നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

പരമത്ഥദീപനീ

സങ്ഗഹ മഹാടീകാ പാഠ

ഗന്ഥാരബ്ഭകഥാ

[ക]

ഉദയാ യസ്സ ഏകസ്സ, സദ്ധമ്മരംസി ജാലിനോ;

പബുജ്ഝിംസു ജനമ്ബുജാ, ജാതിക്ഖേത്തേ മഹാസരേ.

[ഖ]

വന്ദാമി തം മഹാസൂരം, മഹാമോഹ തമോനുദം;

സഞ്ജാതം സോ ഹദയേ മയ്ഹം, തമോഖന്ധം പനൂദതം.

[ഗ]

പോരാണകേഹി വിഞ്ഞൂഹി, വണ്ണിതാ വണ്ണനാ ബഹൂ;

ദിസ്സന്തി ഇധ ലോകമ്ഹി, അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ.

[ഘ]

ന താഹി തുട്ഠിം വിന്ദന്തി, യേ സാരത്ഥാ ഭിമാനിനോ;

തേ മം സങ്ഗമ്മ യാചന്തി, പരമത്ഥസ്സ ദീപനം.

[ങ]

മഹണ്ണവേ രതനാനി, ഉദ്ധരിത്വാ ദിപവാസിനം;

യഥിച്ഛകംപി ദജ്ജേയ്യും, ന വത്തബ്ബാവ ഊനതാ.

[ച]

തഥേവേത്ഥ വിപുലത്ഥാ, അണ്ണവേ രതനൂപമാ;

സതക്ഖത്തുംപി വണ്ണേയ്യും, പരിയാദിന്നാ ന ഹേസ്സരേ.

[ഛ]

തസ്മാ താസു വണ്ണനാസു, സാരമാദായ വണ്ണനം;

നാനാസാരത്ഥ സമ്പുണ്ണം, ഉത്താന പദബ്യഞ്ജനം.

[ജ]

നാതിസങ്ഖേപ വിത്ഥാരം, മന്ദബുദ്ധിപ്പബോധനം;

കരിസ്സം തം പരമത്ഥേസു, സുണന്തു പാടവത്ഥിനോതി.

പഥമഗാഥാ-പരമത്ഥദീപനീ

൧. അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹം കത്തുകാമോ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ സങ്ഗഹാരബ്ഭേ താവ സപ്പയോജനേ പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥേ ദസ്സേന്തോ ആദിഗാഥ മാഹ. പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥാനാമ രതനത്തയവന്ദനാ, ഗന്ഥാഭിധേയ്യോ, ഗന്ഥപ്പകാരോ, ഗന്ഥാഭിധാനം, ഗന്ഥപ്പയോജനം. തത്ഥ തീസു രതനേസു നിപ്പച്ചകാരകരണം രതനത്തയവന്ദനാനാമ. സാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധമതുലം സസദ്ധമ്മഗണുത്തമം അഭിവാദിയാതി ഏതേഹി പദേഹി ദസ്സിതാ. സകലേന ഗന്ഥേന അഭിഹിതാ പധാനത്ഥഭൂതാ ചത്താരോ അഭിധമ്മത്ഥാ ഗന്ഥാഭിധേയ്യോ. സോ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹന്തിപദേ അഭിധമ്മത്ഥ സദ്ദേന ദസ്സിതോ.

[൧] വിഭാവനിയം പന

സങ്ഗഹിതഭാവോപി അഭിധേയ്യോയേവാതി കത്വാ അഭിധേയ്യോ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേന ദസ്സിതോതിവുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി സോ അപ്പധാനത്ഥഭൂതോ സങ്ഗഹിതഭാവോ ഇമസ്മിം പിണ്ഡത്ഥദസ്സനേ അഭിധേയ്യോ നാമ ഭവിതും യുത്തോതി. ഇതോ പട്ഠായച ടീകായന്തി വുത്തേ ഇമസ്സ സങ്ഗഹസ്സ ദ്വീസു സീഹളടീകാസു പഥമാടീകാ ദട്ഠബ്ബാ. വിഭാവനിയന്തി വുത്തേ ഏതരഹി പാകടാ ദുതീയാ. ടീകാസൂതി വുത്തേ ദ്വേപി. മഹാടീകായന്തി വുത്തേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ മഹാടീകാ ദട്ഠബ്ബാ. യഞ്ച വചനം വിഭാവനിയംപി ആഗതം, അഞ്ഞത്ഥാപി ആഗതം, തംപി ഇധ വിഭാവനിയംത്വേവ വുച്ചതി ആസന്നത്താതി. സഭാഗധമ്മസങ്ഗഹവസേന ഗന്ഥവിധാനാകാരോ ഗന്ഥപ്പകാരോ. സോ പന സങ്ഗഹ സദ്ദേന ദസ്സിതോ.

[൨] വിഭാവനിയം പന

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേനാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥസദ്ദോ ഗന്ഥവിധാനാകാരം ദീപേതീതി. അത്ഥാ നുഗതാ ഗന്ഥസമഞ്ഞാ വന്ഥാഭിധാനം. തം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹപദേന ദസ്സിതം. സങ്ഗഹഗന്ഥേ കതേ സതി തദുഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന അനായാസതോ ലദ്ധബ്ബം ധമ്മാനം സരൂപാവബോധാദികം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തം ഗന്ഥസ്സ ഫലാനുഫലം ഗന്ഥപ്പയോജനം തംപി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേനേവ സാമത്ഥിയതോ ദസ്സിതം.

[൩] വിഭാവനിയം പന

സങ്ഗഹസദ്ദേനാതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥസദ്ദേന വിനാ അനായാസതോ സംസിദ്ധിമത്തദീപകേന സങ്ഗഹസദ്ദമത്തേന താദിസോ അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തോ പയോ ജനവിസേസോ സക്കാ വിഞ്ഞാതും, അസദ്ധമ്മ സങ്ഗഹാനംപി ലോകേ സന്ദിസ്സനതോതി.

൨. തത്ഥ രതനത്തയവന്ദനാ താവ അസങ്ഖേയ്യഅപ്പമേയ്യപ്പയോജനാ ഹോതി. യഥാഹ –

തേ താദിസേ പൂജയതോ, നിബ്ബുതേ അകുതോ ഭയേ;

ന സക്കാ പുഞ്ഞം സങ്ഖാതും, യമേത്ഥ മപി കേനചീതി.

യ മേത്ഥമപീതിഏത്ഥ യേനകേനചി അപി മനുസ്സേനവാ ദേവേനവാ ബ്രഹ്മുനാവാ സങ്ഖാതും ന സക്കാതി യോജനാ. ടീകാകാരാപി തം പയോജനം തത്ഥ തത്ഥ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി. സങ്ഗഹകാരാ പന അന്തരായനീവാരണമേവ വിസേസതോ പച്ചാസീസന്തി. സങ്ഗഹകാരാ തിച ബുദ്ധഘോസത്ഥേരാദയോ അട്ഠകഥാചരിയാ വുച്ചന്തി.

നിപ്പച്ചകാരസ്സേതസ്സ,

കതസ്സ രതനത്തയേ;

ആനുഭാവേന സോസേത്വാ,

അന്തരായേ അസേസതോതി ഹി വുത്തം.

൩. കഥഞ്ച രതനത്തയവന്ദനായ അന്തരായനീവാരണം ഹോതീതി. വുച്ചതേ-രതനത്തയവന്ദനാ ഹി നാമ വന്ദനാകിരിയാഭിനിപ്ഫാദകോ സത്തക്ഖത്തും സത്തക്ഖത്തും അനേകകോടിസതസഹസ്സവാരേ പവത്തമാനോ മഹന്തോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ പുഞ്ഞപ്പവാഹോ. സോ ച അനുത്തരേസു ബുദ്ധാദീസു പുഞ്ഞക്ഖേത്തേസു സംവഡ്ഢിതത്താ ഥേരസ്സ ച ഉളാരച്ഛന്ദസദ്ധാബുദ്ധിഗുണേഹി പരിഭാവിതത്താ മഹാജുതികോ മഹപ്ഫലോ മഹാനിസംസോ ച പുഞ്ഞാതിസയോ ഹോതി. സോ സയം പയോഗസമ്പത്തിഭാവേ ഠത്വാ ബഹിദ്ധാ വിപത്തിപച്ചയേ അപനേത്വാ സമ്പത്തിപച്ചയേ ഉപനേത്വാ അതിപണീതഉതുചിത്താഹാര സമുട്ഠിതാനം സരീരട്ഠകധാതൂനം ഉപബ്രൂഹനം കത്വാ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ലദ്ധോ കാസസ്സ ജനകകമ്മസ്സ അനുബലം ദേതി. അലദ്ധോകാസസ്സ ച പുഞ്ഞന്തരസ്സ ഓകാസലാഭം കരോതി. അഥ ലദ്ധാനുബലേന ലദ്ധോ കാസേന ച തദുഭയേന പുഞ്ഞേന നിബ്ബത്താ രൂപാരൂപസന്തതിയോ ഥേരസന്താനേ യമകമഹാനദിയോ വിയ ബലവബലവന്തി യോ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. തദാ തസ്മിം ഇട്ഠഫലഘനപരിപൂരിതേ ഥേരസന്താനേ അനിട്ഠഫലഭൂതാനം രോഗാദി അന്തരായാനം ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസോ നാമ നത്ഥീതി ഇട്ഠഫലസന്താനവിബാധകാനി അനിട്ഠഫലസന്താനജനകാനി ച അപുഞ്ഞകമ്മാനി ദൂരതോ അപനീതാനേവ ഹോന്തി. ന ഹി കമ്മാനിനാമ പുഞ്ഞാനി അപുഞ്ഞാനി ച അത്തനോ വിപാകുപ്പത്തിയാ ഓകാസേ അസതി വിപച്ചന്തീതി. തതോ തസ്മിം സന്താനേ ആയുവണ്ണാ ദയോ ഇട്ഠഫലധമ്മാ യാവ ഗന്ഥനിട്ഠാനാ യാവ ആയുകപ്പപരിയോ സാനാപി വാ വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠത്വാ പവത്തന്തി. യഥാഹ –

അഭി വാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുഡ്ഢാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയുവണ്ണോ സുഖം ബലന്തി.

ഏവം തായ വന്ദനായ അന്തരായനീവാരണം ഹോതീതി. തസ്മാ സങ്ഗഹാരബ്ഭേ രതനത്തയവന്ദനാകരണം ഥേരസ്സ അത്തനാ ആരബ്ഭ മാനസങ്ഗഹസ്സ അനന്തരായേന പരിസമാപനുത്ഥം. ന കേവലഞ്ച ഥേരസ്സേവ, സോതൂനഞ്ച സങ്ഗഹം ഗണ്ഹന്താനം ആദിമ്ഹിയേവ രതനത്തയ വന്ദനാ സിദ്ധിതോ അനന്തരായേന ഗഹണ കിച്ചസമ്പജ്ജനത്ഥന്തി.

