നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അനുദീപനീപാഠ

൧. ചിത്തസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

അനന്തഞ്ഞാണം നത്വാന, ലോകാലോകകരം ജിനം;

കരിസ്സാമി പരമത്ഥ-ദീപനിയാ നുദീപനിം.

[തത്ഥ, ലോകാലോകകരന്തി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയം ചതുസ്സച്ചധമ്മദേസനാലോകകാരകം. പരമത്ഥദീപനീതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദുവിധോ പധാനത്ഥോച പരിയായത്ഥോച. തത്ഥ പധാനത്ഥോ പരമത്ഥോനാമ, പധാനത്ഥോതിച പദവാക്യാനം മുഖ്യത്ഥോ ഉജുകത്ഥോ. പരിയായത്ഥോപി കോചി, യുത്തരൂപോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ യേവ. പരമത്ഥംദീപേതിപകാസേതീതിപരമത്ഥദീപനീ]. തംപര മത്ഥദീപനിംകരോന്തോആചരിയോ പഥമംതാവ ബുദ്ധസ്സഭഗവതോ പണാമംകരോതി ‘‘ഉദയായസ്സാ’’തിആദിനാ.

തത്ഥ ‘‘ഉദയാ’’തി ഉദയതോഉഗ്ഗമനതോ. ‘‘യസ്സാ’’തി യസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധമഹാസൂരസ്സ. ‘‘ഏകസ്സാ’’തി അദുതീയസ്സ, അസദി സസ്സവാ. ‘‘സദ്ധമ്മരംസിജാലിനോ’’തി ഏത്ഥസദ്ധമ്മോതിസത്ഥുസാ സനധമ്മോവുച്ചതി. തത്ഥച ചതുരാസീതിസഹസ്സധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഖാതോ ദേസനാസദ്ധമ്മോഇധാധിപ്പേതോ. സദ്ധമ്മസങ്ഖാതംരംസിജാലംഅസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധമ്മരംസിജാലീ. തസ്സസദ്ധമ്മരംസിജാലിനോ. ‘‘പബുജ്ഝിംസൂ’’തി വികസിംസു, ചതുസ്സച്ചഞ്ഞാണവികാസംതഞ്ഞാണസമ്ഫുല്ലം പാപുണിംസു. ‘‘ജനമ്ബുജാ’’തി ജനസങ്ഖാതാഅമ്ബുജാ. തത്ഥജനാനാമ ഇധബോധനേയ്യസത്താ അധിപ്പേതാ, യേസബ്ബഞ്ഞുദേസനം സുത്വാ ചതുസ്സച്ച ധമ്മം ബുജ്ഝിസ്സന്തി. അമ്ബുജാതിപദുമാ. ‘‘ജാതിക്ഖേത്തേമഹാസരേതി’’ ജാതിക്ഖേത്ത സങ്ഖാതേ ജനമ്ബുജമഹാസരേ. തത്ഥ ജാതിക്ഖേത്തം നാമദസസഹസ്സ ചക്കവാളം, യം ഏകം ബുദ്ധക്ഖേത്തന്തി വുച്ചതി. യത്ഥ ച മഹാബോധിസത്താനം ബുദ്ധഭാവത്ഥായ പഥമമഹാഭിനീഹാരകാലാദീസു ഏകപ്പഹാരേനപഥവികമ്പനാദീനിപവത്തന്തി. യത്ഥചവസന്താദേവബ്രഹ്മാനോ ബുദ്ധപരിസാഹോന്തി. ജാതിക്ഖേത്തേമഹാസരേയസ്സ ഏകസ്സ സദ്ധമ്മരംസിജാലിനോ മഹാസൂരസ്സ ഉദയാ തസ്മിം ജാതിക്ഖേത്തേ മഹാസരേ ജനമ്ബുജാപബുജ്ഝിംസൂതിയോജനാ.

‘‘തം മഹാസൂര’’ന്തി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധമഹാസൂരിയമണ്ഡലം. ജനമ്ബുജ സന്താനേസുപവത്തം മഹന്തം മോഹതമംനൂദതി അപനേതി, സദ്ധമ്മരംസിജാലം വിസ്സജ്ജന്തോ അന്തരധാപേതീതി മഹാമോഹതമോനുദോ. തം ‘‘മഹാമോഹതമോനുദം’’.

ഏവം ബുദ്ധസ്സപണാമം കത്വാ അത്തനാ ഇച്ഛിതം പണാമപ്പയോജനം പരിണാമേന്തോ ‘‘സഞ്ജാത’’ന്തിആദിമാഹ. ‘‘സോമഹാസൂരോമയ്ഹം ഹദയേ സഞ്ജാതം തമോഖന്ധം പനൂദത’’ന്തിയോജനാ. തത്ഥ ‘‘സഞ്ജാത’’ന്തി സുട്ഠുജാതം, അനമതഗ്ഗേസംസാരേ ദള്ഹം പവത്തന്തി അത്ഥോ. ‘‘തമോഖന്ധ’’ന്തി മഹാമോഹതമോഖന്ധം. സബ്ബകിലേസതമോഖന്ധം വാ. അന്തരായകരാനി ഉപവീളകോപഘാതകകമ്മാനിപി തമോഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാനി ഏവ. തഥാ രോഗാദയോ അന്തരായ ധമ്മാപി തമോജാതികാഏവതമോതമപരായനോതിആദീസു. ‘‘പനൂദത’’ന്തി പനൂദതു, അപനേതു, അന്തരധാപേതു.

ഏവം സപ്പയോജനം പണാമം കത്വാ ഇദാനി സനിദാനം ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞം കരോന്തോ ‘‘പോരാണകേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിദാനം നാമ ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞായ ആസന്നകാരണം. കതധംപനതന്തി, സാരത്ഥാഭിമാനീനം യാചനഞ്ചസങ്ഗഹസ്സവിപുലത്ഥതാ ച.

തത്ഥ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി സകാരണം യാചനം ദസ്സേതി. പുന ദ്വീഹി ഗാഥാഹി സഉപമംവിപുലത്ഥതംദസ്സേതി. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ ഗന്ഥപ്പകാര ഗന്ഥഗുണേഹി സഹഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആദിഗാഥായം ‘‘അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹേ പോരാണകേഹി വിഞ്ഞൂഹി വണ്ണിതാ ബഹൂവണ്ണനാ ഇധലോകമ്ഹിദിസ്സന്തീ’’തി യോജനാ. ‘‘വണ്ണനാ’’തി പോരാണടീകായോ വുച്ചന്തി. ഏവഞ്ചസതി കസ്മാ അഭിനവം വണ്ണനം യാചന്തീതി. ‘‘യേ സാരത്ഥാഭിമാനിനോ, തേ താഹിബഹൂഹി പോരാണവണ്ണനാഹിതുട്ഠിം നവിന്ദന്തി. തസ്മാ തം യാചന്തീ’’തിയോജനാ. ഏതേന അപ്പസാരത്ഥാ ഏവ താപോരാണവണ്ണനായോതിപി ദീപേതിയേവ. തത്ഥ ‘‘തുട്ഠി’’ന്തി സന്തുട്ഠിം. നവിന്ദന്തിനപടിലഭന്തി. ‘‘യേ’’തിയേജനാ.

സാരത്ഥമേവ അഭിമാനേന്തി, വിസേസേന നന്ദന്തിസീലേനാതി സാരത്ഥാഭിമാനിനോ. തേനവിന്ദന്തീതിപുരിമേനസമ്ബന്ധോ. പുന ‘‘തേ’’തി താഹി തുട്ഠിം അവിന്ദന്താ തേജനാ. ‘‘മ’’ന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. ‘‘സങ്ഗമ്മാ’’തി സമാഗന്ത്വാ. യസ്മാ പരമത്ഥസ്സദീപനം യാചന്തി, തസ്മാ ഇമിസ്സാടീകായ ‘‘പരമത്ഥദീപനീ’’തി നാമംപി സിദ്ധംഹോതി. ‘‘മഹണ്ണവേ’’തി മഹാസമുദ്ദേ. ‘‘രതനാനീ’’തി സുവണ്ണരജതാദീനി രതനാനി. ‘‘ഉദ്ധരിത്വാ’’തി ഉദ്ധം ആഹരിത്വാ. ‘‘യഥിച്ഛകംവീ’’തിയഥിച്ഛിതംപി. യത്തകം ഇച്ഛന്തി, തത്തകംവീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ദജ്ജേയ്യും’’തി ദദേയ്യും. കാമം ദദന്തൂതി അത്ഥോ. ഏയ്യാദിവചനാനം അനുമതി അത്ഥേപവത്തനതോ. ‘‘നവത്തബ്ബാവഊനതാ’’തി മഹണ്ണവേരതനാനം ഊനതാഹാനിതാ നവത്തബ്ബാവ. കസ്മാ, അപരിമാണ രതനാധിട്ഠാനത്താ മഹാസമുദ്ദസ്സ. യതോ സോ സാഗരോതി വുച്ചതി, സാനംധനരതനാനം ഗേഹഗബ്ഭസദിസത്താസാഗരോതി ഹിസ്സ അത്ഥോ.

‘‘തഥേവേത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹേതഥേവ. ‘‘വിപുലത്ഥാ’’തി മഹന്താ അത്ഥാ. ‘‘രതനൂപമാ’’തി മഹണ്ണവേ രതനസദിസാ. ‘‘സതക്ഖത്തുംപീ’’തി അനേകസതവാരംപി. ‘‘വണ്ണേയ്യും’’തി കാമംവണ്ണേന്തു. ‘‘പരിയാദിന്നാ’’തി പരിതോ അനവസേസതോ ആദിന്നാ ഗഹിതാ. പരിക്ഖീണാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘നഹേസ്സരേ’’തി നഹേസ്സന്തി നഭവിസ്സന്തി. ‘‘തസ്മാ’’തി യസ്മാച യാചന്തി, യസ്മാച പരിയാദിന്നാനഹേസ്സന്തി, തസ്മാ. ‘‘താസുവണ്ണനാസൂ’’തി താസു പോരാണടീകാസു. ‘‘വണ്ണന’’ന്തി അഭിനവവണ്ണനം, അഭിനവടീകംകരിസ്സന്തി സമ്ബന്ധോ. കീദിസംവണ്ണനം കരിസ്സതീതി ആഹ ‘‘നാനാസാരത്ഥ സമ്പുണ്ണ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഉത്താനപദബ്യഞ്ജന’’ന്തി ഉത്താനപദഞ്ച ഉത്താനവാക്യഞ്ച. ‘‘നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാര’’ന്തി നാതിസങ്ഖേപംനാതിവിത്ഥാരഞ്ച. മന്ദാ ബുദ്ധി യേസം തേ മന്ദബുദ്ധിനോ. ‘‘മന്ദാ’’തി മുദുകാ. ‘‘ബുദ്ധീ’’തി ഞാണം. മന്ദബുദ്ധിനോ സോതുജനേ പബോധേതി വികാസേതി, ഞാണ വികാസംപാപേതീതി മന്ദബുദ്ധിപ്പബോധനാ. ‘‘കരിസ്സ’’ന്തി കരിസ്സാമി. ‘‘ത’’ന്തി തംവണ്ണനം. ‘‘പരമത്ഥേസുപാടവത്ഥിനോസുണന്തൂ’’തി യോജനാ. പടുനോഭാവോപാടവം. പടുനോതി ബ്യത്തസ്സപണ്ഡിതസ്സ. പാടവേന അത്ഥോ യേസം തേ പാടവത്ഥിനോ. ഇതിസദ്ദോ പരിസമാപനജോതകോ. സോ ഹി ഗന്ഥാരബ്ഭവിധാനസ്സ ഇധപരിസമാപനം പരിനിട്ഠാനം ഞാപേതും ഗന്ഥാരബ്ഭവാക്യസ്സപരിയന്തേ യോജിതോ. അവയവ വാക്യാനം പിയോജീയതിയേവ. ഏസനയോസബ്ബത്ഥ.

ഗന്ഥാരബ്ഭഗാഥാവണ്ണനാനിട്ഠിതാ.

൧. ഏവം ഗന്ഥാരബ്ഭവിധാനം കത്വാ ഇദാനി ആദിഗാഥായ സമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹ’’ന്തിആദിമാഹ. സമ്ബന്ധന്തി കാരണപ്ഫലസംയോഗം. തത്ഥ ഗാഥാപവത്തനം കാരണം നാമ. പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥ ദസ്സനം ഫലം നാമ. കാരണപ്ഫലസംയോഗോ സമ്ബന്ധോനാമ. ‘‘സപ്പയോജനേ’’തി ഫലപ്പയോജനസഹിതേ. ഗന്ഥേന അഭിധാതബ്ബോ കഥേതബ്ബോതി ഗന്ഥാഭിധേയ്യോ. നിപതസ്സ കമ്മം നിപച്ചം. നിപച്ച കിരിയാ, നിപച്ചാകാരോ, നിപച്ചകാരസ്സകരണന്തി സമാസോ. ‘‘സാ’’തി രതനത്തയവന്ദനാ. ദസ്സിതാതിസമ്ബന്ധോ. ‘‘അഭിഹിതാ’’തി കഥിതാ. പകാസിതാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പധാനത്ഥഭൂതാ’’തി അധിപ്പേതത്ഥഭൂതാതി അധിപ്പായോ. ദുവിധോഹി അത്ഥോവചനത്ഥോ ച അഭിധാനത്ഥോച. തത്ഥ ഗച്ഛതീതി ഗതോ, പുരിസോതി വുത്തേഗച്ഛതി പദേന വുത്തോ യോകോചി ഗച്ഛന്തോ വചനത്ഥോനാമ. പുരിസോതി പദേനദസ്സിതോ പധാനത്ഥോ അധിപ്പേതത്ഥോ അഭിധേയ്യത്ഥോ നാമാതി. ‘‘അഭിധമ്മത്ഥാ’’തി.

തത്ഥ വുത്താഭിധമ്മത്ഥാ, ചതുധാ പരമത്ഥതോ;

ചിത്തം ചേതസികം രൂപം, നിബ്ബാനമിതി സബ്ബഥാ. തി

ഏവം വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാ. ഏവം വുത്തത്തായേവച തേചത്താരോ അഭിധമ്മത്ഥാ ഏവ ഇധപധാനത്ഥഭൂതാതി ച, - പധാനത്ഥാഏവ ഇധഗന്ഥാഭിധേയ്യ ഭാവേന അധിപ്പേതാതി ചവിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായോ.

കേചിപനവദേയ്യും, തേഅഭിധമ്മത്ഥാ സങ്ഗഹപ്പകരണം പത്താ വിസും സങ്ഗഹത്ഥാനാമഭവേയ്യും, നഅഭിധമ്മത്ഥാ നാമ. ഇധ ച സങ്ഗഹത്ഥാ ഏവ അഭിധേയ്യഭാവേന അധിപ്പേതാതി വുത്തം അഭിധേയ്യോ അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹപ്പദേനാതി. വുച്ചതേ. തേഅഭിധമ്മത്ഥാ സങ്ഗഹപ്പകരണം പത്താപി അഭിധമ്മത്ഥാ ഏവനാമ ഹോന്തി, ന വിസും സങ്ഗഹത്ഥാനാമ. തത്ഥ വുത്താഭിധമ്മത്ഥാതിഹി വുത്തം, നതുവുത്തം തത്ഥ വുത്താസങ്ഗഹത്ഥാതി. ഏവഞ്ചസതി സങ്ഗഹിതഭാവമത്തം വിസിട്ഠം ഹോതി. തദേവ ഇധ അഭിധേയ്യോ നാമ സിയാതി വുത്തം ‘‘സങ്ഗഹിതഭാവോപി അഭിധേയ്യോ യേവാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഗഹിതഭാവോ’’തിചിത്തസങ്ഗഹോ, ചേതസികസങ്ഗഹോതിആദിനാ സങ്ഗഹണകിരിയാ. സാ സങ്ഗഹിതേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞാ നഹോതി. തേസ്വേവധമ്മേസുസങ്ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘സങ്ഗഹിതഭാവോപി അഭിധേയ്യോ യേവാ’’തി. കിഞ്ചാപിതേഹി അഞ്ഞാനഹോതി, തേ സ്വേവ സങ്ഗയ്ഹതി. സാപന ഗന്ഥസ്സപധാനത്ഥോ നഹോതി. ഇധ ച പധാനത്ഥോവ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘തംനസുന്ദര’’ന്തി. കസ്മാ നസുന്ദരന്തി ആഹ ‘‘നഹിസോ’’തിആദിം. ഏത്ഥചഹിസദ്ദോ ഇമസ്സ വാക്യസ്സഹേതുവാക്യഭാവം ജോതേതി. ഏസനയോപരത്ഥപി. ‘‘ഇതോപട്ഠായ ചാ’’തിആദി ഗന്ഥ ഗരുദോസവിവജ്ജനം. തത്ഥ ‘‘ഇമസ്സസങ്ഗഹസ്സാ’’തി ഇമസ്സഅഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ. ‘‘ദുതീയാ’’തിദുതീയാടീകാ. ‘‘ദ്വേപീ’’തി ദ്വേപിടീകായോ. ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗേമഹാടീകാ’’തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന കതാപരമത്ഥമഞ്ജൂസാനാമടീകാ. സാ ബ്രമ്മരട്ഠേ തിരിയപബ്ബതവാസിനാ ഥേരേനകതം ചൂളടീകം ഉപാദായ മഹാടീകാതി പാകടാ. തംസന്ധായേതം വുത്തം.

ഗന്ഥപ്പകാരോച പകാരവന്തേഹി ധമ്മേഹി സഹേവസിജ്ഝതി, വിനാ നസിജ്ഝതീതി അധിപ്പായേന ‘‘സോഅഭിധമ്മത്ഥപദേനാ’’തി വുത്തം. കാമഞ്ച സോ തേഹി സഹേവസിജ്ഝതി, വിനാനസിജ്ഝതി. അഭിധമ്മത്ഥപദം പന സങ്ഗഹണകിരിയാപകാരംന വദതീതി വുത്തം ‘‘തം നസുന്ദര’’ന്തി. ദുവിധം നാമം അന്വത്ഥനാമം രുളിനാമന്തി. തത്ഥ, അത്ഥാനുഗതം നാമം അന്വത്ഥനാമം, യഥാ സുഖിതസ്സജനസ്സ സുഖോതിനാമം. അത്ഥരഹിതം ആരോപിതം നാമം രുളിനാമം, യഥാ ദുക്ഖിതസ്സജനസ്സ സുഖോതി നാമം. ഇധ പന അന്വത്ഥനാ മന്തിദസ്സേതും ‘‘അത്ഥാനുഗതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അത്ഥാനുഗതാ’’തി സകത്ഥാനുഗതാ. സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്താനുഗതാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഗന്ഥസമഞ്ഞാ’’തി ഗന്ഥസമ്മുതി. ഗന്ഥസ്സനാമന്തി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഗഹഗന്ഥോനാമ പാളിയംതത്ഥ തത്ഥ വിപ്പകിണ്ണേധമ്മേ ഏകത്ഥ സഭാഗരാസികരണവസേന പവത്തോ ഗന്ഥോ. തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ അപ്പകേന ഗന്ഥേനബഹുകേധമ്മേസുഖേനജാനാതി. ‘‘തദുഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേനാ’’തി തസ്സഉഗ്ഗഹോച പരിപുച്ഛാചാതി ദ്വന്ദോ. ആദിസദ്ദേന ധാരണാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ പാഠസ്സവാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോനാമ. ഉഗ്ഗഹി തസ്സപാഠസ്സ അത്ഥഗ്ഗഹണം പരിപുച്ഛാനാമ. ‘‘അനായാസതോ’’തി നിദ്ദുക്ഖേന. ‘‘ലദ്ധബ്ബംഫലാനുഫല’’ന്തി സമ്ബന്ധോ. സരൂപതോ അവബുജ്ഝനം സരൂപാവബോധോ. ആദിസദ്ദേന ലക്ഖണാവബോധോ രസാവ ബോധോതിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനം അന്തോ പരിയോസാനം യസ്സാതി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തം. തത്ഥ ‘‘അനുപാദാപരിനിബ്ബാന’’ന്തി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഖന്ധേസു അനുപാദായപരിനിബ്ബാനം. അനുപാദിസേസ പരിനിബ്ബാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഫലാനുഫല’’ന്തി ഫലഞ്ചേവ അനുഫലഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഫല’’ന്തി മൂലപ്ഫലം. ‘‘അനുഫല’’ന്തി പരമ്പരപ്ഫലം. പയോജേതീതി ‘‘പയോജനം’’. പയോജേതീതി നിയോജേതി. കിം നിയോജേതി. ഫലത്ഥികംജനം. കത്ഥ നിയോജേതി. ഫലനിബ്ബത്തകേകമ്മേ. കിമത്ഥായ നിയോജേതി. തസ്സകമ്മസ്സ കരണത്ഥായാതി. ഫലാനുഭവനത്ഥായ തത്ഥതത്ഥ ഫലാനുഭവനകിച്ചേസു പയുജ്ജീയതീതി പയോജനന്തി പിവദന്തി. ‘‘സാമത്ഥിയതോ’’തി വചനസാമത്ഥിയതോ. കിം വചനസാമത്ഥിയന്തി. കാരണവചനം ഫലംപിദീപേതി. ഫലവചനം കാരണംപിദീപേതി. യഥാതം അസുകസ്മിം രട്ഠേ സമ്മാദേവോ വുട്ഠോതി വുത്തേ തം രട്ഠംസു ഭിക്ഖന്തി വിഞ്ഞായതി. അസുകരട്ഠം സുഭിക്ഖന്തിവുത്തേ തസ്മിം രട്ഠേ സമ്മാദേവോ വുട്ഠോതി വിഞ്ഞായതീതി. പയോജനം പന അഭിധമ്മത്ഥ സദ്ദേന ദസ്സേതബ്ബം നത്ഥി, സങ്ഗഹവചനസാമത്ഥിയേനേവ സിദ്ധം ഹോതീതി അധിപ്പായേന ‘‘സങ്ഗഹസദ്ദേനാ’’തി വുത്തം. സാമത്ഥിയദസ്സനേ പന സുട്ഠു പരിപുണ്ണവചനം ഇച്ഛിതബ്ബം ഹോതി. ഇതരഥാ അനിട്ഠത്ഥപ്പസങ്ഗോപി സിയാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തം ന സുന്ദര’’ന്തി വത്വാ ‘‘നഹീ’’തിആദിനാ ഹേതുവാക്യേന തദത്ഥം സാധേതി.

൨. ഏവം സപ്പയോജനേ പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥേതി ഏത്ഥ പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസംപഞ്ചന്നം പിണ്ഡത്ഥാനം വിസുംവിസും പഞ്ചപ്പയോജനാനി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തേസുപഞ്ചസു പിണ്ഡത്ഥേസു. നസങ്ഖ്യാതബ്ബന്തി അസങ്ഖ്യേയ്യം. സങ്ഖാതുംഅസക്കുണേയ്യന്തി അത്ഥോ. നപമേതബ്ബന്തി അപ്പമേയ്യം. പമേതും അസക്കുണേയ്യന്തി അത്ഥോ. ഏവം കിച്ചപച്ചയാനം കത്ഥചി സക്കത്ഥ ദീപനം ഹോതി. സകവചനം പാളിവചനേന സാധേതും ‘‘യഥാഹാ’’തി പുച്ഛിത്വാ പാളിഗാഥം ആഹരി. തത്ഥ ‘‘യഥാഹാ’’തി കഥം ആഹ ഇച്ചേവത്ഥോ. അനന്തരേ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം വചനം കഥം പാളിയം ആഹ, കഥം അട്ഠകഥായം ആഹ, കഥം ടീകായം ആഹാതി ഏവം യഥാരഹം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘തേതാദിസേനിബ്ബുതേ അകുതോഭയേ പൂജയതോ’’തി യോജനാ. തത്ഥ ‘‘തേ’’തി ബുദ്ധ ബുദ്ധ സാവകേ. ‘‘താദിസേ’’തി തഥാ രൂപേസീ ലക്ഖന്ധാദിഗുണ സമ്പന്നേ. ‘‘നിബ്ബുതേ’’തി കിലേസ നിബ്ബാനേന നിബ്ബുതേ. നത്ഥി കുതോചി ഹേതുതോ ഭയം യേസം തേ അകുതോ ഭയാ. അനാഗാമി ഖീണാസവാ. ‘‘ഭയ’’ന്തി ചിത്തുത്രാസഭയം. ‘‘പൂജയതോ’’തി പൂജേന്തസ്സ. ‘‘തം പയോജന’’ന്തിതസ്സാരതനത്തയ വന്ദനായ പയോജനം. ‘‘സങ്ഗഹകാരാ’’തി ബുദ്ധഘോസത്ഥേരാദയോ പച്ഛിമ അട്ഠകഥാകാരാ വുച്ചന്തി. തേഹി പോരാണട്ഠകഥാസു തത്ഥ തത്ഥ വിപ്പകിണ്ണേപകിണ്ണകവിനിച്ഛയേയുത്തട്ഠാനേസു സങ്ഗഹേത്വാ അഭിനവ അട്ഠകഥായോ കരോന്തി. തസ്മാ സബ്ബാഅഭിനവഅട്ഠകഥായോ സങ്ഗഹാ നാമ ഹോന്തി. തേ ച ആചരിയാ സങ്ഗഹകാരാ നാമ. തേന വുത്തം ‘‘സങ്ഗഹകാരാതി ബുദ്ധഘോസ. പേ… വുച്ചന്തീ’’തി. തേ അന്തരായ നീവാരണമേവ ഇച്ഛന്തീതി കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ. തേസം വചനേന വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേതും സങ്ഗഹകാര ഗാഥം ആഹരി. ‘‘രതനത്തയേകതസ്സ ഏതസ്സനിപച്ചകാരസ്സ ആനുഭാവേന അന്തരായേ അസേസതോസോസേത്വാതി യോജനാ. ‘‘ഹീ’’തി ഞാപകഹേതു ജോതകോ. ‘‘വുത്ത’’ന്തി അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം.

൩. ‘‘കഥഞ്ചഹോതീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ഇതി അയം പുച്ഛാ. ‘‘വുച്ചതേ’’തി വിസജ്ജനാ കഥീയതേ. ‘‘ഹീ’’തിവിത്ഥാരജോതകോ. ‘‘വന്ദനാ കിരിയാഭിനിപ്ഫാദകോ പുഞ്ഞപ്പവാഹോ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനേക…പേ… വാരേ’’തി അച്ചന്ത സംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗ വചനം. ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ’’തി പുഞ്ഞാഭിസോതോ, പുഞ്ഞപ്പവാഹോതി തസ്സേവ വേവചനം. ‘‘സോ ച പുഞ്ഞാതിസ്സയോ ഹോതീ’’തി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ സോ പുഞ്ഞാ തിസ്സയോ ഹോതീതി. ഖേത്ത സമ്പത്തിയാ ച അജ്ഝാസയ സമ്പത്തിയാ ച ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അനുത്തരേസൂ’’തിആദിമാഹ. സംവഡ്ഢിത്ഥാതി സംവഡ്ഢിതോ. പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ. സംവഡ്ഢിതസ്സഭാവോ സംവഡ്ഢിതത്തം. സുഗന്ധേഹിവിയ സുപരിസുദ്ധംവത്ഥം പരിഭാവീയിത്ഥാതി പരിഭാവിതോ. പുഞ്ഞാഭിസന്ദോയേവ. പരിഭാവിതസ്സ ഭാവോ പരിഭാവിതത്തം. ഉഭയത്ഥാപി ഹേതു അത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. ‘‘മഹാജുതികോ’’തി മഹാതേജോ. ‘‘മഹപ്ഫലോ’’തി മൂലപ്ഫലേന മഹപ്ഫലോ. ‘‘മഹാനിസംസോ’’തി ആനിസംസപ്ഫലേന മഹാനിസംസോ. ആനിസംസപ്ഫലന്തി ച പരമ്പരാ ഫലം വുച്ചതി. അഞ്ഞം പുഞ്ഞം അതിക്കമന്തോ സയതി പവത്തതീതി അതിസ്സയോ. പുഞ്ഞഞ്ച തം അതിസ്സയോചാതി പുഞ്ഞാതിസ്സയോ. അതിസ്സയപുഞ്ഞം, അധിക പുഞ്ഞന്തി അത്ഥോ. ‘‘സോ അനുബലം ദേതി, ഓകാസലാഭം കരോതീ’’തി സമ്ബന്ധോ. കഥഞ്ച അനുബലം ദേതി, കഥഞ്ച ഓകാസലാഭം കരോതീതി ആഹ ‘‘സയം പയോഗ സമ്പത്തിഭാവേഠത്വാ’’തിആദിം. തത്ഥ പയോഗസമ്പത്തിനാമ അതീത പുഞ്ഞകമ്മാനം ബലവതരം ഉപത്ഥമ്ഭകകമ്മം ഹോതി. ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി ബഹിദ്ധസന്താനതോ. ‘‘വിപത്തിപച്ചയേ സമ്പത്തിപച്ചയേ’’തി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ, വിപത്തിപച്ചയാനാമ-രാജതോവാ ചോരതോവാ-തിആദിനാ ആഗതാ ദുക്ഖുപ്പത്തിപച്ചയാ. സമ്പത്തിപച്ചയാനാമ കായചിത്താനം സപ്പായ പച്ചയാ. ചത്താരോ പച്ചയാ ച ഉപട്ഠാകകുലാനി ച ആരക്ഖ ദേവതാദയോ ച സുഖുപ്പത്തി പച്ചയാ. തേഹി പച്ചയേഹി പാമോജ്ജ ബഹു ലസ്സ ഥേരസ്സ സന്താനേ രത്തിദിവം പീതിപസ്സദ്ധിസുഖസമാധീനം പവത്തിയാ അജ്ഝത്തഭൂതാ ഉതുചിത്താഹാരാ ച അതി പണീതാ ഹോന്തി. തേഹി സമുട്ഠിതാ സരീരട്ഠകധാതുയോ ച അതിപണീതാ ഏവ ഹുത്വാ ഉപബ്രൂഹന്തി. തത്ഥ സരീരട്ഠകധാതുയോ നാമ പഥവി ആദയോ വാതപിത്തസേമ്ഹാദയോച. ‘‘അനുബലംദേതീ’’തിഅഭിനവംഥാമബലം പവത്തേതി. ‘‘പുഞ്ഞന്തരസ്സാ’’തി പവത്തിവിപാകജനകസ്സ ബഹുവിധസ്സ പുഞ്ഞ കമ്മസ്സ. ‘‘അഥാ’’തി തസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. ‘‘ബലവബലവന്തിയോ ഹുത്വാ’’തി പകതി ബലതോ അതിബലവന്തിയോ ഹുത്വാ. ‘‘തസ്മിം ഥേരസന്താനേ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇട്ഠപ്ഫലഘനപൂരിതേ’’തി ഇട്ഠപ്ഫലഭൂതാനം രൂപസന്തതീനം ഘനേന പൂരിതേ. ‘‘ഓകാസോ നാമ നത്ഥീ’’തി പതിട്ഠാനോകാസോ നാമ നത്ഥി. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘ദൂരതോ അപനീതാനേവ ഹോന്തീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠപ്ഫലസന്താനം വിബാധന്തി നീവാരേന്തീതി ഇട്ഠപ്ഫലസന്താനവിബാധകാനി ഉപപീളകൂപഘാതകകമ്മാനി. അനിട്ഠപ്ഫല സന്താന ജനകാനി, അകുസല ജനക കമ്മാനി, അപുഞ്ഞ കമ്മാനീതി താനിതിവിധാനി അകുസലകമ്മാനി ദൂരതോ അപനീതാനേവ ഹോന്തി, തേസം വിപാകസ്സ അനോകാസകരണേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘നഹീ’’തിആദിം. ‘‘തതോ’’തി തസ്മാ അപുഞ്ഞ കമ്മാനം ദൂരതോ അപനീതത്താ. അഭിവാദേതബ്ബാനം മാതാപിതു സമണബ്രാഹ്മണാദീനം അഭിവാദനകമ്മേഗരുംകരണം അഭിവാദന സീലം നാമ. തം അസ്സ അത്ഥീതി അഭിവാദനസീലീ. ഗുണവുദ്ധവയവുദ്ധേ അപചേതി അത്താനം നീചവുത്തി കരണേന പൂജേതിസീലേനാതി വുദ്ധാപചായീ. ഉഭയത്ഥാപിസമ്പദാന വചനം. ഏവന്തിആദിനി ഗമന വചനം. നിഗമന്തി ച നിട്ഠങ്ഗമനം. തസ്മാതിആദി ലദ്ധഗുണ വചനം. ലദ്ധഗുണോതി ച തംതംപസങ്ഗ വിസോധനം പരിപുണ്ണം കത്വാ ലദ്ധോവിസുദ്ധോ അത്ഥോ വുച്ചതി. തഥാ വചന സാമത്ഥിയേന ലദ്ധോ അത്ഥന്തരോപി അയമിധ അധിപ്പേതോ. ‘‘നകേവലഞ്ച ഥേരസ്സേവ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥം ഹോതീ’’തി യോജനാ. ‘‘സോതൂനഞ്ചഗഹണ കിച്ച സമ്പജ്ജനത്ഥ’’ന്തിസമ്ബന്ധോ. സുണന്തീതി സോതാരോ. തേസം. ‘‘ഗണ്ഹന്താന’’ന്തി ഉഗ്ഗണ്ഹന്താനം. ‘‘വന്ദനാസിദ്ധിയാ’’തിര തനത്തയേവന്ദനാ പുഞ്ഞസ്സസിദ്ധിതോ. ജവനവിനിച്ഛയേ യസ്മാ അന്തരായ നീവാരണംനാമ ദിട്ഠധമ്മേ ഇച്ഛിതബ്ബം ഫലം ഹോതി. ദിട്ഠ ധമ്മോ ച പഥമ ജവനസ്സ വിപാകക്ഖേത്തം. തസ്മാ ഉപത്ഥമ്ഭന കിച്ചം പത്വാപി പഥമ ജവന ചേതനാ ഏവ ഇധപരിയത്താതി അധിപ്പായേന ‘‘ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ’’തി വുത്തം. സാ പന പഥമ ജവന ചേതനാ ഉപത്ഥമ്ഭന കിച്ചം പത്വാപി സബ്ബദുബ്ബലാ ഏവസിയാ. കസ്മാ, അലദ്ധാസേവനത്താ. സേസ ചേതനായോ ഏവ ബലവതിയോ സിയും. കസ്മാ, ലദ്ധാ സേവനത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സത്തജവനപക്ഖേ അധിപ്പേതത്താ ഉപലദ്ധബ്ബത്താ തം നസുന്ദര’’ന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതീ’’തി വാക്യപരിസമാപനം. ‘‘യഥാ അപ്പമത്തകം ഹോതി. ഏവമേവം അപ്പമത്തകം ഹോതീ’’തി യോജേതബ്ബം. ‘‘തഥാഹീ’’തി തതോ ഏവാതി അത്ഥോ. പട്ഠാനേപി=കബളീകാരോആഹാരോ ഇമസ്സകായസ്സ ആഹാര പച്ചയേനപച്ചയോ=തിവിഭത്തോ. ഇതരഥാ ‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’തി വിഭത്തോ സിയാതി. ‘‘അധുനാവാ’’തി ഇമസ്മിം ഭവേ ഏവ. ഏവം വന്ദനായപയോജനം ദീപേത്വാ ഇദാനി സേസാനം പിണ്ഡത്ഥാനം പയോജനം ദീപേതും ‘‘യസ്മാപനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ, ‘‘ആദിതോവിദിതേസതീ’’തിആദിമ്ഹി-ഭാസിസ്സം അഭിധമ്മത്ഥ സങ്ഗഹ-ന്തി പദം സുത്വാ വിഞ്ഞാതേസതി, ‘‘ഉസ്സാഹോജായതി’’. ഇമം ഉഗ്ഗഹേത്വാ സുദുല്ലഭേ അഭിധമ്മത്ഥേ ച അനായാസേന ജാനിസ്സാമ, തമ്മൂലകസ്സ ച അനുപാദാ പരിനിബ്ബാനന്തസ്സ പയോജനസ്സഭാഗിനോ ഭവിസ്സാമാതി ചിത്തുപ്പാദ സമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

