി വിഞ്ഞത്തിജനകതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. സോമനസ്സജവനാനി തേരസാതി ഹസിതുപ്പാദേന സദ്ധിം ലോഭമൂലതോ മഹാ കുസലതോ മഹാ ക്രിയതോ ച ചത്താരിചത്താരീതി തേരസ സോമനസ്സജവനാനി. തേസുപന കുസലാ കുസലതോ അട്ഠപുഥുജ്ജനാനം. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്താ കുസലകുസലതോ ഛസേക്ഖാനം. ക്രിയതോ പഞ്ചഖീണാസവാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബം കായവചീമനോകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തന്തി വചനതോ വിചാരണകിച്ചരഹിതോ ഹസിതുപ്പാദോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം നസമ്ഭവതീതി ഏവം പവത്തോ വാദോ അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തോയേവ. തസ്മിംവാദേ ഹി സതി ഇതരേസംപി അഹേതുകചിത്താനം ഞാണവിപ്പയുത്തമഹാ ക്രിയജവനാനഞ്ച ബുദ്ധാനം അസമ്ഭവോ ആപജ്ജതി. തസ്മാ തേസം ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന പവത്തസ്സ സിതകമ്മസ്സ പുബ്ബാപരപവത്താനം ഞാണാനം വസേന ഞാണപുബ്ബങ്ഗമതാ ഞാണാനുപരിവത്തതാ ച വേദിതബ്ബാതി. സീതുണ്ഹോതു സമഞ്ഞാതാതി ഇദം സീതം ഇദം ഉണ്ഹന്തി ഏവം സബ്ബ ലോകിയമഹാജനേഹി സുട്ഠു പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഞാതാ. ഠിതിപ്പത്താവാതി അത്തനോ ഠിതിഭാവം ഠിതിക്ഖണംവാ പത്താഏവ. ന പന ചിത്തമിവ ജായന്ത മത്താതി അത്ഥോ. കാരണം വുത്തമേവ.

[൧൯൭] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘പച്ഛാജാതാദിപച്ചയുപത്ഥമ്ഭലാഭേന ഠിതിക്ഖണേഏവ ഉതുഓജാനം ബലവഭാവോതി വുത്തം തേജോധാതു ഠിതിപ്പത്താതിആദി’’. തത്ഥ പച്ഛാജാതപച്ചയവചനം ഹേട്ഠാ വിചാരിതമേവ.

അപിച, യദി ഉതുനോ ബലവഭാവോ രൂപുപ്പാദനഞ്ച പച്ഛാജാതപച്ചയായത്തം സിയാ. ഏവം സതി സോ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ രൂപം ന സമുട്ഠാപേയ്യ, തദാ പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സേവ അഭാവതോ. വക്ഖതിച ഠിതികാലമുപാദായ ഉതുസമുട്ഠാനാതി. ഏത്ഥച ഠിതികാലന്തി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠീതികാലോ വുത്തോതി. തസ്മാ പച്ഛാജാതപച്ചയവചനം വിചാരേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി. ഓജാസങ്ഖാതോ ആഹാരോതി കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ അജ്ഝത്തസന്താന ഗതോഅസിതപീതഖായിതസായിതവസേന ചതുബ്ബിധോ, ബഹിദ്ധസന്താ നഗതോച ഓജാസങ്ഖാതോ ദുവിധാഹാരോ. തദുഭയാപിച സംസഗ്ഗ വസേന ലദ്ധുപത്ഥമ്ഭാ ഏവരൂപം സമുട്ഠാപേന്തീതി വുത്തം അജ്ഝോഹരണ കാലേതി. ഏത്ഥച ബഹിദ്ധാസമ്ഭൂതേന ഉതുനാ സഹ അജ്ഝത്ത സമ്ഭൂതാനം ചതുസമുട്ഠാനാനം ഉതുഓജാനം വിയ ബഹിദ്ധാസമ്ഭൂതായ ഓജായപി അജ്ഝത്തം രൂപസമുട്ഠാനം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തം.

യഥാഹ-മജ്ഝിമട്ഠകഥായം

കബളീകാരാഹാരോ താവ മുഖേ ഥപിതമത്തോ ഏവ അട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. ദന്തവിചുണ്ണിതം പന അജ്ഝോഹരീയമാനം ഏകേകം സിത്ഥം അട്ഠ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതീതി.

ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന യദി ബഹിദ്ധസമ്ഭൂതാ ഓജാ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ, ഏവം സതി യഥാ ബഹിദ്ധസമ്ഭൂതോ ഉതു അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാച രൂപം സമുട്ഠാപേതി. തഥാ സാ ബഹിദ്ധാപി രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. ന പന സമുട്ഠാപേതി. തസ്മാ സാ അജ്ഝത്തം പത്വാപി രൂപം ന സമുട്ഠാ പേതിയേവ. ഏകന്തേന പന അജ്ഝത്തഓജാഏവ സമുട്ഠാപേതി. സാ പന തസ്സാ ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയോഏവ ഹോതീതി അധിപ്പായേന മുഖേ ഥപിതമത്തോഏവ. ന സങ്ഖാദിതോ. തത്തകേനപി അബ്ഭന്തരസ്സ പച്ചയോ ഹോതിയേവ, കേനാഹ അട്ഠ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതീതി മജ്ഝിമടീകായം വുത്തം. യസ്മാ പന ഉപാദിന്നകാ ഉതു ഓജാനാമ സുട്ഠു പണീതരൂപാ ഹോന്തി, തസ്മാ ബഹിദ്ധാ ഓജാപി അജ്ഝത്തം പത്വാ തേന ഉതുനാ സുട്ഠു സേദിയമാനാ തായച ഓജായ സുട്ഠു ഉപത്ഥമ്ഭീയ മാനാ സരീരേ മേദസിനേഹുപചയവസേന രൂപം സമുട്ഠാപേതിയേവാതി യുത്തം. അജ്ഝോഹരണകാലേതി ഇദഞ്ച സുട്ഠു ബലവഭാവപ്പത്ത കാലം സന്ധായ വുത്തം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന മാതരാ പരിഭുത്താഹാരോപി ദാരകസ്സ സരരം ഫരിത്വാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. സരീരേ മക്ഖിതാഹാ രോപി രൂപം സമുട്ഠാപേതീതി വുത്തം. മുഖേ ഥപിതമത്തോഏവ അട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതീതിച പുബ്ബേ വുത്തന്തി. ഠാന പത്തോവാതി അത്തനോ ഠിതിക്ഖണം പത്തോഏവ. ഏത്ഥച ചതൂസു സമുട്ഠാനേസു ഉതുഏവ മഹന്തോ മഹാഥാമോ മഹാവിപ്ഫാരോച ഹോതി. സോ ഹി സകലസ്സപി ഓകാസലോകസ്സ ബഹിദ്ധാ സങ്ഖാരലോകസ്സച സമുട്ഠാ പകോ വിനാസകോ ച ഹോതി. സത്തലോകസ്സച സോഏവ മഹന്തോ അജ്ഝത്തസമ്ഭാരഭൂതോ ഹോതി. ഇതരാനി പന തീണി തസ്സ പരിവാരമത്താനിഏവ സമ്പജ്ജന്തീതി.