[൪] വിഭാവനിയം പന

സത്തസു ജവനേസു പഥമജവന വസേനേവ വന്ദനാ പയോജനം വിഭാവിതം വിയ ദിസ്സതി. ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ’’തി ഹി തത്ഥ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചസ്സേവ ഇധ അധിപ്പേതത്താ. തസ്സ ച സത്തസുപി ജവനേസു ഉപലദ്ധത്താതി. യഥാ ഹി ആഹാരരൂപസ്സ ദ്വീസു കിച്ചേസു ഓജട്ഠമകരൂപജനനകിച്ചം പരിത്തകം അപ്പമത്തകം ഹോതി. ചതുസ്സന്ത തിരൂപുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ മഹന്തം അധിമത്തം. തഥാഹി പട്ഠാനേപി തദുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ ഗഹേത്വാ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി വിഭങ്ഗവാരോ വിഭത്തോ. ഏവമേവം ഇധപി പഥമജവനസ്സ അവുനാവ വിപാകജനനകിച്ചം പരിത്തകം അപ്പമത്തകം ഹോതി. അഹേതുകവിപാകമത്തം ജനേതീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. കമ്മന്തരുപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമേവ മഹന്തം അധിമത്തം. തഞ്ച സത്തസുപി ജവനേസു ഉപലബ്ഭതി യേവാതി. യസ്മാ പന ഗന്ഥാഭിധേയ്യേ ഗന്ഥപ്പകാരേ ഗന്ഥപ്പയോജനേ ച ആദിതോ വിവിതേസതി സോതു ജനാനം ഗന്ഥസ്സവനേ ഉസ്സാഹോ ജായതി. തസ്മാ തേസം ഗന്ഥാ ഭിധേയ്യാദീനം ദസ്സനം ഗന്ഥേ ഉസ്സാഹജനനത്ഥം. ഗന്ഥാഭിധാനദസ്സനം വോഹാരസുഖത്ഥന്തി. ഇദമേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥദസ്സനം.

൪. അയം പന പദത്ഥോ. സമ്മാച ബുജ്ഝി സാമഞ്ച ബുജ്ഝീതി സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോ. ഏത്ഥ ച സമ്മാസദ്ദോ അവിപരീതത്ഥേ നിപാതോ. സോ ബുജ്ഝിതബ്ബേസു ഞേയ്യധമ്മേസു ബുജ്ഝനക്രിയായ അസേസബ്യാവിഭാവം ദീപേതി. തഥാഹി പദേസഞാണേ ഠിതാ പച്ചേകബുദ്ധാദയോ അത്തനോ വിസയേ ഏവ അവിപരീതം ബുജ്ഝന്തി. അവിസയേ പന അന്ധകാരേ പവിട്ഠാവിയ ഹോന്തീതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. വിസയോ ച തേസം അപ്പമത്തകോവ സബ്ബഞ്ഞുവിസയം ഉപാദായ യഥാ ഹത്ഥ പുടേ ആകാസോ അപ്പമത്തകോവ അജടാകാസം ഉപാദായാതി. തേ ഹി ഫസ്സാദീസു ധമ്മേസു ഏകധമ്മമ്പി സബ്ബാകാരതോ ബുജ്ഝിതും നസക്കോന്തീതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം പന അവിസയോ നാമ നത്ഥി, യത്ഥ തേ വിപരീതം ബുജ്ഝേയ്യും. തേ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനന്താസു ച ലോകധാതൂസു തിയദ്ധഗതേ അദ്ധമുത്തകേ ച ധമ്മേ ഹത്ഥമണികേ വിയ സമസമേ കത്വാ ബുജ്ഝന്തി. സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാത മാഗച്ഛന്തീതി ഹി വുത്തം. തത്ഥ ഞാണമുഖേതി സബ്ബഞ്ഞുംമഹാഭവങ്ഗം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ഹി തേ ധമ്മാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബം അഭിധമ്മം സമ്മസനതോ പട്ഠായ നിച്ചകാലം ഉപട്ഠഹന്തീതി. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ പന യത്തകേ ധമ്മേ വിചാരേതും ഇച്ഛന്തി. തത്തകേ ധമ്മേ ആവജ്ജനായ വിസും കത്വാ ആവജ്ജിത്വാ വിചാരേന്തീതി. നനു ധമ്മാ മഹന്താ ഭവങ്ഗം പരിത്തകന്തി ന ചോദേതബ്ബമേതം. അരൂപധമ്മാനഞ്ഹി പരമുക്കംസപത്താനം ഏസ ആനുഭാവോതി. സംസദ്ദോ പന സാമന്തി ഏതസ്സ അത്ഥേ ഉപസഗ്ഗോ. സോ ഭഗവതോ പടിവേധധമ്മേസു അനാചരിയകതം ദീപേതി. ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ഹി വുത്തം. നനു ഭഗവതോ തതീയചതുത്ഥാരുപ്പ സമാപത്തിയോ ആളാരുദകമൂലികാതി. സച്ചം. താ പന അനലങ്കരിത്വാ ലദ്ധമത്താവ ഹുത്വാ ഛഡ്ഡിതത്താ പച്ഛാ ബുജ്ഝനക്രിയായ പാദകമത്താപി നഹോന്തി. കുതോ പടിവേധധമ്മാതി. തസ്മാ താ ഭഗവതോ ബുദ്ധഭാവേ സാചരിയകതം ന സാധേന്തീതി. അയമേത്ഥ പാളി അനുഗതോ അത്ഥോ. യഥാഹ –

തത്ഥ കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി. തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി. ബലേസു ച വസിഭാവം. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി.

തത്ഥാതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം. ബലേസൂതി ദസബല ഞാണേസു. വസിഭാവന്തി ഇസ്സരഭാവം. ഏത്ഥച പുബ്ബേ. ല. സാമന്തിഏതേന സംസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥാതിആദിനാ [സമ്മാസദ്ദസ്സഅത്ഥന്തി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദം]

൫. ഇദാനി ഥേരോ അത്തനോ വന്ദനം സുട്ഠുബലവം കരോന്തോ അതുലന്തി ആഹ. അനേകഗുണപദവിസയാ ഹി വന്ദനാ സുട്ഠുതരം ബലവതീ ഹോതീതി. നനു ഏകഗുണപദവിസയാപി വന്ദനാ അന്തരാ യനീവാരണേസമത്ഥാ സിയാതി കിം ദുതീയേനാതി. ന ന സമത്ഥാ. വിഞ്ഞുജാതികാ പന സത്ഥുഗുണത്ഥോമനേ മത്തകാരിനോ നാമ ന ഹോന്തി. ഥേരോ ച തേസം അഞ്ഞതരോ. ത്വം പന അവിഞ്ഞുജാതികോ. തസ്മാ മത്തം കരോന്തോ ചോദേസീതി. അപിച. ന കേവലം അന്തരാ യനീവാരണമേവ വന്ദനായ ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി. അഥഖോ പഞ്ഞാപാടവാദിഅത്ഥോപി ഇച്ഛിതബ്ബോയേവ. സോപി ഹി അനായാസേന ഗന്ഥ നിട്ഠാനസ്സ ഗന്ഥപാരിസുദ്ധിയാ ച പച്ചയോ ഹോതീതി. അനുസ്സതിട്ഠാനേസു ഹി ചിത്തഭാവനാ ചിത്തസമാധാനാവഹാ ഹോതി. ചിത്ത സമാധാനേ ച സതി പഞ്ഞാതിക്ഖാസൂരാ ഹുത്വാ പഹതി. സമാഹിതോ ഭിക്ഖവേ യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ഹി വുത്തം. തസ്മാ തദത്ഥായപി അത്തനോ വന്ദനാ സുട്ഠു ബലവതീ കാതബ്ബായേവാതി.

[൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘യഥാവുത്തവചനത്ഥ യോഗേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസദ്ദസ്സ ഭഗവതി സമഞ്ഞാവസേന പവത്തത്താ അതുലന്തി ഇമിനാ വിസേ സേതീ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

മഹന്തഞ്ഹി സത്ഥുഗുണപദാനം മജ്ഝേ ഏതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദം, ചന്ദോ വിയ താരകാനം മജ്ഝേ. തസ്മാ തം സഭാവനിരുത്തിം ജാനന്താനംസന്തികേ ഭാവത്ഥസുഞ്ഞം സത്ഥുസമഞ്ഞാമത്തം ഭവിതും നാരഹതി. അഞ്ഞേസം പന പദസഹസ്സം വുച്ചമാനംപി സത്ഥു സമഞ്ഞാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതീതി. തുലയിതബ്ബോ അഞ്ഞേന സഹ പമിതബ്ബോതി തുലോ. ന തുലോ അതുലോ, നത്ഥിതുലോ സദിസോ ഏതസ്സാതി വാ അതുലോ. ഭഗവാ. ന ഹി അത്ഥി ഭഗവതോ അത്തനാ സദിസോ കോചി ലോകസ്മിന്തി. യഥാഹ –

ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി.

അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ബുദ്ധഭൂതസ്സ അതുലത്തം. സമ്പതിജാതസ്സപി പനസ്സ അതുലതാ പഞ്ഞായതി. തദാ ഹി മഹാപുരിസോ സമ്പതിജാതോവ സമാനോ പുരത്ഥിമദിസാഭിമുഖോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ദിസാ ഭാഗേ അനന്താനി ചക്കവാളാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തേസു ഠിതാ ദേവബ്രഹ്മാനോ മഹാപുരിസ ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോ നത്ഥി. കുതോ ഉത്തരിതരോതി പരമായ പുജായ പൂജേസും. ഏവം സേസദിസാസുപി. തദാ മഹാപുരിസോ അത്തനോ സബ്ബലോകഗ്ഗഭാവം ഞത്വാ അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മിലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മിലോകസ്സ അയമന്തി മാജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി ഏവം അഛമ്ഭിവാചം നിച്ഛാരേസീതി. ഇദംപി അനച്ഛരിയം, യം പച്ഛിമഭവം പത്തസ്സ അതുലത്തം. യദാ പന സോ സുമേധഭൂതോ ദീപങ്കരബുദ്ധസ്സ സന്തികേ നിയതബ്യാകരണം ഗണ്ഹി. തദാപി ഥപേത്വാ ദീപങ്കരസമ്മാസമ്ബുദ്ധം പാരമിതാഗുണേഹി തേന സദിസോ കോചി നത്ഥേവ. നത്ഥിഭാവോചസ്സ തദാ പവത്തേ ഹി ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനാദീഹി അസാധാരണപാടിഹാരിയേഹി ദീപേതബ്ബോ. താനി ഹി പച്ചേകബോധിസത്താനം സതസഹസ്സംപി പവത്തേതും ന സക്ഖിസ്സതിയേവ. കുതോ സാവകബോധി സത്താനന്തി. തേനേവ ഹി തദാ പവത്തിപാരമിപവിചയഞ്ഞാണം അത്തനോ വിസയേ സബ്ബഞ്ഞുഥഞ്ഞാണഗതികന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. സാവകബോധിസത്താപി ഹി യതോ പട്ഠായ അത്തനോ ബോധിയാ അനുരൂപേ സമ്ഭാരധമ്മേ സയമേവ ജാനിതും സക്കോന്തി. തതോ പട്ഠായ അനിവത്തിധമ്മാ ഹുത്വാ വത്താനുസാരിമഹാപുഥുജ്ജനഭാവം അതിക്കമിത്വാ ബോധിസത്തഭൂമിം ഓക്കന്താ ഹോന്തി. ഏകേന പരിയായേന നിയതാ സമ്ബോധിപരായനാ ച നാമ ഹോന്തി. തദാ ഏവ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖിഭാവേ സതി നിയതബ്യാകരണം ലഭന്തി. സബ്ബഞ്ഞു ബോധിസത്ത പച്ചേകബോധിസത്തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി.