പിണ്ഡത്ഥാനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദത്ഥേ. ‘‘ബുജ്ഝീ’’തി അഞ്ഞാസി. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം പദേ. ച സദ്ദോ വാക്യാരമ്ഭ ജോതകോ. വാക്യാ രമ്ഭോതി ച മൂലവാക്യേ യം യം വത്തബ്ബം അവുത്തം, തസ്സ തസ്സ കഥനത്ഥായ അനുവാക്യസ്സ ആരമ്ഭോ. ബുജ്ഝനകിരിയാവുച്ചതിഞാണം. കഥംപനഅവിപരീതത്ഥേ പവത്തോ സമ്മാസദ്ദോ അസേസ ബ്യാപനം ദീപേതീതി പുച്ഛായ പുരിമത്ഥമേ വബ്യതിരേകതോ ച അന്വയതോ ച പുന വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ, ‘‘തഥാഹീ’’തി തസ്സ വചനസ്സ അയം വിത്ഥാരോതി ജോതേതി. ‘‘അവിപരീത’’ന്തി കിരിയാവിസേസന പദമേതം. ‘‘അത്തനോ വിസയേ ഏവാ’’തി അത്തനോ ഞാണവിസയേ ഏവ തേസം വിസയോചാതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ ഏകോപി ധമ്മോ കാലദേസസന്താനാദിഭേദേന അനന്ത ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ പദേസഞാണികാ പച്ചേകബുദ്ധാദയോ ഏകധമ്മംപി സബ്ബാകാരതോ ജാനിതും ന സക്കോന്തി. തേനാഹ ‘‘തേഹീ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘സബ്ബാകാരതോ’’തി സഭാവതോ, ഹേതുതോ, പച്ചയതോ, ഫലതോ, നിസ്സന്ദതോ, കാലതോ, ദേസതോതിആദിനാ ആകാരേന. ‘‘യത്ഥാ’’തി യസ്മിം അവിസയേധമ്മേ. ‘‘തേ വിപരീതം ബുജ്ഝേയ്യും, സോ അവിസയോ നാമധമ്മോനത്ഥീ’’തിയോജനാ. തം വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘തേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ, ‘‘തിയദ്ധഗതേ’’തി തീസുകാലേസു ഗതേ പവത്തേ. ‘‘അദ്ധാമുത്തകേ’’തി കാലത്തയവിമുത്തകേ. ‘‘ഹത്ഥമണികേവിയാ’’തി ഹത്ഥ തലേ ഠപിതമണിരതനാനിവിയ. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തിആദി പാളിസാധകം. തത്ഥ, ‘‘ആപാത’’ന്തി അഭിമുഖം പതനം. ആബാധന്തിപി പാഠോ, ഓത്ഥരിത്വാ ഉപട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുമഹാഭവങ്ഗ’’ന്തി സബ്ബേസംസബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം പച്ഛിമഭവേ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ പവത്തം അട്ഠസു മഹാവിപാകേസു പഥമമഹാവിപാകം ഭവങ്ഗ ചിത്തം. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം മഹാഭവങ്ഗേ. ‘‘നിച്ചകാലം ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി സബ്ബകാലം ഉപട്ഠാനാകാര പത്താ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. കസ്മാ, കസ്സചി ആവരണസ്സ അഭാവതോ. ഇദംപിഹി ഏകം ഉപട്ഠാനം നാമാതി. ‘‘ആവജ്ജനായാ’’തി മനോദ്വാരാവജ്ജന ചിത്തേന. ധമ്മാ മഹന്താ. ഭവങ്ഗം പരിത്തകം. തസ്മാ പരിത്തകം ഭവങ്ഗം ഏകക്ഖണേ മഹന്താനം ധമ്മാനം നപഹോതീതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. ‘‘നചോദേതബ്ബമേത’’ന്തി ഏതം ഠാനം നചോദേതബ്ബം. ‘‘പരമുക്കംസപത്താന’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഉക്കംസോ’’തി അച്ചുഗ്ഗമോ അച്ചുത്തരോ. പരമോ ഉക്കംസോ പരമുക്കംസോതിവിഗ്ഗഹോ.

ഏവം സമ്മാസദ്ദസ്സ അത്ഥം വിചാരേത്വാ ഇദാനി സംസദ്ദസ്സ അത്ഥം വിചാരേന്തോ ‘‘സംസദ്ദോപനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ, ‘‘ഉപസഗ്ഗോ’’തി ഉപസഗ്ഗപദം. ‘‘പടിവേധധമ്മേസൂ’’തി പടിച്ചസമുപ്പാദാദീനം പടിവിജ്ഝനഞ്ഞാണേസു. നത്ഥി ആചരിയോ ഏതസ്സാതി അനാചരിയോ. സമാസന്തേ കകാരേന സഹ അനാചരിയകോ. അനാചരിയകസ്സ ഭാവോ അനാചരിയകതാ. തം അനാചരിയകതം. തതീയാ രുപ്പസമാപത്തി നാമ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനം. തം ഭഗവാ ആളാരസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. ചതുത്ഥാരുപ്പസമാപത്തി നാമ നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞായതനജ്ഝാനം. തം ഉദകസ്സസന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി വുത്തം ‘‘ആളാരുദകമൂലികാ’’തി. ‘‘അനലങ്കരിത്വാ’’തി ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാദിവസേന അനലങ്കരിത്വാ. അനാസേവിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഛഡ്ഡിതത്താ’’തി ഏതാസമാപത്തിയോനാലം ബോധായ, അഥ ഖോ യാവദേവ തതീയ ചതുത്ഥാരുപ്പഭവപ്പടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി ഏവം ആദീനവം ദിസ്വാ ഛഡ്ഡിതത്താ. ‘‘ബുജ്ഝനകിരിയായാ’’തി പടിവേധഞ്ഞാണസ്സ. ‘‘കുതോ പടിവേധധമ്മാ’’തി താ കുതോ പടിവേധധമ്മാ ഹോന്തി. പടിവേധധമ്മാ ഏവ ച ബുദ്ധഭാവായപദട്ഠാനാഹോന്തീതി അധിപ്പായോ.

പാളിയം. ‘‘പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസുധമ്മേസൂ’’തി ഇമസ്മിം ഭവേ ഇതോ പുബ്ബേ കസ്സചിസന്തികേ അനനുസ്സുതേ സുചതുസ്സച്ച ധമ്മേസു. ‘‘അഭിസമ്ബുജ്ഝീ’’തിപദേ അഭിസമ്ബോധിസങ്ഖാതം അരഹത്തമഗ്ഗഞ്ഞാണം വുത്തം. തദേവ ഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി. തപ്പച്ചയാ തദനന്തരാ ഏവസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പാതുബ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതീ’’തി. ‘‘തദനന്തരാ’’തി ച അരഹത്ത മഗ്ഗവീഥിയാച ചതുന്നം പച്ചവേക്ഖന വാരാനഞ്ച അനന്തരേ കാലേതി അത്ഥോ. ‘‘നിമിത്തത്ഥേ’’തി നിമിത്ത ഹേത്വത്ഥേ. ‘‘ഭുമ്മ’’ന്തി അട്ഠകഥാസുആഗതം സത്തമീവിഭത്തിയാനാമം. താസു ഹി പച്ചത്തവചനം, ഉപയോഗവചനം, കരണ വചനം, സമ്പദാന വചനം, നിസ്സക്കവചനം, സാമിവചനം, സുമ്മവചനന്തി ഏവം അനുക്കമേന സത്തന്നം വിഭത്തീനം നാമാനി ആഗതാനീതി.

‘‘ദസബലഞ്ഞാണേസൂ’’തി ഠാനാഠാന കോസല്ലഞ്ഞാണാദീസു ദസ ഞാണബലേസു. ‘‘വസിഭാവ’’ന്തി ഏത്ഥ അത്തനോ വസം വത്തേതും സമത്ഥതാ സങ്ഖാതോസത്തി വിസേസോ വസോനാമ. വസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി വസീ-വസിഗണേഹീതിആദീസുവിയ. വസിനോ ഭാവോ വസിഭാവോ. തം വസിഭാവന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വസിഭാവ’’ന്തി ഇസ്സരഭാവന്തി. കത്ഥചി പന ‘‘വസീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗപദംപി ദിസ്സതി=തത്രിമാ പഞ്ചവസിയോ ആവജ്ജനവസീസമാപജ്ജനവസീ=തിആദീസു.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദ.

൫. അതുലപദേ. അനേകേഹിഗുണപദേഹി പവത്തിതാവന്ദനാ ‘‘അനേകഗുണപദവിസയാനാമ’’. ‘‘ഇതികിംദുതീയേനാ’’തി ഇതി തസ്മാ ദുതീയേന അതുലപദേന കിം പയോജനം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘നന സമത്ഥാ’’തി നസമത്ഥാ ന ഹോതീതി യോജനാ. സമത്ഥാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘മത്തകാരിനോ’’തി പമാണകാരിനോ. ‘‘ഥേരോ ച തേസം അഞ്ഞതരോ’’, തസ്മാ മത്തം ന കരോതി, ദുതീയം അതുല പദം ആഹരീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അപിചാ’’തി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘നകേവലം വന്ദനായ അന്തരായനീവാരണമേവ ഇച്ഛി തബ്ബം ഹോതീ’’തി യോജനാ. ‘‘വന്ദനായാ’’തി വന്ദനാഹേതു. സോപി പഞ്ഞാപാടവാദി അത്ഥോ. ‘‘ഗന്ഥപാരിസുദ്ധിയാ’’തി ഗന്ഥദോസാനാമ പദദോസ വാക്യദോസ അത്ഥദോസാദയോ അത്ഥി. തേഹി ദോസേഹി ഇമസ്സ ഗന്ഥസ്സ പാരിസുദ്ധിയാ. കഥം പന വന്ദനായ പഞ്ഞാപാടവാദി അത്ഥോസമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘അനുസ്സതിട്ഠാനേസൂ’’തിആദി. അനുസ്സതിട്ഠാനാനി നാമ ബുദ്ധ ധമ്മ സങ്ഘസീലാദീനി. ചിത്തസമാധാനം ആവഹതീതി ചിത്തസമാധാനാവഹോ. ‘‘തിക്ഖാസൂരാഹുത്വാവഹതീ’’തി ഗമ്ഭീരേസു അത്ഥ ബ്യഞ്ജന പദേസു അമന്ദാ വിസ്സട്ഠാ ഹുത്വാ വഹതി. ‘‘തദത്ഥായപീ’’തി പഞ്ഞാപാടവാദി അത്ഥായപി. ഗുണനാമപദാനം ഗുണത്ഥോനാമവിഗ്ഗഹ വാക്യേസു പാകടോ, സിദ്ധപദേസു അപാകടോ. തസ്മാ താനി വിഗ്ഗഹത്ഥം അജാനന്താനം സന്തികേ നാമ മത്താനി സമ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ‘‘യഥാവുത്ത വചനത്ഥയോഗേപി…പേ… പവത്തത്താ’’തി. ‘‘സഭാവനിരുത്തിം ജാനന്താന’’ന്തി മാഗധ ഭാസം ജാനന്താനം. മാഗധഭാസാഹി മൂലഭാസാതി ച അരിയഭാസാതി ച മാഗധഭാസാതി ച പാളിഭാസാതി ച ധമ്മനിരുത്തീതി ച സഭാവനിരുത്തീതി ച വുച്ചതി. ‘‘ഭാവത്ഥസുഞ്ഞ’’ന്തി ഏത്ഥ ഗുണനാമാനം ഗുണത്ഥോ ഭാവത്ഥോ നാമ. സോ ഏവസകത്ഥോതി ച വചനത്ഥോതി ച വിഗ്ഗഹത്ഥോതി ച വുച്ചതി. കിരിയനാമാദീസൂപി ഏസേവനയോ. ‘‘സത്ഥൂ’’തി സത്ഥുനോ. ‘‘സമഞ്ഞാമത്ത’’ന്തി നാമസഞ്ഞാമത്തം ഭവിതും നാരഹതി. തഥാഹി അനാഥപിണ്ഡികോസേട്ഠി രാജഗഹം അനുപത്തോ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോതി സുത്വാ ഉദാനം ഉദാനേസി=ഘോസോപി ഖോ ഏസോദുല്ലഭോ ലോകസ്മിം യദിദം ബുദ്ധോ=തി. തസ്മാ ബുദ്ധോതി നാമംപി ലോകേ മഹന്തം സുദുല്ലഭംഗുണപദം ഹോതി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധ നാമേവത്തബ്ബമേവനത്ഥീതി. ‘‘സഭാവനിരുത്തിം അജാനന്താനം പന പദസഹസ്സം വുച്ചമാനംപീ’’തി തിട്ഠതു ഏകം അതുലപദം, പദസഹസ്സംപി വുച്ചമാനം സത്ഥുസമഞ്ഞാമത്തമേവ സമ്പജ്ജതി. താദിസാഹി ജനാ ഇദം ലോകേ മഹന്തം ഗുണപദന്തിപി നജാനന്തി. ഭാവത്ഥം കിംജാനിസ്സന്തി.

‘‘അതുലോ’’തി അഞ്ഞേന സോ അസദിസോതി വാ, അഞ്ഞോ വാതേന സദിസോതസ്സനത്ഥീതിവാ, - ദ്വിധാപിഅത്ഥോലബ്ഭതി. സാധകഗാഥായം ‘‘പടിപുഗ്ഗലോ’’തി യുഗഗ്ഗാഹീപുഗ്ഗലോ. കിഞ്ചാപി മക്ഖലി പൂരണാദയോ വിസുംവിസും - അഹം സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ - തിച, അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ-തിച പടിജാനന്താ യുഗഗ്ഗാഹിനോ ഹുത്വാ വിചരന്തി. ധമ്മതോ പന സിനേരു പബ്ബത രാജസ്സ സന്തികേ സക്ഖര കഥലാനിവിയസമ്പജ്ജന്തീതി. ‘‘അനച്ഛരിയ’’ന്തി നതാവ അച്ഛരിതബ്ബം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘ബുദ്ധഭൂതസ്സാ’’തി ബുദ്ധഭാവം ഭൂതസ്സപത്തസ്സ. ‘‘യം ബുദ്ധ ഭൂതസ്സ അതുലത്തം, ഏതം അനച്ഛരിയ’’ന്തി യോജനാ. യദി ചേതം അനച്ഛരിയം ഹോതി, കതമം പന താവ അച്ഛരിയം ഭവതീതി ആഹ ‘‘സമ്പതിജാതസ്സാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘സമ്പതിജാതസ്സാ’’തി അജ്ജേവജാതസ്സപി അസ്സ ഭഗവതോ. കഥം അതുലതാ പഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തദാഹീ’’തിആദിം. ‘‘ഏകങ്ഗണാനീ’’തി ഏകതലാനി. തദാഹി ബോധിസത്തസ്സപുഞ്ഞാനുഭാവേന അതിമഹന്തോ ഓഭാസോ പാതുബ്ഭവതി. = ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മദേവാനം ദേവാനുഭാവ=ന്തിഹി വുത്തം. തേന ഓഭാസേന ഫരിതാ സബ്ബേ പഥവി പബ്ബതാദയോ ജാതിഫലികക്ഖന്ധാവിയ സുപ്പസന്നാ ഹോന്തി. ദസസഹസ്സ ചക്കവാളാനി ഏകതലം ഹുത്വാ പഞ്ഞായന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസു’’ന്തി. ‘‘പരമായ പൂജായാതി ഥുതിമങ്ഗലവചനപൂജായ. ‘‘ലോകസ്സാ’’തി സബ്ബ സത്തലോകതോ. ഏവം അച്ഛമ്ഭി വാചം നിച്ഛാരേസി ധമ്മതായ സഞ്ചോദിതത്താതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘അച്ഛമ്ഭിവാച’’ന്തി വിസാരദവാചം. ആസഭിം വാചന്തിപി പാഠോ. ഉത്തമവാചന്തി അത്ഥോ. ‘‘നിച്ഛാരേസീ’’തി ഉദാഹരതി. ഇദമ്പി അനച്ഛരിയം, അഞ്ഞം പിതതോ അച്ഛരിയതരം അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘യദാപനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. പാരമിതാ ഗുണേഹി തേന സദിസോ കോചിനത്ഥേവ ഥപേത്വാ അഞ്ഞേ ച മഹാബോധി സത്തേതി അധിപ്പായോ. ‘‘അസ്സാ’’തി തേന സദിസസ്സ. ‘‘നത്ഥിഭാവോ ദീപേതബ്ബോ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദീപേതബ്ബോ’’തി ബുദ്ധവംസപാളിതോ ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ. ‘‘കുതോസാവകബോധിസത്താനം സതസഹസ്സം സക്ഖിസ്സതീ’’തി യോജനാ. പാരമിയോ പകാരേനവിചിനന്തി ഏതേനാതി പാരമിപവിചയോ. ഞാണം. തംപനഞാണം മഹാബോധിസത്താനം ഏവ ഉപ്പന്നം നഹോതി. പച്ചേകബോധിസത്ത സാവകബോധിസത്താനംപി ഉപ്പന്നമേവ. തദേവ ച സബ്ബേസംപി ബോധിസത്താനം നിയതബ്യാകരണപ്പടിലാഭേ പധാനകാരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘സാവകബോധിസത്താപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബോധിവുച്ചതിവിമോക്ഖഞ്ഞാണം. അരിയമഗ്ഗസ്സേതം നാമം. ബോധിമ്ഹിസജന്തി ലഗ്ഗന്തീതി ബോധിസത്താ. ‘‘ലഗ്ഗന്തീ’’തി തപ്പടിലാഭത്ഥായ നിയത ചിത്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ബോധി അത്ഥായ പടിപന്നാ സത്താ ബോധിസത്താതിപി യുജ്ജതി. ബുദ്ധ സുഞ്ഞേപിലോകേ കമ്മസ്സകതാഞാണേ ഠത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മോക്ഖധമ്മപരിയേസിനോ സത്താതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സമ്ഭാര ധമ്മേ’’തി ദസവിധേ പാരമി ധമ്മേ. വട്ടം അനുസരന്തി അനുഗച്ഛന്തീതി വട്ടാനുസാരിനോ. പഥവിയം പംസുചുണ്ണാനി വിയ പകതിയാ വപുഥുഭൂതാജനാതി പുഥുജ്ജനാ. മഹന്താപുഥുജ്ജനാതി മഹാപുഥുജ്ജനാ. വട്ടാനുസാരിനോ ച തേ മഹാപുഥുജ്ജനാചാതി സമാസോ. തേസം ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. അയം ഭാവോയേവ തേസം ഭൂമീതി ച വുച്ചതി. അത്ഥതോ പന മോക്ഖധമ്മനിരപേക്ഖതാ ഏവ. അച്ഛന്ദികതാതിപി വുച്ചതി. ‘‘ഓക്കന്താ’’തി പവിട്ഠാ. തയോനിയതാ, ബോധിസത്തനിയതോ ച ചൂളസോതാപന്നനിയതോ ച അരിയ സോതാപന്നനിയതോ ച. തത്ഥ ബോധിസത്തനിയതോ ബോധിസമ്ഭാരബലേന സിദ്ധോ. ചൂളസോതാപന്ന നിയതോ പച്ചയാകാരാനുബോധഞ്ഞാണബലേന. അരിയസോതാപന്ന നിയതോ സോതാപത്തി മഗ്ഗഞ്ഞാണ ബലേന. തേസു ബോധിസത്തനിയതോ ഇധ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘ഏകേന പരിയായേനാ’’തിആദി. വത്തബ്ബമേവനത്ഥിതേസം ദ്വിന്നം ബോധിസത്താനം പാരമി പവിചയഞ്ഞാണ സമ്പത്തിയാ വിനാ നിയതബ്യാകരണ ലാഭാ സങ്കായ ഏവ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

പദസിദ്ധിവിചാരേയം വുത്തം വിഭാവനിയം=തുലായസമിതോതുല്യോ. തുല്യോ ഏവ തുലോയകാര ലോപവസേനാ=തി. തംസന്ധായ ‘‘യ കാരസ്സവാവസേനാ’’തി വുത്തം. യഞ്ചവുത്തം തത്ഥേവ=അഥവാസമീതത്ഥേ അകാരപച്ചയവസേന തുലായസമീതോതുലോ=തി. തം സന്ധായ ‘‘അകാരസ്സവാവസേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘തുലായാ’’തി ലോകേ ധാരണതുലാസദിസായ പഞ്ഞായാതി അത്ഥോ. ‘‘സമീതോ’’തി സമം കതോ. നഹി തുലസദ്ദോ ഭവിതും നയുത്തോ. യുത്തോ ഏവാതി അധിപ്പായോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തുലയിതു’’ന്തിആദിം. തത്ഥഹി ‘‘തുലയിതും അസക്കുണേയ്യോ’’തിവചനേന തസ്സകമ്മസാധനത്തംദസ്സേതി. ‘‘കമ്മസാധനേനേവാ’’തി പുബ്ബേ-തുലയിതബ്ബോ അഞ്ഞേന സഹ പമിതബ്ബോതി തുലോതി ഏവം ഇധവുത്തേന കമ്മ സാധന വചനത്ഥേനേവ. ‘‘തദത്ഥസിദ്ധിതോ’’തി തസ്സ വിഭാവനിയം വുത്തസ്സ ദുവിധസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിതോ. ‘‘തതോ’’തി തുലസദ്ദതോ. ചിന്തായ കിം പയോജനം അത്ഥി. നത്ഥിയേവാതി അധിപ്പായോ. വദതി സീലേനാതി വത്താ. വാദീ പുഗ്ഗലോ. വത്തുനോ ഇച്ഛാവത്തിച്ഛാ. വത്തും ഇച്ഛാവത്തിച്ഛാതിപിവദന്തി. വത്തിച്ഛം അനുഗതോ സമ്മുതി സങ്കേതവോഹാര സിദ്ധത്താതി സമാസോ. ‘‘ഏത’’ന്തി ഏതം ദ്വിധാസിദ്ധവചനം. ‘‘ചേ’’തി ചേവദേയ്യ. ‘‘നാ’’തി നയുത്തം. ‘‘യഥാസുത’’ന്തി തുല ഇതി സുതം. ‘‘യുത്ത’’ന്തി യഥാസുത നിയാമേനേവ യുത്തം വജ്ജേത്വാ. ‘‘അസ്സുതസ്സാ’’തി ധാരണതുലാപരിയായസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗതുലാസദ്ദസ്സ. തതോയേവയകാര യുത്തസ്സതുല്യസദ്ദസ്സ ച അസ്സുതസ്സ. ഇത്ഥിലിങ്ഗേസതി, തതോപി ഏകോ അകാരോതി കത്വാ സമീതത്ഥേ ദുതീയോ തദ്ധിത അകാരോപി അസ്സുതോയേവനാമഹോതി. ‘‘പരികപ്പനായാ’’തി പരികപ്പേത്വാ കഥനായ. പയോജനാഭാവതോ ന യുത്തന്തിസമ്ബന്ധോ. അതുലപദം.

൬. ഏവം ദ്വിന്നം പദാനം പദത്ഥ സംവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി തേസംയേവ അത്ഥുദ്ധാരസംവണ്ണനം കരോന്തോ ‘‘ഇമേഹി പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സമ്പദാ’’തി സമ്പത്തിയോ. ‘‘ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം നാമ’’ സമതിം സപാരമീനം പരിപൂരണം. ‘‘മഹാവജിരഞ്ഞാണ’’ന്തി ഭഗവതോ ആസവക്ഖയഞ്ഞാണമ്പി വുച്ചതി. തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ബുദ്ധഭാവത്ഥായ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന ഛത്തിംസ കോടി സതസഹസ്സ സങ്ഖാനം ദേവസികം വളഞ്ജനകപ്ഫലസമാപത്തീനം പുബ്ബഭാഗ വിപസ്സനാഞാണമ്പി മഹാവജിരഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. സബ്ബമ്പേതം മഹാടീകായം വുത്തം. ‘‘മഹാബോധിയാ’’തി സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാനം അഭിസമ്ബോധി സങ്ഖാതസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണസ്സ. പഹിയ്യന്തി പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ ഏതേനാതി പഹാനം. പജഹന്തി പഹാതബ്ബേധമ്മേഏതേനാതിവാ പഹാനന്തി കത്വാ തം അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണമ്പിതം വിപസ്സനാഞാണമ്പി പഹാനന്തി വുച്ചതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘പഹാനസമ്പദായം വാ സാ സങ്ഗഹിതാ’’തി വുത്തം. പഞ്ചസീലാനി. പാണാതിപാതസ്സ പഹാനംസീലം, വേരമണിസീലം, ചേതസികംസീലം, സംവരോസീലം, അവീതിക്കമോസിലന്തിആദീസുവിയ ഏത്ഥഹി പഹാനസീലം നാമ യഥാ വുത്തേന അത്ഥേന വേരമണിസീലമേവാതി യുജ്ജതി. പഹാനം നാമ കോചിധമ്മോ നഹോതീതി അധിപ്പായേ പന സതിപഹാന സീസേന പഹാനസാധകം തദേവഞാണദ്വയം ഉപചാരേനപഹാനന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഇതരഥാ പഹാനസമ്പദാ നാമ അസാരാ അഫലാതി ആപജ്ജേയ്യാതി. പച്ചേകബുദ്ധ ബുദ്ധസാവകാ കിലേസേ പജഹന്താപി വാസനായ സഹ അപ്പജഹനതോ ചിത്ത സന്താനേ മോഹവാസനായ വിജ്ജമാനത്താ സബ്ബഞ്ഞു ഭാവം നഗച്ഛന്തി. തസ്മാ യഥാതേസം കിലേസപ്പഹാനം പഹാനസമ്പദാ നാമ നഹോതി. നതഥാസബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനന്തി ആഹ ‘‘സഹവാസനായാ’’തിആദിം. വിഭാവനിയംഞാണസമ്പദാ പഥമം വുത്താ. തതോ പഹാന സമ്പദാ. ടീകായം പന പഹാനസമ്പദാ പഥമം വുത്താ. തതോ അധിഗമ സമ്പദാനാമ വുത്താ. തതോ ഞാണസമ്പദാ. പഹാനസമ്പദായഞ്ച അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണം ദസ്സിതം. അധിഗമ സമ്പദാതി ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പടിലാഭോ വുത്തോ. ഞാണസമ്പദായമ്പന തേഹി ദ്വീഹി ഞാണേഹി അവസേസാനിദസബലഞ്ഞാണാദീനിസബ്ബഞ്ഞാണാനിദസ്സിതാനി. ഇധപി ടീകാനയമേവ സമ്ഭാവേന്തോ ‘‘പഹാനസമ്പദായേവപനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പദട്ഠാന’’ന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സപദട്ഠാനം, ആസന്ന കാരണം. ‘‘ന ഹി മഗ്ഗഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞാ പഹാനസമ്പദാനാമ അത്ഥി’’. പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ=പഹാനന്തി കോചി ധമ്മോനാമ നത്ഥി അഞ്ഞത്ര വുത്തപ്പകാരാനം പാണാതിപാതാദീനം അനുപ്പാദമത്തതോ=തി ആഗതത്താ വുത്തം. പഹായകധമ്മസമാദാനേന പന പഹാതബ്ബ ധമ്മാനം അനുപ്പാദോ നാമ ഏകോപണീത ധമ്മോഹോതി. ഏകം സന്തി പദം ഹോതി. തഥാഹി വുത്തം പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗേ=ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമന്തി സന്തിപദേ ഞാണം. പവത്തി ഭയം, അപ്പവത്തി ഖേമന്തി സന്തിപദേഞാണ=ന്തി. തദങ്ഗപ്പഹാനം പനതദങ്ഗഅനുപ്പാദോ നാമ. വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം വിക്ഖമ്ഭന അനുപ്പാദോ നാമ. സമുച്ഛേദപ്പഹാനം സമുച്ഛേദ അനുപ്പാദോ നാമാതി വത്തബ്ബം. ഇധ പന അനുപ്പാദ സമ്പാപകം വിപസ്സനാ ഞാണഞ്ച മഗ്ഗഞ്ഞാണഞ്ച ഉപചാരേന പഹാനന്തി അധിപ്പേതം. കസ്മാ, ഉപരിഞാണ സമ്പദാദീനം പച്ചയത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സമ്പദാസങ്കരോ’’തി സമ്പദാസമ്ഭേദോ, സമ്പദാസമ്മിസ്സോ. ‘‘ഞായാഗത’’ന്തി യുത്തിതോ ആഗതം. ‘‘സീലാദിഗുണേഹീ’’തി സീല സമാധി പഞ്ഞാ വിമുത്തി വിമുത്തിഞ്ഞാണദസ്സന ഗുണേഹി. ‘‘ഇദ്ധിധമ്മേഹീ’’തി ഇദ്ധിവിധാഭിഞ്ഞാദീഹി ഇദ്ധിഗുണേഹി. ‘‘ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതസ്സാ’’തി ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണേഹി ച അസീതി ഖുദ്ദകലക്ഖണേഹി ച പടിമണ്ഡിതസ്സ. ‘‘ആസയോ’’തി ചിത്ത സന്താനേ അധിസയിതോ ഇച്ഛാവിസേസോ. ‘‘അജ്ഝാസയസ്സാ’’തി അലോഭജ്ഝാസയാദികസ്സഅജ്ഝാസയസ്സ. ‘‘ഉളാരതാ’’തി പണീതതാ. ‘‘ഹിതജ്ഝാസയതാ’’തിഹിതകാമതാ. അപരിപാക ഗതിന്ദ്രിയാനം സത്താനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലാഗമനഞ്ച ഏത്ഥ വത്തബ്ബം. ‘‘അഭിഞ്ഞാതാന’’ന്തി അതിപാകടാനം. ‘‘ദ്വേപഹാനസമ്പദാ’’തി ദ്വേപഹാന സമ്പദാ ഞാണസമ്പദാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദേ. ‘‘സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝീ’’തി ഏത്ഥ അഭിസമ്ബോധിസങ്ഖാതം അഗ്ഗമഗ്ഗഞ്ഞാണം ഗഹിതം. തഞ്ച പഹാനകിച്ചപ്പധാനം ഹോതി. ‘‘തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ’’തി ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ‘‘ബലേസു ച വസിഭാവ’’ന്തി ഏത്ഥ ദസബലഞ്ഞാണാനി ഗഹിതാനി. തേന വുത്തം ‘‘ദ്വേ…പേ… സമ്മാസമ്ബുദ്ധപദേനവിഭാവിതാ’’തി.