ഹദയ ഇന്ദ്രിയ രൂപാനി കമ്മജാനേവ, ന ചിത്തജാദിനി. യദിഏവം വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ ആവുസോ സാരിപുത്ത ഇന്ദ്രിയാനി. കതരേന ത്വം ഏതരഹി വിഹാരേന വിഹരസീതി കസ്മാ വുത്തന്തി. ഇന്ദ്രിയസമ്ഭാരാനം വണ്ണാനം സമാപത്തി ചിത്തസമുട്ഠിതാനം വിസദവിപ്പസന്നതാവസേന ഉപചരി തത്താതി. തഥാ ഹി ഏകാബദ്ധപവത്താനി ചതുജരൂപാനി ഏകസ്മിം വിപ്പസന്നേ സബ്ബാനി വിപ്പസന്നാനേവ ഹോന്തി. മിലാതേച മിലാതാനേവാതി. ഉതുചിത്താഹാരാ പന തേസം നവന്നം ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ഉപ്പലപദുമാനി വിയ കമ്മജരൂപാനി ദട്ഠബ്ബാനി. തേസം ബീജം വിയ കമ്മം. കദ്ദമോദകാനി വിയ ഉതുആഹാരാദീനി. വിഞ്ഞത്തി ദ്വയം ചിത്തജമേവ. തഥാ ഹി തം ചിത്തസഹഭൂ ചിത്താനുപരിവത്തിധമ്മേസു ഭഗവതാ നിദ്ദിട്ഠന്തി. സദ്ദോചിത്തോതുജോതി കസ്മാ വുത്തം. നനുനിധികണ്ഡസുത്തേ സുവണ്ണതാ സുസരതാ സുസണ്ഠാനം സുരൂപതാതിആദിനാ താദിസേന കമ്മവിസേസേന സദ്ദസമ്പത്തിനാമ വുത്താതി. സച്ചം, കമ്മവിസേസേന പന യഥാ സുവിസദോ സുമധുരോ സദ്ദോ പവത്തതി, തഥാ ഠാനകരണഗതാനം ഉപാദിന്നകസരീരാനം സുസണ്ഠിതതാ വാത സേമ്ഹാദീഹി അപലിബുദ്ധതാച ഹോതി. തസ്മാ തമ്മൂലികാസദ്ദസമ്പത്തി കമ്മഫലേസു പക്ഖിപിത്വാ സുസരതാതി വുത്താ. ന ഏകന്തേന സദ്ദസ്സ കമ്മജനിതത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ലഹുതാദിത്തയം ഉതുചിത്താഹാരേഹി സമ്ഭോതീതി കസ്മാ വുത്തം. നനു അപ്പാബാധസംവത്തനികാ ഏസാ മാണവ പടിപദാ, യദിദം അവിഹിംസാതി വുത്തം. അപ്പാബാധ പച്ചയസമുട്ഠിതഞ്ച ഏതം രൂപത്തയം. തഥാ ഹി ദന്ധത്താദി കര ധാതുക്ഖോത പടിപക്ഖപച്ചയ സമുട്ഠാനതാ ഏതസ്സ വുത്താതി. വുച്ചതേ, കമ്മജരൂപാനിനാമ ഉദകേ പക്ഖിത്താനി സതപാകതേലാനി വിയ പകതിയാവ കമ്മാനുരൂപം ലഹു മുദു കമ്മഞ്ഞ ഭൂതാനി ഹോന്തി. തസ്മാ തേസം വിസും ലഹുതാദി വികാരോനാമ നത്ഥി. യതോ തേസം ഏകസ്മിംഭവേ ഏകാഅദ്ധാ പച്ചുപ്പന്നതാവ ലബ്ഭതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ യമകേസുപി തേസം കാലഭേദോ പടിസന്ധിവുതിപരിച്ഛിന്നേന അദ്ധാ പച്ചുപ്പന്നേനേവ ഗഹിതോതി. യസ്മാ പന ചിത്തംനാമ നാനാനീവരണഭേദവസേനവാ സുഖ ദുക്ഖ പീതി പസ്സദ്ധി സദ്ധാ പഞ്ഞാദി വസേനവാ നാനാ ഖണേസു നാനാ അവത്ഥാ യുത്തം ഹോതി. തഥാ ഉതുആഹാരാച സപ്പായാ സപ്പായഭേദവസേന. തസ്മാ തേഹി തീഹി സമുട്ഠിത രൂപാനിഏവ നാനാഖണേസു ഗരുകലഹുകാദി വസേന നാനാവികാരയുത്താനി ഹോന്തി. യതോ തേസം സന്തതി സമയ വസേന കാലഭേദോ ലബ്ഭതി. ഏവഞ്ച കത്വാ യമകേസുപി അകമ്മജാനം പവത്തികാലേ ഖണസന്തതിവസേനപി കാലഭേദോ ഗഹിതോതി. നനു കമ്മവിപാകജാ ആബാധാതി വുത്തം. സതിച കമ്മ സമുട്ഠാനേ ആബാധരൂപേ തതോവുട്ഠാനഭൂതോ കമ്മജോ ലഹുതാദി ഗുണോപി വിസും ലബ്ഭമാനോ സിയാതി. ന. യേസഞ്ഹി വസേന ഇമസ്മിം സരീരേ കമ്മവിപാകജാനാമ ആബാധാ ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി ഉപപീളകുപ ഘാതകകമ്മാനിപി ഗതികാലപയോഗ വിപത്തിയോ ലഭമാനാനി ഏവ സരീരട്ഠകാ പഥവാദയോ വാതപിത്താദയോച ഉതുസമുട്ഠാനാ ധാതുയോ ഖോഭേത്വാ നാനാബാധേ ഉപ്പാദേന്തി. ഉതുസമുട്ഠാനാസു പന ഖുബ്ഭിതാസു ഇതരാനി തദനുഗതികാനി ഏവ ഹോന്തി. തേനേവ ഹി സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി, ജിഗച്ഛായപി രുപ്പതി, വിപാസായപി രുപ്പതീതിആദിനാ ഉതുപധാനോവ രൂപധമ്മാനം രുപ്പനപച്ചയോ വുത്തോതി. തസ്മാ കേവലം കമ്മസമുട്ഠാനോ ആബാധോനാമ നത്ഥി. യതോ യഥാവുത്തോ കമ്മജോ ലഹുതാദിഗുണോനാമ വിസും ലബ്ഭമാനോ സിയാതി.

യസ്മാ പന അവിഹിംസാ കമ്മനിബ്ബത്താ സത്താ തേസം ഉപപീളകാദീനം കമ്മാനം സുവിദൂരതായചേവ സരീരകോട്ഠാസാനം ഘനസിനിദ്ധസണ്ഠിതിയാ ദുക്ഖോഭനിയതായച നിബ്ബത്തഭവേ നിരാബാധാ ഹോന്തി. തസ്മാ തദത്ഥം സന്ധായ അപ്പാബാധസംവത്തനികാ ഏസാ മാണവപടിപദാ. യദിദം അവിഹിംസാതി വുത്തം, ന പന അപ്പാബാധനിമിത്തസ്സ ലഹുതാദിത്തയസ്സ കമ്മസമുട്ഠാനതായ. ഏവഞ്ച കത്വാ രൂപകണ്ഡേന കമ്മസ്സകടത്താരൂപേസു ഏവ ഏതം രൂപത്തയം നിദ്ദിട്ഠന്തി ദട്ഠബ്ബം. രൂപകലാപാനാമ ഏകസ്മിം പരമാണുസ്മിംപി ബഹുവിധാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. തസ്മാ ചതുജരൂപ കലാപേസു ഘനഭാവേന പവത്തമാനേസു കലാപന്തരഭൂതാ ആകാസധാതുപി ദിസ്സമാനാഏവ ഹോതീതി കത്വാ ചതുജേസു തസ്സാ ഗഹണം കതം. കാമം സബ്ബാനിപി അനിപ്ഫന്നരൂപാനി കേനചി പച്ചയേന അനിപ്ഫാദിതാനി ഹോന്തി. തേസു പന ന തഥാ ലക്ഖണരൂപാനി. യഥാ ഇതരാനി ചിത്താദി പച്ചയ വിസേസേന ദിസ്സമാന വിസേസാനി ഹോന്തീതി വുത്തം ലക്ഖണരൂപാനി ന കുതോചി ജായന്തീതി. ജായമാനാദി രൂപാനന്തി ജായമാന ജിയ്യമാന മിയ്യമാനാനം രൂപകലാപാനം. സഭാവത്താതി ജാതിജരാമരണസങ്ഖാതലക്ഖണസഭാവമത്തത്താ. ഏത്ഥച രൂപകണ്ഡേ ഉതുസമുട്ഠാനന്തി ച ആഹാരസമുട്ഠാനന്തി ച വുത്തം നത്ഥി. പട്ഠാനേ ഏവ വുത്തം.