[൬] വിഭാവനിയം പന

സമിതത്ഥേ യ്യകാരസ്സ അകാരസ്സ വാ വസേന ഏതം സിദ്ധന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി തുലസദ്ദോ ധാതുസിദ്ധോ കമ്മസാധനോ ച ഭവിതും ന യുത്തോ. തുലയിതും അസക്കുണേയ്യോതി അതുലോ. അപ്പമേ യ്യോതി ഹി ടീകായം വുത്തം. ഏതേന തുലസദ്ദോ കമ്മസാധനോതി ദിപേതി. ഏവഞ്ച സതി കമ്മസാധനേനേവ തദത്ഥസിദ്ധിതോ കിം തതോ സമിതത്ഥേ യ്യകാരസ്സഅകാരസ്സ വാ ചിന്തായാതി. വത്തിച്ഛാനുഗതോ സദ്ദപ്പയോഗോതി കത്വാ ഏതം വുത്തന്തി ചേ. ന. യഥാ സുതം യുത്തം വജ്ജേത്വാ അസ്സുതസ്സ പരികപ്പനായ പയോ ജനാഭാവതോതി. [അതുല പദം]

൬. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി സത്ഥു തിസ്സോ സമ്പദാ വിഭാ വിതാ ഹോന്തി. ഹേതുസമ്പദാ ഫലസമ്പദാ സത്തുപകാരസമ്പദാചാതി. തത്ഥ സത്ഥു മഹാകരുണാ സമങ്ഗിതാ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഞ്ച ഹേതുസമ്പദാനാമ. ബോധിമണ്ഡേ പവത്തിതാ ചതുവീസതി കോടിസഭസഹസ്സസങ്ഖാ മഹാവജിരഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ സബ്ബഞ്ഞുമഹാ വിപസ്സനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാ. സാ ഹി മഹാബോധിയാ പദട്ഠാന ഭൂതാതി. പഹാന സമ്പദായമേവ വാ സാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഫലസമ്പദാ ചതുബ്ബിധാ പഹാനസമ്പദാ ഞാണസമ്പദാ ആനുഭാവസമ്പദാ രൂപകായസമ്പദാ ചാതി. തത്ഥ സഹ വാസനായ കിലേസപ്പഹാനം പഹാനസമ്പദാ നാമ. പഹാനസ്സ സബ്ബപാരിപൂരിതാതി അത്ഥോ. അത്ഥതോ പന അരിയമഗ്ഗോ, അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണമേവ വാ. സബ്ബഞ്ഞുത ഞ്ഞാണ ദസബലഞ്ഞാണാദീനി ഞാണസമ്പദാ.

[൭] വിഭാവനിയം പന

ഏതാസു ദ്വീസു സമ്പദാസു ഞാണസമ്പദാ പഥമം വുത്താ, തതോ പഹാനസമ്പദാ. പഹാനസമ്പദായേവ പന പഥമം വത്തബ്ബാ. സാ ഹി ഞാണസമ്പദായപുബ്ബങ്ഗമഭൂതാ പച്ചയഭൂതാ ച. മഹാടീകായഞ്ച സായേവ പഥമം വുത്താതി.

[൮] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണ’’ന്തി ഞാണസമ്പദായം വുത്തം. തംപി ന യുജ്ജതി.

അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണഞ്ഹി പഹാനസമ്പദാ ഏവ ഭവിതും അരഹതി. ന ഹി മഗ്ഗഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞാ പഹാനസമ്പദാനാമ അത്ഥീതി. യഞ്ച കോചി വദേയ്യ മഗ്ഗഞ്ഞാണം ഞാണഞ്ച ഹോതി പഹാനഞ്ച. തസ്മാ ഉഭയത്ഥ വത്തും യുത്തന്തി. തംപി ന യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി സതി സമ്പദാസങ്കരോ ഹോതീതി.

[൯] തഥാ വിഭാവനിയം

ഞാണസമ്പദായം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സബ്ബപഥമം വത്തബ്ബംപി ന വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

നനു ‘‘തമ്മൂലകാനി ച ദസബലാദി ഞ്ഞാണാനീ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണംപി ഗഹിതന്തി ചേ. തംപി ന യുജ്ജതി.

ന ഹി അപ്പധാനം സരൂപതോ നിദ്ദിസിത്വാ പധാനം പാകടം ആദിസദ്ദേന ഗഹിതന്തി ഞായാഗതം ഹോതീതി. അചിന്തേയ്യാനുഭാവേഹി സീലാ ദിഗുണേഹി ഇദ്ധി ധമ്മേഹി ച സമ്പദാ ആനുഭാവസമ്പദാ. ലക്ഖണാ നുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതസ്സ രൂപകായസ്സ സമ്പത്തി രൂപകായസമ്പദാ. സത്തുപകാരോദുവിധോ ആസയസമ്പദാ, പയോഗസമ്പദാ ച. അജ്ഝാസയസ്സ ഉളാരതാ കായവചീപയോഗസ്സ ച പരിസുദ്ധതാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ദേവദത്താദീസു വിരോധിസത്തേസുപി നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയതാ ആസയ സമ്പദാ. ലോകേ അഭിഞ്ഞാതാനം രാജൂനം രാജമഹാമത്താനം സേട്ഠി ഗഹപതീനം ദേവരാജൂനമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ ലാഭസക്കാരാദി നിരപേക്ഖതാവസേന ദേസനാപയോഗസുദ്ധി പയോഗസമ്പദാ. തത്ഥ ദ്വേ പഹാനഞാണസമ്പദാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദേന വിഭാവിതാ. ദ്വീഹി ആനു ഭാവരൂപകായസമ്പദാഹി സഹ ദ്വേ സത്തുപകാരസമ്പദാ അതുലപദേന. ഹേതുസമ്പദാ പന ദ്വീഹിപി പദേഹി സാമത്ഥിയതോ വിഭാവിതാ. ന ഹി താദിസിയാ ഹേതുസമ്പദായ വിനാ ഇതരാസം പവത്തി അത്ഥീതി. [സമ്പദാ]

൭. പുനപി ഥേരോ അത്തനോ വന്ദനം ബലവതരം കരോന്തോ സസദ്ധമ്മഗണുത്തമന്തി ആഹ. ഏതേന ധമ്മസങ്ഘാനംപി വന്ദനാ കതാ ഹോതി. ദൂരതോഹം നമസ്സിസ്സം, സസങ്ഘം ലോകനായകന്തി ഹി വുത്തേ സങ്ഘസ്സപി നമനക്രിയാപത്തി സഹസദ്ദേന വിഞ്ഞായതി. ഏവ മിദം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ നമസ്സിസ്സന്തി നമസ്സിം.

[൧൦] യമ്പന വിഭാവനിയം

‘‘ഗുണീഭൂതാനംപി ഹി ധമ്മസങ്ഘാനം അഭിവാദേതബ്ബ ഭാവോ സഹയോഗേന വിഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അഭിവാദേതബ്ബ ഭാവോതി നവത്തബ്ബം. അഭിവാദിതഭാവോതി പന അഭിവാദനന്തി വാ വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ഇധ അധിപ്പേതസ്സ ക്രിയാ സമവായസ്സ സിദ്ധത്താ ധമ്മസങ്ഘാനംപി ഥേരസ്സ വന്ദനാ ക്രിയാപത്തി സിദ്ധാ ഹോതീതി. ഇതരഥാ തബ്ബപച്ചയസ്സ അരഹത്ഥദീപനതോ അഭിവാദനാ രഹതാ സങ്ഖാത ഗുണസമവായോ വുത്തോ സിയാ. സോച ഇധ നാധിപ്പേതോ. അത്തനോ നിദസ്സനേന ച സഹ ന സമേതി സപുത്തദാരോ ആഗതോതി.

അപിച ഥേരോ ഇമം ഗന്ഥം രചയിസ്സാമീതി പുബ്ബഭാഗേയേവ തീണി രതനാനി വന്ദി, അഥ തം അത്തനോ വന്ദനം ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞായ സഹ ഘടേത്വാ ദസ്സേന്തോ ഇമം ഗാഥം രചയീതിപി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി. തഥാഹി അഭിവാദിയാതി വുത്തം. ന അഭിവാദിയാമീതി. ഏസനയോ അഞ്ഞത്ഥപി. തത്ഥ സദ്ധമ്മേന ച ഗണുത്തമേന ച അത്തനാ നിമ്മിതേന സകലലോകസ്സ സരണഭൂതേന സഹ വത്തതീതി സസദ്ധമ്മ ഗണുത്തമോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ന ഹി പരനിമ്മിതേന സദ്ധമ്മേന ഗണുത്തമേന ച സഹിതാ സാവകാ സസദ്ധമ്മാതി ച സഗണുത്തമാതി ച വുച്ചന്തി. ന ച അത്തനോഏവ സരണഭൂതേന സദ്ധമ്മേന സബ്രഹ്മചാരിഗണുത്തമേന ച സഹിതാ പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാ ഥോമനം അരഹന്തീതി, തസ്മാ ഇദംപി സത്ഥു അസാധാരണഗുണപദമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ ധാരേതീതി ധമ്മോ. കേ ധാരേതി, അത്താനം ധാരേന്തേ. ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിന്തി ഹി വുത്തം. കഥഞ്ച ധാരേതി, ചതൂസു അപായേസു വട്ടദുക്ഖേസുച അപതമാനേ കരോന്തോ. കിഞ്ച ധാരണംനാമ, യേസം വസേന സത്താ അപായേസുവാ വട്ടദുക്ഖേസുവാ പതന്തി, തേസം കിലേസാനം ഏകദേസേനവാ സബ്ബസോവാ സമുച്ഛിന്ദനം. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ നിബ്ബാനഞ്ച നിപ്പരിയായതോ ധമ്മോനാമ. അരിയമഗ്ഗാ ഹി കിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്താ നിബ്ബാനേന സഹേവ ഹുത്വാ സമുച്ഛിന്ദന്തി. ന വിനാതി, തസ്മാ തേയേവ പഞ്ച ഏകന്തതോ ധമ്മോനാമാതി. പരിയത്തിധമ്മോ പന ധാരണുപായോയേവ ഹോതി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനിച ധാരണഫലാനിയേവ ഹോന്തി, കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന പവത്തത്താ ധാരണാനുകൂലപ്പവത്താനി ച. തസ്മാ ഏതേ പഞ്ച പരിയായധമ്മായേവാതി. അഥവാ, ധാരീയതീതി ധമ്മോ. ധാരണാരഹോതി വുത്തം ഹോതി. യോ ഹി ധാരേന്തം ഏകന്തേന ദുക്ഖതോ മോചേതി. അഗ്ഗസുഖേച പതിട്ഠാപേതി. സോയേവ ധാരണാരഹത്താ ഇധ ധമ്മോനാമാതി. കോപന സോതി, യഥാ പുത്തധമ്മായേവ. തേഹി കേചി ഭാവനാ വസേന കേചി സച്ഛികിരിയവസേന കേചി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരവസേന കേചി ഉഗ്ഗഹ ധാരണവസേന ധാരീയന്തി. തേ ച ഏവം ധാരീയമാനാ ധാരേന്തം യഥാരഹം അപായദുക്ഖതോ വട്ടദുക്ഖതോച മോചേന്തി, അഗ്ഗേച ഫലസുഖേവാ നിബ്ബാനസുഖേവാ പതിട്ഠാപേന്തീതി. ധാരേന്തിവാ സപ്പുരിസാജനാ അപായേസു വട്ടദുക്ഖേസുച അത്താനം അപത മാനം വഹന്തി ഏതേനാതി ധമ്മോ. ധരന്തിവാ ഏത്ഥ ധമ്മദീപാ ധമ്മപ്പടിസരണാ ജനാ ലദ്ധപ്പതിട്ഠാ ഹോന്തീതി ധമ്മോതിപി യുജ്ജതിയേവ. കസ്മാ പനേത്ഥ ധമ്മോ ദസവിധോവ വുത്തോ. നനു പടിപത്തിധമ്മേന സഹ ഏകാദസവിധോവ വത്തബ്ബോതി. സച്ചം. സോപന പടിപത്തിധമ്മോ മഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാഏവ ഹോതീതി പുബ്ബചേതനാ വിയ ദാനേ മഗ്ഗേ ഏവ സോ സങ്ഗഹിതോ. തസ്മാ ധമ്മോ ദസവിധോവ സബ്ബത്ഥ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അപിച, യദഗ്ഗേന പരിയത്തിധമ്മോ ഇധ ധമ്മസ്മിം സങ്ഗഹിതോ. തദഗ്ഗേന പരിയത്തിധാരകോപി സങ്ഘേ വന്ദനേയ്യേ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോ. യദഗ്ഗേനച പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ സങ്ഘേ സേക്ഖേസു സങ്ഗഹിതോ. തദഗ്ഗേന തസ്സ കല്യാണഹേതുഭൂതോ പടിപത്തി ധമ്മോപി ധമ്മേ വന്ദനേയ്യേ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. സോ ഹി പുഥുജ്ജനഭൂതോപി യേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ സേഖേ സോതാപത്തി ഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ സങ്ഗഹിതോ. തേ പന ധമ്മാ സേക്ഖേ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ അസങ്ഗഹിതാതി നസക്കാ വത്തുന്തി. ഏത്താവതാ യേ വദന്തി സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീതി, ഏത്ഥ പുഥുജ്ജന കല്യാണകോ സങ്ഘേ അസങ്ഗഹിതോ. ന ഹി തംസരണം ഗച്ഛന്തസ്സ സരണഗമനം സമ്പജ്ജതീതി. തേസം തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. ഏവം പന വത്തബ്ബോ, യോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോച വിനയോച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാതി ഏവം സത്ഥുഠാനേ ഥപേത്വാ ഭഗവതാ സംവണ്ണിതോ പരിയത്തിധമ്മോ ധമ്മസരണേ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോ, തം ധാരേന്തോപന കല്യാണപ്പടിപത്തിയം ഠിതോപി അത്ഥി. അട്ഠിതോപി അത്ഥി. യോ അട്ഠിതോ, സോ അത്തനോപി സരണം നഹോതി. കുതോ പരസ്സ. സത്ഥാരാ ച അനേകേസു സുത്തസഹസ്സേസു സോ ഗരഹിതോ. തസ്മാ സോ സങ്ഘസരണേ അസങ്ഗഹിതോ. ഇതരോവ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോതി.