സമ്പദാനിട്ഠിതാ.

൭. സസദ്ധമ്മഗണുത്തമപദേ. യഥാ=സസങ്ഘംലോകനായകം നമസ്സിസ്സം=തി ഏത്ഥസഹസദ്ദസ്സ സമവായത്ഥത്താ അഹംലോകനായകഞ്ച സങ്ഘഞ്ച നമസ്സിസ്സന്തി ഏവം സമവായത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഇധപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ചസദ്ധമ്മഞ്ച ഗണുത്തമഞ്ച അഭിവാദിയാമീതി ഏവം കിരിയാസമവായത്ഥോ സഹസദ്ദേന ദീപിതോതി ദസ്സേതും ‘‘ദൂരതോഹം…പേ… ഏവമിദം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഇദ’’ന്തി സസദ്ധമ്മഗണുത്തമപദം. ഏത്ഥ ച‘‘സമവായോ’’തി ദ്വിന്നം തിണ്ണം ബഹൂനം വാ അത്ഥാനം ഏകസ്മിം ദബ്ബേവാ ഗുണേവാകിരിയായവാസമം അവേച്ച അയനംപവത്തനം സമവായോ. പച്ചാനുതാപ പച്ചാനുമോദനാദിഠാനേസു=അഹം പുബ്ബേദാനം നദദിസ്സം, സീലം നരക്ഖിസ്സം. - അനേകജാതി സംസാരം സന്ധാവിസ്സ=ന്തിആദിനാ അതീതേപികാലേ അനാഗതവചനം പയുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘നമസ്സിസ്സ’’ന്തി നമസ്സിംതി. ‘‘ഗുണീഭൂതാന’’ന്തി സമാസപദേ വിസേസനഭൂതാനം, അപ്പധാനഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭൂത തബ്ഭാവേചായം ഈകാരോ. യഥാ, കാകോ സേതീ ഭവതി, ബകോ കണ്ഹീഭവതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സേതീ ഭവതീ’’തി അസേതപുബ്ബോ സേതോഭവതി. ‘‘കണ്ഹീഭവതീ’’തി അകണ്ഹപുബ്ബോ കണ്ഹോഭവതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഇധപി. ബുദ്ധം ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ചവന്ദിത്വാ-തിആദീസു വിസുംവിസും പധാനത്താ അഗുണഭൂതാപി ധമ്മസങ്ഘാ ഇധസമാസപദേ അഞ്ഞപദത്ഥസ്സഗുണഭൂതാഹോന്തി. അയം അബ്ഭൂതതബ്ഭാവത്ഥോ നാമ. ‘‘അഭിവാദിതഭാവോ’’തി വുത്തേ തപച്ചയസ്സ ബഹുലം അതീതകാലവിസയത്താ പുബ്ബേഗന്ഥാരമ്ഭകാലേ ധമ്മ സങ്ഘാനംപി ഥേരസ്സ വന്ദനാസിദ്ധി ദസ്സിതാ ഹോതി. ‘‘അഭിവാദേതബ്ബ ഭാവോ’’തി വുത്തേപന തബ്ബപച്ചയസ്സകാലസാമഞ്ഞവിസയത്താന തഥാ ദസ്സിതാ ഹോതി. ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബന്തിആദീസു വിയ ധമ്മസങ്ഘാനാമസബ്ബകാലംപി അഭിവാദേതബ്ബാതി. ഏവം ധമ്മസങ്ഘാനം സബ്ബകാലംപി അഭിവാദനാരഹഗുണോ ഏവ ദസ്സിതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ, ‘‘അഭിവാദന’’ന്തി ഇദം കിരിയാസമവായദസ്സനതോ വുത്തം. കാലവിസേസം പന നദീപേതിയേവ. ‘‘അത്തനോ നിദസ്സനേനാ’’തി സപുത്തദാരോ ആഗതോതി അത്തനാ നീഹരിത്വാ ദസ്സിതേന പയോഗേന. സോഹി പയോഗോ കിരിയാ സമവായസ്സേവ. നഗുണസമവായസ്സാതി. ഏത്ഥ ച ഥേരസ്സ വന്ദനാവചനേ ഥേരോ ഇമേഹി യേവപദേഹി രതനത്തയംതീഹിദ്വാരേ ഹിവന്ദതീതി ഗഹേത്വാ ‘‘അഭിവാദിയാ’’തി ഏത്ഥ അഭിവാദിയാധീതി ച അത്ഥം നീഹരന്തി. അപ്പധാന കിരിയാപദേ പന തദത്ഥ നീഹരണം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അപിചാ’’തി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥജോതനേ അയം നിപാതസമുദയോ. ‘‘ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞായാ’’തി ഗന്ഥപ്പടിഞ്ഞാവചനേന. ‘‘സഹഘടേത്വാ’’തി ഏകതോ സമ്ബന്ധിത്വാ.

വചനത്ഥേ. സധനോ പുരിസോ, ധനവാപുരിസോ-തി ആദയോ സമാസതദ്ധിതസദ്ദാ യേഭൂയ്യേന അതിസ്സയത്ഥ ദീപകാ ഹോന്തി. നഹി അപ്പകേന ധനേന തഥാ വോഹരന്തി. തസ്മാ ഇധാപി തഥാ രൂപം അതിസ്സയത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അത്തനാനിമ്മിതേന…പേ… സരണഭൂതേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ, ‘‘അത്തനാനിമ്മിതേനാ’’തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതേന. ‘‘നഹീ’’തിആദിനാ തദത്ഥമേവ ബ്യതിരേകതോ വിവരതി. തത്ഥ, ‘‘പരനിമ്മിതേനാ’’തി ബുദ്ധനിമ്മിതേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘തഥാ ഥോമന’’ന്തി സസദ്ധമ്മ ഗണുത്തമന്തി ഥോമനം. ‘‘ഇദംപീ’’തി ദുതീയത്ഥ സമ്പിണ്ഡനേ അയംപികാരോ. നകേവലം പുരിമപദദ്വയമേവ സത്ഥു അസാധാരണഗുണപദം ഹോതി. അഥ ഖോ ഇദംപി പദം സത്ഥു പച്ചേകബുദ്ധാദീഹി അസാധാരണ പദമേവഹോതീതി യോജനാ.

ധമ്മവചനത്ഥേ. ‘‘ധാരേതീ’’തി വഹതി. ഗാഥായം ‘‘രക്ഖതീ’’തി അപായാദിദുക്ഖതോരക്ഖതി. ‘‘യേസ’’ന്തി കിലേസാനം. ‘‘ഇമസ്മിം അത്ഥേ’’തി കിലേസസമുച്ഛിന്ദനസങ്ഖാതേ ധാരണത്ഥേ. ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചനിപ്പരിയായതോ ധമ്മോ നാമാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു നിസ്സരണപ്പഹാനമേവ നിബ്ബാനസ്സ കിച്ചം, ഇദഞ്ച സമുച്ഛേദപ്പഹാനന്തി ചോദനം പരിഹരന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗാഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘നിബ്ബാനേന സഹേവ ഹുത്വാ’’തി ആരമ്മണാധിപതിഭൂതം ആരമ്മണൂ പനിസ്സയഭൂതഞ്ച നിബ്ബാനം അത്തനോ പതിട്ഠം കത്വാതി അധിപ്പായോ. അപിച, സമുച്ഛേദോതി ച നിസ്സരണന്തി ച അത്ഥതോ സമാനഗതികം ഹോതി. തസ്മാ നിസ്സരണംപി മുഖ്യധാരണ മേവാതി ദട്ഠബ്ബം. നിസ്സരണമേവവാ പധാനധാരണന്തി പിയുജ്ജതിയേവ. ‘‘ധാരണൂപായോയേവഹോതി’’. നമുഖ്യധാരണം. കസ്മാ, സമുച്ഛേദ കിച്ചാഭാവതോ. ‘‘ഏതേപഞ്ച പരിയായധമ്മായേവ’’. കസ്മാ, നിബ്ബാനസ്സവിയമഗ്ഗാനം സമുച്ഛേദ കിച്ചേ അസഹായത്താതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സാമഞ്ഞപ്ഫലാനീ’’തി സമണസ്സ ഭാവോ സാമഞ്ഞം. അരിയമഗ്ഗസ്സേതം നാമം. സാമഞ്ഞസ്സഫലം സാമഞ്ഞപ്ഫലം. ദുതീയവികപ്പേ അകിച്ച പച്ചയഭൂതാപി കേചികിതകപച്ചയാ കമ്മത്ഥേഗതാ കിച്ചപച്ചയാനംപി അത്ഥം ദീപേതി. യഥാ, ദിട്ഠം, സുതം, മുതം, വിഞ്ഞാതന്തി വുത്തം ‘‘ധാരണാരഹോ’’തി. ‘‘യഥാ വുത്ത ധമ്മാ യേവാ’’തി പഞ്ചമുഖ്യധമ്മാ, പഞ്ചപരിയായധമ്മായേവ. ‘‘കേചീ’’തി ചത്താരോ മഗ്ഗാ. പുന ‘‘കേചീ’’തി നിബ്ബാനമേവ. ബഹുവചന സോതേപതിതത്താ ഏത്ഥ ബഹുവചനം രുളം. പുന ‘‘കേചീ’’തി ചത്താരോ സാമഞ്ഞപ്ഫല ധമ്മാ. ‘‘കേചീ’’തി പരിയത്തി ധമ്മോ. ഏത്ഥാപി ബഹുവചനം സോതപതിതമേവ. ‘‘ധാരേന്ത’’ന്തി ധാരേന്തം പുഗ്ഗലം. തതീയ വികപ്പേ ‘‘അപതമാനം വഹന്തീ’’തി അപതമാനം കത്വാ വഹന്തി. ചതുത്ഥ വികപ്പേ ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ഏതസ്മിം ധമ്മേ. ധമ്മോവദീപം ഏതേസന്തി ധമ്മദീപാ. ധമ്മോവ പടിസരണം ഏതേസന്തി ധമ്മപ്പടിസരണാ. ധമ്മദീപാ ഭിക്ഖവേ ഭവഥ ധമ്മപ്പടിസരണാ, അനഞ്ഞപ്പടിസരണാ തിഹി വുത്തം. ലദ്ധാ പതിട്ഠാ ഏതേസന്തി ലദ്ധപ്പതിട്ഠാ. യുജ്ജതിയേവ. ധമ്മദീപപാഠാനുലോമത്താതി അധിപ്പായോ. ധമ്മവിചാരണായം, ചോദകോപടിപത്തി ധമ്മം ദസവിധ ധമ്മതോ അഞ്ഞംമഞ്ഞമാനോ ‘‘കസ്മാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. സോ പന പടിപത്തി ധമ്മോ തതോ അഞ്ഞോന ഹോതി, തത്ഥേവ അന്തോഗധോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സോപനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘മഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദാ ഹോതീ’’തി യഥാ അമ്ബരുക്ഖോ അമ്ബപുപ്ഫഅമ്ബപ്ഫലസ്സ പതിട്ഠാ ഭാവേന പുബ്ബഭാഗ നിസ്സയോ ഹോതി. കസ്മാ, ഇതോയേവതസ്സ പുപ്ഫപ്ഫലസ്സ ജാതത്താ ഏത്ഥേവസം വഡ്ഢിതത്താ ച. തഥാ പടിപത്തി ധമ്മോപി അരിയമഗ്ഗപ്ഫലസ്സപതിട്ഠാഭാവേന പുബ്ബഭാഗൂപനിസ്സയപ്പടിപദാഹോതി. കസ്മാ, ഇതോയേവ തസ്സജാതത്താ ഏത്ഥേവസം വഡ്ഢിതത്താ ച. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാവഗ്ഗ സംയുത്തേ. സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ യേകേചി മേബീജഗാമഭൂതഗാമാവുഡ്ഢിം വിരുളിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. സബ്ബേതേ പഥവിം നിസ്സായ പഥവിം പതിട്ഠായ. ഏവമേവ ഖോ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുസീലം നിസ്സായ സീലേപതിട്ഠായ അരിയം അട്ഠങ്ഗീകം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ വുഡ്ഢിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസൂതി. ‘‘പുബ്ബചേതനാവിയദാനേ’’തി യഥാ തിവിധം പുഞ്ഞം, ദാനമയം പുഞ്ഞം സീലമയം പുഞ്ഞം ഭാവനാമയം പുഞ്ഞന്തി വുത്തേ ദാനവത്ഥു പരിയേസനതോ പട്ഠായ ദാനം ആരബ്ഭപവത്താ സബ്ബാ പുബ്ബഭാഗ ചേതനാ ദാനവചനേ സങ്ഗഹിതാ ദാനന്ത്വേവ സങ്ഖ്യംഗതാ. ഏവം സോ പടിപത്തി ധമ്മോ അരിയ മഗ്ഗവചനേ ഏവസങ്ഗഹിതോ, അരിയമഗ്ഗോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇമസ്മിം ധമ്മസംസന്ദനേ അപരമ്പി വത്തബ്ബം വദന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘യദഗ്ഗേനാ’’തി യേനകാരണകോട്ഠാസേന ധാരണൂപായോതിആദിനാ കാരണഭാഗേനാതി അത്ഥോ. വന്ദനം അരഹ തീതി വന്ദനേയ്യോ. തസ്മിം വന്ദനേയ്യേ. ‘‘പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ’’തി ഏത്ഥ തിവിധോ കല്യാണകോ വിനയകല്യാണകോ സുത്തന്തകല്യാണകോ അഭിധമ്മകല്യാണകോതി. തത്ഥ വിനയേ പഞ്ഞത്തായ കല്യാണപ്പടിപത്തിയാ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വിനയകല്യാണകോ നാമ. സോ ഇധ ഭിക്ഖു പാതിമോക്ഖ സംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാര ഗോചര സമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂതി ഏത്ഥ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ വിനയേ പഞ്ഞത്താകല്യാണപ്പടിപത്തിദുവിധാ, ആദി ബ്രഹ്മചരിയകസീലം അഭിസമചാരികസീലന്തി. തത്ഥ, ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നം സീലം ആദിബ്രഹ്മചരിയകം നാമ. ഖന്ധകപരിയാപന്നം സീലം അഭിസമചാരികം നാമ.

സുത്തന്തേസു വുത്തായ കല്യാണപ്പടിപത്തിയാ സമന്നാഗതോ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ സുത്തന്ത കല്യാണകോ നാമ. സോ ചതൂഹി ഭിക്ഖവേ ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ സബ്ബം ദുഗ്ഗതിഭയം സമതിക്കന്തോ ഹോതി. കതമേഹി ചതൂഹി. ഇധ ഭിക്ഖവേ അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി ഇതി പിസോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാദേവമനുസ്സാനം, ബുദ്ധോ, ഭഗവാതി. ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ…പേ… പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാതി. അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദോ നാമ അരഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തിആദികാനം ഗുണപദാനം അത്ഥ ജാനനഞ്ഞാണേന യുത്തോ പസാദോ. അരിയേഹികാമീയന്തി ഇച്ഛീയന്തീതി അരിയകന്താനി. സുപരിസുദ്ധസ്സ ആജീവട്ഠമകസീലസ്സേതം നാമം. ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. കതമാനി ചത്താരി. സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസ്സവനം, യോനിസോ മനസികാരോ, ധമ്മാനു ധമ്മപ്പടിപത്തീതിആദീനി ബഹൂനി സുത്തന്താനി ഇധ വത്തബ്ബാനി.

അഭിധമ്മേ വാ സുത്തന്തേസു വാ വുത്തായ കല്യാണപ്പടിപത്തിയാ സമന്നാഗതോഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ അഭിധമ്മകല്യാണകോ നാമ. സോ ഇധ സുതവാ അരിയസാവകോ അരിയാനം ദസ്സാവീ അരിയ ധമ്മസ്സകോവിദോ അരിയധമ്മേസു വിനീതോ. സോ രൂപം അത്തതോ ന സമനുപസ്സതീതി ഏത്ഥ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ, ‘‘സുതവാ’’തി ഏത്ഥ ഖന്ധാ, യതന, ധാതു, പടിച്ചസമുപ്പാദ, സതിപട്ഠാനാ, ദീസു ഉഗ്ഗഹ പരിപുച്ഛാ വിനിച്ഛയഞ്ഞാണ സമന്നാഗതോ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ സുത വാ നാമാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തോ. സോ ഏവ പുഥുജ്ജന കല്യാണകോതി ച വുച്ചതി.

ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ. തി

ച വുത്തം. അങ്ഗുത്തരേ പന ചതുക്കനിപാതേ കതമോ പുഗ്ഗലോ അപ്പസ്സുതോ സുതേന ഉപപന്നോ ഹോതി. ഇധേകച്ചോ ധമ്മം സുണാതി ഏകായപി ചാതുപ്പദികായ ഗാഥായ അത്ഥ മഞ്ഞായ ധമ്മ മഞ്ഞായ ധമ്മാ നു ധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി. അയം അപ്പസ്സുതോസുതേന ഉപപന്നോതി വുത്തം. സുതവാതി ച സുതേന ഉപപന്നോതി ച അത്ഥതോ ഏകന്തി. പുഥുജ്ജന കല്യാണകോ സങ്ഘേ സേക്ഖേസുസങ്ഗഹിതോ. വുത്തംഹേതം പരിവാരേ കേ സിക്ഖന്തീതി. പുഥുജ്ജന കല്യാണകേന സദ്ധിം സത്ത അരിയപുഗ്ഗലാ സിക്ഖന്തി. അരഹാ ഖീണാസവോ സിക്ഖിതസിക്ഖോതി. ദക്ഖിണ വിഭങ്ഗസുത്ത അട്ഠകഥായം പന. തി സരണ സരണം ഗതോ ഉപാസകോപി സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ സങ്ഗഹിതോതി വുത്തം. തത്ഥ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോനാമ സോതാപത്തി മഗ്ഗട്ഠോ അരിയപുഗ്ഗലോ. ‘‘സോഹിസങ്ഗഹിതോ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏത്താവതാ പടിക്ഖിത്തം ഹോതീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സങ്ഘേ അസങ്ഗഹിതോ’’തി സങ്ഘംസരണം ഗച്ഛാമീതി ച, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതി ച, ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ആഗതേ സങ്ഘ വചനേ അസങ്ഗഹിതോ. ‘‘ന ഹിതം സരണം ഗച്ഛന്തസ്സസരണഗമനം സമ്പജ്ജതീ’’തി ഇദം സങ്ഘംസരണം ഗച്ഛാമീതി ഏത്ഥ സങ്ഘ വചനേതസ്സപുഗ്ഗലസ്സ അസങ്ഗഹിത ഭാവസാധനത്ഥം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതീ’’തി. സചേ പന സബ്ബം ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘം അനുദ്ധിസ്സതമേവ പുഗ്ഗലം സങ്ഘംസരണം ഗച്ഛേയ്യ ആയസ്മന്തം സരണം ഗച്ഛാമീതി. സരണ ഗമനം ന സമ്പജ്ജതിയേവ. അഥ സബ്ബം ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ തസ്സ സന്തികേ സരണം ഗച്ഛേയ്യ സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛാമീതി. സമ്പജ്ജതിയേവ. ഇദഞ്ച ദഹരകാലേ സബ്ബപ്പഥമം സരണഗമനം സന്ധായ വുത്തം. ഇദഞ്ഹി സരണ ഗമനം നാമ സകിം ഗഹേത്വാ രതനത്തയേ സദ്ധം അജഹന്തസ്സ യാവജീവംപി ന ഭിജ്ജതി. പുനപ്പുനം ഗഹണ കിച്ചം നത്ഥി. പുനപ്പുനം ഗണ്ഹന്തേപി ദോസോനത്ഥി. പുനപ്പുനം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതി. സബ്ബപ്പഥമം ഗഹണകാലേ ച അഞ്ഞേന ദിന്നത്താ ലദ്ധം നഹോതി. അത്തനോവചീ ഭേദേന ലദ്ധം ഹോതി. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ അഗ്ഗഹേത്വാ സയമേവ വചീഭേദം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗഹട്ഠസ്സ സരണ ഗമനം സമ്പജ്ജതിയേവ. തഥാ സബ്ബാനി ഗഹട്ഠസീലാനീതി. സാമണേര സരണ ഗമനമ്പന ഭിക്ഖുനാദിന്നമേവ ലബ്ഭതി. തഞ്ച ഖോ ഉഭിന്നംപിഠാനകരണ സമ്പത്തിയാ സതി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘വോ’’തി തുമ്ഹാകം. യോധമ്മോ ച ദേസിതോ യോവിനയോചപഞ്ഞത്തോ. ‘‘മമച്ചയേനാ’’തി മമാതിക്കമേന. മയി പരിനിബ്ബുതേതി വുത്തം ഹോതി. സത്ഥാ ഭവിസ്സതീതി പാഠസേസോ. ‘‘സംവണ്ണിതോ’’തി സുട്ഠുതരംവണ്ണിതോ ഥോമിതോ. ‘‘കല്യാണപ്പടിപത്തിയം ഠിതോപീ’’തി തീസുകല്യാണപ്പടിപത്തീസു അഞ്ഞതരപ്പടിപത്തിയം ഠിതോപി. ‘‘അട്ഠിതോപീ’’തി സബ്ബപ്പടിപത്തിബാഹിരോ ദുസ്സീലോപാപധമ്മോതി അധിപ്പായോ. വിസേസതോ പന വിനയപ്പടിപത്തി ഏവ ഇധ പരിയത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘സോ’’തി സോദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ. അത്തനോപി സരണം നഹോതി. അവസ്സം അപായഗാമീയേവ സോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘കുതോ സരണം ഭവിസ്സതീ’’തി യോജനാ. ‘‘അനേകേസു സുത്തസഹസ്സേസൂ’’തി വിനയേപി ബഹൂനി ഗരഹസുത്തപദാനി ദിസ്സന്തി സുത്തന്തേസുപി. വിസേസതോ പന അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്താദീസു.

സദ്ധമ്മവചനത്ഥേ. കിലേസേസമേന്തി വൂപസമേന്തീതി സന്തോതി വചനത്ഥം സന്ധായ ‘‘സമിതകിലേസാന’’ന്തി വുത്തം. സന്ത സദ്ദോ പന പസത്ഥേച, പൂജിതേച, സപ്പുരിസേച, പണ്ഡിതേച, ദിസ്സതീതി ഇമം അഭിധാനത്ഥം സന്ധായ ‘‘പസത്ഥാന’’ന്തിആദിവുത്തം. ‘‘സച്ചോവാ ധമ്മോ സദ്ധമ്മോ’’തി യോജനാ. ഏതേന സഭാവതോ അത്ഥിസംവിജ്ജതീതി സന്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘സോ’’തി അഞ്ഞതിത്ഥിയ ധമ്മോ. ‘‘ധാരേന്തസ്സാ’’തി സവനുഗ്ഗഹധാരണപ്പടിപജ്ജനാദിവസേന ധാരേന്തസ്സ. അഹിതോയേവ സമ്പജ്ജതി, യേഭുയ്യേന ദുഗ്ഗതി വിപാകത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘അയം പനാ’’തി സത്ഥു സദ്ധമ്മോ പന. ‘‘തഥാ ധാരേന്തസ്സാ’’തി അയം മേ ഹിതോതി ധാരേന്തസ്സ ഹിതോയേവസമ്പജ്ജതി, സുഗതി നിബ്ബാന സമ്പാപകത്താതി അധിപ്പായോ.

‘‘സമാനദിട്ഠിസീലാന’’ന്തി സമാനദിട്ഠികാനം സമാനസീലാനഞ്ച. ഏതേന സമാനദിട്ഠിസീലാ ജനാ ഗണീയന്തി ഏത്ഥാതി ഗണോ. സംഹനീയന്തി ഏകതോകരീയന്തി ഏത്ഥാതി സങ്ഘോതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. സഹ ഏകതോ ധമ്മം ചരന്തീതി സഹധമ്മികാ. ഏകസ്സ സത്ഥുനോ ധമ്മ വിനയേ പബ്ബജിതാ. തേസം സഹധമ്മികാനം. ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉത്തമഗണോ നാമ. യേ കേചി ലോകേ സങ്ഘാവാ ഗണാവാ. തഥാഗതസ്സ സാവകസങ്ഘോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീതി ഹി വുത്തം. സോയേവ ഇധ ഗണുത്തമോതി വുച്ചതി വിസേസന പര നിപാത വസേനാതി അധിപ്പായോ. ഉത്തമസദ്ദസ്സ ഗുണനാമത്താ ‘‘ഗുണമ്ഹിയേവ പവത്തതീ’’തി വുത്തം. ‘‘തേനാ’’തി ഉത്തമ സദ്ദേന. ‘‘ഗണോതി സങ്ഘോയേവ വുച്ചതി’’ സങ്ഘസദ്ദസ്സപി സമൂഹട്ഠേ നിരുള്ഹത്താ, ‘‘സോ വിനയകമ്മേസു പസിദ്ധോ’’തി പഞ്ചസങ്ഘാ ചതുവഗ്ഗസങ്ഘോ, പഞ്ചവഗ്ഗസങ്ഘോ, ദസവഗ്ഗസങ്ഘോ, വീസതിവഗ്ഗസങ്ഘോ, അതിരേകവീസതിവഗ്ഗസങ്ഘോ, ചതുവഗ്ഗകരണീയം കമ്മം, പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയം കമ്മന്തിആദിനാ പസിദ്ധോ പാകടോ. ദക്ഖിണാ വുച്ചതി കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ആയതിം വിപാകപ്ഫലപ്പടി ലാഭത്ഥായ ദിന്നം ദാനകമ്മം ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി സത്താ ഏതായാതി കത്വാ. തംദക്ഖിണം പടിഗ്ഗണ്ഹിതും അരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ. ‘‘അരഹതീ’’തി ച അനുത്തര പുഞ്ഞക്ഖേത്ത വിസേസത്താദായകേന ഇച്ഛിത പത്ഥിതസ്സ ആയതിം ഫലസ്സ സുട്ഠുസമ്പാദനവസേന ദായകസ്സ ച അവിരാധനതോ അസങ്ഖ്യേയ്യാപ്പമേയ്യവഡ്ഢി ആവഹനതോ ച പടിഗ്ഗണ്ഹിതും അരഹതി. ഏവരൂപംഹിദാനം നാമ ഉളാരദാനം ഹോതി. തം യേസുദുസ്സീലേസുദിയ്യതി. തേസം ഖേത്ത ദുട്ഠത്താ ദായകേന ഇച്ഛിതപത്ഥിതം ഫലം ന സമ്പാദേതി. നിപ്ഫലം വാ ഹോതി. അപ്പപ്ഫലം വാ. ഏവംസതി, തേ ദായകഞ്ച വിരാധേന്തി നാമ. പുഞ്ഞപ്ഫലാനി ച വിനാസേന്തി നാമ. സയഞ്ച തംദാനം പടിഗ്ഗഹണതോ വാ പരിഭോഗതോ വാ സദ്ധാദേയ്യം വിനിപാതനതോ വാ ദുഗ്ഗതി ഭാഗിനോ ഹോന്തി. തസ്മാതേ ഏവരൂപം ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹിതും നാരഹന്തീതി. ‘‘ഉപസമ്പദാകമ്മം സമ്മുതി നാമാ’’തി ഏകേന പരിയായേന സമ്മുതി കമ്മം നാമ. തഞ്ഹി കാമംതേര സസുസമ്മുതി കമ്മേസുനാഗതം. ഞത്തി ചതുത്ഥ കമ്മവാചാ സങ്ഖാതായ പന സങ്ഘസമ്മുതിയാ സിദ്ധത്താ തേന പരിയായേന സമ്മുതി കമ്മന്തി വുച്ചതീതി. ‘‘ഉപസമ്പന്നഭൂമിം പത്വാ’’തി ഉപസമ്പന്നഭൂമി സങ്ഖാതം ഉപരിഠാനന്തരം പത്വാ. തഥാ ഹി വുത്തം വിനയേ ഭിക്ഖു വിഭങ്ഗേ. ഞത്തി ചതുത്ഥേന കമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേനാതി. തത്ഥ, ‘‘ഠാനാരഹേനാ’’തി ഉപസമ്പന്ന ഭൂമിസങ്ഖാതം ഠാനന്തരം പാപേതും അരഹേനാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപസമ്പന്നഭൂമീ’’തി ച ഉപസമ്പന്ന സീലം വുച്ചതി. ‘‘വിനയകമ്മേസു പസിദ്ധോ’’തി. സുണാതുമേഭന്തേ സങ്ഘോ തിആദീസു പാകടോ. അപിച ‘‘സമ്മുതി സങ്ഘോ’’തി, ദേവസങ്ഘാസമാഗതാതിആദീസു വിയ ബഹൂനം സമൂഹനട്ഠേന ലോകസമ്മുതിയാ സിദ്ധോസങ്ഘോ സമ്മുതി സങ്ഘോതിപി യുജ്ജതി. ‘‘അരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ’’തി പുഥുജ്ജനകല്യാണകോ ഭിക്ഖു പുബ്ബേ വുത്തനയേന സോതാപത്തി മഗ്ഗട്ഠേ സങ്ഗഹിതോതി, തേന സഹ അട്ഠവിധോ അരിയ പുഗ്ഗലസമൂഹോ. ‘‘സമ്മുതി സങ്ഘേ അന്തോഗധോയേവാ’’തി ഏതേന ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഘോ നാമ വിസും നവത്തബ്ബോ. തസ്മിഞ്ച നവത്തബ്ബേ സതി, സമ്മുതി സങ്ഘോതിപി വത്തബ്ബ കിച്ചം നത്ഥി. ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ത്വേവ വത്തബ്ബം ഹോതീതി ദസ്സേതി. സച്ചമേതം. ഇധ പന സങ്ഘവചനേന ആഗതട്ഠാനസ്സ ദുവിധത്താ സങ്ഘസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. തത്ഥ സമ്മുതി സങ്ഘസ്സ ആഗതട്ഠാനം വിനയകമ്മേസൂതി വുത്തമേവ. ഇദാനി അരിയസങ്ഘസ്സ ആഗതട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സരണ ഗമന…പേ… അനുസ്സതിട്ഠാനേസു ഉപസമ്പന്നഭൂതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോവ ഗഹേതബ്ബോ. ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിട്ഠാനേ പന പുഗ്ഗലികദാനേസു ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോപി സാമണേരോപി യുജ്ജതി. സങ്ഘിക ദാനേസു പന ഭിക്ഖുസങ്ഘോവ. ‘‘തഥാ തഥാ സംവണ്ണേത്വാ’’തി ആഹുനേയ്യോ, പാഹുനേയ്യോ, ദക്ഖിണേയ്യോ, അഞ്ജലീകരണീയ്യോ, അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ, തിആദിനാസുട്ഠു ഥോമേത്വാ. സോ ദക്ഖിണേയ്യ സങ്ഘോ. ‘‘പുഥുജ്ജന സങ്ഘോ’’തി ഇദം അരിയ സങ്ഘേന വിനാകേവലം പുഥുജ്ജനസങ്ഘം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച സങ്ഘ വചനേന സങ്ഘ പരിയാപന്നോ ഏകോപി ഭിക്ഖു ഗഹേതബ്ബോ. സോ സചേ പുഥുജ്ജനോ ഹോതി, അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം നഹോതി. യദി അരിയ പുഗ്ഗലോ ഹോതി, അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ഹോതി.