ഏത്ഥ സിയാ, ജരതാ അനിച്ചതാ പാളിയമേവ ന കുതോചി സമുട്ഠാനാതി വുത്താ. തസ്മാ ഇധപി താസം നകുതോചി സമുട്ഠാനേസു ഗഹണം യുത്തം. ഉപചയസന്തതിയോ പന പാളിയംപി കുതോചി സമുട്ഠാനേസു വുത്താ. അട്ഠകഥായംപി താഹി സദ്ധിം വിസതി കമ്മജരൂപാനി സത്തരസ ചിത്തജരൂപാനി ചുദ്ദസ ഉതുജരൂപാനി തേരസ ആഹാരജ രൂപാനി വുത്താനി. തസ്മാ ഇധ താസം നകുതോചിസമുട്ഠാനതാ നവത്തബ്ബാതി. വുച്ചതേ, രൂപജനകാനം ജനനബ്യാപാരോനാമ അത്തനാ ജനിതരൂപാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ഫരതി. ന-തതോ പരം, തസ്മാ തസ്മിം ഖണേ ലബ്ഭമാനാ ഉപചയസന്തതിയോയേവ കുതോചി ജാതപരിയായം അരഹന്തി, ന ജരതാ അനിച്ചതായോതി കത്വാ പാളിയം അട്ഠകഥാ യംച താസംഏവ കുതോചി സമുട്ഠാനേസു ഗഹണം കതം. അപിച, പുബ്ബേ അജാതാ ധമ്മാ പച്ചയേ സതി ജായന്തി. അസതി ന ജായന്തീതി അത്ഥി. ജാതാ പന ധമ്മാ പച്ചയേ സതി ജിയ്യന്തി, മിയ്യന്തി. അസതി നജിയ്യന്തി നമിയ്യന്തീതി നത്ഥി, തസ്മാ പുരിമാനം ദ്വിന്നം പവത്തി ഏകന്തേന പച്ചയായത്താ ഹോതി. പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം പവത്തി പന ഏകന്തേന പച്ചയ നിരപേക്ഖാ ഹോതീതി ഇമിനാ പരിയായേന താസം തേസു ഗഹണം അഗഹണഞ്ച വേദിതബ്ബം. യം പന സുത്തപദേസു ജരാമരണം ഭിക്ഖവേ സങ്ഖതം പടിച്ച സമുപ്പന്നന്തി വുത്തം. തം ജാതിയാ സതിഏവ തദുഭയം പഞ്ഞായതി. അസതി ന പഞ്ഞായതീതി ഇമിനാ പരിയായേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഇതര അനിപ്ഫന്നരൂപാനി വിയ ചത്താരിപി ഏതാനി ചിത്താദിപച്ചയവിസേസേന ദിസ്സമാനവിസേസാനി ന ഹോന്തീതി ചതുന്നംപി ന കുതോചി ജാതതാ വുത്താ. ഏവംസന്തേപി സാരതരം പാളിനയം അതിധാവന്തോ വിയ ഹോതീതി ഉപചയസന്ത തീനം കുതോചി സമുട്ഠാനേസു സങ്ഗഹോഏവ സേയ്യോതി. [രൂപസമുട്ഠാനനയോ]

൧൫൯. ഏകോ ഏവ ജാതി സങ്ഖാതോ ഉപ്പാദോ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദാ. ഏകോഏവ അനിച്ചതാസങ്ഖാതോ നിരോധോ ഏതേസന്തി ഏകനിരോധാ. ഏകസദ്ദോ ചേത്ഥ സങ്ഖാനേ പവത്തോ. തസ്മാ തേന യാനി രൂപാനി ഏകായഏവ ജാതിയാ ജായന്തി. ഏകായ ഏവ അനിച്ചതായ നിരുജ്ഝന്തി. തേസം പിണ്ഡി ഇധ രൂപകലാപോനാമാതി ദസ്സേതി. യേ പന കലാപഗത രൂപഗണനായ ഏകസ്മിം കലാപേപി അനേകാനി ജാതിആദീനി കപ്പേന്തി, തേസം മൂലടീകായ നസമേതി. യുത്തിച നത്ഥി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ഏകേകകലാപ പരിയാപന്നാനം രൂപാനം സഹേവ ഉപ്പാദാദിപവത്തിതോ ഏകേകകലാപസ്സ ഉപ്പാദാദയോ ഏകേകാവ ഹോന്തീതി യഥാ ഏകേകസ്സ കലാപസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം കലാപാ നുപാലകം ഉപാദായ രൂപന്തി വുച്ചതി. ഏവം കലാപുപ്പാദാദി സഭാവാ ജാതിആദയോ ഉപാദായരൂപാനിച്ചേവ വുച്ചന്തി. ഏവം വികാരപരിച്ഛേദ രൂപാനിച യോജേതബ്ബാനീതി. യദിച യോ ആയതനാനം ആചയോ. സോ രൂപസ്സ ഉപചയോതിച യോ രൂപസ്സ ഉപചയോ. സാരൂപസ്സ സന്തതീതിച വുത്തത്താ താനി ജാതിആദീനി ലക്ഖണരൂപാനി വിസുംവിസും രൂപാനംഏവ, നകലാപസ്സാതി വുച്ചേയ്യും. ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ രൂപീനം ധമ്മാനം ആയൂതിആദിനാ വുത്തത്താ ചക്ഖാദി ജീവിതാദീനിപി ഏകസ്മിം കലാപേ അനേകാനിഏവ ആപജ്ജേയ്യും. തസ്മാ തഥാ കപ്പനം അകത്വാ ഏകസ്മിം കലാപേ അഞ്ഞാനി ഉപാദാരൂപാനി വിയ ലക്ഖണരൂപാനിപി ഏകേകാനിഏവാതി നിട്ഠം ഗന്തബ്ബന്തി.