സന്താനം ധമ്മോതി സദ്ധമ്മോ. സമിതകിലേസാനം തതോയേവ പസത്ഥാനം പൂജിതാനം സപ്പുരിസാനം പണ്ഡിതാനഞ്ച ധമ്മോതി അത്ഥോ. യോച സന്താനം ധമ്മോ, സോപി ഏകന്തേന സന്തോയേവ ഹോതീതി സന്തോ ധമ്മോതിപി സദ്ധമ്മോ. പസത്ഥോ പൂജിതോ ധമ്മോതി അത്ഥോ. സച്ചോ വാ. അയഞ്ഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയധമ്മോ വിയ ധാരേന്തം നവിസംവാദേതി. സോ ഹി അയം മേ ഹിതോതി ധാരേന്തസ്സ അഹിതോയേവ സമ്പജ്ജതി. അയം പന തഥാധാരേന്തസ്സ ഹിതോയേവ സമ്പജ്ജതീതി. [സദ്ധമ്മപദം]. ഗണുത്തമപദേ ലോകേ സമാന ദിട്ഠിസീലാനം സഹധമ്മികാനം സമൂഹോ ഗണോതി വുച്ചതി. ഇധ പന ഉത്തമേഹി സീലാദിഗുണേഹി യുത്തോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉത്തമോച സോ ഗണോചാതി അത്ഥേന ഉത്തമഗണോനാമ. സോയേവ ഇധ ഗണുത്തമോതി വുച്ചതി യഥാ മുനിസേട്ഠോ മുനിവരോതി.

[൧൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഗണാനം ഗണേസുവാ ദേവമനുസ്സാദിസമൂഹേസു ഉത്തമോ ഗണുത്തമോ’’തി ച വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഏതസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സതി ഉത്തമസദ്ദോ പധാനഭൂതോ ഹോതി. സോച ഗുണമ്ഹിയേവ പവത്തതീതി തേന ഇധ അരിയസങ്ഘോ വുത്തോതി നസിജ്ഝതീതി. ഏത്ഥച ഗണോതി സങ്ഘോയേവ വുച്ചതി. സോച സങ്ഘോ ദുവിധോ സമ്മുതിസങ്ഘോ, ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോതി. തത്ഥ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന കതം ഉപസമ്പദാകമ്മം സമ്മുതിനാമ. തായ സമ്മുതിയാ ഉപസമ്പന്നഭൂമിം പത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സമ്മുതിസങ്ഘോനാമ. സോ വിനയകമ്മേസു പസിദ്ധോ. ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോ നാമ അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. സോപന കിഞ്ചാപി സമ്മുതിസങ്ഘേപി അന്തോഗധോയേവ ഹോതി. തഥാപി സരണഗമന വന്ദനാ മാന പൂജാസക്കാരാനുസ്സതിട്ഠാനേസു അനുത്തര പുഞ്ഞക്ഖേത്ത വിസേ സപരിഗ്ഗഹത്ഥം ഭഗവതാ തഥാ തഥാ സംവണ്ണേത്വാ സോ വിസും വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പുഥുജ്ജനസങ്ഘോഹി പുഞ്ഞക്ഖേത്തം സമാനോപി അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം നഹോതി. കസ്മാ. സാലിക്ഖേത്തേ തിണാനം വിയ ഖേത്തദുട്ഠാനം സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാനുസയാനം സബ്ഭാവാതി. പുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവോ പനസ്സ പുരിമേ സദ്ധമ്മപദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോതി. [സസദ്ധമ്മഗണുത്തമപദം]

൮. അഭിവാദിയാതി വിസേസതോ വന്ദിത്വാ. ഏത്ഥ ച അയം ലോകേ സീലാദിഗുണയുത്തോ സേട്ഠോ വന്ദനേയ്യോതി ഏവം സേട്ഠ ചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ വന്ദന്തോ വിസേസതോ വന്ദതീതി വുച്ചതി. വന്ദനാ പന തിവിധാ കായവന്ദനാദിവസേന. യഥാഹ –

തിസ്സോ ഇമാ ഭിക്ഖവേ വന്ദനാ, കതമാ തിസ്സോ. കായേന വന്ദതി, വാചായ വന്ദതി, മനസാ വന്ദതീതി.

തത്ഥ സേട്ഠചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ജാണുദ്വയ കപ്പരദ്വയ നലാട സങ്ഖാതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദനേയ്യാനം അഭിമുഖം നിപ്പജ്ജന്തോ കായേന വന്ദതിനാമ. യം സന്ധായ പഞ്ചപ്പതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാതി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം. യായച അവന്ദിയട്ഠാനേസു വന്ദന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി. ഗുണപദാനി വാചായ പവത്തേന്തോ വാചായ വന്ദതിനാമ. നമോ ബുദ്ധസ്സ, നമത്ഥു ബുദ്ധസ്സ, നമോ വിമുത്തിയാ, നമോ വിമുത്താനം, വിപസ്സിസ്സ നമത്ഥൂതി ഏവമാദീസുപി വാചാ വന്ദനായേവ. ഗുണപദാനി അനുഗന്ത്വാ ഗുണേ അനുസ്സരന്തോ മനസാ വന്ദതിനാമാതി.

൯. ഭാസിസ്സന്തി കഥേസ്സാമി. കാമഞ്ച ഥേരോ ഇമം സങ്ഗഹം രചയന്തോ പോത്ഥകാരുള്ഹം കത്വാവ രചയിസ്സതി. ഗന്ഥകമ്മം നാമ വാചാകമ്മേസു പസിദ്ധന്തി കത്വാ ഭാസിസ്സന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൦. അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹന്തി പദേ അഭിധമ്മേ വുത്താ അത്ഥാ അഭിധമ്മത്ഥാ. തേ സങ്ഗയ്ഹന്തി ഏത്ഥ ഏതേനാതിവാ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹോ. സങ്ഗയ്ഹന്തിതിച ഥേരേന സംഖിപിത്വാ ഗയ്ഹന്തി കഥീയന്തീതി അത്ഥോ. അഭിധമ്മേതി ചേത്ഥ അഭിഅതിരേകോ അഭിവിസേ സോച ധമ്മോ അഭിധമ്മോ. ധമ്മോതി ച വിനയപാളിതോ അഞ്ഞംപാളി ദ്വയം വുച്ചതി. യോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോച വിനയോച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോതി ഹി വുത്തം. തഞ്ച പാളിദ്വയം ആണാവിധാനസങ്ഖാതം വിനയന കിച്ചം വജ്ജേത്വാ കുസലാദികേ യഥാപവത്തേ പരമത്ഥധമ്മേ ഏവ ദീപേതീതി. ഏവം ദീപേന്തേസുച തേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു യോ ഇതരതോ അതിരേകോച ഹോതി വിസേസോച. അയമേവ അഭിധമ്മോ നാമ. ഇതരോപന ധമ്മോയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ ധമ്മോ അഭിധമ്മോ വിനയോ അഭിവിനയോതി ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ധമ്മോനാമ സുത്തന്തപിടകം. അഭിധമ്മോനാമ യത്തപകരണാനി. വിനയോനാമ ഉഭതോ വിഭങ്ഗോ, അഭിവിനയോനാമ ഖന്ധകപരിവാരാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. അതിരേകവിസേസതാ ചേത്ഥ കുസലാദി വസേന ഖന്ധാദിവസേന സങ്ഗഹാദിവസേന തഥാ തഥാ ദേസേതബ്ബപ്പകാരാനം അനവസേസവിഭത്തിവസേനവാ സുദ്ധധമ്മാധിട്ഠാന ദേസനാപവത്തിവസേനവാ വേദിതബ്ബാ. യതോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ ഇമം അഭിധമ്മദേസനം ദേവേസുഏവ ദേസേന്തി. ന ഹി മനുസ്സാ ഏവരൂപം തയോ മാസേ നിരന്തരം പവത്തനയോഗ്യം കഥാമഗ്ഗം ഏകേന ഇരിയാപഥേന ആദിതോ പട്ഠായ പരിയോസാനം പാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോന്തി, നച ഏവ രൂപോ ഏകമാതികാനുബന്ധോ കഥാമഗ്ഗോ നാനാഖണേസു നാനാജനാനം ദേസേതും സക്കുണേയ്യോ ഹോതീതി. കേചിപന വിനയപാളിതോപി അഭിരേകവിസേസതം തസ്സ വണ്ണേന്തി. തം അട്ഠസാലിനിയാ ന സമേതി. തത്ഥ ഹി ധമ്മനാമികാനം ദ്വിന്നം പാളീനം മജ്ഝേഏവ അയം അതിരേകവിസേസതാ വിചാരിതാ. നച യുജ്ജതി വിനയേന സഹ തഥാ വിചാരേതും അസമാനകിച്ചവിസയത്താ. വിനയോ ഹി കായവാചാനം വിനയനകിച്ചോ, അജ്ഝാചാരവിസയോച. ധമ്മോ പന ധമ്മവിഭാഗകിച്ചോ ധമ്മപ്പവത്തി വിസയോചാതി. കേചിപന വദന്തി ഏവം സന്തേപി വിനയോ ഏവ സബ്ബജേട്ഠകോ സിയാ. വിനയം വിവണ്ണേന്തസ്സ ഹി പാചിത്തിയാപത്തി ഹോതി. ധമ്മം വിവണ്ണേന്തസ്സ ദുക്കടാപത്തിമത്താതി, തം നയുജ്ജതി. വിനയോ ഹി ആണാചക്കം. ധമ്മോച ധമ്മചക്കം. തത്ഥ വിനയം വിവണ്ണേന്തോ സത്ഥു ആണാചക്കേ പഹാരം ദേതി. സത്ഥരി അഗാരവോ മഹന്തോ ഹോതി. യസ്സച സത്ഥരി അഗാരവോ, തസ്സ ധമ്മസങ്ഘേസു തീസു സിക്ഖാസുച അഗാരവോ സിദ്ധോ ഹോതി. തസ്മാ വിനയ വിവണ്ണനേ ആപത്തി മഹന്തീ ഹോതി. ന സബ്ബജേട്ഠകത്താതി. അപിച, വിനയോനാമ സാസനസ്സ മൂലം. വിനയേ അട്ഠിതേ സാസനം നതിട്ഠതി. തസ്മാ സാസനസ്സ ചിരട്ഠിതത്ഥംപി വിനയവിവണ്ണനേ മഹതീ ആപത്തി പഞ്ഞത്താതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ പഥമഗാഥായ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതീയഗാഥാ-പരമത്ഥദീപനീ