ദക്ഖിണവിഭങ്ഗസുത്തേ സങ്ഘികദാനേ ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ. തേസംപി സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തി. തദാപാനന്ദ സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യന്തി വദാമീതി വുത്തത്താ സങ്ഘികട്ഠാനം പത്വാ കോചി ഭിക്ഖു ദക്ഖിണേയ്യ സങ്ഘേ അസങ്ഗഹിതോതി നത്ഥീതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഖേത്തം ദൂസേന്തീതി ഖേത്തദുട്ഠാനി. തിണാനി. ഖേത്തദുട്ഠാ കിലേസാ. വുത്തഞ്ഹിധമ്മപദേ.

തിണദോസാനി ഖേത്താനി, രാഗദോസാ അയംപജാ;

തസ്മാഹി വീതരാഗേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

തിണദോസാനി ഖേത്താനി, ദോസദോസാ അയംപജാ;

തസ്മാഹി വീതദോസേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

തിണദോസാനി ഖേത്താനി, മോഹദോസാ അയംപജാ;

തസ്മാഹി വീതമോഹേസു, ദിന്നം ഹോതി മഹപ്ഫലന്തി.

ഇധ പന സാതിസ്സയതോ ഖേത്തദുട്ഠേ കിലേസേ ദസ്സേതും ‘‘സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനുസയാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സബ്ഭാവാ’’തി സന്തസ്സ വിജ്ജമാനസ്സഭാവോ സബ്ഭാവോതിവിഗ്ഗഹോ. ‘‘അസ്സാ’’തി പുഥുജ്ജന സങ്ഘസ്സ. ‘‘സദ്ധമ്മപദേ വുത്തനയേനാ’’തി അപിചയദഗ്ഗേനാതി വുത്തനയേന.

സസദ്ധമ്മഗണുത്തമപദത്ഥാനുദീപനീ നിട്ഠിതാ.

൮. ‘‘അഭിവാദിയാ’’തി സുഖീഹോഹിസപ്പുരിസാതി ഏവം അഭിവദാപേത്വാ. അഭിവാദനഞ്ച നാമ വന്ദനാമേവാതി വുത്തം ‘‘വന്ദിത്വാ’’തി. വന്ദന്തോഹി വന്ദനേയ്യേ വുദ്ധേ തഥാ വദാപേതി നാമ. തഥാ വദനഞ്ച വന്ദനേയ്യാനംവുദ്ധാനം വത്തം. ‘‘പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ’’തി പടിമുഖം ഉപട്ഠാപേത്വാ. ‘‘തിവിധാ’’തി ദ്വാര ഭേദേന തിവിധാ. ‘‘വന്ദനേയ്യാന’’ന്തി ബുദ്ധാദീനം. ‘‘നിപജ്ജന്തോ’’തി നിപതന്തോ. ‘‘അവന്ദിയേസൂ’’തി ഭിക്ഖൂഹി അവന്ദിതബ്ബേ സുനവകതരാദീസു. ‘‘ഗുണപദാനീ’’തി ഗുണദീപകാനി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദിപദാനി. ഏത്ഥചകായേനവന്ദതീതിആദി ഉപചാര വചനം ഹോതി. യഥാ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി. തഥാഹി വുത്തം അട്ഠകഥാസു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കരണവസേന ചക്ഖൂതി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സന സമത്ഥേന ചക്ഖു വിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാ. പോരാണാ പനാഹു ചക്ഖു രൂപം ന പസ്സതി, അചിത്തത്താ. ചിത്തം ന പസ്സതി, അചക്ഖുത്താ. ദ്വാരാരമ്മണ സങ്ഘട്ടനേ പന സതി ചക്ഖു പസാദവത്ഥു കേനചിത്തേന പസ്സതി. ഈദിസീ പനേസാ കഥാ ധനുനാ വിജ്ഝതീതിആദീസു വിയ സസമ്ഭാര കഥാനാമ ഹോതി. തസ്മാ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണേന രൂപം ദിസ്വാതി അയമേവേത്ഥ അത്ഥോതി. ഏത്ഥഹി ‘‘കായേനാ’’തി കായ വിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം ദ്വാര രൂപം കരണം ഹോതി. തസ്മാ ചക്ഖുനാതി വചനേ ഉപചാര വചനേ സതി കായേനാതി വചനംപി ഉപചാര വചനന്തി വിഞ്ഞായതി. തഥാ ചക്ഖുനാതി പദേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേനാതി അത്ഥേ സതി കായേനാതി പദേപി കായകമ്മേനാതി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. വാചായ വന്ദതി, മനസാവന്ദതീ,തി പദേസുപി ഏസനയോ. ഏവഞ്ച സതി, കായ കമ്മേനവന്ദാമി, വചീകമ്മേന വന്ദാമി, മനോകമ്മേന വന്ദാമി, തീഹി കമ്മേഹി വന്ദാമീതി ഇദമേവ മുഖ്യവചനന്തി സിദ്ധം ഹോതി. സബ്ബമിദം ഇന്ദ്രിയ സംവരസീലട്ഠാനേ അട്ഠകഥാസു ആഗതത്താ വുത്തം. ചക്ഖുനാതി ഇദം പന മുഖ്യ കരണ വചനമേവ സമ്ഭവതി. കസ്മാ, ചക്ഖുസ്സ ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു പുരേജാതിന്ദ്രിയപച്ചയവിസേസത്താ. സോതേന സദ്ദംസുത്വാതിആദീസുപി ഏസനയോ.

കായേനവന്ദതി, വാചായവന്ദതീ,തി ഏത്ഥ തംകായവചീവിഞ്ഞത്തി രൂപ ദ്വയം കിഞ്ചാപി സഹജാത ചേതനാ കമ്മേന ജാതം ഹോതി. ന തം ചേതനാകമ്മം വിഞ്ഞത്തി ദ്വയേനജാതം. ഏവം സന്തേപി തം രൂപ ദ്വയം തസ്സാചേതനായ കായവന്ദനാകമ്മ, വചീവന്ദനാകമ്മ സിദ്ധിയാ ഉപനിസ്സയ പച്ചയവിസേസോ ഹോതി. യഥാതം മാതിതോ ജാതോ പുത്തോ വുദ്ധി പത്തോ തം തം കമ്മേസു മാതുയാ ബല വൂപനിസ്സയോ ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ തം രൂപദ്വയം അഭിധമ്മേ ദ്വാരരൂപന്തി വുത്തം. തസ്മാ ‘കായേന, വാചായാ,തി ഇദംപി മുഖ്യ കരണ വചനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. കായേനാതി പന കായകമ്മേനാതി അത്ഥേ സതി, തസ്സകമ്മസ്സ വന്ദനാകിരിയായ സഹ അഭേദോ ആപജ്ജതീതി ചേ. നാപജ്ജതി. കസ്മാ ചേതനാഹം ഭിക്ഖവേ കമ്മം വദാമി, ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതി ‘കായേന, വാചായ, മനസാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ യഥാഹി ‘‘ചേതയിത്വാ’’തി പുരിമചേതനാഹി ചേത യിത്വാ. ‘‘കമ്മം കരോതീ’’തി പച്ഛിമം സന്നിട്ഠാപന ചേതനാ കമ്മം കരോതീതി അത്ഥോ. തഥാ ഇധപി പുരിമപച്ഛിമചേതനാ സമ്ഭവതോതി. ഏത്ഥ ഹി ‘‘കായകമ്മേനാ’’തി പുരിമചേതനാ കമ്മം ഗയ്ഹതി. ‘‘വന്ദതീ’’തി പച്ഛിമ സന്നിട്ഠാപനചേതനാകമ്മന്തി.

൯. ‘‘രചയന്തോ’’തി വിദഹന്തോ. ‘‘രചയിസ്സതീ’’തി അപച്ചക്ഖേ അതീതേ അനാഗതവചനം. ‘‘പോത്ഥകാരുള്ഹ’’ന്തി പോത്ഥക പത്തേസുലിഖനവസേന ആരുള്ഹം.

൧൦. അഭിധമ്മത്ഥപദേ. ‘‘അഭിധമ്മേ’’തി അഭിധമ്മപ്പകരണേ. ‘‘ഏത്ഥ, ഏതേനാ’’തി വചനേഹി സങ്ഗഹസദ്ദസ്സ ഏകസേസവിധാനംപി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അഞ്ഞംപാളിദ്വയം വുച്ചതി’’. കസ്മാതം പാളിദ്വയം അഭിധമ്മോ നാമാതി വുത്തം ‘‘തഞ്ചാ’’തിആദി. ‘‘യഥാപവത്തേ’’തി അത്തനോ പച്ചയാനുരൂപം പവത്തേ. ‘‘പരമത്ഥധമ്മേ ഏവാ’’തി ദ്വേ മേ ഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലാ, തയോമേഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലാതിആദിനാ പഞ്ഞത്തിവോഹാരേന പവത്താപി ദേസനാ പരമത്ഥ ധമ്മേഹി വിനാ നപവത്തതി. പരമത്ഥ ധമ്മാനം നാനത്തവസേനേവ പുഗ്ഗലാനം നാനത്തസമ്ഭവതോ. തസ്മാ പരമത്ഥധമ്മേ ഏവ ദീപേതി. ന ആണാവിധാനം ദീപേതി. ‘‘ദ്വീസുധമ്മേസൂ’’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘യോഇതരതോ’’തി നിദ്ധാരണീയം. ‘‘യോ’’തി യോ ധമ്മോ. ‘‘ഇതരതോ’’തി ഇതര ധമ്മതോ സുത്തന്ത ധമ്മതോ. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തി ഇമിനാകാരണേനാതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥാസു വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ദേസേതബ്ബപ്പകാരാനം അനവസേസവിഭത്തിവസേന അതിരേകതാ, സുദ്ധ ധമ്മാധിട്ഠാന ദേസനാ പവത്തിവസേന വിസേസതാ യോജേതബ്ബാ. ‘‘യതോ’’തി യസ്മാ അനവസേസവിഭത്തിതോ, അതിവിത്ഥാരദേസനാഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ ദേവേസു ഏവ ദേസേന്തീതി ആഹ ‘‘ന ഹി മനുസ്സാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘ന ഹി മനുസ്സാ പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോന്തീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പവത്തനയോഗ്യ’’ന്തി പവത്തനത്ഥായ പഹോന്തം. ‘‘കഥാമഗ്ഗ’’ന്തി ദേസനാകഥാപബന്ധം. ‘‘ഏകമാതികാനു ബന്ധാ’’തി കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാതിആദികം ഏകം അഭിധമ്മ മാതികം അനുഗതാ. ‘‘തസ്സാ’’തി അഭിധമ്മസ്സ. അതിരേക വിസേസതന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തിസ്സം അട്ഠസാലിനിയം. ആദിമ്ഹിയേവതത്ഥ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോ, ധമ്മാതിരേക ധമ്മവിസേസട്ഠേ നാ-തി വത്വാ തദത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ സുത്തഞ്ഹി പത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏകദേസേനേവ വിഭത്താ, നനിപ്പദേസേന. അഭിധമ്മം പത്വാ പന നിപ്പദേസതോവ വിഭത്താ-തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ധമ്മനാമികാന’’ന്തിആദിം. ‘‘ധമ്മോ പനാ’’തി പാളിദ്വയമാഹ.‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തി അട്ഠസാലിനിയം ഏവം വിചാരിതേപിസതി. ‘‘സബ്ബജേട്ഠകോ’’തി തിണ്ണം പിടകാനം മജ്ഝേസബ്ബജേട്ഠകോ. കസ്മാ സബ്ബജേട്ഠകോ സിയാതി ആഹ ‘‘വിനയം വിവണ്ണേന്തസ്സഹീ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘വിവണ്ണേന്തസ്സാ’’തി ഗരഹന്തസ്സ. ചരതി പവത്തതീതി ചക്കം. ലോകസ്മിം കേനചി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ പടിനിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യം ആണാവിധാനം ആണാചക്കം നാമ. തഥാ അസക്കുണേയ്യം ദേസനാ വിധാനം ധമ്മചക്കം നാമ. തത്ഥ, യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ-തിആദിനാ നയേന പവത്തം ആണാവിധാനം ആണാചക്കം നാമ. ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ അരിയസച്ചാനീ-തിആദികം ദേസനാവിധാനം ധമ്മചക്കം നാമ. തദുഭയംപി കോചി ഭിന്ദിതും പാരാജികം വാ ഭിക്ഖും അപാരാജികം കാതും ചതുസ്സച്ചം വാ ധമ്മം അസച്ചം കാതും നസക്കോതി. അഥ ഖോ കരോന്തോയേവ ദേവദത്തോവിയ ആപായികോ ഹോതി. പാരാജികോച ഭിക്ഖു അത്താനം സുദ്ധം അകരോന്തോ അപായഗാമീയേവ ഹോതി. ഏവം സബ്ബേസു വിനയ സിക്ഖാപദേസു. ഏവം കേനചി പടിനിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യത്താ തദുഭയംപി അപ്പടിവത്തിയം ചക്കം നാമ ഹോതി. ‘‘വിനയോ നാമ സാസനസ്സ മൂല’’ന്തി വിനയേ ഠിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പഞ്ഞായതി. ഭിക്ഖു സങ്ഘേ പഞ്ഞായന്തേ തിവിധോപിസദ്ധമ്മോപഞ്ഞായതി, തിവിധംപി സത്ഥുസാസനം തിട്ഠതി. ഏവം വിനയോ തിവിധസ്സസാസനസ്സ മൂലം ഹോതീതി. കഥഞ്ചപരിയത്തിസദ്ധമ്മേ പഞ്ഞായന്തേ തിവിധംപി സാസനം തിട്ഠതീതി. വുച്ചതേ. തത്ഥ സാസനം തിട്ഠതീതി കിത്തകംകാലം തിട്ഠതീതി. പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതീതി പോരാണട്ഠകഥാസുകഥയിംസു. മിച്ഛാവാദിനോപനവദന്തി വിനയേ ചൂളവഗ്ഗേഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ സചേ ആനന്ദ മമസാസനേമാതുഗാമോ പബ്ബജ്ജം നലഭേയ്യ. വസ്സസഹസ്സം സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ. ഇദാനി മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജ്ജാ അനുഞ്ഞാതാ ഗോതമിയാ പുനപ്പുനം ആയാചനം ഉപാദായ. പഞ്ചേവദാനി ആനന്ദ വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോഠസ്സതീതി വുത്തം. തസ്മാ ബുദ്ധസാസനം പഞ്ചവസ്സസതാനി ഏവ തിട്ഠതി. തതോപരം ഏകദിവസംപി ന തിട്ഠതി. ഇദാനി സാസനപ്പടി രൂപകമത്തം ഹോതീതി. തം തേസം മിച്ഛാ വചനമത്തം. ‘‘പഞ്ചേവവസ്സസതാനീ’’തി ഇദം പന സന്നിട്ഠാന വചനം നഹോതി. മാതുഗാമാനം ആദീനവ ദീപനമത്തവചനം. സോ ച ആദീനവോ അട്ഠഗരുധമ്മേ സണ്ഠപേത്വാ സത്ഥാരാ ഏവ പടിബാഹിതോ. പുന ‘‘വസ്സസഹസ്സ’’ന്തി ഇദമേവസന്നിട്ഠാന വചനം ജാതന്തി. ഏത്ഥപികേചിവദന്തി വസ്സസഹസ്സമേവ സാസനം തിട്ഠതി, തതോപരം ഏകദിവസ മത്തംപി ന തിട്ഠതി, അന്തരധായതി. തദാ സീമായോപി അസീമാ ഹോന്തി. പച്ഛാതാസു ഉപസമ്പാദിതാപി അനുപസമ്പന്നാ ഹോന്തി. ഇദാനി സാസനപ്പടി രൂപകമത്തം ഹോതീതി. ഇദംപി തേസം അത്ഥഞ്ചകാരണഞ്ച അദിസ്വാ അജാനിത്വാ വുത്തത്താ മിച്ഛാ വചനമത്തം ഹോതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘വസ്സസഹസ്സം സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യാ’’തി വസ്സസഹസ്സമേവ സദ്ധമ്മോ അപരിഹായമാനോ തിട്ഠേയ്യ. തതോപരം പന ന തിട്ഠേയ്യ, അനുക്കമേന പരിഹായമാനോ ഗച്ഛേയ്യാതി. കഥം പന അപരിഹായമാനോ തിട്ഠതി, കഥഞ്ച പരിഹായമാനോ ഗച്ഛതീതി. വുച്ചതേ. പഞ്ചസങ്ഘാ വേദിതബ്ബാ. യേസു സങ്ഘേ സുസദ്ധമ്മോ തിട്ഠതി. കതമേ പഞ്ച. ഖീണാസവസങ്ഘോ, അനാഗാമിസങ്ഘോ, സകദാഗാമിസങ്ഘോ, സോതാപന്നസങ്ഘോ, പുഥുജ്ജനകല്യാണകസങ്ഘോ,തി. തത്ഥ, വസ്സസഹസ്സബ്ഭന്തരേ സബ്ബേപഞ്ചസങ്ഘാ പഞ്ഞായന്തി. ഏവം വസ്സസഹസ്സം സദ്ധമ്മോ അപരിഹായമാനോ തിട്ഠതി. തതോപരം ഖീണാസവസങ്ഘോ ന പഞ്ഞായതി. സേസാനി ചത്താരിവസ്സസഹസ്സാനി അനുക്കമേന സേസാനം ചതുന്നം സങ്ഘാനം ഖേത്താനി ജാതാനി. ഏവം തതോപരം പരിഹായമാനോ ഗച്ഛതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. കാരണം വുച്ചതേ. ‘‘സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ തിവിധോ സദ്ധമ്മോ ‘പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ, പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ, പടിവേധസദ്ധമ്മോ,തി. സോ ഏവ തിവിധം സാസനന്തി ച വുച്ചതി. തത്ഥ, പരിയത്തി സദ്ധമ്മോ നാമ സാട്ഠകഥാനിതീണിപിടകാനി. സോച ഏതരഹി പരിപുണ്ണോ തിട്ഠതി. കഥം പരിയത്തി സാസനം പടിരൂപകമത്തം ഭവേയ്യ. ഭിക്ഖൂ ച പരിയത്തികമ്മികാ അനേക സതസഹസ്സമത്താ പഞ്ഞായന്തി. കഥഞ്ചിദം സാസനം തതോപരം ഏകദിവസംപി ന തിട്ഠേയ്യ. തേ ച ഭിക്ഖൂ സീലപ്പടിപത്തിയം ഠിതാ അനേക സതസഹസ്സമത്താ ഏതരഹി സന്ധിസ്സന്തി. കഥഞ്ച പടിപത്തി സാസനം തതോപരം ന തിട്ഠേയ്യ. പരിയത്തിയാച പടിപത്തിയാച തിട്ഠമാനായപടിവേധസദ്ധമ്മോപി ന തിട്ഠതീതി ന വത്തബ്ബോ. യഥാഹി-ഏകോ ധനസേട്ഠി നാമ അത്ഥി. സോ പുത്തധീതു പരമ്പരാനം അത്ഥായ മഹന്താരതനനിധയോ ഭൂമിയം ബഹൂസുട്ഠാനേസു നിദഹിത്വാ ഠപിതാ ഹോന്തി. പോത്ഥകേസു ച തേസം പവത്തിം പരിപുണ്ണം ലിഖിത്വാ ഠപേതി. തത്ഥ നിമീസു ച പോത്ഥകേസു ച അക്ഖരേസു ച ധരന്തേസു തേനിധയോ നസ്സന്തി അന്തരധായന്തീതി ന വത്തബ്ബായേവ. ഏവമിദം സാസനം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥഹി നിധീനംനിധാനഭൂമിസദിസം തേപിടകം ബുദ്ധവചനം, ധനരതനസദിസാനി ധമ്മരതനാനി. യഥാ ച സേട്ഠിവംസേജാതോ ബലസമ്പന്നോ പുരിസോ പോത്ഥകം പസ്സിത്വാ സുട്ഠു ഖണന്തോ താനിരതനാനി ലഭിസ്സതിയേവ. ഏവമിധപി ബലസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ദേസനാധമ്മം സുത്വാ സുട്ഠു പടിപജ്ജന്തോ താനിധമ്മരതനാനി ലഭിസ്സതിയേവ. ലഭമാനേ ച സതി, കഥം താനിധമ്മരതനാനി അന്തരഹിതാനി. സീമാനഞ്ച പവത്തിവാനിവത്തി വാ ആണാചക്കസ്സേവ വിസയോ ഹോതി. ന ധമ്മചക്കസ്സ. യഞ്ച വുത്തം-പഞ്ചേവവസ്സസതാനിസദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീതി ച, - വസ്സസഹസ്സം സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യാതി ച. ഇദഞ്ച വചനം ധമ്മചക്കമേവ ഹോതി, ന ആണാചക്കം. ബദ്ധസീമായോ ച നിവത്തമാനാ ദ്വീഹി കാരണേഹി നിവത്തന്തി അന്തരധായന്തി. ആണാചക്കഭൂതായ കമ്മവാചായ സമൂഹനനേന വാ, സാസനസ്സ വാ അന്തരധാനേന. തത്ഥ വസ്സസഹസ്സപരിയന്തേ കമ്മവാചായ സമൂഹനനഞ്ച നത്ഥി. സാസനന്തരധാനഞ്ച നാമ അനാഗതേ ധാതുപരിനിബ്ബാനേന പരിച്ഛിന്നം ഹോതി. ധാതുപരിനിബ്ബാനേഹി ജാതേ സബ്ബം ആണാചക്കം വിഗതം ഹോതി, അന്തരധായതി. ധമ്മചക്കം പന ദേവലോകേസു യാവാനാഗതബുദ്ധകാലാപി പവത്തിസ്സതിയേവ ആളവകപുച്ഛാഗാഥായോ വിയ. അപിചയോ വോ ആനന്ദ മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ. സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ-തി വുത്തം. സോചതി പിടകഭൂതോ ധമ്മവിനയോ സത്ഥാ ഏതരഹി തിവിധംപി സാസനം ലോകസ്സ ദീപേന്തോ പകാസേന്തോ തിട്ഠതി. യതോബുദ്ധഭാസികാനം ദേവമനുസ്സാനം നാനാ ബാഹിരകേഹി ജനേഹി അസാധാരണോ മഹന്തോ ഞാണാലോകോ ഏതരഹി വിജ്ജോതമാനോ പവത്തതി. തേഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ദേസിതാനി ഏതരഹിധരമാനാനി ചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധ സഹസ്സാനി സുത്വാ അനമതഗ്ഗേസംസാരേ അനന്താസു ലോകധാതൂസു സബ്ബംലോകത്തയപ്പവത്തിഞ്ച, സബ്ബംധമ്മപ്പവത്തിഞ്ച, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുഗതികേന സുതമയഞ്ഞാണേന ജാനന്തി. ആയതിഞ്ച സഗ്ഗത്ഥായ ച മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനത്ഥായ ച നാനാപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി ആരഭന്തി, പബ്ബജന്തി. പരിയത്തിം പരിയാപുണന്തി. പടിപത്തിം പൂരേന്തി. ഭാവനംഭാവേന്തി. ഇദം സബ്ബം സാസനപ്പടിരൂപകമത്തംന ഹോതി. ഏകന്ത സാസനം ഹോതി. കസ്മാ, യഥാ ധമ്മം യഥാ വിനയം പടിപജ്ജനതോ. ഇമായ ച പടിപത്തിയാ ആയതിം സഗ്ഗമഗ്ഗഫല നിബ്ബാനപ്പടിലാഭായ സംവത്തനികത്താതി. ഏത്താവതാ സബ്ബം മിച്ഛാവാദീനം മിച്ഛാവചനം വിധമിതംവിദ്ധംസിതം ഹോതീതി.

പണാമഗാഥാവണ്ണനാ.

൧൧. ദുതീയഗാഥാവണ്ണനായം. ‘‘ആദിഗാഥായാ’’തി പഥമഗാഥാവാക്യേന. ‘‘തം തം പയോജനസഹിതേ’’തി തേനതേനപയോജനേന സഹിതേ. ‘‘പഞ്ച അത്ഥേ’’തി പഞ്ചപിണ്ഡത്ഥേ. ‘‘തേഅഭിധമ്മത്ഥേ’’തി അഭിധമ്മത്ഥപദേ ദീപിതേ തേഅഭിധമ്മത്ഥേ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തിസ്സം ദുതീയഗാഥായം. ‘‘നതു വുത്ത’’ന്തി നപനപകരണംപി പുബ്ബേവുത്തം ഹോതി. അഭിധമ്മത്ഥാ കുതോപുബ്ബേവുത്താ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏവംതീസു അത്ഥവികപ്പേസു പഥമസ്സ കാലവിരോധം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുതീയ തതീയാനം സദ്ദതോവിരോധം വത്തും ‘‘നചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ആദിമ്ഹി യേവാ’’തി ഏതേന യദാകദാചി പച്ചാമസനം അപ്പധാനന്തി ദസ്സേതി. ‘‘അപ്പധാനപദാനീ’’തി അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹന്തി ഇമസ്മിം ഏകസ്മിം സമാസപദേ പുരിമാനി വിസേസന പദാനി. തത്ഥ സബ്ബഥാപി വുത്താതി യോജിതേ സതി, തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപ്പകരണേ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥ പദേവാ സബ്ബഥാ മയാ വുത്താതി അത്ഥോ ഹോതി. സോ ന യുജ്ജതി. തസ്മിം അഭിധമ്മേ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ സബ്ബഥാ വുത്താതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. അപ്പധാനപദം പച്ചാമസതീതി ദോസോപന ആപജ്ജതേവ. തേനാഹ ‘‘ഏവഞ്ഹിസതീ’’തിആദിം. തത്ഥ, ‘‘ഏവഞ്ഹിസതീ’’തി അട്ഠസാലിനിയം വിയ ഇധ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദം പച്ചാമസന്തേ സതി. ഹിസദ്ദോ ഫല വാക്യജോതകോ. ലദ്ധഗുണജോതകോതിപി യുജ്ജതി. ‘‘പടിക്ഖിത്താ ഹോതി’’ തസ്മിം അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹപദേ മയാ സബ്ബഥാ വുത്താതി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ. ന കേവലം സോ ഏവ ദോസോ ആപജ്ജതി. അപരോപിദോസോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സാഹീ’’തിആദിമാഹ. ധാതുകഥായം വുത്തേനസങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിപ്പകാരേനാതിയോജനാ.