ഏകോ സമാനോ മഹാഭൂതസങ്ഖാതോ നിസ്സയോ ഏതേസന്തി ഏകനിസ്സയാ. ഏത്ഥ പന സമാനത്ഥേ ഏകസദ്ദോ യുത്തോ. ചതുന്നം ഭൂതാനം നിസ്സയതാസമ്ഭവതോ. യാനിചഏകുപ്പാദതാദീഹിതീഹിലക്ഖണേഹി യുത്താനി. താനി ഏകന്തേന സഹവുത്തീനി നാമ ഹോന്തീതി വുത്തം സഹവുത്തിനോതി. ദസപരിമാണാനിഅസ്സാതിദസകം. ദസന്നം സമൂഹോ വാ ദസകം. ചക്ഖുനാ ഉപലക്ഖിതം ദസകന്തി ചക്ഖുദസകം. ചക്ഖുപധാനംവാ ദസകം ചക്ഖുദസകം. ഏസനയോ സേസേസുപി. യസ്മാ പന ചിത്തജോ സദ്ദോ വിഞ്ഞത്തിവികാരേന വിനാ നപവത്തതി. വിഞ്ഞത്തിവികാരോച തേന സദ്ദേന വിനാ നപവത്തതി. തസ്മാ ചിത്തജം സദ്ദനവകംവാ വചീവിഞ്ഞത്തിനവകംവാ നസമ്ഭവതീതി അധിപ്പായേന വചീവിഞ്ഞത്തി സദ്ദേ ഹി ച സഹവചീവിഞ്ഞത്തി ദസകന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ പന വിഞ്ഞത്തി വികാരോ സദ്ദേന വിനാ നപവത്തതീതി ഇദം താവ യുജ്ജതി. യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാപനാ വിഞ്ഞാപിതത്തം. ഇദം തംരൂപം വചീവിഞ്ഞത്തീതി ഹി വുത്തം. വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതം പന ചിത്തജം സദ്ദനവകം. അട്ഠകഥാസു ആഗതമേവ. യഥാഹ-പടിച്ചസമുപ്പാദ നിദ്ദേസേസു പടിസന്ധിക്ഖണതോ ഉദ്ധം പവത്തഉതുതോചേവ ചിത്തതോച സദ്ദനവകന്തി.

മഹാഅട്ഠകഥാ നയേന വിഞ്ഞത്തി രഹിതോ വിതക്ക വിപ്ഫാര സദ്ദോനാമ അസോത വിഞ്ഞേയ്യോ ചിത്തജോ സദ്ദോ ലബ്ഭതി. സോ പന സങ്ഗഹകാരേന പടിസിദ്ധോ. യഥാഹ-പട്ഠാനേപി ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി ആവതം. തസ്മാ വിനാ വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനായ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസോത വിഞ്ഞേയ്യോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോനാമ നത്ഥീതി. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അസ്സാസ പസ്സാസേ ചിത്തജം സദ്ദനവകം വുത്തം. യഥാഹ-ചിത്തജേ അസ്സാസ പസ്സാസ കോട്ഠാസേപി ഓജട്ഠമകഞ്ചേവ സദ്ദോചാതി നവാതി, സദ്ദനവകേച ആഗതേ സദ്ദലഹുതാദി ദ്വാദസകംപി ആഗതമേവ ഹോതി. തസ്മാ സുദ്ധട്ഠകം, സദ്ദനവകം, കായവിഞ്ഞത്തി നാകം, വചീവിഞ്ഞത്തി ദസകം, ലഹുതാദേകാ ദസകം, സദ്ദലഹുതാദിദ്വാദസകം, കായവിഞ്ഞത്തി ലഹുതാദി ദ്വാദസകം, വചീവിഞ്ഞത്തിസദ്ദലഹുതാദി തേ രസകന്തി അട്ഠചിത്തജകലാപാ പച്ചേതബ്ബാതി. സച്ചസങ്ഖേപേ പന സദ്ദ ലഹുതാദി ദ്വാദസകം വിസും അഗഹേത്വാ ചിത്തജ കലാപാ സത്തേവ വുത്താ.