൧൧. ഏവം ആദിഗാഥായതംതം പയോജന സഹിതേ പഞ്ച അത്ഥേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേ അഭിധമ്മത്ഥേ ഉദ്ദേസതോ ദസ്സേന്തോ ദുതീയഗാഥമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ഭാസിസ്സം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹന്തി വുത്തേ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേ മയാ വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാ സബ്ബഥാപരമത്ഥതോ ചതുധാ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച -

[൧൨] ടീകായം താവ

തത്ഥ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപകരണേതിവാ അഭിധമ്മത്ഥ പദേതിവാ അഭിധമ്മേതിവാ തസദ്ദത്ഥോ നിദ്ദിട്ഠോ. വിഭാവനിയം പന തസ്മിം അഭിധമ്മേതി. സബ്ബം നസുന്ദരം.

ന ഹി അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹപകരണേ മയാ വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാതി യുജ്ജതി. പകരണംപി ഹി ഉപരി വുച്ചമാനമേവ ഹോതി. നതു വുത്തം. കുതോ അഭിധമ്മത്ഥാതി. ന ച സംവണ്ണനാപകരണേസു ആദിമ്ഹിയേവ താവ തസദ്ദോ അപ്പധാനപദാനി പച്ചാമസതീതി അത്ഥി. തസ്മാ അട്ഠസാലിനിയം ആദിമ്ഹി തത്ഥ കേന ട്ഠേന അഭിധമ്മോതി വാക്യേവിയ ഇധ തസദ്ദത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. ഏവഞ്ഹി സതി –

[൧൩] ടീകാസു

സബ്ബഥാ വുത്താതി യോജനാപി പടിക്ഖിത്താ ഹോതി.

സാ ഹി വക്ഖമാനേഹി സബ്ബയാപി ദ്വാദസ, സബ്ബഥാപി അട്ഠാരസാതിആദീഹി നസമേതീതി. തത്ത സബ്ബഥാതി ധമ്മസങ്ഗണിയം വുത്തേന കുസലാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുധാവ ഹോന്തി, വിഭങ്ഗേ വിഭത്തേ ന ഖന്ധാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേനപി ചതുധാവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ധാതു കഥായം വുത്തേനാതിആദിനാപി വത്തബ്ബം.

൧൨. പരമത്ഥതോതി പരമത്ഥ സച്ചതോ. ദ്വേ ഹി സച്ചാനി സമ്മുതിസച്ചം, പരമത്ഥസച്ചന്തി, തത്ഥ സത്ത പുഗ്ഗല അത്ത ജീവാദികാ പഞ്ഞത്തിഅത്ഥാ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനായേവ ഹോന്തി. ധമ്മവവത്ഥാനഞ്ഞാണരഹിതാനംപന മഹാജനാനം ചിത്തേ മഹന്തമഹന്താപി ഹുത്വാ വിജ്ജമാനാവിയ പഞ്ഞായന്തി, തേച മഹാജനാ സമഗ്ഗാ ഹുത്വാ തേസം ഏകന്തേന അത്ഥിഭാവം ഗഹേത്വാ തഥാ തഥാ വോഹരന്തി ചേവ സമ്പടിച്ഛന്തിച. തസ്മാ തേ മഹാജനേഹി സമഗ്ഗേഹി സമ്മതത്താതതോയേവച വചീസച്ചവിരതിസച്ചാനം വത്ഥുഭൂതത്താസമ്മുതി സച്ചന്തി വുച്ചന്തി. തസ്മിം സമ്മുതിസച്ചേ ഠത്വാ സമ്മാ പടിപജ്ജന്താ സബ്ബ ലോകിയസമ്പത്തിയോച സബ്ബബോധിസമ്ഭാര ധമ്മേച ആരാധേന്തി. മിച്ഛാപടിപജ്ജന്താ അപായപൂരകാ ഹോന്തി. ഏവം മഹന്തഞ്ഹി സമ്മുതി സച്ചന്തി. പരമത്ഥസച്ചം പന പത്വാ തം സച്ചമേവ നഹോതി. തഞ്ഹി സയം അവിജ്ജമാനംയേവ സമാനം മഹാജനേ വിജ്ജമാനന്ത്വേവ ഗണ്ഹാപേതി. സക്കായദിട്ഠി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠി തിവിധമിച്ഛാദിട്ഠീനം വത്ഥു ഹുത്വാ ബാലജനാനം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതും നദേതി. ഏവം വിപരീതഞ്ഹി സമ്മുതിസച്ചം. ഏവം മഹാസാവജ്ജഞ്ചാതി. പരമത്ഥസച്ചംപന ദുവിധം സഭാവസച്ചം അരിയസച്ചന്തി. തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണിആദീസു സത്തസു പകരണേസു വിഭത്താ കുസലാദയോ ധമ്മാ സഭാവസച്ചംനാമ. തേ ഹി സയം സഭാവതോ വിജ്ജമാനത്താ കുസലാനാമ ധമ്മാ അത്ഥി സുഖാനാമ വേദനാ അത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തേന വിസംവാദേന്തീതി. തം പന അരിയസച്ചം പത്വാ കിഞ്ചി അസച്ചംപി ഹോതിയേവ. തഥാഹി അനുഭവനഭേദമത്തം ഉപാദായേവ വേദനാ സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാതി വുത്താ. ന സബ്ബാകാരതോ സുഖഭൂതത്താ. സബ്ബേഹി പന അനിച്ചതാ സങ്ഖതതാദീഹി അനേകസതേഹി ആകാരേഹി സബ്ബാപി വേദനാ ദുക്ഖാഏവ. തഥാ അനവജ്ജസുഖവിപാകട്ഠേന കുസലഭാവോപി അകുസലം ഉപാദായേവ വുത്തോ. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകാ കുസലസമ്മതാ ധമ്മാ സാസവതാ സംകിലേസികതാ ഓഘനിയ യോഗനിയ ഉപാദാനിയതാ സങ്ഖാതേഹി വജ്ജേഹി സാവജ്ജാഏവ ഹോന്തി. ദുക്ഖസച്ചഭൂതാനഞ്ച വിപാകാനം ജനനട്ഠേന ഏകന്തേന ദുക്ഖവിപാകാഏവ ഹോന്തി. അജ്ഝത്തത്തികഞ്ച സബ്ബലോകിയസമ്മതം ഉപാദായ വുത്തം. സബ്ബേപി ഹി ചതുബ്ഭൂ മകധമ്മാ ഏകന്തേന അത്താപിനാമ നത്ഥി. കുതോ അജ്ഝത്താനാമ. ബഹിദ്ധാഏവ ഹോന്തി. സങ്ഖാരേ പരതോ പസ്സാതി ഹി വുത്തന്തി. അയം നയോ സേസത്തിക ദുകധമ്മേസുപി യഥാരഹം നേതബ്ബോ. അരിയ സച്ചംനാമ സബ്ബേസം തേഭൂമകധമ്മാനം ഏകന്ത ദുക്ഖഭാവോ തണ്ഹായ ഏകന്ത ദുക്ഖസമുദയ ഭാവോ നിബ്ബാനസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധ ഭാവോ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധമഗ്ഗഭാവോചാതി. ഇധമേവ ഹി പരിസുദ്ധബുദ്ധീനം അരിയാനം ഞാണേ അചലമാനം സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണം നിപ്പരിയായസച്ചം ഹോതീതി. തേസു ഇധ സമ്മുതിസച്ചം നിവത്തേന്തോ പരമത്ഥതോതി ഇദ മാഹ. തേന വുത്തം പരമത്ഥതോതി പരമത്ഥസച്ചതോതി. തത്ഥ അത്ഥോ ദുവിധോ സഭാവസിദ്ധോച പരികപ്പസിദ്ധോച. തത്ഥ യോ വിനാ അഞ്ഞാപദേസേന കേവലം വിസും വിസും അത്തനോ ലക്ഖണേന വിജ്ജമാനോ ഹുത്വാ സിദ്ധോ. സോ ചിത്താദികോ അത്ഥോ സഭാവസിദ്ധോനാമ. യോപന അത്തനോ ലക്ഖണേന വിജ്ജമാനോയേവ നഹോതി. വിജ്ജമാനസ്സപന അത്ഥസ്സ നാനാ പവത്തിആകാരേ ഉപാദായ ചിത്തേന പരികപ്പേത്വാ സവിഗ്ഗഹം കത്വാ ഗഹിതോ ചിത്തമയോ ചിത്തനിമ്മിതോ ഹുത്വാ ചിത്തേഏവ ഉപലബ്ഭമാനോ ഹോതി. സോ സത്തപുഗ്ഗലാദികോ അത്ഥോ പരികപ്പസിദ്ധോ നാമ. തേസു സഭാവസിദ്ധോയേവ പരമത്ഥോനാമ. സോ ഹി സന്തി ഭവന്തി ബുദ്ധിസദ്ദാ ഏത്ഥാതി അത്ഥോ. ഏകന്തവിജ്ജമാനട്ഠേന ഇതരതോ പരമോ ഉക്കംസഗതോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ. അപി ച, യേ അയം അത്ഥി അയം ഉപലബ്ഭതീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ അഭിഞ്ഞത്ഥായ, പരിഞ്ഞേയ്യസ്സ പരിഞ്ഞത്ഥായ, പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനത്ഥായ, സച്ഛികാതബ്ബസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായ, ഭാവേതബ്ബസ്സ ഭാവനത്ഥായ പടിപജ്ജന്തി. തേസം തദത്ഥസാധനേ അവിസംവാദകട്ഠേന പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ. ഇതരോപന അവിജ്ജമാനത്താ തസ്സ അഭിഞ്ഞാദിഅത്ഥായ പടിപജ്ജന്താനം തദത്ഥസാധനേ വിസംവാദകോയേവ ഭവിസ്സതി. നപന തദത്ഥം സാധേസ്സ തീതി പരമത്ഥോതി വത്തും നാരഹതീതി.