൧൨. പരമത്ഥപദവണ്ണനായം. വിസേസനപദം നാമ കത്ഥചി ഭൂതകഥനത്ഥായവാ പയുജ്ജതി കണ്ഹോകാകോ, സേതോബകോ,തി. കത്ഥചി അഞ്ഞനിവത്തനത്ഥായ വാ പയുജ്ജതി നീലോപടോ, നീലംപുപ്ഫ, ന്തി. ഇധ പന അഞ്ഞ നിവത്തനത്ഥായാതി ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധാനിഹിസച്ചാനീ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ഞാപീയതീതിപഞ്ഞത്തി. പഞ്ഞാപനഞ്ച നാമ സമഗ്ഗാനം ജനാനം വോഹാരേന ച സമ്പടിച്ഛനേന ചാതി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സിജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘തേചമഹാജനാ’’തിആദിം. ‘‘തസ്മാതേ സമ്മുതി സച്ചന്തി വുച്ചന്തീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സമ്മതത്താ’’തി വോഹരിതത്താചേവ സമ്പടിച്ഛിതത്താ ച. ‘‘വചീസച്ചവിരതിസച്ചാന’’ന്തി ഏത്ഥ വചീസച്ചം നാമ മുസാവാദരഹിതം സച്ചവചനം. വിരതിസച്ചം നാമ സമ്മാവാചാവിരതി. സാഹി മുസാവാദാദീഹി വചീദുച്ചരിതേഹി വിരമണമത്തേന വചീസച്ചന്തി വുച്ചതി. ‘‘വത്ഥുഭൂതത്താ’’തി അധിട്ഠാനഭൂതത്താ. സമ്മുതിസച്ചന്തി വുച്ചന്തി, സമ്മതത്താ സമ്മുതി ച, സാ സച്ചാനം വത്ഥുഭൂതത്താ സച്ചഞ്ചാതി കത്വാ. സമ്മുതിയാ സിദ്ധം സച്ചം സമ്മുതിസച്ചന്തിപി യുജ്ജതി. ‘‘സമ്മാപടിപജ്ജന്താ’’തി പാണോ നഹന്തബ്ബോ, സബ്ബേസത്താ അവേരാ ഹോന്തൂതിആദിനാ സമ്മാപടിപജ്ജന്താ. ‘‘സബ്ബലോകിയസമ്പത്തിയോ’’തി ദാനസീലാദീനം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം ഫലവിപാകഭൂതാ സബ്ബലോകിയസമ്പത്തിയോ. സബ്ബേ ‘‘ബോധിസമ്ഭാരധമ്മേ’’തി ദാനപാരമിസീലപാരമിആദികേപാരമിധമ്മേ. ‘‘ആരാധേന്തീ’’തി സമ്പാദേന്തി. ‘‘മിച്ഛാപടിപജ്ജന്താ’’തി ദുച്ചരിത ദുരാജീവമിച്ഛാജീവാദീനം വസേന മിച്ഛാപടിപജ്ജന്താ. ‘‘ഏവം മഹന്തം സമ്മുതി സച്ച’’ന്തി ഏതേന അഹം പരമത്ഥ സച്ചമേവഗണ്ഹാമീതി സമ്മുതി സച്ചം നഭിന്ദിതബ്ബം. ഭിന്ദന്തോഹി സബ്ബസമ്പത്തീഹി പരിബാഹിരോ അസ്സാതി ദസ്സേതി. കഥഞ്ച തം ഭിന്ദതീതി. സത്തോ നാമ നത്ഥി. സത്തസ്സ ഭവതോസങ്കന്തി നാമ നത്ഥി. ഭവനിബ്ബത്തകം കുസലാകുസലകമ്മം നാമ നത്ഥീതി ഗണ്ഹന്തോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയം തിട്ഠതി. സബ്ബസമ്പത്തീഹി പരിബാഹിരോ ഹോതി. അപായ പൂരകോ ഭവതീതി. ‘‘വിജ്ജമാനന്ത്വേവ ഗണ്ഹാപേതീ’’തി സഞ്ഞാ ചിത്തദിട്ഠി വിപല്ലാസാനം വത്ഥുഭാവേന ഗണ്ഹാപേതി. തേനാഹ ‘‘സക്കായദിട്ഠീ’’തിആദിം. ‘‘ഏവം വിപരീതഞ്ഹി സമ്മുതിസച്ച’’ന്തി ഏതേനസമ്മുതി സച്ചമേവദള്ഹം ഗഹേത്വാ പരമത്ഥ സച്ചം നഭിന്ദിതബ്ബം. ഭിന്ദന്തോഹി താഹി ദിട്ഠീഹി നമുച്ചതി. കഥഞ്ച തം ഭിന്ദതി. ഖന്ധേ വാ ഖന്ധമുത്തകേവാ അത്തജീവേ ഗഹേത്വാ തേച അത്തജീവാ പരമ്മരണാ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ഗണ്ഹന്തോ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയം തിട്ഠതി. തേ ച അത്തജീവാ ഭവാഭവേസുസസ്സതാ ഹുത്വാ ഭവതോഭവം സംസരന്തി സന്ധാവന്തീതി ഗണ്ഹന്തോസസ്സതദിട്ഠിയം തിട്ഠതി. ‘‘നവിസംവാദേന്തീ’’തി വിപരീതം നാപാദേന്തി. ‘‘തം പനാ’’തി സഭാവസച്ചം പന. അനുഭവനഭേദമത്തം ഉപാദായേവ വേദനാ സുഖാതി വുത്താ. സബ്ബാകാരതോ സുഖഭൂതത്താ വേദനാ സുഖാതി വുത്താ നഹോതി. ‘‘സബ്ബാപിവേദനാ ദുക്ഖാ ഏവാ’’തി പധാനത്ഥോ. തത്ഥ അനുഭവനഭേദോ തിവിധോ. സാതതോ വാ അനുഭവനം, അസ്സാതതോ വാ, മജ്ഝത്തതോ വാ. ‘‘ദുക്ഖാ ഏവാ’’തി ഭയട്ഠേന ദുക്ഖാ ഏവ. ഭയട്ഠേനാതി ച സംസാര ഭയദസ്സീഹിഭായിതബ്ബട്ഠേന. സുഖോ വിപാകോ യേസം തേ സുഖവിപാകാ. തേഭൂമകകുസലാ. ‘‘കുസലസമ്മതാ’’തി ഏതേന സഭാവസച്ചേപി ഏതേവോഹാരാ ലോകസമ്മുതി നിസ്സിതാതി ദീപേതി. ‘‘സാസവതാ’’തി ആസവേഹി സഹിതഭാവോ. ‘‘സംകിലേസി കതാ’’തി സംകിലേസ ധമ്മേഹി സംയുത്തഭാവോ. ഓഘേഹി ച യോഗേഹി ച ഉപാദാനേഹി ച പത്തബ്ബഭാവോ ‘‘ഓഘനീയയോഗനീയ ഉപാദാനീയതാ’’. അധികാ അത്താ അജ്ഝത്താ. ബഹിദ്ധാരുക്ഖേരൂപധമ്മാരുക്ഖസ്സ അത്താനാമ സാരട്ഠേന. സാഖായം രൂപധമ്മാ സാഖായ അത്താനാമ സാരട്ഠേന. സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ പന രൂപാരൂപധമ്മാ തണ്ഹാപരിഗ്ഗഹ ദള്ഹട്ഠേന തതോ ബഹിദ്ധാ അത്തതോ അധികാ അത്താതി അത്ഥേന അജ്ഝത്താതി ലോകസമ്മുതി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അജ്ഝത്തതികഞ്ചാ’’തിആദിം. ദുക്ഖനിരോധ മഗ്ഗഭാവോ ച, ഇതി ഇദം ചതുക്കം അരിയസച്ചം നാമാതി യോജനാ. ‘‘ഇദമേവാ’’തി ഇദം ചതുക്കമേവ. ‘‘അചലമാന’’ന്തി ഏതേന അരിയസദ്ദസ്സ അത്ഥം ദീപേതി. തേഭൂമക ധമ്മാനം സുഖതാ നാമ ചലാ ഹോതി. കസ്മാ, അനിച്ച ധമ്മത്താ. തേ ധമ്മേസുഖാതി ഗഹേത്വാ അത്തനോ അജ്ഝത്തങ്ഗം കരോന്താ അചിരേനേവ ദുക്ഖം പാപുണന്തി. തേ ധമ്മേ ദുക്ഖാതി ഞത്വാ തേഹിവിമുത്താ പുന ദുക്ഖം പാപുണന്തീതി നത്ഥി. ഏസനയോ സേസഅരിയസച്ചേസു. ‘‘തേസൂ’’തിആദിമ്ഹി ദുവിധാനിഹി സച്ചാനീതി വുത്തേസു ദ്വീസു സച്ചേസു. ‘‘തേന വുത്ത’’ന്തിആദി ലദ്ധഗുണവചനം. ‘‘യോ വിനാ അഞ്ഞാപദേസേനാ’’തി ഏത്ഥ അഞ്ഞാപദേസോ നാമ അട്ഠധമ്മ സമോധാനം നിസ്സായ ഘടസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, പടസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, തം സണ്ഠാനം അത്തനോ സഭാവേന വിനാ അഞ്ഞാപദേസേന സിദ്ധം ഹോതി. യാപനചിന്തന കിരിയാ നാമ അത്ഥി. യം ചിത്തന്തി വുച്ചതി. സാ അഞ്ഞാപദേസേന സിദ്ധാ ന ഹോതി. അത്തനോ സഭാവേനേവസിദ്ധാ. ഏസനയോ ഫുസനകിരിയാ, വേദയിതകിരിയാ, ദീസൂതി. ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യോവിനാ അഞ്ഞാപദേസേനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ചിത്തേനപരികപ്പേത്വാ’’തി മനോവിഞ്ഞാണ ചിത്തേന അവിജ്ജമാനം സണ്ഠാനം വിജ്ജമാനം കത്വാ. ‘‘സവിഗ്ഗഹം കത്വാ’’തി സരീരം കത്വാ. വത്ഥു ദബ്ബസഹിതം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ചിത്തമയോചിത്തനിമ്മിതോ’’തി സുപിനന്തേ ദിട്ഠരൂപാനി വിയ ചിത്തേനപകതോ ചിത്തേന നിമ്മിതോ. കസ്മാ സഭാവസിദ്ധോ പരമത്ഥോ നാമാതി ആഹ ‘‘സോഹീ’’തിആദിം. ‘‘സന്തീ’’തി ഏതേന അസധാതു വസേന അത്ഥോതി സിദ്ധം വുത്തം. സദ്ദാബുദ്ധീഹി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ അത്ഥോതിപിവദന്തി. ‘‘ഇതരതോ’’തി പരികപ്പസിദ്ധതോ. ‘‘പരമോ’’തി അധികോ. തേനാഹ ‘‘ഉക്കംസഗതോ’’തി. ഏതേന പരമസദ്ദസ്സ അധികത്ഥം വദതി. ഇദാനി തസ്സ ഉത്തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിവുത്തം. തത്ഥ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധസാസനേ പഞ്ചസാസന കിച്ചാനി മഹന്താനി അഭിഞ്ഞേയ്യാനം ധമ്മാനം അഭിജാനനം. പരിഞ്ഞേയ്യാനം പരിജാനനം. പഹാതബ്ബാനം പഹാനം. സച്ഛി കാതബ്ബാനം സച്ഛികരണം. ഭാവേതബ്ബാനം ഭാവനാതി. തത്ഥ സബ്ബേപി പരമത്ഥ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാ നാമ. ദുക്ഖ സച്ചധമ്മാ പരിഞ്ഞേയ്യാ നാമ. സമുദയ സച്ചധമ്മാ പഹാതബ്ബാ നാമ. സാമഞ്ഞപ്ഫലാനി ച നിബ്ബാനഞ്ച സച്ഛികാതബ്ബാ നാമ. മഗ്ഗസച്ചധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാ നാമ. തേസു ധമ്മേസു തേസം കിച്ചാനം സിദ്ധിയാ ഇമസ്മിം സാസനേ സാസനകിച്ചം സിദ്ധം ഹോതി. നിട്ഠാനം ഗച്ഛതി. തേ ച ധമ്മാ ഏവ രൂപാനം സാസന കിച്ചാനം അവിരാധകത്താ അവിസംവാദകത്താ ഉത്തമട്ഠേന പരമത്ഥാ നാമ ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘യേ’’തിയേജനാ. ‘‘അയ’’ന്തി അയം ധമ്മോ. ‘‘തസ്സാ’’തി തസ്സഅഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ, തസ്സപരിഞ്ഞേയ്യസ്സ, തസ്സപഹാതബ്ബസ്സ, തസ്സസച്ഛികാ തബ്ബസ്സ തസ്സഭാവേതബ്ബസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. പരമത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

‘‘തം നസുന്ദര’’ന്തി ബ്യഞ്ജനതോ നസുന്ദരം. നകേവലം ബ്യഞ്ജനതോയേവ നസുന്ദരം, അത്ഥതോപി നസുന്ദരമേവ. ചതുസച്ച ധമ്മാഹി പച്ചേകബുദ്ധഞ്ഞാണസ്സപി ഗോചരാ ഹോന്തി. പഞ്ചഞേയ്യ ധമ്മാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവ. തത്ഥ ചതുസച്ച ധമ്മാ നാമ പരമത്ഥ ധമ്മാ ഏവ. പഞ്ചഞേയ്യധമ്മാ പന സബ്ബ പഞ്ഞത്തിയാ സഹ സബ്ബപരമത്ഥ ധമ്മാ. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ചതുസച്ചാഭി സമ്ബോധോ ധമ്മ പഞ്ഞത്തിയാ സഹ സിജ്ഝതി. പച്ചേകബുദ്ധാനം ചതുസച്ച സമ്ബോധോ ധമ്മപഞ്ഞത്തിയാ സഹ നസിജ്ഝതി. തസ്മാ തേ സയം പടിവിദ്ധം ചതുസച്ച ധമ്മം നാമ പഞ്ഞത്തിം നീഹരിത്വാ പരേസം ദേസേതും ന സക്കോന്തി. തേസം ചതുസച്ചസമ്ബോധോ മൂഗസ്സ സുപിനദസ്സനം വിയ ഹോതീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തസ്മാ പഞ്ഞത്തിയാ സഹ പഞ്ച ഞേയ്യ ധമ്മാ ഏവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരാതി സക്കാവത്തുന്തി.

പരമത്ഥപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. ചിത്തവചനത്ഥേ. നഹി സാ ആരമ്മണേനവിനാ ലബ്ഭതി. ചിന്തേതീതി വുത്തേ കിം ചിന്തേതി, ആരമ്മണം ചിന്തേതീതി ഏവം ആരമ്മണഭൂതേന കമ്മപദേന വിനാ അസമ്ഭവതോ. തസ്മാ ഇധ ചിന്തനാതി ദട്ഠബ്ബാ, തസ്മാ അസ്സ നാമം സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. സുതമയഞ്ഞാണം, ചിന്താമയഞ്ഞാണ, ന്തി ഏത്ഥ ആരമ്മണസ്സ ഭൂതസഭാവ ചിന്താപി അത്ഥി, സാപഞ്ഞാഏവാതി തം നിവത്തേതും ‘‘ആരമ്മണ…പേ… ണൂപലദ്ധിയേവാ’’തി വുത്തം. ചിത്തം, മനോ, മാനസം, വിഞ്ഞാണ, ന്തി സബ്ബം ചിത്തസ്സ നാമം. ആരമ്മണ പച്ചയപ്പടിബദ്ധം ഹോതി. ന അഞ്ഞപച്ചയപ്പടിബദ്ധം. ന ച അഞ്ഞപച്ചയേന ലദ്ധം നാമം. ഏവരൂപസ്സ ആരമ്മണ വിജാനന സങ്ഖാതസ്സ അത്ഥന്തരസ്സബോധകം നഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘സന്തേസു ചാ’’തിആദിവുത്തം. ‘‘ഏതേനാ’’തി ഇദം കത്തുനോ കിരിയാസാധനേ അതിസ്സയൂപകാരകം കരണ സാധനം വദതീതി ദസ്സേതും ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദിവുത്തം. ‘‘ചിന്തനമത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദോ വിസേസനിവത്തി അത്ഥോതി, തേന നിവത്തിതം അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സബ്ബേപിഹീ’’തിആദിനാ. ‘‘വിഗ്ഗഹോ വാ’’തി സരീരം വാ. പച്ചയേന ആയത്താ പച്ചയായത്താ. ‘‘ആയത്താ’’തി സമ്ബന്ധാ. വത്തനം വുത്തി. ഉപ്പജ്ജനം വാ ഠിതി വാ. പച്ചയായത്താ വുത്തി ഏതേസന്തി ‘‘പച്ചയായത്ത വുത്തിനോ’’. ‘‘ഥാമേനാ’’തിആദി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. ‘‘ഏകം ഭാവസാധനമേവ പധാനതോ ലബ്ഭതീ’’തി ഇദം ധമ്മാനം തം തം കിരിയാ മത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം. കിരിയാമത്തഭൂതാപി പന തേ ധമ്മാസയം നാനാപച്ചയാ വത്ഥായം ഠിതാ വാ ഹോന്തി നാനാപച്ചയുപ്പന്നാവത്ഥായം ഠിതാ വാ. തസ്മാ പരമത്ഥ പദേസുപി യഥാരഹം തദഞ്ഞസാധനാനം പടിലാഭോ അവാരിതോ ഹോതി. ഇതരഥാ ഹേതു പച്ചയോ, ആരമ്മണ പച്ചയോ, സഹജാതപച്ചയോ, നിസ്സയപച്ചയോതിആദീസു കഥം ഭാവസാധനം യുത്തം സിയാതി. ‘‘പധാനതോ’’തി മുഖ്യതോ. ‘‘അഭേദസ്സ ചിന്തനസ്സഭേദകരണ’’ന്തി ഇദം ചിന്തേതീതി ചിത്തന്തികതം കത്തുസാധനം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സിലാപുത്തകസ്സാ’’തി ഭേസജ്ജമൂലാനം പിസനസിലാപോതകസ്സ. തസ്സ സരീരം നാമ വിസും അങ്ഗം നത്ഥി. അഭിന്നംപി ഭിന്നം കത്വാ വുച്ചതി ‘‘സിലാപുത്തകസരീര’’ന്തി. ഇദം അഭേദസ്സഭേദകരണം നാമ അഭൂതരൂപം ഹോതി. പയോജനേ സതി വത്തബ്ബം, അസതി ന വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തഥാകരണഞ്ചാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘പരപരികപ്പിതസ്സാ’’തി പരേഹി അഞ്ഞതിത്ഥാ ചരിയേഹി പരിചിന്തിതസ്സ. ‘‘സതിഹി…പേ… കപ്പനായാ’’തി സചേ അത്താ അത്ഥി, അത്താ ചിന്തേതി, തസ്മാ അത്താ ചിത്തോനാമാതിആദി വത്തബ്ബം. ന വത്തബ്ബം ചിന്തേതീതി ചിത്തന്തി, ചിത്തസ്സ കിരിയാമത്തത്താ. ന പന അത്താദികോ കത്താ നാമ അത്ഥി. തസ്മാ കിരിയാ മത്തമേവ കത്താരം കത്വാ ‘‘ചിന്തേതീതി ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. തേന വിഞ്ഞായതിലോകേ അത്താദികോകത്താ നാമ നത്ഥീതി. ഇദം അഭേദസ്സഭേദ പരികപ്പനായ പയോജനന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അത്തപ്പധാനോ’’തി കിരിയാസാധനേ ബഹൂനംകാരകാനം മജ്ഝേ സയംപധാനോ സയംജേട്ഠകോ ഹുത്വാ. ‘‘തംകത്തുഭാവ’’ന്തി ലോകേസിദ്ധം കത്തുഭാവം. ‘‘പുന കരണഭാവ’’ന്തി പുന ലോകേ സിദ്ധം കരണഭാവം. ഏവം ചിത്തസ്സ വചനത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ അഭിധാനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. യഥയിദം യേ ഇമേ തിരച്ഛാനഗതാ പാണാ ചിത്താവിചിത്താ. ഏവം ചിത്തം വിചിത്തം യം അഞ്ഞം അത്ഥി, തം അഞ്ഞം ഏകനികായംപി നസമനുപസ്സാമീ-തി യോജനാ. ‘‘നികായ’’ന്തി സത്തജാതിസമൂ ഹം.‘‘നിസ്സക്കേ കരണവചന’’ന്തി വിഭത്താപാദാനത്ഥേ കരണവചനം. ഏതേന തതോ ചരണതോ ചിത്തതോതി അത്ഥം വദതി. ഗാഥായം. ‘‘തം തം സഭാവോ’’തി വിജാനനഫുസനാദികോ സഭാവോ, അഗ്ഗിസ്സഉണ്ഹോവിയ. ‘‘കിച്ചസമ്പത്തിയോരസോ’’തി തേന തേന ധമ്മേന കരണകിച്ചഞ്ച, തം കിച്ചം കത്വാ ലദ്ധോ സമ്പത്തിഗുണോ ച. അഗ്ഗിസ്സ വത്ഥുമ്ഹി പരിപാചനകിച്ചം വിയ, ഓഭാസനഗുണോവിയ ച. ‘‘ഗയ്ഹാകാരോ’’തി ഞാണേന ഗഹേതബ്ബോ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ ധജഭൂതോ ആകാരോ. സമ്പത്തി രസോയേവ വുച്ചതി. ‘‘ഫലംവാപീ’’തി കാരിയപ്ഫലം വാപി, അഗ്ഗിസ്സ ധൂമോവിയ. ‘‘ആസന്നകാരണ’’ന്തി അത്തനോ അനന്തരേ ഫലനിബ്ബത്തകം കാരണം, അഗ്ഗിസ്സ അഗ്ഗികാരക പുരിസോ വിയ. ‘‘അല’’ന്തി സമത്ഥാ. ‘‘വിബുദ്ധിനോ’’തി വിസേസബുദ്ധി സമ്പന്നസ്സ പണ്ഡിതസ്സ. ‘‘പുബ്ബങ്ഗമരസ’’ന്തി ആരമ്മണഗ്ഗഹണേ പധാനരസ കിച്ചം. ‘‘സന്ധാന പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി നിരന്തരപ്പവത്താകാരപച്ചുപട്ഠാനം. ‘‘നാമ രൂപപദട്ഠാന’’ന്തി ഫസ്സാദിനാമഞ്ച വത്ഥു രൂപഞ്ചചിത്തസ്സപദട്ഠാനം.

ചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. ‘‘ചേതസി ഭവ’’ന്തി ചിത്തസ്മിം പാതുഭൂതം. ‘‘ഏതേന സിദ്ധാ ഹോന്തീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സാ ഏവ ഫസ്സാദീനം ജാതി. യാചിത്തസ്സജരാ, സാ ഏവ ഫസ്സാദീനംജരാ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘ഏകവണ്ടൂപനി ബന്ധാനീ’’തി ഏകേന വണ്ടദണ്ഡകേന ഉപനിബന്ധാനി. ‘‘ഏകജാതിയാദി ഉപനിബന്ധാ’’തി ഏകജാതികഥാ ദിവസേന ഉപനിബന്ധാ. ‘‘ചേ’’തി ചേവദേയ്യ. ‘‘നാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഗാഥായം. ‘‘ധമ്മാ’’തി നാമക്ഖന്ധ ധമ്മാ. ‘‘മനസാ ഏവാ’’തി കത്തുഭൂതേന മനേന ഏവ. ‘‘പകതാ’’തി പവത്തിതാ. ‘‘നിമ്മിതാ’’തി നിപ്ഫാദിതാ. ‘‘ചിത്തകിരിയാ ഭൂതാ ഏവാ’’തി ആരമ്മണം വിജാനന്തം ചിത്തം ഫുസനാകാരം ജനേത്വാവ വിജാനാതി. സോ ഫുസനാകാരോ ഫസ്സോതി വുച്ചതി. അവസേസാ പന സബ്ബേപി ചേതസികധമ്മാ ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉപാദായ. സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ ഉപാദായാതി ഹി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ചിത്തമൂലകത്താ ചിത്തനിസ്സിതത്താ ച തേപിധമ്മാ ചിത്തകിരി യാഭൂതാ ഏവ ഹോന്തീതി. ‘‘ഏതേനാ’’തി ഏതേനഗാഥാപദേന. വിഭാവനിയം പന ഏകാലമ്ബണതാ മത്തേന വിഭാവേതി. പരിപുണ്ണാനി ചേ തസികങ്ഗാനി ഉപരി ഥേരേന സയമേവ വക്ഖമാനത്താതി അധിപ്പായോ. ഇധ പന പദത്ഥവിഭാവനട്ഠാനത്താ പരിപുണ്ണേഹി അങ്ഗേഹി വിഭാവേതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തം നസുന്ദര’’ന്തി. ‘‘വത്ഥുമ്ഹീ’’തി പടകോട്ഠകാദിമ്ഹി. ‘‘നാനാചിത്തകമ്മാനീ’’തി ഹത്ഥി അസ്സരൂപാദീനി. വിജാനനമത്തം ചിത്തം, കുസലന്തി വാ അകുസലന്തി വാ വത്തബ്ബം നത്ഥി. നാനാചേതസികേ ഹി യുത്തത്താ ഏവ തഥാ വത്തബ്ബം ഹോതി. വുത്തംഹേതം ഭഗവതാ. പഭസ്സരമിദം ഭിക്ഖവേ ചിത്തം. തഞ്ച ഖോ ആഗന്തുകേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠന്തി. തേനാഹ ‘‘ഉദകം വിയചിത്ത’’ന്തിആദിം.

ചേതസികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫. രുപ്പതീതി പദം കത്തരിവാഹേതുകമ്മനിവാസിദ്ധം. രുപ്പനഞ്ചവികാരാപത്തി ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘സീതുണ്ഹാദീഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘വിസമപ്പവത്തിവസേനാ’’തി ധാതൂനം വിസമപ്പവത്തിവസേന. ധാതുക്ഖോ ഭവസേനാതി വുത്തം ഹോതി, ‘‘കേനരുപ്പതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കേനാ’’തി ഹേതു അത്ഥേവാ ഹേതു കത്തരിവാ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ സീതേനാതിആദീസുപി. ഡംസമകസാ നാമ സൂചിമുഖാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാചേവ മഹന്ത മക്ഖികാ ച. വാതാ നാമ പുരത്ഥിമവാതാദയോ. ആതപോ നാമ സൂരിയാതപോ. സരിംസപാനാമ അഹി വിച്ഛിക സതപദികാദയോ. തേസം സമ്ഫസ്സേഹിപി രുപ്പതി. മരണം വാ ഗച്ഛതി, മരണ മത്തം വാ ദുക്ഖം. ‘‘യേ ധമ്മാ’’തി ദ്വാദസവിധാ സപ്പടിഘരൂപധമ്മാ. ‘‘അഞ്ഞേസ’’ന്തി സോളസന്നം അപ്പടിഘരൂപാനഞ്ച അരൂപധമ്മാനഞ്ച. ‘‘തേസൂ’’തി നിദ്ധാരണേഭുമ്മം. ഇദാനി പാളിയാ സദ്ധിം മുഖ്യരുപ്പനം സംസന്ദേന്തോ ‘‘സമാഗമോ ചാ’’തിആദിമാഹ. സമാഗമോ ച നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിഘട്ടനം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ആപാതാഗമനഞ്ച ആരമ്മണകരണഞ്ച ഠപേത്വാതി യോജനാ. ‘‘മഹാഭൂതാനമേവ വാ’’തി ആപോധാതു വജ്ജിതാനം തിണ്ണം മഹാഭൂതാനമേവ വാ. ‘‘വികാരം ആപജ്ജതീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യസ്മിം ഖണേ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സയംപി വികാരപത്താ ഹോന്തീ’’തി തേമഹാഭൂതാസയംപി പകതിം വിജഹിത്വാ ഓമത്താധിമത്തഭാവം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘ഓമത്താധിമത്തരൂപസന്തതീനഞ്ചാ’’തി പരമ്പരതോ ഉപ്പജ്ജമാനാ രൂപസന്തതിയോ സന്ധായ വുത്തം. ഏവം പാളിനയേന വിപത്തിവസേന രുപ്പനം വത്വാ ഇദാനി വിപത്തി വാ ഹോതു, സമ്പത്തി വാ. പുരിമപച്ഛി മസന്തതീനം വിസദിസപ്പവത്തിഭൂതോ വികാരോപി ഏകേന പരിയായേന രുപ്പനംനാമാതി കത്വാ പുന തം രുപ്പനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഘട്ടനവസേന രുപ്പന ധമ്മാന മേവാ’’തി ആപാതാഗമനാദിവസേന രുപ്പനധമ്മേഹിവിനാ അഭിഘട്ടനവസേനരുപ്പന സഭാവാനം രൂപധമ്മാനമേവ സിദ്ധന്തി പുച്ഛാ. ‘‘സവിഗ്ഗഹാ ഹോന്തീ’’തി ദബ്ബ സണ്ഠാനാകാരസഹിതാ ഹോന്തി. കസ്മാ, ഓളാരികസഭാവത്താ. ബഹൂനഞ്ചരൂപകലാപാനം ഏകക്ഖണേ ഏകാബദ്ധഭാവേനപവത്തത്താ. അരൂപധമ്മാഹി സണ്ഹസുഖുമസഭാവാ ച ഹോന്തി. സചേ അനേകസതസഹസ്സാനിപി ഏകതോ പവത്തേയ്യും. ദബ്ബസണ്ഠാനഭാവം നഗമിസ്സന്തിയേവ. ഏകസ്മിഞ്ച സത്തസന്താനേ ഏകക്ഖണേ ഏക കലാപോവ പവത്തതി. കസ്മാ, അനന്തര പച്ചയൂപനിബന്ധേന പവത്തത്താ. തസ്മാതേ സവിഗ്ഗഹാന ഹോന്തി. രൂപധമ്മാ പന ഓളാരിക സഭാവാ ച ഹോന്തി. ബഹൂനം സന്നിചയേസതി ദബ്ബസണ്ഠാനത്ഥായ സംവത്തന്തി. ഏകക്ഖണേ ച ബഹുകലാപാപി ഏകാബദ്ധാഹുത്വാ പവത്തന്തി. തസ്മാ തേസവിഗ്ഗഹാഹോന്തീതി.

‘‘സീതാദിഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയേനാ’’തി സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീതിആദിനാ ലോകസ്സ പച്ചക്ഖതോ പാകടസ്സ സീതാദിവചനസ്സസാമത്ഥിയേന. തഞ്ഹി വചനം ലോകസ്സ അപാകടം അരൂപധമ്മാനം രുപ്പനം ഇധനാധിപ്പേതന്തി ദീപേതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘വോഹാരോ നാമാ’’തി നാമസഞ്ഞാ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ലോകോപചാരേനാ’’തി ബഹുജനസ്സ ഉപചാരേന വോഹാരേന കഥനേന. ‘‘പാകട നിമിത്തവസേനേവാ’’തി പാകടസ്സ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തസ്സ വസേനേവ. ‘‘സീതാദിഗ്ഗഹണേന വിനാപീ’’തി പിസദ്ദേന സീതാദിഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയേനപീതി ദീപേതി. ഏവം സന്തേപി പാളിസാധകം നാമ ന സക്കാസബ്ബത്ഥ ലദ്ധും. പാകടനിമിത്ത വചനമേവ സബ്ബത്ഥ സാധാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തപ്പസങ്ഗനിവത്തീ’’തി തസ്സ അരൂപധമ്മാനം രൂപതാപസങ്ഗസ്സ നിവത്തി. ‘‘ഇദ്ധിവികുബ്ബനാവസപ്പവത്താ’’തി ഏത്ഥ ഇദ്ധിവികുബ്ബനാനാമഇദ്ധിയാനാനപ്പകാരമാപനം. ‘‘രൂപതാ സിദ്ധീ’’തി രൂപന്തി നാമ സഞ്ഞാസിദ്ധി. ‘‘ഇദം പനാ’’തി ഇദം രൂപം പന. ‘‘അനുഗ്ഗഹാനം സീതാദീനം വസേനാ’’തി കിഞ്ചാപിപാളിയം സീതാദിവചനം ഉപഘാതകാനം സീതാദീനം വസേന വുത്തം. തേച ബ്രഹ്മലോകേ നത്ഥി. അനുഗ്ഗാഹകാ ഏവ അത്ഥി. തേസംവസേനാതി അധിപ്പായോ. ‘‘പാളിയം നിദ്ദിട്ഠാനീ’’തി സഞ്ജാനാതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ സഞ്ഞാതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സഞ്ജാനാതി. നീലംപി സഞ്ജാനാതി, പീതമ്പി സഞ്ജാനാതീ-തിആദിനാ ച, വിജാനാതീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. കിഞ്ച വിജാനാതി. മധുരംപി വിജാനാതി, അമ്ബിലംപി വിജാനാതീ-തിആദിനാ ച-പാളിയം നിദ്ദിട്ഠാനി.

രൂപപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൬. നിബ്ബാനപദേ. ‘‘ഖന്ധാവാ’’തി ഭവന്തരേ അപായാദീസു ഭവിസ്സമാനാ ഖന്ധാവാ. ന ഹി അതീത ധമ്മാ, നിബ്ബായന്തി നാമ, സത്തേ പീളേത്വാ നിരുദ്ധത്താതി അധിപ്പായോ. പച്ചുപ്പന്നാ ച ധമ്മാ ഏതരഹി പീളേന്തി, അവസ്സം ഉപ്പജ്ജമാനാ അനാഗതധമ്മാ ച അനാഗതേ പീളേസ്സന്തി, കഥം തേ നിബ്ബായന്തി നാമാതി ആഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നേസു…പേ… വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീ’’തി. ‘‘വിസയേഭുമ്മ’’ന്തി വിസയാധാരേഭുമ്മം. വിസയാധാരോ നാമമനുസ്സാഭൂമിയം ഗച്ഛന്തീതിആദീസു വിയ മുഖ്യാധാരോ നഹോതി. തേന പന വിനാ അഞ്ഞത്ഥ തം കിരിയം കാതും നസക്കോതി. തസ്മാ ആധാരഭാവേന പരികപ്പിതോ ആധാരോതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാആകാസേ’’തിആദിവുത്തം. യഥാ സകുണാനം പക്ഖന കിരിയാ നാമ ആകാസേന വിനാ അഞ്ഞത്ഥ നസിജ്ഝതി. തഥാ വട്ടദുക്ഖധമ്മാനം നിബ്ബുതി കിരിയാപി നിബ്ബാനേന വിനാ അഞ്ഞത്ഥ നസിജ്ഝതീതി ദസ്സേതും ‘‘യേഹിതേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘യേ’’തി യേതിവിധവട്ടദുക്ഖസന്താപധമ്മാ. ഹിസദ്ദോനിപാതോ. തേസദ്ദോ വചനാലങ്കാരോ. ‘‘തബ്ബിനിമുത്ത’’ന്തി നിബ്ബാനവിനിമുത്തം. നിബ്ബുതിഠാനം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ നിബ്ബാനം തേസം നിബ്ബുതി കിരിയായ വിസയാ ധാരോഹോതീതി അധിപ്പായോ. യഥാ അയം പദീപോ നിബ്ബായതി. തഥാധീരാ നിബ്ബന്തീതി യോജനാ. ‘‘തം തം കിലേസാനം വാ’’തി തേ സംതേസംകിലേസാനം വാ. ‘‘ഖന്ധാനം വാ’’തി അനാഗതഭവേസു ഖന്ധാനം വാ. ‘‘പുനഅപ്പടിസന്ധികഭാവ’’ന്തി സന്താനസ്സ പുന പടിസന്ധാനാഭാവം പാപുണന്തി അരിയാ ജനാ. യഥാ മഗ്ഗേ കരണവചനം ദിസ്സതി അദ്ധാ ഇമായപടിപത്തിയാ ജരാമരണമ്ഹാ പരിമുച്ചിസ്സാമീതിആദീസു. ന തഥാ നിബ്ബാനേതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗേവിയാ’’തിആദിം. നിബ്ബാനേപനഭുമ്മവചനമേവ ദിസ്സതി യത്ഥനാമഞ്ചരൂപഞ്ച. അസേസം ഉപരുജ്ഝതീതിആദീസു. തസ്മാ നിബ്ബാനേ കരണ വചനം ന ദിസ്സതി, കരണ ലക്ഖണസ്സേവ അഭാവതോതി ദസ്സേതും ‘‘ന ച നിബ്ബാന’’ന്തിആദി വുത്തം. കരണ ലക്ഖണം നാമകത്തുനോ സഹകാരീ പച്ചയഭാവോ. നനു അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ നിബ്ബായന്തീതി ദിസ്സതീതി. സച്ചം, തത്ഥ പന വിസേസനേ കരണ വചനം. ന കരണകാരകേ. തഞ്ഹി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാനിവത്തനത്ഥം വുത്തന്തി.

നിബ്ബാനപദവണ്ണനാ.

ദുതീയഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. കാമാവചരപദേ. ‘‘കാമീയതീ’’തി ഇച്ഛീയതി. നിമിത്തസ്സാദവത്ഥു മജ്ഝിമട്ഠകഥായം ആഗതം. ‘‘തേകാമീയന്തീ’’തി തേ അവീചിനിരയാദയോ ഇച്ഛീയന്തി. ‘‘തത്ഥ ഉപ്പന്നാനമ്പീ’’തി അവീചിനിരയാദീസു ഉപ്പന്നാനംപി സത്താനം. ‘‘ഭവനികന്തി നാമ ഹോതീ’’തി ഭവസങ്ഖാതം അത്തനോ ഖന്ധം ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോമേ അത്താതി ഗണ്ഹന്തീ തണ്ഹാ ഭവനികന്തി നാമ. സാ നേരയികസത്താനംപി അത്ഥിയേവ. ‘‘കാമേ അവചരതീ’’തി കാമേപരിയാപന്നം ഹോതി. കാമേ അന്തോഗധം ഹോതി. രൂപാരൂപഭൂമീസു ഉപ്പന്നംപി രൂപാരൂപസങ്ഖ്യം നഗച്ഛതി. കാമസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. കാമഗണനമേവഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘തീസുഭവേസു ഉപ്പന്നാനിപീ’’തി കാമരൂപാരൂപസത്തസന്താനേസു ഉപ്പന്നാനിപി ന തത്രപരിയാ പന്നാനേവ ഹോന്തി. തത്ര അപരിയാപന്നാനേവ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘കാമാവചരതാപത്തിദോസോ’’തി കാമാവചര ധമ്മാതി വത്തബ്ബതാ പത്തിദോസോ. ‘‘രൂപാവചരതാദിമുത്തിദോസോ’’തി ഇമേ രൂപാവചര ധമ്മാ ന ഹോന്തി, അരൂപാവചര ധമ്മാ ന ഹോന്തി, ലോകുത്തര ധമ്മാ ന ഹോന്തീതി ഏവം വത്തബ്ബതാപത്തി ദോസോതി വുത്തം ഹോതി. ഏസനയോ ‘‘രൂപാരൂപാവചരതാപത്തി ദോസോ കാമാവചരതാമുത്തി ദോസോ’’ തിപദേസു. അവചരസദ്ദസ്സ ഉപ്പന്നത്ഥേ ഗഹിതേപി ഏതേദോസാ നാപജ്ജന്തി. കസ്മാ, ലോകേ യേഭൂയ്യനയതബ്ബഹുലനയാനംപി സബ്ഭാവാതി ഇമമത്ഥം വദന്തോ ‘‘നനുയേഭൂയ്യ വുത്തിവസേനപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം വാ ധമ്മാനം വാ. യഥാമിഗലുദ്ദകോ ഗാമേ ചരന്തോപി വനേ ചരണബഹുലത്താ വനചരകോതി നാമം ലഭതി. രാജഹത്ഥീ അഞ്ഞത്ഥ ചരന്തോപി സങ്ഗാമേ ചരണബഹുലത്താ സങ്ഗാമാവചരോതി നാമം ലഭതി. അയം യേഭൂയ്യനയോ നാമ. യസ്മിം വനേ അമ്ബരുക്ഖാപി അത്ഥി, അഞ്ഞരുക്ഖാപി അത്ഥി. അമ്ബരുക്ഖബഹുലത്താ പന തം വനം അമ്ബവനന്തി നാമം ലഭതി. ഏവം സിമ്ബലിവനാദീസു. അയം തബ്ബഹുലനയോ. ഇധ പന ഭൂമിയോ തബ്ബഹുലനയേന കാമരൂപാരൂപ നാമം ലഭന്തി, ധമ്മാ യേഭൂയ്യനയേന കാമാവചരാദി നാമം ലഭന്തീതി. ഏവം ഗഹിതേ സതി, തേ ദോസാനാ പജ്ജന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ ഇധപി…പേ… ദോസോതീ’’തിആഹ. ‘‘നാ’’തി ന കോചിദോസോ നത്ഥി. അത്ഥി ഏവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘തസ്മാസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അസ്സാ’’തി അവചരസദ്ദസ്സ. ‘‘തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി ഉപ്പജ്ജനത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ. ‘‘പരിഗ്ഗാഹിനിയാ കാമതണ്ഹായ കതോ’’തി തഥാ പരിഗ്ഗാഹിനിയാ കാമതണ്ഹായ ഗോചരവിസയത്താതായതണ്ഹായ കതോനാമ ഹോതി. ഏതേന കാമേതീതി കാമോ, കാമതണ്ഹാ. അവചരതി ഏത്ഥാതി അവചരം. കാമസ്സ അവചരന്തി കാമാവചരം. കാമ തണ്ഹായ ഗോചരവിസയത്താ കാമാവചരന്തി അയമത്ഥോപി സിജ്ഝതി.

രൂപേഅവചരതീതി രൂപാവചരം. ‘‘രൂപേ’’തി സോളസവിധായരൂപഭൂമിയാ. ‘‘അവചരതീ’’തി തത്ഥ പരിയാപന്നഭാവേന പവത്തതി. അരൂപേ അവചരതീതി അരൂപാവചരം. ‘‘അരൂപേ’’തി ചതുബ്ബിധായ അരൂപഭൂമിയാ. ‘‘അവചരതീ’’തി തത്ഥ പരിയാപന്നഭാവേന പവത്തതീതി ഇമമത്ഥം വദതി ‘‘രൂപാരൂപാവചരേസുപി അയംനയോ നേതബ്ബോ’’തി. രൂപേ ഭവോ രൂപം. രൂപതണ്ഹാ. അരൂപേ ഭവോ അരൂപം, അരൂപതണ്ഹാ. രൂപസ്സ അവചരം രൂപാവചരം. അരൂപസ്സ അവചരം അരൂപാവചരന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി ‘‘തേസു പനാ’’തിആദിനാ. ‘‘അത്രാ’’തി ഇമസ്മിം ഠാനേ. യദിപി ലോഭോ, രാഗോ, കാമോ, തണ്ഹാ, തിസബ്ബമ്പേതം ലോഭസ്സവേവചനം ഹോതി. രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോതി പന വിസും വിഭത്തത്താ ഇധ കാമസദ്ദേന തം ദഞ്ഞോലോഭോ ഗയ്ഹതി. ‘‘സബ്ബോപി ലോഭോ’’തി ഏതേനസസ്സതുച്ഛേദ ദിട്ഠിസഹഗതോപി സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൯. ‘‘രൂപാരൂപസദ്ദാ താസു ഭൂമീസു നിരുള്ഹാ’’തി അനിമിത്താ ഹുത്വാ നിരുള്ഹാതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി സനിമിത്തം നയം വദതി ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ. ‘‘നിസ്സയോപചാരോ’’തി ഠാനൂപചാരോ, യഥാ സബ്ബോഗാമോ ആഗതോതി. ‘‘നിസ്സിതോ പചാരോ’’തി ഠാന്യൂപചാരോ. യഥാ ധജാ ആഗച്ഛന്തീതി. ‘‘യം ഏതസ്മിം അന്തരേ’’തി യേ ഏതസ്മിം അന്തരേ ഖന്ധധാതു ആയതനാ. യം രൂപം, യാ വേദനാ, യാസഞ്ഞാ, യേ സങ്ഖാരാ, യംവിഞ്ഞാണന്തി യോജനാ. ‘‘സുവിസദ’’ന്തി യേഭൂയ്യാദി നയേഹി അനാകുലത്താസുവിസുദ്ധം. ‘‘കിം വിക്ഖേപേനാ’’തി ചിത്തവിക്ഖേപേന കിം പയോജനന്തി അത്ഥോ.

൨൦. ‘‘ലുജ്ജനപ്പലുജ്ജനട്ഠേനാ’’തി ഭിജ്ജനപ്പഭിജ്ജനട്ഠേന. ‘‘യത്ഥാ’’തി യസ്മിം തേഭൂമകേ ധമ്മസമൂഹേ. ‘‘നിവിസതീ’’തി നിച്ചം വിസതി, ഉപഗച്ഛതി. ‘‘തസ്സാ’’തി മിച്ഛാഗ്ഗാഹസ്സ. ‘‘തേസ’’ന്തി ലോകുത്തര ധമ്മാനം. ‘‘യേസ’’ന്തി ലോകിയ ധമ്മാനം. ‘‘ലുജ്ജന’’ന്തി ഖണികഭങ്ഗേന ഭിജ്ജനം. ‘‘പലുജ്ജന’’ന്തി സണ്ഠാനഭേദേന സന്തതിച്ഛേദേന നാനപ്പകാരതോ ഭിജ്ജനം. നിബ്ബാനം പന ഇധ ന ലബ്ഭതി ചിത്തസങ്ഗഹാധികാരത്താതി അധിപ്പായോ. സോ ച അപരിയാപന്നഭാവോ, വിസും ഏകാചതുത്ഥീ അവത്ഥാ ഭൂമിനാമാതി യോജനാ.

ചതുബ്ഭൂമിവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧. ‘‘ഹീന’’ന്തി സദ്ധാസതിആദീഹി സോഭണധമ്മേഹി അയുത്തത്താഹീനം. ‘‘സബ്ബഹീന’’ന്തി ലോഭാദീഹി പാപധമ്മേഹി യുത്തത്താ സബ്ബ ചിത്തേഹി ഹീനതരം. ‘‘തദത്ഥോ’’തി ഉപരിമാനം ചിത്താനം സോഭണസഞ്ഞാകരണസുഖത്ഥോ. ‘‘ആദിതോ’’തിആദിമ്ഹി. ‘‘വീഥിചിത്തവസേനാതി ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോമേ അത്താതി ഏവം പവത്തസ്സ ഭവനികന്തി ജവനവീഥിചിത്തസ്സ വസേന. ഏവഞ്ചസതി, കിം കാരണം ലോഭമൂലചിത്തസ്സപഥമം വചനേതി ആഹ ‘‘അകുസലേസു പനാ’’തിആദിം.‘‘ദ്വീഹിവട്ടമൂലേഹീ’’തി ലോഭമോഹസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി വട്ടമൂലേഹി.

൨൨. ‘‘സിനിദ്ധചിത്ത’’ന്തി സാതവേദനായുത്തത്താലൂഖചിത്തം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സുമനസ്സഭാവോതി വുത്തേ കായികസുഖവേദനായപി പസങ്ഗോ സിയാതി വുത്തം ‘‘മാനസിക…പേ… നാമ’’ന്തി. ‘‘സുമനാഭിധാനസ്സാ’’തി സുമനനാമസ്സ. ‘‘പവത്തിനിമിത്ത’’ന്തി പവത്തിയാ ആസന്ന കാരണം. കഥം പന ഭാവോ പവത്തിനിമിത്തം നാമഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭവന്തി…പേ… കത്വാ’’തി. നിമിത്തേ ഭുമ്മം. തഥാഹി ഭാവോ നാമ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തന്തി വുത്തം. ഇദാനി നിമിത്ത ലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം പയോഗേ. ‘‘ദന്ത നിമിത്ത’’ന്തി ദന്തകാരണാ. ‘‘തം വേദനാ നിമിത്ത’’ന്തി തം വേദനാകാരണാ. ഏത്ഥ സിയാ, ‘‘ഏതസ്മിന്തി നിമിത്തേ ഭുമ്മ’’ന്തി വുത്തം, നിമിത്തഞ്ചനാമ അകാരകം അസാധനം, തം കഥം സാധനവിഗ്ഗഹേ യുജ്ജതീതി. അധികരണ സാധനാനുരൂപത്താ സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേനാതി ച ഏതസ്മാതി ച ഹേതു അത്ഥേ ഉഭയവചനന്തി വദന്തി. ആസന്നഹേതു നാമസാധനരൂപോ ഭവതീതി തേസം അധിപ്പായോ. സുട്ഠു കരോതി, പകതിപച്ചയേന അനിപ്ഫന്നം കമ്മം അത്തനോ ബലേന നിപ്ഫാദേതീതി സങ്ഖാരോ. ‘‘പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ’’തി പുബ്ബഭാഗേ അഭിസങ്ഖാരോ. പയോജേതി നിയോജേതീതി പയോഗോ. ഉപേതി ഫലസങ്ഖാതോ അത്ഥോ ഏതേനാതി ഉപായോ. ‘‘ആണത്തിയാവാ’’തി പേസനായവാ. ‘‘അജ്ഝേസനേന വാ’’തി ആയാചനേന വാ. ‘‘തജ്ജേത്വാ വാ’’തി ഭയം ദസ്സേത്വാ വാ. ‘‘തം തം ഉപായം പരേ ആചിക്ഖ’’ന്തി. കഥം ആചിക്ഖന്തീതി ആഹ ‘‘അകരണേ’’തിആദിം. ‘‘തസ്മിം തസ്മിം കമ്മേ പയോജേതീതികത്വാ ഇധ സങ്ഖാരോ നാമാ’’തി യോജനാ. ‘‘പച്ചയ ഗണോ’’തി പകതിപച്ചയഗണോ. ‘‘തേനാ’’തി സങ്ഖാരേന. ‘‘സാധാരണോ’’തി കുസലാകുസലാബ്യാകതാനം സാധാരണോ. ‘‘ദുവിധേന സങ്ഖാരേനാ’’തി പയോഗേന വാ ഉപായേന വാ. ‘‘യോ പന തേനസഹിതോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേവുത്തമേവത്ഥം പകാരന്തരേനപാകടം കാതും ‘‘സോപന യദാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഇതീ’’തിആദി ലദ്ധഗുണ വചനം. ‘‘പച്ചയഗണസ്സേവനാമ’’ന്തി പച്ചയഗണസ്സേവ വിസേസ നാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉപ്പന്നത്ഥേ ഇകപച്ചയോതി കഥം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തിആദിം. ‘‘പാളിയ’’ന്തി ധമ്മസങ്ഗണിപാളിയം. ‘‘അസല്ലക്ഖേത്വാ’’തി അചിന്തേത്വാ ഇച്ചേവത്ഥോ. സബ്ബമേതം നയുജ്ജതിയേവ. കസ്മാ, പാളിഅട്ഠകഥാഹി അസംസന്ദനത്താ, അത്ഥയുത്തിബ്യഞ്ജനയുത്തീനഞ്ച അവിസദത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘ത’’ന്തി ചിത്തം. ‘‘ഏതേനാ’’തി പുബ്ബപ്പയോഗേന. ‘‘യഥാവുത്തനയേനാ’’തി തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതമണ്ഡനവിസേസേന. ‘‘സോ പനാ’’തി പുബ്ബപ്പയോഗോ പന. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘തം നിബ്ബത്തിതോ’’തി തേന പുബ്ബപ്പയോഗേന നിബ്ബത്തിതോ. ‘‘വിരജ്ഝിത്വാ’’തി അയുത്തപക്ഖേപതിത്വാ. ഏതേനപടിക്ഖിത്താ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഗാഥായം. ‘‘ചിത്തസമ്ഭവീ’’തി ചിത്തസ്മിം സമ്ഭൂതോ. വിസേസോ സങ്ഖാരോ നാമാതി യോജനാ. സലോമകോ, സപക്ഖകോത്യാദീസുവിയാതി വുത്തം. സാസവാ ധമ്മാ, സാരമ്മണാ ധമ്മാത്യാദീസുവിയാതി പന വുത്തേ യുത്തതരം. ‘‘പാളിഅട്ഠകഥാ സിദ്ധ’’ന്തി പാളിഅട്ഠകഥാതോ സിദ്ധം. അപിചയത്ഥവിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു അസങ്ഖാരം ചിത്തം, സസങ്ഖാരം ചിത്തന്തി ആഗതം. തത്ഥ അയം പച്ഛിമനയോ യുത്തോ. ഉപായസമുട്ഠിതസ്സ അനേകസതസമ്ഭവതോ ‘‘ഇദഞ്ച നയദസ്സനമേവാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഉദാസിനഭാവേനാ’’തി മജ്ഝത്തഭാവേന. ‘‘യതോ’’തി യസ്മാ. വികാരപത്തോ ഹോതി. തതോ അധിമത്തപസ്സനം വിഞ്ഞായതീതി യോജനാ.

൨൩. ഇദാനി സഹഗതവചന സമ്പയുത്തവചനാനി വിചാരേന്തോ ‘‘ഏത്ഥചാ’’തിആദിമാരഭി. ‘‘ന പന തേ ഭേദവന്താ ഹോന്തീ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന നു തേപിചക്ഖു സമ്ഫസ്സോ, സോതസമ്ഫസ്സോ, തിആദിനാ ച, കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, തിആദിനാ ച, ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണ, ന്തിആദിനാച ഭേദവന്താ ഹോന്തീതി. സച്ചം. തേ പന ഭേദാ ഇമം ചിത്തം ഭിന്നം ന കരോന്തി. തസ്മാ തേ ഭേദവന്താന ഹോന്തീതി വുത്താ. ന ച തേസം അയം വികപ്പോ അത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇമസ്മിം ചിത്തേ’’തി ലോഭമൂലചിത്തേ. ‘‘കത്ഥചീ’’തി കിസ്മിഞ്ചി ചിത്തേ. യേവാപനാതി വുത്തേ സുധമ്മേസു ആഗതാനിയേവാപനകാനി. ‘‘അഞ്ഞേഹീ’’തി ദോസമൂലമോഹമൂലേഹി. നനുതാനിപി ഇധ ഗഹേതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാ’’തി ന ഗഹേതബ്ബാനി. കസ്മാതി ആഹ ‘‘തേസുഹീ’’തിആദിം. തേപി ഇധ നഗഹേതബ്ബാ സിയും. ന പന ന ഗഹേതബ്ബാ. കസ്മാ, വേദനായ ച സയം ഭേദവന്തത്താ, ദിട്ഠിസങ്ഖാരാനഞ്ച വികപ്പസബ്ഭാവാതി അധിപ്പായോ.

൨൪. ‘‘സോമനസ്സസ്സകാരണ’’ന്തി സോമനസ്സുപ്പത്തിയാ കാരണം. സോമനസ്സുപ്പത്തിയാ കാരണേ വുത്തേ തം സഹഗത ചിത്തുപ്പത്തിയാപികാരണം സിദ്ധം ഹോതീതി കത്വാ തമേവ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സോമനസ്സപ്പടിസന്ധികോഹീ’’തിആദിം. ഹീനേന വാ…പേ… ആരമ്മണേന സമായോഗോ, തേന സമായുത്തസ്സാപി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനന്തിആദിനാ വത്തബ്ബം. തഥാ ബ്യസനമുത്തിയംപി. ഉപേക്ഖാകാരണേ ‘‘ബ്യസനമുത്തീ’’തി ഇദം ദോമനസ്സപ്പസങ്ഗപരിഹാരവചനം. അജ്ഝാസയോവുച്ചതി അജ്ഝാവുത്തം ഗേഹം. ദിട്ഠിസങ്ഖാതോ അജ്ഝാസയോയസ്സാതി ദിട്ഠജ്ഝാസയോ. തസ്സ ഭാവോ ദിട്ഠജ്ഝാസയതാ. ‘‘അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന’’ന്തി അനുപായതോ ആഭുജനം, മനസികരണം. ‘‘ചിന്താ പസുതവസേനാ’’തി ഗമ്ഭീരേസു ധമ്മേസു ചിന്താപസവനവസേന, വീമംസാ വഡ്ഢനവസേന. ‘‘ദിട്ഠകാരണമേവാ’’തി ദിട്ഠം കാരണപ്പടിരൂപകമേവ. തേനാഹ ‘‘സാരതോസച്ചതോ ഉമ്മുജ്ജന’’ന്തി. ‘‘തബ്ബിപരീതേനാ’’തി തതോ വിപരീതേന. അദിട്ഠജ്ഝാസയതാ, ദിട്ഠിവിപന്നപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സദ്ധമ്മസവനതാ, സമ്മാവിതക്കബഹുലതാ, യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനഞ്ച ദിട്ഠിവിപ്പയോഗകാരണന്തി വത്തബ്ബം.

‘‘ഇമേസം പന ചിത്താനം ഉപ്പത്തിവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വിസുദ്ധി മഗ്ഗേഖന്ധ നിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹിതത്ഥ. യദാ ഹിനത്ഥികാമേസു ആദീനവോതിആദിനാനയേന മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരേക്ഖിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ കാമേവാ പരിഭുഞ്ജതി, ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനി വാ സാരതോപച്ചേതി സഭാവ തിക്ഖേന അനുസ്സാഹിതേനചിത്തേന. തദാ പഥമം അകുസല ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാദുതീയം. യദാ മിച്ഛാ ദിട്ഠിം അപുരേക്ഖിത്വാ കേവലം ഹട്ഠതുട്ഠോ മേഥുനം വാ സേവതി, പര സമ്പത്തിം വാ അഭിജ്ഝായതി, പരഭണ്ഡം വാ ഹരതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന. തദാ തതീയം. യദാ മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേനചിത്തേന, തദാ ചതുത്ഥം. യദാ പന കാമാനം വാ അസമ്പത്തിം ആഗമ്മ അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവേന ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാഹോന്തി, തദാസേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

ലോഭമൂലചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൫. ദോസമൂലചിത്തേ. ‘‘വിരൂപ’’ന്തി ദുട്ഠം, ലുദ്ദം. ദുമ്മനസ്സ ഭാവോതി വുത്തേ കായികദുക്ഖവേദനായപി പസങ്ഗോ സിയാതി വുത്തം ‘‘മാനസിക…പേ… നാമ’’ന്തി. പടിഹഞ്ഞതി ബാധതി. ‘‘സന്തത്തേ’’തി സന്താപിതേ.

൨൬. ‘‘ഭേദകരോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസേസകരോ. ‘‘ഭേദകരാന ഹോന്തീ’’തി ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസേസകരാന ഹോന്തി. ദോമനസ്സഗ്ഗഹണം പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം ഗഹിതന്തി യോജനാ. പസങ്ഗോതി ചനാനപ്പകാരതോ സജ്ജനം ലഗ്ഗനം. കഥം പസങ്ഗോതി ആഹ ‘‘യദാഹീ’’തിആദിം. ‘‘തുട്ഠിം പവേദേന്തീ’’തി തുട്ഠാമയം ഇമേസം മരണേനാതിആദി ചിക്ഖന്തി. ഏവം സഹഗതപ്പസങ്ഗം നിവത്തേത്വാ സമ്പയുത്തപ്പസങ്ഗം നിവത്തേതും ‘‘പടിഘഗ്ഗഹണംപീ’’തിആദി വുത്തം. തിരച്ഛാനഗതപാണവധേ അപുഞ്ഞം നാമ നത്ഥി. ആദികപ്പതോ പട്ഠായ മനുസ്സാനം യഥാകാമ പരിഭോഗത്ഥായ ലോകിസ്സരിയേനഥാവരട്ഠായിനാ നിമ്മിതത്താതി അധിപ്പായോ. ‘‘വിസ്സട്ഠാ’’തി അനാസങ്കാ. ‘‘അഞ്ഞേവാ’’തി അഞ്ഞേ വാ ജനേ. വിമതി ഏവ വേമതികം. വേമതികം ജാതം യേസം തേ വേമതികജാതാ. പുരിമചിത്തസ്സലോഭസഹഗതഭാവോ ഇമാനിഅട്ഠപി ലോഭസഹഗതചിത്താനിനാമാതി ഇമിനാ ചൂളനിഗമനേ നേവ സിദ്ധോവിയാതി യോജനാ. ചൂളനിഗമനേന പടിഘസമ്പയുത്ത ഭാവേസിദ്ധേ ദോമനസ്സസഹഗതഭാവോപി തേനസിദ്ധോ യേവാതി കത്വാ ‘‘തേസം ഗഹണം’’തി വുത്തം. ‘‘തേസ’’ന്തി ദോനസ്സപടിഘാനം. ഇമസ്മിം ചിത്തേ ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചാനിചഥിനമിദ്ധാനി ച അനിയതയോഗീനി ച ഹോന്തി യേവാപനകാനി ച. തേനാഹ ‘‘പുരിമചിത്തേ’’തിആദിം. ദോമനസ്സം ഇമസ്മിം ചിത്തേ അത്ഥി, അഞ്ഞചിത്തേസു നത്ഥി, തസ്മാ അസാധാരണ ധമ്മോ നാമ. അനഞ്ഞസാധാരണ ധമ്മോതിപി വുച്ചതി. ‘‘യഥാതം’’തി തം നിദസ്സനം തദുദാഹരണം യഥാ കതമന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഉപലക്ഖേതീ’’തി സഞ്ഞാപേതി. ആതപംതായതിരക്ഖതീതി ആതപത്തം. സേതച്ഛത്തം. ലദ്ധം ആതപത്തം യേനാതി ലദ്ധാതപത്തോ. രാജകുമാരോ. സോ ആതപത്തം ലദ്ധോതി വുത്തേ സബ്ബം രാജസമ്പത്തിം ലദ്ധോതി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ ഇദം ഉപലക്ഖണ വചനം ജാതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഉഭിന്ന’’ന്തി ദ്വിന്നം ദോമനസ്സ പടിഘാനം. പുബ്ബേ ദോമനസ്സസഹഗതന്തി വത്വാ നിഗമനേ പടിഘസമ്പയുത്തചിത്താനീതി വുത്തത്താ ‘‘ഇമസ്സ…പേ… സിദ്ധിതോ’’തി വുത്തം.

൨൭. ‘‘അനിട്ഠലോകധമ്മേഹീ’’തി അലാഭോ ച, അയസോച, നിന്ദാച, ദുക്ഖഞ്ചാതി ചതൂഹി അനിട്ഠലോകധമ്മേഹി. ‘‘തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’’തി അഹം അലാഭാദീഹി മാസമാഗച്ഛീതി പത്ഥേന്തസ്സപി കുതോമേഏത്ഥലോകേതം പത്ഥനാ പൂരണം സബ്ബകാലം ലബ്ഭാതി അത്ഥോ. ‘‘ലബ്ഭാ’’തി ച കമ്മത്ഥദീപകം പാടിപദികപദം. ഇമേസം ഉപ്പത്തിവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സങ്ഖേപതോവ വുത്തം തസ്സ പാണാതി പാതാദീസു തിക്ഖമന്ദപ്പവത്തികാലേ പവത്തിവേദിതബ്ബാതി.

ദോസമൂലചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨൮. മോഹമൂലചിത്തേ. ‘‘മൂലന്തരവിരഹേനാ’’തി അഞ്ഞമൂലവിരഹേന. സംസപ്പതീതി സംസപ്പമാനാ. ഏവം നു ഖോ, അഞ്ഞഥാനു ഖോതി ഏവം ദ്വിധാ ഏരയതി കമ്പതീതി അത്ഥോ. വിക്ഖിപതീതി വിക്ഖിപമാനം. ‘‘നിയമനത്ഥ’’ന്തി ഇദം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം നാമാതി നിയമനത്ഥം. ഇദഞ്ഹി പടിഘസമ്പയുത്തം വിയ നിഗമനേന സിദ്ധം ന ഹോതി. ‘‘ഇധ ലദ്ധോകാസം ഹുത്വാ’’തി മൂലന്തര വിരഹത്താ ഏവ ഇധലദ്ധോകാസം ഹുത്വാ. പകതി സഭാവഭൂതം, ഇതി തസ്മാ നത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘അനോസക്കമാന’’ന്തി പച്ഛതോ അനിവത്തമാനം. ‘‘അസംസീദമാന’’ന്തി ഹേട്ഠതോ അപതമാനം. ഉഭയേന അബ്ബോച്ഛിന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അതിസമ്മുള്ഹതായാ’’തി മൂലന്തര വിരഹേന മോഹേന അതിസമ്മുള്ഹതായ. ‘‘അതിചഞ്ചലതായാ’’തി സംസപ്പമാനവിക്ഖിപമാനേഹിവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചേഹി അതിചഞ്ചലതായ. ‘‘സബ്ബത്ഥപീ’’തി സബ്ബേസുപി ആരമ്മണേസു. അട്ഠകഥായം സങ്ഖാര ഭേദേന അവിജ്ജായ ദുവിധഭാവോവ വുത്തോ. കഥം വുത്തോ. അവിജ്ജാ അപ്പടിപത്തി മിച്ഛാ പടിപത്തിതോ ദുവിധാ തഥാ സസങ്ഖാ രാസങ്ഖാരതോതി വുത്തോ. ‘‘തിവിധഭാവോവാ’’തി ഇമസ്മിം ചിത്തേസങ്ഖാരവിമുത്തായ അവിജ്ജായ സദ്ധിം തിവിധഭാവോവ. ഇമേസം ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഉപ്പത്തിവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേസങ്ഖേപതോവവുത്തം തസ്സഅസന്നിട്ഠാനവിക്ഖേപകാലേപവത്തി വേദിതബ്ബാതി.