ടീകാസു പനസ്സ പോരാണടീകായം

മഹാട്ഠകഥാനയേന വിഞ്ഞത്തിരഹിതേ അസോത വിഞ്ഞേയ്യേ വിതക്ക വിപ്ഫാരസദ്ദേ സദ്ദനവകം ദസ്സേത്വാ പുന വാദന്തരം ദസ്സേന്തേന. അപിച, മഹാജനസന്നിപാതസ്സ ദൂരതോ അപഞ്ഞായമാനക്ഖരപദബ്യഞ്ജനത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനനിഘോസസദ്ദോ അവിഞ്ഞത്തികോ ഏവാതി വദന്തി. തഥാ മിഗപക്ഖീനംച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭാസം അജാനന്താനം അന്ധദമിളാദിനം അവിഞ്ഞത്തികോ ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ അത്ഥീതി വുത്തം.

തത്ഥ വിഞ്ഞത്തിരഹിതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യോ വിതക്കവിപ്ഫാര സദ്ദോ അട്ഠസാലിനിയം പടിക്ഖിത്തോ. മഹാജനസന്നിപാതസ്സ ചിത്ത സമുട്ഠാന നിഘോസസദ്ദോപി ആസന്നേ ഠിതാനം പഞ്ഞായമാനക്ഖരപദ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ സവിഞ്ഞത്തികോഏവ ഹോതി. ഇതരഥാ സബ്ബേപി ചിത്ത ജസദ്ദാ ദൂരതരേ ഠിതാനം അപഞ്ഞായമാന പദബ്യഞ്ജനാഏവ ഹോന്തീതി സബ്ബേപി വിഞ്ഞത്തിരഹിതാ സിയുന്തി. നച മിഗപക്ഖിആദീനം ചിത്തജോ സദ്ദോ വിഞ്ഞത്തിരഹിതോ ഹോതി. സമാനജാതിയാനം പരേസം അധിപ്പായത്ഥ വിഞ്ഞാപനതോതി.

പച്ഛിമ ടീകായം പനസ്സ

സദ്ദനവകം പനേത്ഥ അച്ഛരാ സങ്ഘാത പാണിപ്പഹാരാദി സദ്ദ സഹിതം അട്ഠകമേവാതി വുത്തം. തംപി ന യുത്തം.

താദിസോ ഹി സദ്ദോ ചിത്തപച്ചയോ ഉതുസമുട്ഠാനോഏവ. തസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേന അസ്സാസപസ്സാസേവാ അവചീഘോസേസു കദാചി ചിത്തസഹിതേസു ഉക്കാസിത ഖിപിത വമിത ഛഡ്ഡിതസദ്ദാദീസു പിവാ ഏതം സദ്ദനവകം വേദിതബ്ബന്തി. ഉതുജകലാപേസു പച്ഛിമാ ദ്വേപി കസ്മാ ബഹിദ്ധാ നലബ്ഭന്തി. നനു ബഹിദ്ധാപി രൂപാനം ലഹു ഗരു മുദു ഥദ്ധ കമ്മഞ്ഞതാ ദിസ്സന്തീതി. സച്ചം, താ പന ഭൂതാനം ഓമത്താധിമത്ത വസേന ഹോന്തി, ന പന ലഹുതാദിത്തയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. കസ്മാ പന ആകാസധാതുച ലക്ഖണരൂപാനിച രൂപകലാപേസു നഗഹിതാനീതി വുത്തം കലാപാനന്തിആദി. ആകാസധാതുകലാപാനം പരിച്ഛേദ മത്തത്താ കസ്സചി രൂപകലാപസ്സ അങ്ഗഭൂതാ അവയവഭൂതാ ന ഹോതി, ലക്ഖണരൂപാനിച സബ്ബേസംപി കലാപാനം ഉപ്പാദാദി ലക്ഖണ മത്തത്താ വികാരരൂപാനി വിയ കലാപാനം ഭേദകരാനി അങ്ഗഭൂതാനി കലാപവിസേസപഞ്ഞാപനസ്സ കാരണഭൂതാനി ന ഹോന്തി. തസ്മാ താനി തേസു നഗഹിതാനീതി ദസ്സേതി. ഏതേന ഏകുപ്പാദാതിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനിയമോ നിപ്ഫന്നരൂപാനഞ്ഞേവ, ന അനിപ്ഫന്നരൂപാനം. തേസം പന കലാപ ഭേദ കരണ മേവ കലാപങ്ഗന്തി ച ദീപേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഏകനിരോധങ്ഗരഹിതസ്സപി വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ കലാപഭേദ കരത്താഏവ തേസു ഗഹണം സുട്ഠു ഉപപന്നം ഹോതീതി വേദിതബ്ബന്തി. [കലാപയോജനാ]

൧൬൦. യഥാരഹന്തി സഭാവകാ ഭാവകാനം പരിപുണ്ണാപരി പുണ്ണിന്ദ്രിയാനഞ്ച അരഹാനുരൂപതോ. അനൂനാനീതി പരിപുണ്ണാനി. നഞ്ഹി ഇദം നാമരൂപം കാമലോകേ പവത്തിയം ന ലബ്ഭതീതി അത്ഥീതി.