[൧൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘പരമസ്സവാ ഉത്തമസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥോ ഗോചരോതി പരമത്ഥോ’’തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി പരമസദ്ദോഞാണേ വത്തമാനോ ദിസ്സതി. നച അത്ഥസദ്ദോ ഗോചരേതി. യഞ്ച അനുടീകായം സച്ചമേവ സച്ചികം. സോ ഏവ അത്ഥോ അവിപരീതസ്സ ഞാണസ്സ വിസയഭാവട്ഠേനാതി സച്ചികട്ഠോതി വുത്തം. തംപി അവിപരീതേന ഞാണേന അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബ തോ അത്ഥോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. നപരമസദ്ദസ്സ അത്ഥന്തി. [പരമത്ഥപദം]

൧൩. ചിത്തന്തി ഏത്ഥ ചിന്തേതീതി ചിത്തം. ഏത്ഥച ചിന്തനക്രിയാ നാമ നിച്ചം ആരമ്മണാപേക്ഖാ ഹോതി. ന ഹി സാ ആരമ്മണേന വിനാ ലബ്ഭതീതി. തസ്മാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണ ആരമ്മണുപലദ്ധിയേവ ഇധ ചിന്തനാതി ദട്ഠബ്ബാതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഭവങ്ഗസമയ വിസഞ്ഞിസമയേസു ചിത്തം ആരമ്മണേന വിനാപി പവത്തതീതി ഏവം വാദീനം വാദോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. സന്തേസുപിച നിസ്സയ സമനന്തരാദീസു തസ്സ പച്ചയേസു തേഹി നാമം അലഭിത്വാ ആരമ്മണപച്ചയവസേനേവസ്സ നാമം സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചിന്തേന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി ചിത്തം. തഞ്ഹി ആരമ്മണഗ്ഗഹണകിച്ചേ പുബ്ബങ്ഗമഭൂതന്തി തം സമ്പയുത്തധമ്മാപി ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്താ തസ്സ വസേനേവ ഗണ്ഹന്തീതി. ചിന്തനമത്തംവാ ചിത്തം. സബ്ബേപി ഹി ധമ്മാ തംതം ക്രിയാമത്താവ ഹോന്തി. ന തേസു ദബ്ബംവാ സണ്ഠാനം വാ വിഗ്ഗഹോവാ ഉപലബ്ഭതി. പച്ചയായത്ത വുത്തിനോ ച ഹോന്തി. ന തേ അത്തനോ ഥാമേനവാ ബലേനവാ വസേനവാ സത്തിയാവാ ഉപ്പജ്ജിതുംപി സക്കോന്തി. പഗേവ ചിന്തേതുംവാ ഫുസേതുംവാതി. ഖണമത്തട്ഠായിനോച ഹോന്തി, ന കദാചി കസ്സചി വസേ വത്തിതും സക്കോന്തീതി. തസ്മാ തേസു ഇദം ദബ്ബം, അയം സത്തി, അയ ക്രിയാതി ഏവം വിഭാഗോ നലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ സബ്ബേസു പരമത്ഥപദേസു ഏകം ഭാവസാധനമേവ പധാനതോ ലബ്ഭതി. തദഞ്ഞ സാധനാനിപന പരിയായതോവ ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ദബ്ബാദിവസേന അഭേദസ്സ ചിന്തനസ്സ അത്ഥവിസേസഞാപനത്ഥം വിഭാഗ കപ്പനാവസേന ഭേദകരണം പരിയായകഥാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാ സിലാ പുത്തകസ്സസരീരന്തി, തഥാ കരണഞ്ച തം തം ക്രിയാസങ്ഖാത ധമ്മവിമുത്തസ്സ പരപരികപ്പിതസ്സ കാരകഭൂതസ്സ അത്ത ജീവ സത്ത പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബസോ അഭാവദീപനത്ഥം. സതി ഹി അത്താദിമ്ഹി കിം അഭേദസ്സ ഭേദകപ്പനായാതി.

വിഭാവനിയം പന

സസവിസാണം വിയ അഭൂതസ്സ ഭൂത കപ്പനാ വുത്താ വിയ ദിസ്സതി. അയമസ്സാധിപ്പായോ-ധമ്മേസു കത്താവാ കാരേ താവാ കോചി നത്ഥി. ലോകേപന അത്തപ്പധാനോ ക്രിയാ നിപ്ഫാദകോ കത്താനാമ സിദ്ധോ. തസ്മാ ചിന്തനകിച്ചേ അത്തപ്പധാനതാ ദീപനത്ഥം തം കത്തുഭാവം ചിത്തേ ആരോപേത്വാ ചിന്തേതീതി ചിത്തന്തി വുത്തം.

ചിത്തസ്സച ബലേന തംസമ്പയുത്താനംപി തസ്മിം കിച്ചേ തദനുകൂലപ്പവത്തിദീപനത്ഥം പുനകരണഭാവം ചിത്തേ കത്തുഭാവഞ്ച തേസു ആരോപേത്വാ ചിന്തേന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി ചിത്തന്തി വുത്തന്തി. അപി ചേത്ഥ ചിത്തസദ്ദോ വിചിത്രത്ഥവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേ തം സംയുത്തകേ –

ദിട്ഠം വോ ഭിക്ഖവേ ചരണംനാമ ചിത്തന്തി. ഏവം ഭന്തേ. തമ്പി ഖോ ഭിക്ഖവേ ചരണം ചിത്തം ചിത്തേനേവ ചിന്തിതന്തി. തേനാപി ഖോ ഭിക്ഖവേ ചരണേന ചിത്തേന ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരന്തി, നാ ഹം ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞം ഏകനികായംപി സമനുപസ്സാമി യം ഏവം ചിത്തം. യഥയിദം ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ. തേപി ഖോ ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ ചിത്തേനേവ ചിത്തികതാ. തേഹിപി ഖോ ഭിക്ഖവേ തിരച്ഛാന ഗതേഹി പാണേഹി ചിത്തഞ്ഞേവ ചിത്തതരന്തി.

തത്ഥ ചരണംനാമ ചിത്തന്തി യത്ഥവിചിത്രാനി ദിബ്ബവിമാനാദീനി ചിത്തകമ്മാനി കത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച പുഞ്ഞം കരോന്താ ഇധചിധച നിബ്ബത്താതി ദസ്സേന്തോ വിചരന്തി. തസ്സ പടകോട്ഠകസ്സേതം നാമം. ചിത്തേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം. യഥയിദന്തി യഥാ ഇമേ. ചിത്തികതാതി വിചിത്രാ കതാ. ഏത്ഥച ചിത്തവിചിത്തകായ സഞ്ഞാവിചിത്താ. സഞ്ഞാവിചിത്തതായ തണ്ഹാവിചിത്താ. തണ്ഹാവിചിത്തതായ കമ്മാനി വിചിത്താനി. കമ്മവിചിത്ത തായ യോനിയോ വിചിത്താ. യോനിവിചിത്തതായ തേസം തിരച്ഛാ നഗതാനം വിചിത്തതാ വേദിതബ്ബാ. [വചനത്ഥോ]

തം തം സഭാവോ ലക്ഖണം, കിച്ചസമ്പത്തിയോ രസോ;

ഗയ്ഹാകാരോ ഫലംവാപി, പച്ചുപട്ഠാന സഞ്ഞിതം.

ആസന്നകാരണം യം തം, പദട്ഠാനന്തി തം മതം;

ധമ്മാനം വവത്ഥാനായ, അലം ഏതേ വിബുദ്ധിനോ.

ആരമ്മണവിജാനനലക്ഖണം ചിത്തം, പുബ്ബങ്ഗമരസം, സന്ധാനപച്ചുപട്ഠാനം, നാമരൂപപദട്ഠാനം. [ചിത്തം]

൧൪. ചേതസികന്തി ഏത്ഥ ചേതസി ഭവം തദായത്തവുത്തിതായാതി ചേതസികം. ഫസ്സാദി ധമ്മജാതം. ഏത്ഥച തദായത്തവുത്തിതാ നാമ ഏകുപ്പാദതാദീഹി ലക്ഖണേഹി ചിത്തേന സഹ ഏകീ ഭൂതസ്സ വിയ പവത്തി. ഏതേന യാ ചിത്തസ്സ ജാതി. സാഏവ ഫസ്സാദീനം. യാ ചിത്തസ്സ ജരാ, യം ചിത്തസ്സ മരണം, യം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണം, യം ചിത്തസ്സ വത്ഥു, തദേവ ഫസ്സാദീനന്തി ഏവം ഏകപുപ്ഫ മഞ്ജരിയം ഏകവണ്ടുപനിബ്ബന്ധാനി പുപ്ഫാനി വിയ ചിത്തേന സഹ ഏകജാതിയാദി ഉപനിബ്ബന്ധാ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ഇധ ചേതസികംനാമാതി സിദ്ധാ ഹോന്തി. ഏവഞ്ച സതി ചിത്തംപി തേഹി ഫസ്സാദീഹി സഹ തഥേവ ആയത്തം പവത്തതീതി തംപി ഫസ്സികം വേദനികന്തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി ചേ. ന. ചിത്തസ്സേവ ജേട്ഠകത്താ. മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാതി ഹി വുത്തം. ഏത്ഥച മനോമയാതി മനസാഏവ പകതാ നിമ്മിതാ ചിത്തക്രിയാ ഭൂതാതി അത്ഥോ. ഏതേന തേ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ചിത്തേന വിനാ നുപലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതി. ചിത്തംപന തേഹി കേഹിചി വിനാപി പവത്തതിയേവ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണ ചിത്തഞ്ഹിതേഹി കേഹിചി വിതക്കാദീഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജതീതി. തസ്മാ തേസഞ്ഞേവ തദായത്ത വുത്തിതാ വത്തബ്ബാ ന ചിത്തസ്സാതി.

[൧൫] വിഭാവനിയം പന

ഏകാലമ്ബണതാ മത്തേന തേസം തദായത്തവുത്തിതം ചേതസി കത്തഞ്ച വിഭാവേതി. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ഏകാലമ്ബണതാമത്തേന ചേതസികംനാമ ജാതന്തി. ഏത്ഥ ച ലോകേ നാനാവണ്ണധാതുയോ ഉദകേ ഘംസിത്വാ വത്ഥുമ്ഹി നാനാ ചിത്തകമ്മാനി കരോന്തി, തത്ഥ വത്ഥുമ്ഹി ഫരണം ബന്ധനഞ്ച ഉദകസ്സേവ കിച്ചം, ന വണ്ണധാതൂനം. നാനാരൂപ ദസ്സനം വണ്ണധാതൂനമേവ കിച്ചം, ന ഉദകസ്സ. തത്ഥ വത്ഥുവിയ ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം. ഉദകംവിയ ചിത്തം. നാനാ വണ്ണധാതുയോവിയ ചേതസികധമ്മാതി. [ചേതസികം]

൧൫. രൂപന്തി ഏത്ഥ രുപ്പതീതി രൂപം. സീതുണ്ഹാദീഹി വിരോധി പച്ചയേഹി വിസമ പവത്തി വസേന വികാരം ആപജ്ജതി, തേഹി വാ വികാരം ആപാദീയതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ –

രുപ്പതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതി. കേന രുപ്പതി. സിതേനപി രുപ്പതി. ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതി. ജിഘച്ഛായപി രുപ്പതി. വിപാസായപി രുപ്പതി. ഡംസ മകസ വാതാതപ സരിം സപ സപ്ഫസ്സേഹിപി രുപ്പതീതി. രുപ്പതീതിച രുപ്പതി, കുപ്പതി, ഘട്ടീയതി, പിളീ യതി, ഭിജ്ജതീതി.