൨൯. ‘‘സബ്ബഥാപീ’’തി നിപാതസമുദായോ വാ ഹോതു അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനോ വാ, വിസും നിപാതോവാതി ഏവം സബ്ബപ്പകാരതോപി. അകുസലപദേ അകാരോ വിരുദ്ധത്ഥോ. യഥാ അമിത്തോ, അസുരോ, തിദസ്സേതും ‘‘അകുസലാനീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പടിവിരുദ്ധഭാവോ’’തി മോഹാദീഹി അകുസലേഹി വിരുദ്ധഭാവോ. ഭാവനംനാരഹന്തീതി ‘‘അഭാവനാരഹാ’’. കഥം പന ഭാവനംനാരഹന്തീതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുന’’ന്തിആദിം. ‘‘നിയാമം ഓക്കമന്താപീ’’തി പഞ്ചാനന്തരിയ കമ്മഭാവേന നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിഭാവേന ച നിയാമം ഓക്കമന്താപി. അപായം ഭജന്തീതി അപായഭാഗിനോ. കമ്മകാരകാ. തേസം ഭാവോ. തായ. ‘‘വട്ടസോതനിയതേ’’തി സംസാരവട്ട സോതസ്മിം നിയതേ. ‘‘ഥിരതരപത്താ’’തി സമാധിവസേന ഥിരതരഭാവം പത്താ. ഇദാനി തമേവത്ഥം പകാരന്തരേന വിഭാവേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സിയു’’ന്തി പദം ധാതുപച്ചയേഹി സിദ്ധം നിപ്ഫന്നപദം നാമ നഹോതി. കസ്മാ, ഇധപരികപ്പത്ഥസ്സ അസമ്ഭവതോ. നിപാതപദം ഹോതി. കസ്മാ, അനേകത്ഥതാ സമ്ഭവതോ. ഇധ പന ഭവന്തി സദ്ദേന സമാനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിപാതപദം ഇധ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

അകുസലവണ്ണനാ.

൩൦. അഹേതുകചിത്തേ. ‘‘സബ്ബനിഹീന’’ന്തി സബ്ബചിത്തേഹി ഹീനം. പുന ‘‘സബ്ബനിഹീന’’ന്തി സബ്ബാഹേതുകേഹി ഹീനം. ‘‘ത’’ന്തി അകുസല വിപാകം.

൩൧. സുത്തപാളിയം, ‘‘കട്ഠ’’ന്തി സുക്ഖദാരും. ‘‘സകലിക’’ന്തി ഛിന്ദിതഫാലിതം കട്ഠക്ഖണ്ഡകം. ‘‘ഥുസ’’ന്തി വീഹിസുങ്കം. ‘‘സങ്കാര’’ന്തി കചവരം. ചക്ഖുഞ്ചരൂപേ ച പടിച്ച യംവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്ത്വേവ വുച്ചതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘രൂപേ’’തി രൂപാരമ്മണാന. ‘‘സദ്ദേ’’തിആദീസുപി ഏസനയോ. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞാണാനി ഏകവത്ഥു നിസ്സിതാനി ഹോന്തി. തസ്മാ വത്ഥു ദ്വാരേസു ഏകവചനം വുത്തം. ആരമ്മണാനി പന ഏകവിഞ്ഞാണേനാപി ബഹൂനി ഗഹിതാനി. തസ്മാ ആരമ്മണേസു ബഹുവചനം. ‘‘ദുക്ഖയതീ’’തി ദുക്ഖം കരോതി. നാമധാതു പദഞ്ഹേതം. യഥാ അത്താനം സുഖേതി വീണേതീതി സദ്ദവിദൂ. ധാതുപാഠേസു പന സുഖദുക്ഖതക്കിരിയായംതി വുത്തം. തക്കിരിയാതി ച സുഖകിരിയാ ദുക്ഖ കിരിയാതി അത്ഥോ. സാതകിരിയാ അസ്സാതകിരിയാതി വുത്തം ഹോതി. ച സദ്ദോ ഓകാസത്ഥോതി കത്വാ ‘‘ദുക്കരം ഓകാസദാന’’ന്തി വുത്തം.

൩൨. ‘‘ചക്ഖുസ്സ അസമ്ഭിന്നതാ’’തി ചക്ഖുപസാദരൂപസ്സ അഭിന്നതാ. തസ്മിഞ്ഹി ഭിന്നേസതി അന്ധസ്സ ചക്ഖുസ്സ രൂപാനിനുപട്ഠഹന്തീതി. ‘‘സോതസ്സഅസമ്ഭിന്നതാ’’തിആദീസുപി ഏസനയോ. ‘‘ആലോകസന്നിസ്സയപ്പടിലാഭോ’’തി ചക്ഖു ച ആലോകേസതി കിച്ചകാരീ ഹോതി. അസതി നഹോതി. തഥാ രൂപഞ്ച. തസ്മാ ആലോകോ തേസം വിസയവിസയീഭാവൂപഗമനേ സന്നിസ്സയോ ഹോതി. തസ്സ ആലോകസന്നിസ്സയസ്സ പടിലാഭോ. ഏസനയോ ആകാസസന്നിസ്സയാദീസു. ഇമേസം അങ്ഗാനം യുത്തി ദീപനാ ഉപരിരൂപസങ്ഗഹേ ആഗമിസ്സതി. ‘‘അട്ഠകഥായ’’ന്തി അട്ഠസാലിനിയം. തത്ഥ ‘‘തസ്മിം പന ആപാതം ആഗച്ഛന്തേപി ആലോകസന്നിസ്സയേ അസതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതീ’’തി വചനം അസമ്ഭാവേന്തോ ‘‘തം വിനാ ആലോകേനാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അഭാവദസ്സന പര’’ന്തി അഭാവദസ്സനപ്പധാനം.

൩൩. വിപാകവചനത്ഥേ. വിപച്ചതീതി വിപാകം. വിപച്ചതീതി ച വിപക്കഭാവം ആപജ്ജതി. പുബ്ബേ കതകമ്മം ഇദാനി നിബ്ബത്തിം പാപുണാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദാനി തദത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ‘‘അയഞ്ച അത്ഥോ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം ആയൂഹന സമങ്ഗിതാപി ആഗതാ. ഇധ പനസാ ചേതനാ സമങ്ഗിതായ സങ്ഗഹിതാതി കത്വാ ‘‘ചതസ്സോ സമങ്ഗിഥാ’’തി വുത്തം. സമങ്ഗിതാതി ച സമ്പന്നതാ. ‘‘തം തം കമ്മായൂഹന കാലേ’’തി പാണാതി പാതാദികസ്സ തബ്ബിരമണാദികസ്സ ച തസ്സ തസ്സ ദുച്ചരിതസുചരിതകമ്മസ്സ ആയൂഹനകാലേ. സമുച്ചിനനകാലേതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബസോ അഭാവം പത്വാന നിരുജ്ഝതീ’’തി യഥാ അബ്യാകത ധമ്മാനിരുജ്ഝമാനാ സബ്ബസോ അഭാവം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തഥാ നനിരുജ്ഝന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സബ്ബാകാര പരിപൂര’’ന്തി പാണാതിപാതം കരോന്തസ്സ കമ്മാനു രൂപാബഹൂകായ വചീമനോ വികാരാ സന്ദിസ്സന്തി. ഏസനയോ അദിന്നാദാനാദീസു. ഏവരൂപേഹി സബ്ബേഹി ആകാര വികാരേഹി പരിപൂരം. ‘‘നിദഹിത്വാ വാ’’തി സണ്ഠപേത്വാ ഏവ. ‘‘യംസന്ധായാ’’തി യംകിരിയാവിസേസനിധാനം സന്ധായ.

ഗാഥായം. ‘‘സജ്ജൂ’’തി ഇമസ്മിം ദിവസേ. ‘‘ഖീരം വമുച്ചതീ’’തി യഥാ ഖീരം നാമ ഇമസ്മിം ദിവസേ മുച്ചതി. പകതിം ജഹതി. വിപരിണാമം ഗച്ഛതി. ന തഥാ പാപം കതം കമ്മന്തി യോജനാ. കഥം പന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദഹന്തം ബാലമന്വേതീ’’തി. ‘‘ഭസ്മാഛന്നോവപാവകോ’’തി ഛാരികാ ഛന്നോവിയ അഗ്ഗി. ‘‘സോ പനാ’’തി കിരിയാ വിസേസോ പന. ‘‘വിസും ഏകോ പരമത്ഥ ധമ്മോതിപി സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി വിസും സമ്പയുത്ത ധമ്മ ഭാവേന സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. സോ ഹി കമ്മപച്ചയധമ്മത്താ പരമത്ഥ ധമ്മോ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘അനുസയധാതുയോ വിയാ’’തി. ‘‘സോ’’തി കിരിയാവിസേസോ. ‘‘ത’’ന്തി കമ്മം വാ, കമ്മനിമിത്തം വാ, ഗതിനിമിത്തം വാ. ‘‘തദാ ഓകാസം ലഭതീ’’തി വിപച്ചനത്ഥായ ഓകാസം ലഭതി. ഓകാസം ലഭിത്വാ പച്ചുപട്ഠാതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘തത്ഥാ’’തി താസു ച തൂസുസമങ്ഗിതാസു. ‘‘ഇതീ’’തി ലദ്ധഗുണവചനം. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി പുന ലദ്ധഗുണവചനം. ‘‘പാളിയ’’ന്തി ധമ്മസങ്ഗണി പാളിയം. ‘‘കമ്മസന്താനതോ’’തി അരൂപസന്താനം ഏവ വുച്ചതി. ‘‘യേ പനാ’’തി ഗന്ഥകാരാ പന. ‘‘തേസ’’ന്തി ഗന്ഥകാരാനം. ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. തേസം വാദേതി വാ യോജേതബ്ബം. യഞ്ചഉപമം ദസ്സേന്തീതി യോജനാ. ‘‘തത്ഥാ’’തി തസ്മിം വചനേ. ന ച ന ലഭന്തീതി യോജനാ. ‘‘തദാ’’തി തസ്മിം പരിണതകാലേ. ‘‘നാള’’ന്തി പുപ്ഫഫലാനം ദണ്ഡകം.

൩൪. ‘‘സമ്ഭവോ’’തി പസങ്ഗകാരണം. അഭിവിസേസേന ചരണം പവത്തനം അഭിചാരോ. വിസേസ വുത്തി. ന അഭിചാരോ ബ്യഭിചാരോ. സാമഞ്ഞ വുത്തി. പക്ഖന്തരേന സാധാരണതാതി വുത്തം ഹോതി. പക്ഖന്തരേന സാധാരണതാ നാമപക്ഖന്തരസ്സ നാനപ്പകാരതോ സജ്ജനമേവ ലഗ്ഗനമേവാതി വുത്തം ബ്യഭിചാരസ്സാതി പസങ്ഗസ്സ ഇച്ചേവത്ഥോതി. ഏത്ഥചാതിആദിനാ സമ്ഭവബ്യഭിചാരാനം അഭാവമേവ വദതി. അകുസലഹേതൂഹി ച സഹേതുകതാ സമ്ഭവോ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേസ’’ന്തി അകുസലവിപാകാനം. ‘‘അബ്യഭിചാരോയേവാ’’തി ബ്യഭിചാരരഹിതോയേവ.

൩൫. ‘‘പഞ്ചദ്വാരേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി പഞ്ചദ്വാരവികാരം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദിം. ഏസനയോ മനോദ്വാരാവജ്ജനേപി.

യദി ഹി അയമത്ഥോസിയാ, ഏവഞ്ചസതി, അയമത്ഥോ ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തേസ’’ന്തി വീഥിചിത്താനം. ഉപ്പാദസദ്ദോനിയതപുല്ലിങ്ഗോതി കത്വാ ‘‘ടീകാസു പന…പേ… നിദ്ദിട്ഠം’’ സിയാതി വുത്തം. ‘‘വുത്തനയേനാ’’തി സമ്പയുത്തഹേതുവിരഹതോതി വുത്തനയേന. വിപച്ചന കിച്ചം നാമ വിപാകാനം കിച്ചം. വിപാകുപ്പാദനകിച്ചം നാമ കുസലാകുസലാനം കിച്ചം. ‘‘തം തം കിരിയാമത്തഭൂതാനീ’’തി ആവജ്ജന കിരിയാ ഹസനകിരിയാമത്തഭൂതാനി. പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിചിത്താനി നാമ കേവലം കമ്മവേഗുക്ഖിത്തഭാവേനസന്താനേപതിതമത്തത്താ ദുബ്ബല കിച്ചാനി ഹോന്തി. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി ച അസാരാനം അബലാനം പസാദവത്ഥൂനം നിസ്സായ ഉപ്പന്നത്താ ദുബ്ബലവത്ഥുകാനി ഹോന്തി. സമ്പടിച്ഛനാദീനി ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനുബന്ധ മത്തത്താ ദുബ്ബല കിച്ചട്ഠാനാനി ഹോന്തി. തസ്മാ താനി സബ്ബാനി അത്തനോ ഉസ്സാഹേനവിനാ കേവലം വിപച്ചനമത്തേന പവത്തന്തി. ‘‘വിപാകസന്താനതോ’’തി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനഞ്ച മനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ച ഭവങ്ഗവിപാകസന്താനതോ ലദ്ധപച്ചയം ഹോതി. വോട്ഠബ്ബനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദി വിപാകസന്താനതോ ലദ്ധപച്ചയം. ‘‘ഇതരാനി പനാ’’തി ഹസിതുപ്പാദചിത്ത മഹാകിരിയചിത്താദീനി. ‘‘നിരനുസയസന്താനേ’’തി അനുസയരഹിതേ ഖീണാസവസന്താനേ. ‘‘ഉസ്സാഹരഹിതാനി ഏവാ’’തി യഥാ രുക്ഖാനം വാതപുപ്ഫാനി നാമ അത്ഥി. താനി ഫലുപ്പാദകസിനേഹരഹിതത്താ ഫലാനി ന ഉപ്പാദേന്തി. തഥാ താനി ച വിപാകുപ്പാദകതണ്ഹാസിനേഹരഹിതത്താ ഉസ്സാഹബ്യാപാര രഹിതാനി ഏവ.

൩൬. വേദനാവിചാരണായം. ‘‘പിചുപിണ്ഡകാനം വിയാ’’തി ദ്വിന്നം കപ്പാസപിചുപിണ്ഡകാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനം വിയ ഉപാദാരൂപാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനം ദുബ്ബലമേവാതി യോജനാ. ‘‘തേസം ആരമ്മണഭൂതാന’’ന്തി തിണ്ണം മഹാഭൂതാനം. ‘‘കായനിസ്സയഭൂതേസൂ’’തി കായനിസ്സയമഹാഭൂതേസു.‘‘തേഹീ’’തി പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി. ‘‘പുരിമചിത്തേനാ’’തി സമ്പടിച്ഛനചിത്തതോ. ‘‘ത’’ന്തി അകുസലവിപാകസന്തീരണം. പടിഘേന വിനാ നപ്പവത്തതി. കസ്മാ നപ്പവത്തതീതി ആഹ ‘‘ഏകന്താകുസലഭൂതേനാ’’തിആദിം. ‘‘അബ്യാകതേസു അസമ്ഭവതോ’’തി അബ്യാകത ചിത്തേസു യുജ്ജിതും അസമ്ഭവതോ. കമ്മാനുഭാവതോ ച മുഞ്ചിത്വാ യഥാപുരിമം വിപാകസന്താനം കമ്മാനുഭാവേന പവത്തം ഹോതി. തഥാ അപ്പവത്തിത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘കേനചീ’’തി കേനചി ചിത്തേന. ‘‘വിസദിസചിത്തസന്താന പരാവട്ടനവസേനാ’’തി പുരിമേനവിപാക ചിത്ത സന്താനേന വിസദിസം കുസലാദി ജവന ചിത്തസന്താനം പരതോ ആവട്ടാ പന വസേന. തഥാഹിദം ചിത്തദ്വയം പാളിയം ആവട്ടനാ, അന്വാവട്ടനാ, ആഭോഗോ, സമന്നാഹാരോതി നിദ്ദിട്ഠം. ‘‘സബ്ബത്ഥാപീ’’തി ഇട്ഠാരമ്മണേപി അനിട്ഠാരമ്മണേപി. ‘‘അത്തനോ പച്ഛാ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ വസേനാ’’തി അത്തനോ പച്ഛാ പവത്തം ചിത്തം പടിച്ച ന വത്തബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്തനോ പച്ചയേഹി ഏവ സോ സക്കാ വത്തു’’ന്തി അത്തനോ പച്ചയേസു ബലവന്തേസു സതി, ബലവാ ഹോതി. ദുബ്ബലേസു സതി, ദുബ്ബലോ ഹോതീതി സക്കാവത്തുന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘വിസദിസ ചിത്തസന്താന’’ന്തി വോട്ഠബ്ബനകിരിയചിത്തസന്താനം.

൩൭. സങ്ഖാര വിചാരണായം ‘‘വിപാകുദ്ധാരേ’’തി അട്ഠസാലിനിയം വിപാകുദ്ധാര കഥായം. ‘‘ഉഭയകമ്മേനപീ’’തി സസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി, അസങ്ഖാരിക കമ്മേനപി. ‘‘ഥേരേനാ’’തി മഹാദത്തത്ഥേരേന. ‘‘തദുഭയഭാവാഭാവോ’’തി സസങ്ഖാരിക അസങ്ഖാരികഭാവാനം അഭാവോ. ‘‘താനിപി ഹി അപരിബ്യത്തകിച്ചാനിയേവാ’’തി ഏത്ഥ ആവജ്ജന ദ്വയം ജവനാനം പുരേചാരിക കിച്ചത്താ അപരിബ്യത്തകിച്ചം ഹോതു. ഹസിതുപ്പാദചിത്തം പന ജവനകിച്ചത്താ കഥം അപരിബ്യത്തകിച്ചം ഭവേയ്യാതി. തമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദീനം അനുചാരികമത്തത്താ അപരിബ്യത്തകിച്ചം നാമ ഹോതീതി. ‘‘അട്ഠമഹാവിപാകേസു വിയ വത്തബ്ബോ’’തി മഹാവിപാകാനം സസങ്ഖാരികാ സങ്ഖാരികഭാവോ പുരിമഭവേ മരണാസന്നകാലേ ആരമ്മണാനം പയോഗേന സഹ വാ വിനാ വാ ഉപട്ഠാനം പടിച്ച വുത്തോ, തഥാ വത്തബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

൩൮. ‘‘ദുബ്ബല കമ്മനിബ്ബത്തേസൂ’’തി പടിസന്ധി ഭവങ്ഗ ചുതികിച്ചാനി സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ദുബ്ബലവത്ഥു കിച്ചട്ഠാനേസൂ’’തി ചക്ഖാദിവത്ഥുകേസു ആവജ്ജനാദി ദുബ്ബലകിച്ച ദുബ്ബലട്ഠാനികേസു. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ തദത്ഥം വിവരതി. തത്ഥ ‘‘വിക്ഖേപയുത്ത’’ന്തി വിക്ഖേപകിച്ചേന ഉദ്ധച്ചേനയുത്തം ഹുത്വാ. ‘‘കപ്പട്ഠിതികം’’ നാമ സങ്ഘഭേദകമ്മം. ഛസുവത്ഥു രൂപേസു ഹദയവത്ഥുമേവ സുവണ്ണരജതം വിയ സാരവത്ഥു ഹോതി. ഇതരാനി ഫലികാനിവിയ പസാദമത്തത്താ അസാരാനി ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘ചക്ഖാദീസു ദുബ്ബലവത്ഥൂസൂ’’തി. ദസ്സനാദീനി ച കിച്ചാനി ജവന കിച്ചസ്സ പുരേചരത്താ ഖുദ്ദകിച്ചാനി ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ദസ്സനാദീസൂ’’തിആദിം.

൩൯. ഇധ ദീപനിയം ഇച്ചേവന്തി പദം അട്ഠാരസാതിപദസ്സവിസേസനന്തി കത്വാ ‘‘സബ്ബഥാപീതി പദസ്സ…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. വിഭാവനിയം പന തം സബ്ബഥാപീതി പദസ്സ വിസേസനന്തി കത്വാ ‘‘സബ്ബഥാ പീതികുസലാകുസലവിപാകകിരിയാഭേദേനാ’’തി വുത്തം.

അഹേതുകചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൦. സോഭണചിത്തേസു. അവുത്താപി സിദ്ധാ ഹോതി. യഥാ അട്ഠചിത്താനി ലോകുത്തരാനീതി ച വുത്തേ അവുത്തേപിസിജ്ഝന്തി സേസചിത്താനി ലോകിയാനീതി ച സഉത്തരാനീതി ചാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്തസമങ്ഗീനോ’’തി അത്തനാ പാപകമ്മേന സമന്നാഗതേ. ‘‘അനിച്ഛന്തേ യേവാ’’തി സചേപി അവീചിനിമിത്തസ്സാദവത്ഥു വിയ കേചി ഇച്ഛന്തു. അജാനന്താനം പന ഇച്ഛാ അപ്പമാണന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘സോഭഗ്ഗ പത്തിയാ’’തി ഏത്ഥ സുഭഗസ്സ ഭാവോ സോഭഗ്ഗന്തി വിഗ്ഗഹോ. സുഭഗസ്സാതി ച സുസിരികസ്സ.

൪൧. ‘‘യാഥാവതോ’’തി യഥാ സഭാവതോ. ഏത്ഥ സിയാ ജാനാതീതി ഞാണന്തി വുത്തം, കിം സബ്ബം ഞാണം യാഥാവതോ ജാനാതീതി. കിഞ്ചേത്ഥ. യദി സബ്ബം ഞാണം യാഥാവതോ ജാനാതി. ഏവം സതി, ഞാണേന ചിന്തേന്താനം അജാനനം നാമ നത്ഥി, വിരജ്ഝനം നാമ നത്ഥീതി ആപജ്ജതി. അഥ സബ്ബം ഞാണം യാഥാവതോ ന ജാനാതി, കത്ഥചി ജാനാതി, കത്ഥചി ന ജാനാതി. ഏവഞ്ചസതി, യത്ഥ ജാനാതി, തത്ഥേവ തം ഞാണം ഹോതി. യത്ഥ ന ജാനാതി, തത്ഥ തം ഞാണമേവ ന ഹോതീതി ആപജ്ജതീതി. വുച്ചതേ. ഞാണേന ചിന്തേസ്സാമീതി ചിന്തേന്താനംപി യത്ഥ യത്ഥ യാഥാവതോ ജാനനം ന ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ ഞാണ വിപ്പയുത്ത ചിത്തം ഹോതി. ഞാണപ്പടി രൂപകാ ച ധമ്മാ അത്ഥി ചിത്തഞ്ച വിതക്കോ ച, വിചാരോ ച, ദിട്ഠി ച. ഏതേഹി ചിന്തേന്താപി അഹം ഞാണേന ചിന്തേമീതി മഞ്ഞന്തി. ‘‘ദേയ്യ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹക സമ്പത്തീ’’തി ദേയ്യധമ്മ വത്ഥു സമ്പത്തി, പടിഗ്ഗാഹക പുഗ്ഗല സമ്പത്തി. ‘‘അബ്യാപജ്ജലോകൂപപത്തിതാ’’തി ഏത്ഥ അബ്യാപജ്ജലോകോ നാമ കായികദുക്ഖ ചേതസിക ദുക്ഖ രഹിതോ ഉപരിദേവലോകോ വാ ബ്രഹ്മലോകോ വാ. ഉപപജ്ജനം ഉപപത്തി. പടിസന്ധിവസേന ഉപഗമനന്തി അത്ഥോ. അബ്യാപജ്ജലോകം ഉപപത്തി യസ്സ സോ അബ്യാപജ്ജ ലോകൂപപത്തി. തസ്സ ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘കിലേസ ദൂരതാ’’തി സമാപത്തി ബലേന വാ, അഞ്ഞതരപ്പടിപത്തിയാ വാ, വിക്ഖമ്ഭിത കിലേസതാ വാ, അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ന കിലേസതാ വാ.

തേസം ഉപ്പത്തി വിധാനം വിസുദ്ധി മഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ഏവം വുത്തം. യദാഹി ദേയ്യധമ്മ പടിഗ്ഗാഹകാദി സമ്പത്തിം അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതും ആഗമ്മ ഹട്ഠതുട്ഠോ അത്ഥിദിന്നന്തിആദിനയപ്പവത്തം സമ്മാദിട്ഠിം പുരേക്ഖിത്വാ അസംസീദന്തോ അനുസ്സാഹിതോപരേഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തദാസ്സ സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണ സമ്പയുത്തം ചിത്തം അസങ്ഖാരം ഹോതി. യദാ പന വുത്തനയേന ഹട്ഠതുട്ഠോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരേക്ഖിത്വാ അമുത്ത ചാ ഗതാദിവസേന സംസീദമാനോ വാ പരേഹി വാ ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാസ്സ തദേവ ചിത്തം സസങ്ഖാരം ഹോതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സങ്ഖാരോതി ഏതം അത്തനോ വാ പരേസം വാ വസേന പവത്തസ്സ പുബ്ബപ്പയോഗസ്സാധിവചനം. യദാ പന ഞാതി ജനസ്സ പടിപത്തി ദസ്സനേന ജാതപരിചയാബാലദാരകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ സോമനസ്സ ജാതാസഹസാ കിഞ്ചി ദേവ ഹത്ഥഗതം ദദന്തി വാ വന്ദന്തി വാ, തദാ തതീയം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ദേഥവന്ദഥാതി ഞാതീഹി ഉസ്സാഹിതാ ഏവം പടിപജ്ജന്തി, തദാ ചതുത്ഥം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ദേയ്യധമ്മ പടിഗ്ഗാഹകാദീനം അസമ്പത്തിം അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മ ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി. തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി.

൪൨. അട്ഠപീതി ഏത്ഥ പിസദ്ദേന ഇമാനി ചിത്താനി ന കേവലം അട്ഠേവ ഹോന്തി. അഥ ഖോ തതോ ബഹൂനിപി ബഹുതരാനിപി ഹോന്തീതി ഇമം സമ്പിണ്ഡനത്ഥം ദീപേതീതി ദസ്സേതും ‘‘തേനാ’’തിആദിവുത്തം. ദസസു പുഞ്ഞകിരിയാവത്ഥൂസു ദിട്ഠുജു കമ്മം നാമ ഞാണ കിച്ചം. തം കഥം ഞാണ വിപ്പയുത്ത ചിത്തേഹി കരോന്തീതി. വുച്ചതേ. ഞാണ സമ്പയുത്ത ചിത്തേഹി ദിട്ഠിം ഉജുംകരോന്താ തേസം അന്തരന്തരാ ഞാണസോതേ പതിതവസേന ഞാണവിപ്പയുത്ത ചിത്തേഹിപി കരോന്തിയേവ. സബ്ബേസത്താ കമ്മസ്സകാതിആദിനാ, ബുദ്ധോ സോഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ സോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സോ സങ്ഘോ, തിആദിനാ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഇമാനി അട്ഠ ചിത്താനീ’’തിആദിം. തത്ഥ ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി നാമ ‘ദാനം, സീലം, ഭാവനാ, അപചായനം, വേയ്യാവച്ചം, പത്തിദാനം, പത്താനുമോദനം, ധമ്മസ്സവനാ, ധമ്മദേസനാ, ദിട്ഠുജു കമ്മം,. തേഹി ഗുണിതാനി വഡ്ഢിതാനി. താനി ച അട്ഠഛസു ആരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജന്തി. തീണി ച കമ്മാനി കരോന്താ തേ ഹേവ അട്ഠഹി കരോന്തി. താനിയേവ ച സബ്ബാനി അത്ഥി ഹീനാനി, അത്ഥി മജ്ഝിമാനി, അത്ഥി പണീതാനി. തസ്മാ പുന അനുക്കമേന ആരമ്മണാദീഹി വഡ്ഢനം കരോതി. തത്ഥ ‘‘താനി ഠപേതബ്ബാനീ’’തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സുദ്ധികാനീ’’തി അധിപതീഹി അമിസ്സിതാനി. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഇതി മനസി കരിത്വാ. തഥാ ഞാണവിപ്പയുത്താനി ദ്വേസഹസ്സാനി സതം സട്ഠി ച ഹോന്തീതി യോജനാ. ‘‘വീമംസാവജ്ജിതേഹീ’’തി വീമംസാധിപതി വജ്ജിതേഹി. ‘‘തഥാഗുണിതാനീ’’തി സബ്ബാനി പുഞ്ഞകിരിയാദീഹി സമം ഗുണിതാനി. ‘‘കോസല്ലേനാ’’തി കോസല്ലസങ്ഖാതേന. ‘‘നാനാവജ്ജനവീഥിയ’’ന്തി ഞാണവിപ്പയുത്ത വീഥീഹി വിസും ഭൂതായ ആവജ്ജനായ യുത്ത വീഥിയം. ‘‘തേനേവാ’’തി വീമംസാധിപതിഭൂതേന തേനേവ ഉപനിസ്സയഞ്ഞാണേന. ഏവം സന്തേപി ന സക്കാഭവിതുന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൩. വചനത്ഥേ ‘‘രുജ്ജനട്ഠേനാ’’തി തുദനട്ഠേന. ‘‘അഹിതട്ഠേനാ’’തി ഹിതവിരുദ്ധട്ഠേന. ‘‘അനിപുണട്ഠേനാ’’തി അസണ്ഹാ സുഖുമട്ഠേന. ‘‘അനിട്ഠവിപാകട്ഠേനാ’’തി അനിട്ഠം വിപാകം ഏതേസന്തി അനിട്ഠ വിപാകാനി. തേസം ഭാവോ അനിട്ഠ വിപാകട്ഠോ. തേന അനിട്ഠ വിപാകട്ഠേന. ‘‘തപ്പടി പക്ഖത്താ’’തി രാഗാദീഹി പടിപക്ഖത്താ. ഏവം പരിയായത്ഥ സങ്ഖാതം അഭിധാനത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അട്ഠകഥാസു ആഗതം വചനത്ഥം ദസ്സേതി കുച്ഛിതേതിആദിനാ. തത്ഥ ‘‘കുച്ഛിതേ’’തി ജേഗുച്ഛിതബ്ബേ, നിന്ദി തബ്ബേ വാ. ചാലേന്തി തദങ്ഗപ്പഹാനവസേന, കമ്പേന്തി വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനവസേന, വിദ്ധംസേന്തി സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന. ‘‘തനുകരണട്ഠേനാ’’തി സല്ലിഖനട്ഠേന. ‘‘അന്തകരണട്ഠേനാ’’തി പരിയോസാനകരണട്ഠേന. ‘‘അപി ചാ’’തിആദി ദീപനീനയദസ്സനം. ‘‘കോസല്ല സമ്ഭൂതട്ഠേനാ’’തി മഹാഅട്ഠകഥാനയോ. തത്ഥ, കുസലസ്സ പണ്ഡിതസ്സ ഭാവോ ഏകാസല്ലം. ഞാണം. തേന സമ്ഭൂതം സഞ്ജാതം കോസല്ല സമ്ഭൂതം തിവിഗ്ഗഹോ.

൪൪. ‘‘ബലവകമ്മേനാ’’തി തിഹേതു കുക്കട്ഠ കമ്മേന. ‘‘ദുബ്ബല കമ്മേനാ’’തി തിഹേതുകോമകേന വാ ദ്വിഹേതുക കുസല കമ്മേന വാ. ‘‘കേഹിചി ആചരിയേഹീ’’തി മോരവാപി വാസീ മഹാദത്തത്ഥേരം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സങ്ഗഹകാരേനാ’’തി ഭദ്ദന്ത ബുദ്ധഘോസത്ഥേരേന. ‘‘സന്നിഹിത പച്ചയവസേനാ’’തി ആസന്നേ സണ്ഠിതപച്ചയ വസേന. പച്ചുപ്പന്ന പച്ചയവസേനേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപട്ഠിതാനി കമ്മാദീനി ആരമ്മണാനി. പവത്താനി മഹാവിപാകാനി. ‘‘അവിപാക സഭാവതോ’’തി അവിപച്ചനസഭാവതോ. അവിപാകുപ്പാദനസഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അട്ഠകഥായ’’ന്തി ധമ്മസങ്ഗണിട്ഠകഥായം. ‘‘ഇധാ’’തി മഹാവിപാകചിത്തേ. ‘‘തഥാ അപ്പവത്തിയാ ചാ’’തി ദാനാദിവസേന അപ്പവത്തിതോ ച.