[൧൯൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘യഥാരഹന്തി സഭാവകപരിപുണ്ണായതനാനം അനുരൂപതോ’’തി വുത്തം, തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അനൂനാനീതി ഇദം പുഗ്ഗലവസേന വിസേസനം ഹോതീതി. സംസേദജാനഞ്ചേവഓപപാതികാനഞ്ചാതി ഏത്ഥ മഹാസീഹനാദസുത്തേ-

ചതസ്സോ ഖോ ഇമാ സാരിപുത്ത യോനിയോ. കതമാ ചതസ്സോ, അണ്ഡജാ യോനി ജലാബുജാ യോനി സംസേദജായോനി ഓപപാതികാ യോനീതി. യേ ഖോ തേ സാരിപുത്ത സത്താ അണ്ഡകോസം അഭിനിബ്ഭിജ്ജ അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തി, അയം വുച്ചതി സാരിപുത്ത അണ്ഡജാ യോനി. യേ ഖോ തേ സാരിപുത്ത സത്താ വത്ഥികോസം അഭിനിബ്ഭിജ്ജ അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തി. അയം വുച്ചതി സാരിപുത്ത ജലാബുജാ യോനി. യേ ഖോ തേസാരി പുത്തസത്താപൂതിമച്ഛേവാ ജായന്തി. പൂതികുണപേവാ പൂതികുമ്മാസേവാ ചന്ദനികായവാ ഓളിഗല്ലേവാ ജായന്തി, അയം വുച്ചതി സാരിപുത്ത സംസേദജാ യോനി. ദേവാ നേരകാ ഏകച്ചേ ച മനുസ്സാ ഏകച്ചേച വിനിപാതികാ അയം വുച്ചതി സാരിപുത്ത ഓപപാതികാ യോനീതി വുത്തം.

അട്ഠകഥായഞ്ച അണ്ഡേ ജാതാ അണ്ഡജാ. ജലാബുമ്ഹി ജാതാ ജലാബുജാ. സംസേദേ ജാതാ സംസേദജാ. വിനാ ഏതേഹി കാരണേഹി ഉപ്പത്തിത്വാ വിയ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താതി ഓപപാതികാ. അഭിനിബ്ഭിജ്ജ ജായന്തീതി ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമനവസേന ജായന്തി. പൂതി കുണപേതിആദീഹി അനിട്ഠട്ഠാനാനേവ ദസ്സിതാനി. ഇട്ഠേസു സപ്പി തേലമധുഫാണിതാദീസു സത്താ ജായന്തിഏവാതി വുത്തം. ഏത്ഥച പുരിമേസു ദ്വീസു പാളിനയേന അണ്ഡം വുച്ചതി അണ്ഡകോസോ. ജലാബുവുച്ചതി വത്ഥികോസോ, തതോ ജാതാ വിജാതാ നിക്ഖന്താതി അണ്ഡജാ ജലാബുജാതിച വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ജരം ജീരണം ഭേദം യാതി ഉപേതീതി ജലാബൂതി സദ്ദനീതിയം വുത്തം. ജലം വുച്ചതി കലലം. തം ആവുനാതി പടിച്ഛാദേതി അവതിവാ രക്ഖതീതി ജലാബു, ഗബ്ഭപലിവേഠനാസയോ. സംസീദന്തി ഏത്ഥാതി സംസേദോ. പൂതിമച്ഛാ ദികോ സപ്പിതേലാദികോ പദുമഗബ്ഭവേളുഗബ്ഭരുക്ഖസുസിരപുപ്ഫഫലാദി കോച അല്ലകിലിന്നപദേസോ. ഉപപത്തിക്ഖണേഏവ പരിപുണ്ണഅങ്ഗപച്ചങ്ഗത്താ തതോ തതോ ഉപ്പതിത്വാ വിയ ജായന്തീതി ഓപപാതികാ.

വിഭാവനിയം പന

അണ്ഡജാദയോപി അണ്ഡകോസാദിമ്ഹി ഓക്കമന്താ ഉപ്പതന്താ ഏവ നാമ ഹോന്തീതി തേസംപി ഓപപാതികത്തപസങ്ഗം മഞ്ഞമാനോ ഉപപാതോ നേസം അത്ഥീതി ഓപപാതികാതി വത്വാ ഉക്കംസഗതി പരിച്ഛേദവസേന ചേത്ഥ വിസിട്ഠഓപപാതോ ഗഹിതോ. യഥാ അഭിരൂപസ്സ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാതി വദതി.