മഹാനിദ്ദേസേ വുത്തം. അയമേത്ഥ പിണ്ഡത്ഥോ, യേ ധമ്മാ ചിരട്ഠിതികാച ഹോന്തി സപ്പടിഘസഭാവാച. തേസഞ്ഞേവ ഠിതിക്ഖണേസു വിരോധിപച്ചയേഹി സമാഗമോനാമ ഹോതി. നപനഞ്ഞേസം പരിത്തക്ഖണാനം അപ്പടിഘസഭാവാനന്തി. തേസഞ്ഹി അപ്പടിഘസഭാവാനം സുഖുമ രൂപാനംപി ബഹിദ്ധാ സീതാദീഹി സമാഗമോനാമ നത്ഥി. കുതോ പരിത്തക്ഖണാനം അപ്പടിഘസഭാവാനഞ്ച അരൂപധമ്മാനന്തി. യദിഏവം സുഖുമരൂപാനം അരൂപതാപത്തി സിയാതി. നസിയാ. ഓളാരികരൂപേഹി സമാനഗതി കത്താ. താനിഹി ഓളാരികേസു രുപ്പമാനേസു രുപ്പന്തിയേവാതി. സമാഗമോച നാമ ഇധ ഥപേത്വാ ആപാതഗമനം ആരമ്മണകരണഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാനം ഠിതിപത്താനം ഓളാരികരൂപാനം മഹാഭൂതാനമേവവാ അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിഘട്ടനം വുച്ചതി, രുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതീതി ഹി വുത്തം. രുപ്പനഞ്ചനാമ പരസേനായുദ്ധേന രട്ഠഖോഭോവിയ കലാപന്തരഗതധാതൂനം കുപ്പനം ഭിജ്ജനംച വുച്ചതി. കുപ്പതി ഭിജ്ജതീതി ഹി വുത്തം. ഏത്ഥച കുപ്പതീതി ഖോഭതി ചഞ്ചലതി, ഭിജ്ജതീതി വികാരം ആപജ്ജതി. യസ്മിം ഖണേ വിരോധിപച്ചയസമാഗമം ലഭന്തി. തതോ പട്ഠായ സയംപി വികാരപത്താ ഹോന്തി. ഓമത്താധിമത്തരൂപസന്തതീനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവം പത്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അപിചേത്ഥ രുപ്പനം ദുവിധം വഡ്ഢനം, ഹായനഞ്ച. തദുഭയംപി കപ്പവുട്ഠാനേ കപ്പസണ്ഠാനേ നാനാആയുകപ്പ സംവച്ഛര ഉതു മാസ രത്തി ദിവാദീനം പരിവത്തനേച പാകടം ഹോതീതി. കസ്മാ പന രൂപന്തി നാമം ഘട്ടനവസേന രുപ്പനധമ്മാനമേവ സിദ്ധന്തി. തേസമേവ സവിഗ്ഗഹത്താ. രൂപധമ്മാ ഹി സമൂഹസണ്ഠാനാദി ഭാവപത്തിയാ സവിഗ്ഗഹാ ഹോന്തി. തസ്മാ തേസമേവ രുപ്പനം പച്ചക്ഖതോപി ലോകസ്സ പാകടന്തി തേസ്വേവ രൂപന്തി നാമം സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബം. അരൂപധമ്മാ പന അവിഗ്ഗഹാതി ന തേസം വികാരോ പച്ചക്ഖതോ ലോകസ്സ പാകടോ ഹോതി. തം തം രൂപവികാരം ദിസ്വാവാ സുത്വാ വാ പുച്ഛിത്വായേവ വാ സോ ലോകേന ജാനിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര പരചിത്തവിദൂഹി. തസ്മാ തേസം രൂപതാപത്തി നത്ഥീതി.

[൧൬] വിഭാവനിയം പന

തേസം രൂപതാപത്തിപ്പസങ്ഗോ സീതാദിഗ്ഗഹണ സാമത്ഥിയേന നിവത്തിതോ. യസ്മാ പന വോഹാരോനാമ ലോകോപചാരേന വിനാ നസിജ്ഝതി. ലോകോപചാരോച പാകടനിമിത്തവസേ നേവ പവത്തോ. തസ്മാ ഇധ സീതാദിഗ്ഗഹണേന വിനാപി തപ്പസങ്ഗനിവത്തി ലോകതോവ സിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ.

യസ്മാ ച ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മാനം കായവികാര വചീവികാരാ ച ഇദ്ധിവികുപ്പനാവസപ്പവത്താ നാനാരൂപവികാരാച ദിസ്സന്തിയേവ. തേച ഏകേന പരിയായേന രുപ്പനാകാരാഏവ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ തേസം വസേന തത്ഥ രൂപാനം രൂപതാസിദ്ധി ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. രൂപയതി വാ അത്തനോ സഭാവേന പകാസതീതി രൂപം. അരൂപധമ്മാ ഹി ന അത്തനോ സഭാവേന പാകടാ ഹോന്തി. രൂപസന്നിസ്സയേനേവ ഗഹേതബ്ബാ. ഇദം പന അത്തനോ സഭാവേനേവ പാകടം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹിപി ഗഹേതബ്ബന്തി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ സതി ബ്രഹ്മലോകേ രൂപാനംപി ഉജു കതോവ രൂപതാസിദ്ധി ഹോതീതി.

[൧൭] വിഭാവനിയം പന

അനുഗ്ഗാഹകാനം സീതാദീനം വസേന തം സഭാവാ നാതിവത്തന വസേനച തത്ഥ രൂപതാസിദ്ധി വിഭാവിതാ. യസ്മാപന സീതേ നാപി ഉണ്ഹേനാപീതിആദിവചനം നിദസ്സനമത്തം ഹോതി. കമ്മ ചിത്താഹാരാനംപി വസേന രുപ്പനസ്സ സമ്ഭവതോ, തഥാഹി സഞ്ഞാ വിഞ്ഞാണാനിപി രൂപാരമ്മണരസാരമ്മണേഹി ഏവ പാളിയം നിദ്ദിട്ഠാനി. ന ഹി സഞ്ഞാ രൂപംഏവ സഞ്ജാനാതി. ന ച വിഞ്ഞാണം രസ മേവ വിജാനാതി. നിദസ്സനമത്തേന ദേസനാ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതീതി. തസ്മാ സീതാദിഗ്ഗഹണം അമുഞ്ചിത്വാവ തത്ഥ രൂപതാസിദ്ധിവിഭാവനേന പയോജന നത്ഥീതി. [രൂപം]

൧൬. നിബ്ബാനന്തി ഏത്ഥ നിബ്ബായന്തി സബ്ബേ വട്ടദുക്ഖസന്താപാ ഏതസ്മിന്തി നിബ്ബാനം. നിബ്ബായന്തീതി യേ കിലേസാവാ ഖന്ധാവാ അഭാവിതമഗ്ഗസ്സ ആയതിം ഉപ്പജ്ജനാരഹപക്ഖേ ഠിതാ ഹോന്തി. തേയേവ ഭാവിതമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനാരഹപക്ഖം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ന ഹി ഖണത്തയം പത്വാ നിരുദ്ധാ അതീതധമ്മാ നിബ്ബായന്തി നാമ. പച്ചുപ്പന്നേസു ആയതിം അവസ്സം ഉപ്പജ്ജമാനേസുച ധമ്മേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. വട്ടദുക്ഖസന്താപാതി കിലേസവട്ട കമ്മവട്ട വിപാകവട്ട ദുക്ഖസന്താപാ. ന ഹി തിവിധ വട്ടദുക്ഖസന്താപരഹിതാനം രുക്ഖാദീനം അനുപ്പാദനിരോധോ നിബ്ബാനംനാമ ഹോതീതി. ഏതസ്മിന്തി വിസയേ ഭുമ്മം. യഥാ ആകാസേ സകുണാ പക്ഖന്തീതി. യേഹി തേ നിബ്ബായന്തി. തേസം തബ്ബിനിമുത്തം അഞ്ഞം നിബ്ബുതിട്ഠാനംനാമ കിഞ്ചി നത്ഥീതി. നിബ്ബായന്തി വാ അരിയജനാ ഏതസ്മിന്തി നിബ്ബാനം. നിബ്ബന്തി ധീരാ യഥയം പദീപോതി ഹി വുത്തം. നിബ്ബായന്തീതി തം തം കിലേസാനംവാ ഖന്ധാനംവാ പുന അപ്പടിസന്ധികഭാവം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിന്തി വിസയേഏവ ഭുമ്മം, ഏതസ്മിം അധി ഗതേതിപി യോജേന്തി. ടീകാസുപന ഭവാഭവം വിനനതോ സംസിബ്ബന തോ വാനം വുച്ചതി തണ്ഹാ. തതോ നിക്ഖന്തന്തി നിബ്ബാനന്തി വുത്തം.

[൧൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘നിബ്ബാഭിവാ ഏതേന രാഗഗ്ഗിആദികോതി നിബ്ബാന’’ന്തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി മഗ്ഗേവിയ നിബ്ബാനേ കത്ഥചി കരണസാധനം ദിട്ഠം, നച നിബ്ബാനം നിബ്ബൂതി ക്രിയാസാധനേ രാഗാദികസ്സ കത്തുനോ സഹ കാരിപച്ചയോ ഹോതീതി. [നിബ്ബാനം]

ദുതീയഗാഥായ പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തസങ്ഗഹ-പരമത്ഥദീപനീ

൧൭. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേന ചിത്തം താവ നിദ്ദിസന്തോ തത്ഥ ചിത്തന്തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു ചതൂസു അഭിധമ്മത്ഥേസു. താവ പഥമം. ചത്താരോ വിധാ പകാരാ യസ്സ തം ചതുബ്ബിധം.

൧൮. കാമാവചരന്തി ഏത്ഥ കാമീയതീതി കാമോ. കാമേന്തിവാ ഏത്ഥ സത്താ അവിക്ഖമ്ഭിതകാമരാഗത്താ കാമരതിയാഏവ രമന്തി. ന ഉപരിഭൂമീസു വിയ ഝാനരതിയാതി കാമോ. ഏകാദസവിധാ കാമഭൂമി. നനു ചേത്ഥ ഝാനലാഭിനോപി സന്തീതി. ന ന സന്തി. തേപന കദാചി ദേവാതി നത്ഥേത്ഥ ദോസോ. അവീചിനിരയാദയോ കഥം കാമീയന്തി. കഥഞ്ച തത്ഥ സത്താ കാമരതിയാ രമന്തീതി. നിമിത്തസ്സാദവസേനവാ ഭവനികന്തിവസേനവാതി. മരണകാലേ ഹി ഉപട്ഠിതാ നിരയഗ്ഗിജാലാ സുവണ്ണവണ്ണാവിയ ഖായന്തി. ഏകോ കിര മിച്ഛാദിട്ഠികോ ബ്രാഹ്മണോ മരണമഞ്ചേ നിപ്പന്നോ ഹോതി. തസ്സ ആചരിയബ്രാഹ്മണാ സമീപേ ഠത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഭോ ഗച്ഛാതി വദന്തി. തസ്സപന അവീചിനിരയേ അഗ്ഗിജാലാ ഉപട്ഠഹന്തി. തദാ സോ ഭോ ആചരിയാ സുവണ്ണവണ്ണാ പഞ്ഞായന്തീതി ആഹ. ഏസ ഭോ ബ്രഹ്മലോകോ. തത്ഥ ഗച്ഛാതി വദന്തി. സോ കാലങ്കത്വാ അവീചിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജി. ഏവം നിമിത്തസ്സാദവസേന തേ കാമീയന്തി. തത്ഥ ഉപ്പന്നാനംപി ഭവനികന്തിനാമ ഹോതീതി. അപിച, തത്ഥ ഉപ്പന്നാ അവിക്ഖമ്ഭിതകാമരാഗാഏവ ഹോന്തി, ഓകാസേ സതി കാമരതിയാ രമിസ്സന്തി യേവാതി. തസ്മിം കാമേ അവചരതീതി കാമാവചരം. ഏത്ഥച അവചരതീതി പദസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി അത്ഥോ പാളിയാച നസമേതി. നാനാദോസയുത്തോച ഹോതീതി. യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഹി പാളിയം വുത്തം. യദി ചേത്ഥ സോ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ സിയാ. ഏവം സഭി ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥുപ്പന്നാതി വുത്തം സിയാ. നപന വുത്തം. നച പരിയാപന്നസദ്ദോ ഉപ്പന്നസദ്ദേന സഹ സമാനത്ഥോതി സക്കാ വത്തും. ന ഹി ലോകുത്തരചിത്താനി തീസു ഭവേസു ഉപ്പന്നാ നിപി തത്ര പരിയാപന്നാനിയേവ ഹോന്തീതി. ഏവം താവ പാളിയാ നസമേതീതി.