ഉക്കട്ഠവസേനാതി പരിപുണ്ണായതനഭാവസങ്ഖാതേന ഉക്കംസതാവേന, തത്ഥ ഓപപാതികാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗേഹി സഹ സബ്ബസോ പരിപുണ്ണേന അത്തഭാവേന ജായന്തി. പുന തേസം വഡ്ഢനകിച്ചം നത്ഥി. സംസേദജാനം പന ആയതനാനി ഏവ പരിപുണ്ണാനി ഹോന്തി. അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി പന പുന വഡ്ഢിത്വാഏവ പരിപുണ്ണാനി ജാതാനീതി വേദിതബ്ബം. ഓമകവസേനാതി അവകംസവസേന. ചക്ഖുസോതഘാനഭാവസേകാനികദാചിപി ന ലബ്ഭന്തി ജാതിബധിര ജച്ചഘാനകാനം അഭാവകാനഞ്ച സമ്ഭവതോതി അപ്പോയോ. തത്ഥ താനി സബ്ബാനിപി സുഗതി ദുഗ്ഗതി ജാതിയാനം അഹേതുകസംസേദജാനം കദാചി നലബ്ഭന്തി. സുഗതിയം പന ഓപപാതികഭാവോനാമ സേട്ഠോ അത്തഭാവ പടിലാഭോതി നയേന കേനചി ഓമകേന കമ്മേന ലബ്ഭതി. തസ്മാ സുഗതിജാതി യാനം ഓപപാതികാനം അപരിപുണ്ണിന്ദ്രിയതാനാമ നത്ഥി അഞ്ഞത്ര അഭാവകേഹി ആദികപ്പികേഹിതി. ദുഗ്ഗതിജാതിയാനംപി പന തേസം കദാചി ചക്ഖു സോത ഭാവ വേകല്ലതാഏവ വത്തബ്ബാ. ന ഘാനവേകല്ലതാ. കാമധാതുയം പന അഘാനകോ ഓപപാതികോ നത്ഥീതി ഹി അട്ഠ കഥായം വുത്തം. ജിവ്ഹാവേകല്ലതാനാമ സബ്ബേസംപി നത്ഥി യേവാതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ –

കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസാ യതനാനി പാതുഭവന്തി. കസ്സചി ദസ. കസ്സചിഅപരാനി ദസ. കസ്സചി നവ. കസ്സചി സത്തായതനാനി പാതുഭവന്തീതി വുത്തം.

തത്ഥ കാമധാതുയന്തി കാമലോകേ. ഉപപത്തിക്ഖണേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ. കസ്സചി ഏകാദസാ യതനാനീതിആദിസു ചതൂസു വാക്യേസു സംസേദജോപപാതികാ വുത്താ. കസ്സചി സത്തായതനാനീതി ഏത്ഥ പന ഗബ്ഭസേയ്യകോവ വുത്തോ. തത്ഥ യസ്മാ സത്തായതനം നാമ പടിസന്ധിക്ഖണേ ന ലബ്ഭതി. പവത്തി കാലേയേവ ലബ്ഭതി. തസ്മാ ഏകാദസയതനാനീതി വുത്തം. കസ്സചി ദസാതി ചക്ഖുവേകല്ലവസേന. കസ്സചി അപരാനി ദസാതി സോത വേകല്ലവസേന. കസ്സചി നവാതി ചക്ഖുസോത ദ്വയ വേകല്ല വസേന വുത്തം. യദിച അഘാനകോ ഓപപാതികോനാമ സിയാ. തദാ സുദ്ധജച്ചഘാനകേന സദ്ധിം തയോ ദസകവാരാ വുത്താ സിയും. തഥാ ജച്ചന്ധഘാനക ജച്ചബധിരഘാനകേഹി സദ്ധിം തയോ നവകവാരാ ഏകോച അട്ഠകവാരോ വുത്തോ സിയാ തിണ്ണം വിപന്നാനം വസേന. തഥാ അവുത്തത്താ പന നത്ഥി അഘാനകോ ഓപപാതി കോതി വിഞ്ഞായതീതി. തസ്മിം പന വിഭങ്ഗേ ഇന്ദ്രിയവാരേ നപുംസകാനം ഓപപാതികാനന്തി അവുത്തത്താ ഥപേത്വാ ആദികപ്പികേ അഭാവകോപി ഓപപാതികോ നത്ഥിയേവാതി. പാളിയം അവുത്തംപി പന സംസേദജാനം വുത്തപകാരം ചക്ഖാദിവേകല്ലം അട്ഠകഥാവസേന വേദിതബ്ബം. യഥാഹ-സത്തതി ഉക്കംസതോവ രൂപാനി സംസേദജോപപാത യോനീസു. അഥവാ, അവകംസതോ തിംസാതി. തത്ഥ തിംസാതി ജിവ്ഹാകായ വത്ഥു ദസകാനം വസേന തിംസരൂപാനീതി ച വുത്തം. ഇദഞ്ഹി വചനം സംസേദജാനം വസേന വുത്തന്തി മഹാടീകായം വുത്തം. ആചരിയാ നന്ദത്ഥേരേന പന യമകേ ഘാനജിവ്ഹാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനാഭാവ വുത്തിതാ വുത്താതി ജിവ്ഹാ വേകല്ലതാ വിയ ഘാനവേകല്ലതാപി നത്ഥീതി ഇച്ഛിതം. ഇന്ദ്രിയ യമകേ പന –

യസ്സവാ പന ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി. അഘാനകാനം ഇത്ഥീനം ഉപപജ്ജന്തീനം താസം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, നോച താസങ്ഘാനിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതിച. യസ്സവാ പന പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഘാനിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി. അഘാനകാനം പുരിസാനം ഉപപജ്ജന്താനം തേസം പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, നോച തേസം ഘാനിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതിച വുത്തം.

തസ്മാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന ഘാനവേകല്ലതാപി അത്ഥീതി യുത്തം.