യദിച സോ അത്ഥോ ഗഹിതോ സിയാ. ഏവഞ്ച സതി തസ്മിം കാമേ യേ മഹഗ്ഗത ലോകുത്തരധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസംപി കാമാ വചരതാപത്തിദോസോ രൂപാവചരതാദി മുത്തിദോസോച ആപജ്ജതി. യേച കാമാവചരധമ്മാ രൂപാരൂപഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസഞ്ച രൂപാരൂപാ വചരതാ പത്തിദോസോ കാമാവചരതാ മുത്തിദോസോച ആപജ്ജതീതി. നനു യേഭുയ്യവുത്തിവസേനപി കേസഞ്ചി നാമലാഭോ ഹോതി. യഥാ വനചരകോ സങ്ഗാമാവചരോതി. തസ്മാ ഇധപി തേസം ധമ്മാനം അത്തനോ അത്തനോ ഭുമ്മീസു ഉപ്പന്നബഹുലത്താ കാമാവചരാദി നാമലാഭേ സതി ന കോചി ദോസോതി.ന. ഏവഞ്ഹി സതി ലോകുത്തര ധമ്മാനം കാമാവചരതാദി മുച്ചനത്ഥം യേഭുയ്യേന ഉപ്പന്നഭൂമി വിസും വത്തബ്ബാ സിയാ. ന ച സാ നാമഭൂമി അത്ഥി. യത്ഥ തേ യേഭുയ്യേന ഉപ്പജ്ജന്തീതി. തേഹി ഉപ്പജ്ജന്താ തീസു ഭവേസു ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ തേസം കാമ രൂപാരൂപാവചരതാപത്തിദോസോ ദുന്നിവാരോ സിയാതി. ഏവം നാനാദോസയുത്തോ ഹോതീതി. തസ്മാസ്സ തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാതി ഭഗവതാ സംവണ്ണിതേന പാളിനയേനേവസ്സ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. കാമേ അവചരതി പരിയാപന്നഭാവേന തസ്മിം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ചരതി പവത്തതീതി കാമാവചരന്തി. പരിയാപന്നഭാവോചനാമ അത്തനോ ആധാരഭൂതേന തേന കാമേന സഹ സമാനജാതിഗോത്തനാമതാ സങ്ഖാതേഹി പരിതോഭാഗേഹി തസ്മിം കാമേ ആപന്നഭാവോ അനുപ്പവിട്ഠ ഭാവോ. അന്തോഗധഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. സോച തഥാ പരിയാപന്നഭാവോ പരിഗ്ഗാഹിനിയാ കാമതണ്ഹായ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ യേധമ്മാ രൂപാരൂപസത്തസന്താനഭൂതാപി മയ്ഹം ഏതേതി കാമ തണ്ഹായ പരിഗ്ഗഹിതാ കാമേ പരിയാപന്നാവ ഹോന്തി. തേ കാമാവചരാനാമാതി സിദ്ധാ ഹോന്തി. രൂപാരൂപാ വചരേസുപി അയം നയോ നേതബ്ബോ. തേസുപന രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാച പരിഗ്ഗാഹിനീ തണ്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ.

യേപന ധമ്മാ തിണ്ണം തണ്ഹാനം പരിഗ്ഗഹവിമുത്താ ഹോന്തി. തേ തീസു ഭവേസു ഉപ്പന്നാപി തത്ര അപരിയാപന്നാഏവ ഹോന്തീതി ലോകുത്തരാ നാമ ജാതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥച പട്ഠാനേ ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദം നീവരണം പടിച്ച ഉദ്ധച്ചനീവരണന്തിആദിനാ അരൂപസത്തസന്താനേപി കാമച്ഛന്ദസങ്ഖാതായ കാമതണ്ഹായ ഉപ്പത്തി വുത്താ. തസ്മാ രൂപാരൂപ ഭൂമീസു ഉപ്പന്നാനം കാമധമ്മാനം പരിഗ്ഗാഹിനീതണ്ഹാ രൂപാരൂപസത്തസന്താന ഗതാപി ദട്ഠബ്ബാ. പാളിയം കാമച്ഛന്ദനീവരണന്തി ഇദം നീവരണജാതികത്താ വുത്തം. ന ഹി ഝാനഭൂമീസു ഏകന്തനീവരണകിച്ചാനി നീവരണാനി സക്കാ ലദ്ധുന്തി. അത്ര കാമഭേദോ വത്തബ്ബോ. ദ്വേകാമാ കിലേ സകാമോച, വത്ഥുകാമോചാതി. തത്ഥ ഥപേത്വാ രൂപാരൂപരാഗേ അഞ്ഞോ സബ്ബോപി ലോഭോ ഇമസ്മിം ചതുബ്ഭൂമിപരിച്ഛേദേ കിലേ സകാമോനാമ. ഥപേത്വാച രൂപാരൂപാവചരധമ്മേ അഞ്ഞേ സബ്ബേപി തീസു ഭൂമീസു ഉപ്പന്നാ കാമാവചരധമ്മാ വത്ഥുകാമോനാമാതി. യംപന അട്ഠസാലിനിയം സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ വത്ഥുകാമോതി വുത്തം. തം മഹാനിദ്ദേസേ നിദ്ദിട്ഠേന സുത്തന്തികപരിയായേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാ അഭിധമ്മേ കാമനാമേന വുത്താ അത്ഥീതി. [കാമാവചരപദം]

൧൯. രൂപാവചരം അരൂപാവചരന്തി ഏത്ഥ രൂപാരൂപസദ്ദാ താസു ഭൂമീസു നിരുള്ഹാതി ദട്ഠബ്ബാ. അപിച ദ്വേ ഭൂമിയോ രൂപഭൂമി, അരൂപഭൂമീതി. തത്ഥ രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം യത്ഥ നത്ഥി, സാ ചതുബ്ബിധാ ഭുമ്മി അരൂപഭൂമിനാമ. സേസാ സത്തവീസതിവിധാ ഭുമ്മി രൂപഭൂമിനാമ. തത്ഥച ഹേട്ഠാ ഏകാദസവിധാ ഭുമ്മി ഓളാരികേന കാമേന വിസേസേത്വാ കാമ ഭൂമീതി വുത്താ. ഉപരി സോളസവിധാ ഭുമ്മി രൂപഭൂമിഇച്ചേവ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. യത്ഥപന തണ്ഹാവാ ഝാനാനിവാ രൂപാരൂപസദ്ദേഹി വുത്താനി. തത്ഥ നിസ്സയസ്സനാമം നിസ്സിതേ ആരോപനവസേന നിസ്സയോപചാരോ വേദിതബ്ബോ. യത്ഥച കാമാവചരാദിസദ്ദേഹി ഭൂമിഏവ വുത്താ. തത്ഥ നിസ്സിതസ്സ നാമം നിസ്സയേ ആരോപനവസേന നിസ്സിതോ പചാരോതി. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം കാമാവചരപദേ വുത്തനയമേവാതി. അയമേത്ഥ തേഭൂമക പരിച്ഛേദേ പാളിഅനുഗതാ പരമത്ഥദീപനാ. യഥാഹ –

കതമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തീദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ രൂപാ വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. ഇമേധമ്മാ കാമാവചരാ. കതമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ. ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ അകനിട്ഠേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ സമാപന്നസ്സവാ ഉപപന്നസ്സവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സവാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ. കതമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാ. ഹേട്ഠതോ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞാ യതനുപഗേ ദേവേ അന്തോ കരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ. ല. ഇമേ ധമ്മാ അരൂപാവചരാതി.

[൧൯] ടീകാസു പന

യഥാവുത്തം സുവിസദം പാളിനയം അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞഥാ വചനത്ഥാച വിനിച്ഛയാച ഏത്ഥ വുത്താ. സബ്ബേ തേ സാരതോ ന പച്ചേതബ്ബാതി.

നനു അട്ഠസാലിനിയമേവ തേച അഞ്ഞേച അത്ഥാ വുത്താതി. സച്ചം. ഭൂതംപന സുവിസദം പാളിഅനുഗതം അത്ഥം ഞത്വാ കിംവിക്ഖേപേനാതി.

൨൦. ലോകുത്തരന്തി ഏത്ഥ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ വുച്ചതി യഥാവുത്തോ തേഭൂമകധമ്മോ. യഥാഹ ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ ലോകോതി വുച്ചതീതി. ഏവം സന്തേ ലോകുത്തരധമ്മാനംപി നിബ്ബാനവജ്ജാനം ലോകതാപത്തി സിയാ. കസ്മാ, തേസംപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനധമ്മത്താതി. നസിയാ. യത്ഥ ഹി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോതി മഹാജനസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ നിവിസതി. തത്ഥേവ തസ്സ നിവാരണത്ഥം അയം ലോകസമഞ്ഞാ നിയമീയതി. തസ്മാ സബ്ബസോ മിച്ഛാഗാഹവിമുത്താനം തേസം ലോകതാപത്തി നത്ഥീതി വദന്തി. യേസംവാ ലുജ്ജനംപലുജ്ജനഞ്ച മഹാജനസ്സ പാകടം. തേസഞ്ഞേവ ലോകതാസിദ്ധീതി നത്ഥി ലോകുത്തരാനം ലോകത്തപ്പസങ്ഗോതി. ലോകതോ ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം. മഗ്ഗചിത്തം. തതോ ഉത്തിണ്ണന്തി ലോകുത്തരം. ഫലചിത്തം. നിബ്ബാനംപന ഇധ നലബ്ഭതീതി. ഉത്തരണഞ്ചേത്ഥ തണ്ഹാത്തയഗ്ഗാഹ വിമുത്തിയാ തീസു ലോകേസു അപരിയാപന്നഭാവോയേവ. സോച അപരിയാപന്നഭാവോ കേസം ധമ്മാനം അധിട്ഠാന ഭൂതോവിയ ഗയ്ഹതീതി വിസും ഏകാ ചതുത്ഥീ അവത്ഥാഭൂമിനാമാതി.

ചതുബ്ഭൂമിവിഭാഗസ്സ പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧. ഏവം ചിത്തം ഭൂമിഭേദേന ഹീനപണീതാ നുക്കമതോ ചതുധാ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തദേവ ചതുബ്ബിധം ചിത്തം യഥാനിദ്ദിട്ഠക്കമേന വിഭജന്തോ പഥമം കാമാവചരചിത്തം. തത്ഥച ഹീനം അസോഭണചിത്തം. തത്ഥച സബ്ബഹീനം അകുസലചിത്തം താവ ദസ്സേതും സോമനസ്സസഹ ഗതന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥച കാമാവചരചിത്തസ്സപി അകുസലാഹേതുക സഹേതുകാനുക്കമോ ഹീന പണീതാനുക്കമവസേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

[൨൦] വിഭാവനിയം പന

ഉപരി വുച്ചമാനാനം ബഹൂനം ചിത്താനം സോഭണസഞ്ഞാകരണസുഖത്ഥം അപ്പകേ പാപാഹേതുകേയേവ പഥമം ദസ്സേന്തോതി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.