൪൫. മഹാകിരിയചിത്തേ. ‘‘ഉപരീ’’തി വീഥിസങ്ഗഹേ തദാ രമ്മണ നിയമേ. ‘‘സയമേവാ’’തി അനുരുദ്ധത്ഥേരേനേവ. ‘‘വക്ഖതീ’’തി വുച്ചിസ്സതി. ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി ഖീണാസവസന്താനേ ഉപ്പന്നാനം മഹാകിരിയാനം അരഹാനുരൂപം. ഭൂതകഥന വിസേസനം തേന നിവത്തേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ അഭാവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘തം’’തി സഹേതുകഗ്ഗഹണം. ‘‘ബ്യവച്ഛേദകവിസേസന’’ന്തി അഹേതുക വിപാകകിരിയ ചിത്താനഞ്ച സബ്ഭാവാതപ്പസങ്ഗസ്സ അവച്ഛേദകം വിസേസനം. ‘‘യഥാ സക്ഖര കഥലികംപി മച്ഛഗുമ്ബംപി തിട്ഠന്തംപി ചരന്തംപി പസ്സതീ’’തി വചനേ സക്ഖര കഥലികം തിട്ഠന്തം, മച്ഛഗുമ്ബം തിട്ഠന്തംപി ചരന്തംപി പസ്സതീതി ഏവം യഥാ ലാഭ യോജനാ ഹോതി. തഥാ ഇധ പീതി.

൪൬. ‘‘യദിദ’’ന്തി യാ അയം ദീപന സമത്ഥതാ, ‘‘ഇദം സാമത്ഥിയ’’ന്തി യോജനാ. അയം സമത്ഥ ഭാവോതി അത്ഥോ. ഭേദവചനേ ചോദനായാതി സമ്ബന്ധോ. രചനാഗാഥായം. ‘‘ഏതാനീ’’തി സോഭണ കാമാവചര ചിത്താനി. ‘‘പുഞ്ഞ പാപ ക്രിയാഭേദാ’’തി പുഞ്ഞ പാപ ക്രിയഭേദേന.

൪൭. കതമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ. ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിത വസവത്തിദേവേ അന്തോ കരിത്വാതി ഏവം പാളിയം നിദ്ദിട്ഠത്താ ഇധകാമസദ്ദേന സഹോകാസാകാമഭൂമി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കാമേ കാമഭൂമിയ’’ന്തി. പരിയാപന്നാതി പാഠസേസോ. ‘‘ക്രിയാ ചാ’’തി ഏത്ഥ ച സദ്ദോ പന സദ്ദത്ഥോ. ഇതി സദ്ദോ ഇച്ചേവം സദ്ദത്ഥോ. ഏതേന പടിസിദ്ധാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമസ്മിം ചിത്തസങ്ഗഹേ. ‘‘തസ്സാ’’തി സബ്ബഥാസദ്ദസ്സ. ഭവോ നാമ ഇന്ദ്രിയ ബദ്ധസന്താനഗതോ ധമ്മ സമൂഹോ വുച്ചതി. ഇധ പന കാമാവചരാ ധമ്മാതി പദേ കാമസദ്ദോ. സോ ച പഥവി പബ്ബതാദീഹി സദ്ധിം സബ്ബം കാമഭൂമിം വദതീതി വുത്തം ‘‘ഭൂമിപരിയായോ ചാ’’തിആദി. ‘‘ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയബദ്ധ ധമ്മ സമൂഹോ’’തി ഇന്ദ്രിയബദ്ധ ധമ്മ സമൂഹോ സത്തസന്താനാഗതോ, അനിന്ദ്രിയബദ്ധ ധമ്മ സമൂഹോ പഥവി പബ്ബതാദി ഗതോ. തത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയേന അനാബദ്ധോ അനായത്തോ അനിന്ദ്രിയബദ്ധോതി.

ഇതികാമചിത്തസങ്ഗഹദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൪൮. രൂപാവചരചിത്തേ. ‘‘സമുദിതേനാ’’തി പഞ്ചങ്ഗ സമുദിതേന. പഞ്ചന്നം അങ്ഗാനം ഏകതോ സാമഗ്ഗിഭൂതേനാതി അത്ഥോ. പഞ്ചന്നഞ്ഹി ഏകതോ സാമഗ്ഗിയം സതിയേവ അപ്പനാ ഹോതി, നോ അസതി. സാമഗ്ഗിയന്തി ച സുട്ഠു ബലവതായ സമഗ്ഗഭാവേതി അത്ഥോ. ‘‘പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ’’തി പത്തബ്ബത്താ. ഝാനം ദുവിധം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഞ്ച ലക്ഖണൂ പനിജ്ഝാനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘കസിണാദികസ്സാ’’തിആദിം. ഇധ പന ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം അധിപ്പേതം. ഉപനിജ്ഝാനന്തി ച കസിണ നിമിത്താദികം ആരമ്മണം ചേതസാ ഉപഗന്ത്വാനിജ്ഝാനം ഓലോകനം. ഝാനസദ്ദസ്സഝാപനത്ഥോപി സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘പച്ചനീക ധമ്മാനഞ്ച ഝാപനതോ’’തി. അഗ്ഗിനാ വിയ കട്ഠാനം കിലേസാനം ദയ്ഹനതോതി അത്ഥോ. ഏകഗ്ഗതാ ഏവ സാതിസ്സയ യുത്താ അപ്പനാപത്തകാലേതി അധിപ്പായോ. പുബ്ബഭാഗേ പന പഥമജ്ഝാനേ വിതക്കസ്സ ബലവഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. ‘‘സാഹീ’’തിആദിനാ തദത്ഥം വിവരതി. സാഹി ഏകഗ്ഗതാതി ച വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏകോ അത്താസഭാവോ അസ്സാതി ഏകത്തം. ഏകത്തം ആരമ്മണമസ്സാതി ഏകത്താ രമ്മണാ. ഏകഗ്ഗതാ. തസ്സ ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ.

അഗ്ഗസദ്ദോ കോടി അത്ഥോ. കോട്ഠാസട്ഠോവാ. ‘‘തഥാ പവത്തനേ’’തി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവേന പവത്തിയം. ‘‘ആധിപ്പച്ചഗുണയോഗേനാ’’തി അധിപതിഭാവഗുണയോഗേന. ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാഗുണയോഗേനാതി വുത്തം ഹോതി. സായേവ ഏകഗ്ഗതാ ഏകഗ്ഗതാ, സമാധീ,തി ച വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സമാധീ’’തി പദസ്സ-സം-ആധീ-തി-വാ, സമആധീതി-വാ, ദ്വിധാ പദച്ഛേദോ. തത്ഥ സംഉപസഗ്ഗോ സമ്മാസദ്ദത്ഥോ. സമസദ്ദോ പന ധമ്മേന സമേന രജ്ജം കാരേതീതിആദീസു വിയ നാമികസദ്ദോതി ദ്വിധാ വികപ്പം ദസ്സേന്തോ ‘‘സായേവ ചിത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. സായേവ ചിത്തം-സമ്മാ ച ആധിയതീതി സമാധി, സായേവ ചിത്തം-സമഞ്ച ആധിയതീതി സമാധീതി ദ്വിധാ വികപ്പോ. തത്ഥ സമ്മാ ചാതി സുന്ദരേന. ആധിയതീതി ആദഹതി. ആദഹനഞ്ച ഠപനമേവാതി വുത്തം ‘‘ഠപേതീ’’തി. സമഞ്ചാതി അവിസമഞ്ച. ‘‘തത്ഥേവാ’’തി തസ്മിം ആരമ്മണേ ഏവ. ‘‘ലീനുദ്ധച്ചാഭാവാ പാദനേനാ’’തി ലീനസ്സ ച ഉദ്ധച്ചസ്സ ച അഭാവോ ലീനുദ്ധച്ചാഭാവോ. തസ്സ ആപാദനം ആപജ്ജാപനന്തി വിഗ്ഗഹോ. വിവിധേന ചിത്തസ്സ സംഹരണം വിസാഹാരോ. ന വിസാഹാരോ അവിസാഹാരോ. സായേവ ച നിദ്ദിട്ഠാ. ഇതി ഏവം ഇമേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു ഏകഗ്ഗതാ ഏവ സാതിസ്സയയുത്താതി യോജേതബ്ബം. ഏവം പന സതി, ഏകഗ്ഗതാ ഏവ ഝാനന്തി വത്തബ്ബാ, ന വിതക്കാദയോതി ചോദനം പരിഹരന്തോ ‘‘വിതക്കാദയോപനാ’’തിആദിമാഹ. അപിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. പനസദ്ദോ പക്ഖന്തരത്ഥോ. തസ്സാ ഏകഗ്ഗതായ. ‘‘സാ തിസ്സയ’’ന്തി അതിസ്സയേന സഹ. ‘‘ഓസക്കിതു’’ന്തി സംസീദിതും. ‘‘നം’’തി ചിത്തം. ‘‘സംസപ്പിതു’’ന്തി ഏവം നു ഖോ അഞ്ഞഥാനു ഖോതി ദ്വിധാ ചഞ്ചലിതും. ‘‘ഉക്കണ്ഠിതു’’ന്തി അഞ്ഞാഭിമുഖീ ഭവിതും. ആരമിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. ലദ്ധം സാതം യേനാതി ലദ്ധസ്സാതം. ‘‘സാതം’’തി സാരത്തം. ‘‘ഉപബ്രൂഹിതം’’തി ഭുസംവഡ്ഢിതം. ‘‘സന്ത സഭാവത്താ’’തി ഉപസന്ത സഭാവത്താ. ‘‘തഥാ അനുഗ്ഗഹിതാ’’തി ആരമ്മണാഭിമുഖകരണാദിവസേന അനുഗ്ഗ ഹിതാ. സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദനീവരണപ്പടിപക്ഖത്താ ‘‘സയം…പേ… നീവാരേത്വാ’’തി വുത്തം. ‘‘നിച്ചലംഠത്വാ’’തി അപ്പനാകിച്ചമാഹ.

ഏവം ഉപനിജ്ഝാനത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഝാപനത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസു ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തപ്പച്ചനീകാ’’തി തേസം ഝാനങ്ഗ ധമ്മാനം പച്ചനീകാ പടിപക്ഖാ. ‘‘മനസ്മിം പീ’’തി മനോദ്വാരേപി. പഗേവ കായവചീദ്വാരേസൂതി ഏവം സമ്ഭാവനത്ഥോ ചേത്ഥ പിസദ്ദോ. അപിസദ്ദോപി യുജ്ജതി. ‘‘ഝാപിതാ നാമ ഹോന്തീ’’തി ഝാനങ്ഗ ധമ്മഗ്ഗീഹി ദഡ്ഢാനാമ ഹോന്തി. ‘‘ഏവം സന്തേപി തേസം സമുദായേ ഏവ ഝാന വോഹാരോ സിദ്ധോ’’തി യോജനാ. ‘‘ധമ്മ സാമഗ്ഗിപധാന’’ന്തി ഝാനട്ഠാനേ ഝാനങ്ഗ ധമ്മാനം മഗ്ഗട്ഠാനേ മഗ്ഗങ്ഗ ധമ്മാനം ബോധിട്ഠാനേ ബോജ്ഝങ്ഗ ധമ്മാനം സമഗ്ഗഭാവപ്പധാനം.

ഏവം സങ്ഗഹകാരാനം മതിയാ ഝാനം വത്വാ ഇദാനി അപരേസാനം മതിയാ തം ദസ്സേതും ‘‘അപരേ’’തിആദിമാഹ. അപരേ പന വദന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ‘‘യഥാ സകംകിച്ചാനീ’’തി സസ്സ ഇദം സകം. സസ്സാതി അത്തനോ. ഇദന്തി സന്തകം. യാനിയാനി അത്തനോ സന്തകാനീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘പട്ഠാനേ ഝാനപച്ചയം പത്വാ…പേ… സാധേന്തിയേവ’’. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ. ഝാനപച്ചയോതി ഝാനങ്ഗാനിഝാനസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തം സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയോ. മഗ്ഗപച്ചയോതി മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തം സമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം മഗ്ഗപച്ചയേന പച്ചയോതി. ‘‘പഞ്ചസമുദിതാദീനീ’’തി പഞ്ചസമൂഹ ദസസമൂഹാനി. ‘‘പഥമജ്ഝാനാദിഭാവസ്സേവചാ’’തി പഥമജ്ഝാനാദി നാമലാഭസ്സേവചാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഝാനഭാവസ്സാ’’തി ഝാനനാമലാഭസ്സ. ‘‘തഥാവിധകിച്ചവിസേസാഭാവാ’’തി തഥാവിധാനം ആരമ്മണാഭിനിരോപനാദീനം കിച്ച വിസേസാനം അഭാവതോ.

൪൯. ‘‘ഏത്ഥ സിയാ’’തി ഏതസ്മിം ഠാനേ പുച്ഛാസിയാ. ‘‘അങ്ഗ ഭേദോ’’തി പഥമജ്ഝാനേ പഞ്ച അങ്ഗാനി, ദുതീയജ്ഝാനേ ചത്താരി അങ്ഗാനീ തിആദികോ അങ്ഗഭേദോ. ‘‘പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേനാ’’തി പുഗ്ഗലസ്സ ഇച്ഛാവിസേസേന. ഇതി അയം വിസജ്ജനാ. ‘‘സോ’’തി സോ പുഗ്ഗലോ. ‘‘ഹീ’’തി വിത്ഥാര ജോതകോ. വിതക്കോ സഹായോ യസ്സാതി വിതക്കസഹായോ. ‘‘വിതക്കേ നിബ്ബിന്ദതീ’’തി ഓളാരികോവതായം വിതക്കോ, നീവരണാനം ആസന്നേ ഠിതോതി ഏവം വിതക്കേ ആദീനവം ദിസ്വാ നിബ്ബിന്ദതി. തസ്സ അജ്ഝാസയോതി സമ്ബന്ധോ. വിതക്കം വിരാജേതി വിഗമേതി അതിക്കമാപേതീതി വിതക്കവിരാഗോ. വിതക്കവിരാഗോ ച സോ ഭാവനാ ചാതി സമാസോ. ‘‘ഉത്തരുത്തരജ്ഝാനാധിഗമനേ’’തി ഉത്തരി ഉത്തരിഝാനപ്പടിലാഭേ. അജ്ഝാസയ ബലേന പാദകജ്ഝാനസദിസം ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ചേതോപണിധി ഇജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിസുദ്ധത്താ’’തി സീലവിസുദ്ധത്താ.

൫൦. സങ്ഖാര ഭേദവിചാരണായം. ‘‘സങ്ഖാര ഭേദോ ന വുത്തോ’’തി പഥമജ്ഝാന കുസല ചിത്തം അസങ്ഖാരികമേകം, സസങ്ഖാരികമേകന്തിആദിനാ ന വുത്തോതി അധിപ്പായോ. ‘‘സോ’’തി സങ്ഖാര ഭേദോ. ‘‘സിദ്ധത്താ’’തി സങ്ഖാര ഭേദസ്സ സിദ്ധത്താ. കഥം സിദ്ധോതി ആഹ ‘‘തഥാഹീ’’തിആദിം. സുഖാ പടിപദാ യേസം താനി സുഖപ്പടിപദാനി. തേസം ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘യോ’’തി യോഗീപുഗ്ഗലോ. ‘‘ആദിതോ’’തിആദിമ്ഹി. ‘‘വിക്ഖമ്ഭേന്തോ’’തി വിമോചേന്തോ വിയോഗം കരോന്തോ. ദുക്ഖേന വിക്ഖമ്ഭേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘കാമാദീനവദസ്സനാദിനാ’’തി അങ്ഗാരകാസൂ പമാകാമാബഹുദുക്ഖാബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥഭിയ്യോതിആദിനാ കാമേസുആദീനവം ദിസ്വാ. ആദിസദ്ദേന വിതക്കാദീസു ആദീനവദസ്സനം സങ്ഗയ്ഹതി. ‘‘തേനേവാ’’തി കാമാദീനവദസ്സനാദിനാ ഏവ. ഏത്ഥ അഭിഞ്ഞാഭേദേന സങ്ഖാര ഭേദോ ന വത്തബ്ബോ, പടിപദാ ഭേദേനേവ വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘ഖിപ്പാഭിഞ്ഞജ്ഝാനാനംപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ, അഭിജാനനം അഭിഞ്ഞാ. ഖിപ്പാസീഘാ അഭിഞ്ഞാ യേസം താനി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനി. ദന്ധാ അസീഘാ അഭിഞ്ഞാ യേസം താനി ദന്ധാഭിഞ്ഞാനി. ഝാനാനി. ‘‘യദി ഏവ’’ന്തി ഏവം പടിപദാ ഭേദേന സങ്ഖാര ഭേദോ യദി സിയാതി അത്ഥോ. ‘‘വളഞ്ജനകാലേ’’തി സമാപത്തി സമാപജ്ജനകാലേ. പടിബന്ധകാ നാമ അന്തരായികാ. ‘‘സന്നിഹിതാസന്നിഹിതവസേനാ’’തി ആസന്നേ സണ്ഠിതാസണ്ഠിതവസേന. സുദ്ധം വിപസ്സനായാനം യേസം തേ സുദ്ധവിപസ്സനായാനികാ. ‘‘സുദ്ധം’’തി സമഥജ്ഝാനേന അസമ്മിസ്സം. ‘‘സത്ഥേന ഹനിത്വാ’’തി പരേ ന സത്ഥേന ഹനനതോ ഛിന്ദനതോ. ‘‘സഹസാ’’തി സീഘതരേന. ‘‘മരന്താനം ഉപ്പന്നം’’തി മരണാസന്നകാലേ ഉപ്പന്നംതി അധിപ്പായോ. അനാഗാമിനോ ഹി സുദ്ധ വിപസ്സനായാനികാപി സമാനാ സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിനോ നാമ ഹോന്തി. ഇച്ഛന്തേ സുസതി കിഞ്ചി നിമിത്തം ആരബ്ഭമനസികാര മത്തേനപി ഝാനം ഇജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘തംപി മഗ്ഗസിദ്ധഗതിക’’ന്തി. ‘‘രൂപീബ്രഹ്മലോകേ’’തി ഇദം അട്ഠന്നം സമാപത്തീനംപി തത്ഥ പാകതികഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അരൂപീ ബ്രഹ്മലോകേ പന ഏകാ ഏവ സമാപത്തി പാകതികാസമ്ഭവതി. ഉപപത്തിസിദ്ധജ്ഝാനാനം ഭവന്തരേ സന്നിഹിത പച്ചയഭേദേന സങ്ഖാര ഭേദോ വുത്തോ, സോ കഥം പച്ചേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏകസ്മിം ഭവേപി…പേ… യുത്താനി ഹോന്തീ’’തി. ഏകസ്മിം ഭവേസബ്ബപ്പഥമം ലദ്ധകാലേ സങ്ഖാര ഭേദസ്സ ആസന്നത്താ വളഞ്ജനകാലേപി സോ ഏവ സങ്ഖാര ഭേദോ സിയാതി ആസങ്കാസമ്ഭവതോ ഇദം വുത്തം. തേന ഭവന്തരേ ഉപപത്തി സിദ്ധജ്ഝാനാനം സന്നിഹിത പച്ചയഭേദേന സങ്ഖാരഭേദേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ഇദാനി താനി മഗ്ഗ സിദ്ധജ്ഝാന ഉപപത്തി സിദ്ധജ്ഝാനാനി സന്നിഹിതപച്ചയം അനപേക്ഖിത്വാ മഗ്ഗക്ഖണ ഉപപത്തിക്ഖണേസു സിദ്ധകാലേ ഝാനുപ്പത്തി പടിപദായ ഏവ സബ്ബസോ അഭാവം ഗഹേത്വാ അപരം വികപ്പം ദസ്സേതും ‘‘ഝാനുപ്പത്തി പടിപദാ രഹിതത്താ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം മഹഗ്ഗതഝാനാനം അട്ഠകഥാവസേന സിദ്ധം സങ്ഖാര ഭേദം വത്വാ ഇദാനി പാളിവസേനാപി സോ സിദ്ധോ യേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദുക്ഖപ്പടിപദാപുബ്ബകാനം ദ്വിന്നം ദന്ധാഭിഞ്ഞഖിപ്പാഭിഞ്ഞസമാധീനം. ‘‘ഏത്താവതാ’’തി ഏതം പരിമാണം അസ്സാതി ഏത്താവം. ഏത്താവന്തേന. ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ ഇധ സങ്ഖാരഭേദോ ന വുത്തോതിആദിനാ വചനക്കമേന സിദ്ധോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൫൧. വിഭാവനിപാഠേ. പരികമ്മം നാമ പഥവീ, പഥവീ, ആപോ, ആപോ-തിആദികം, രൂപം അനിച്ചം, രൂപം ദുക്ഖം, രൂപം അനത്താ-തിആദികഞ്ചഭാവനാപരികമ്മം അധികാരോ നാമ പുബ്ബഭവേകതഭാവനാകമ്മം. പുബ്ബഭവേഝാനമഗ്ഗഫലാനിപത്ഥേത്വാ കതം ദാനസീലാദി പുഞ്ഞകമ്മഞ്ച. ‘‘ഇദം താവനയുജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ താവസദ്ദോ വത്തബ്ബന്തരാപേക്ഖനേ നിപാതോ. തേന അപരംപി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി ദീപേതി. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ ദുവിധോ പകതി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ, പയോഗപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോതി. തത്ഥ പരികമ്മ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ പകതി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ നാമ, അയം പകതി പച്ചയഗണോ ഏവ. പുബ്ബേ വുത്തോ പുബ്ബപ്പയോഗോ പയോഗപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. സോ ഏവ ഇധാധിപ്പേതോതി ദസ്സേതും ‘‘നഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അന്തമസോ’’തി അന്തിമ പരിച്ഛേദേന. ‘‘ആലോപഭിക്ഖാ’’ നാമ ഏകാ ലോപഭിക്ഖാ. സോ പരികമ്മസങ്ഖാതപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരോ. ഝാനാനി ച സബ്ബാനി ഉപ്പന്നാനി നാമ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഇതീ’’തി തസ്മാ. ‘‘സോ’’തി ഭാവനാഭിസങ്ഖാരോ. ‘‘തേസം’’തി സബ്ബേസംപി ഝാനാനം. ന ഹി ലോകിയജ്ഝാനാനി നാമ…പേ… അത്ഥി, ഇമേസം സത്താനം സബ്ബകപ്പേസുപി കപ്പവിനാസകാലേ ഝാനാനി ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോക പരായനതാ സബ്ഭാവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘പുബ്ബേ സമഥകമ്മേസു കതാധികാരസ്സാ’’തി ആസന്നഭവേകതാധികാരം സന്ധായ വുത്തം. ദൂരഭവേ പന സമഥകമ്മേസു അകതാധികാരോ നാമ കോചി നത്ഥീതി. ‘‘ഏവമേവാ’’തി ഏവം ഏവ. വിപാകജ്ഝാനേസു സങ്ഖാര ഭേദസ്സ പുബ്ബ കമ്മവസേന വത്തബ്ബത്താ ‘‘കുസല ക്രിയജ്ഝാനേസൂ’’തി വുത്തം. ‘‘അഥവാതിആദികോ പച്ഛിമ വികപ്പോ നാമ’’ അഥവാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ നകദാചി അസങ്ഖാരികഭാവോ സമ്ഭവതീതി അസങ്ഖാരികന്തി ച, ബ്യഭിചാരാഭാവതോ സസങ്ഖാരികന്തി ച ന വുത്തന്തി അയം വികപ്പോ. തത്ഥ അസങ്ഖാരികന്തി ച ന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ബ്യഭിചാരാ ഭാവതോ’’തി അസങ്ഖാരികഭാവേന പസങ്ഗാഭാവതോ. സസങ്ഖാരികന്തി ച ന വുത്തം. യദി വുച്ചേയ്യ. നിരത്ഥ കമേവതംഭവേയ്യ. കസ്മാ, സമ്ഭവ ബ്യഭിചാരാനം അഭാവതോ. സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച. വിസേസനം സാത്ഥകം സിയാതി ഹി വുത്തം. ന ച നിരത്ഥകവചനം പണ്ഡിതാ വദന്തി. കസ്മാ, അപണ്ഡിതലക്ഖണത്താ. സതി പന സമ്ഭവേ ച ബ്യഭിചാരേ ച, തഥാ സക്കാ വത്തും. കസ്മാ, സാത്ഥകത്താ. സാത്ഥകമേവ പണ്ഡിതാ വദന്തി. കസ്മാ, പണ്ഡിത ലക്ഖണത്താതി അധിപ്പായോ.

൫൨. പടിപദാ അഭിഞ്ഞാവവത്ഥാനേ. ‘‘നിമിത്തുപ്പാദതോ’’തി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ ഉപ്പാദതോ. സുഖാപന പടിപദാ, പച്ഛാദന്ധം വാ ഖിപ്പം വാ ഉപ്പന്നം ഝാനം സുഖപ്പടിപദം നാമ കരോതീതി യോജനാ. ‘‘പുബ്ബഭവേ’’തി ആസന്നേ പുബ്ബഭവേ. അന്തരായികധമ്മാ നാമ ‘കിലേസന്തരായികോ ച, കമ്മന്തരായികോ ച, വിപാകന്തരായികോ ച, പഞ്ഞത്തി വീതിക്കമന്തരായികോ ച, അരിയൂപവാദന്തരായികോ ച. തത്ഥ തിസ്സോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയോകിലേസന്തരായികോ നാമ. പഞ്ചാനന്തരിയ കമ്മാനി കമ്മന്തരായികോ നാമ. അഹേതുക ദ്വിഹേതുകപ്പടിസന്ധിവിപാകാ വിപാകന്തരായികോ നാമ. ഭിക്ഖു ഭാവേഠിതാനം വിനയ പഞ്ഞത്തിം വീതിക്കമിത്വാ അകതപ്പടികമ്മോ വീതിക്കമോ പഞ്ഞത്തിവീതിക്കമന്തരായികോ നാമ. പടികമ്മേപനകതേ അന്തരായികോ ന ഹോതി. അരിയപുഗ്ഗലാനം ജാതിആദീഹി ഉപവദിത്വാ അക്കോസിത്വാ അകതപ്പടികമ്മം അക്കോസനം അരിയൂപവാദന്തരായികോ നാമ. ഇധപി പടികമ്മേ കതേ അന്തരായികോ ന ഹോതി. സേസേസു തീസു പടികമ്മം നാമ നത്ഥി. ഇമേ ധമ്മാ ഇമസ്മിം ഭവേ ഝാനമഗ്ഗാനം അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ നാമ. തേഹി വിമുത്തോ അന്തരായിക ധമ്മ വിമുത്തോ നാമ. ‘‘കല്യാണപ്പടിപത്തിയം ഠിതോ’’തി സീലവിസുദ്ധി ആദികായ കല്യാണപ്പടിപത്തിയം പരിപൂരണ വസേന ഠിതോ. ‘‘ഛിന്നപലിബോധോ’’തി ആവാസപലിബോധാദീനി ദസവിധാനി പലിബോധകമ്മാനി ഛിന്ദിത്വാ ഠിതോ. ‘‘പഹിതത്തോ’’തി, യന്തം പുരിസഥാമേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം, ന തം അപത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി ഏവം പവത്തേന സമ്മപ്പധാന വീരിയേന സമന്നാഗതോ. സോ ഹി പഹിതോ പേസിതോ അനപേക്ഖിതോ അത്തഭാവോ അനേനാതി പഹിതത്തോതി വുച്ചതി. ‘‘നസമ്പജ്ജതീതി നത്ഥി’’. സചേ പഞ്ചപധാനിയങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. പഞ്ചപധാനിയങ്ഗാനി നാമ സദ്ധാസമ്പന്നതാ, അസാഠേയ്യം, ആരോഗ്യം, അലീനവീരിയതാ, പഞ്ഞവന്തതാ,തി.

൫൨. വിപാകജ്ഝാനേ. ‘‘മുദുഭൂതം’’തി ഭാവനാ ബലപരിത്തത്താമന്ദഭൂതം. മന്ദഭൂതത്താ ച ദുബ്ബലം. ‘‘നാനാ കിച്ചട്ഠാനേസു ചാ’’തി ദസ്സനസവനാദീസു. ‘‘ഹീനേസുപി അത്തഭാവേസൂ’’തി അഹേതുക ദ്വിഹേതുകപുഗ്ഗലേസുപി. ‘‘അസദിസംപീ’’തി തിഹേതുകുക്കട്ഠംപി കമ്മം അഹേതുകവിപാകംപി ജനേതീതിആദിനാ അസദിസംപി വിപാകം ജനേതി. ‘‘ഭവങ്ഗട്ഠാനേസു യേവാ’’തി ഏത്ഥ ഭവങ്ഗ സദ്ദേന പടിസന്ധിട്ഠാന ചുതിട്ഠാനാനിപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. ‘‘കുസലസദിസമേവാ’’തി പഥമജ്ഝാനകുസലം പഥമജ്ഝാന വിപാകമേവ ജനേതി, ദുതീയജ്ഝാന കുസലം ദുതീയജ്ഝാന വിപാകമേവ ജനേതീതിആദിനാ കുസല സദിസമേവ വിപാകം ജനേതി. ‘‘കുസലമേവ…പേ… ക്രിയജ്ഝാനം നാമ ഹോതി’’ അഭേദൂ പചാരേനാതി അധിപ്പായോ. ഭേദമ്പി അഭേദം കത്വാ ഉപചാരോ വോഹാരോ അഭേദൂ പചാരോ.

൫൪. സങ്ഗഹഗാഥാ വണ്ണനായം. ഝാനാനം ഭേദോ ഝാനഭേദോ. അത്ഥതോ പന ഝാനേഹി സമ്പയോഗഭേദോ ഝാനഭേദോതി വുത്തോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഝാനേഹി സമ്പയോഗഭേദേനാ’’തി. പഥമജ്ഝാനികം ചിത്തന്തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘തമേവാ’’തി രൂപാവചര മാനസമേവ. വിഭാവനിയം പന ഉപരിസങ്ഗഹഗാഥായം ഝാനങ്ഗ യോഗഭേദേന, കത്വേകേകന്തു പഞ്ചധാതി വചനം ദിസ്വാ ഇധ ഝാന ഭേദേനാതി ഝാനങ്ഗേഹി സമ്പയോഗഭേദേനാതി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഇധ ഝാനഭേദസ്സ വിസും അധിപ്പേതത്താ ‘‘അഞ്ഞോഹി ഝാനഭേദോ’’തിആദി വുത്തം.

രൂപാവചരചിത്തദീപനിയാഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൫൫. അരൂപചിത്തദീപനിയം. ‘‘ഭുസോ’’തി അതിരേകതരം. ‘‘സരൂപതോ’’തി പരമത്ഥ സഭാവതോ. നത്ഥി ജടാ ഏത്ഥാതി അജടോ. അജടോ ആകാസോതി അജടാകാസോ. ‘‘പരിച്ഛിന്നാകാസോ’’തി ദ്വാരച്ഛിദ്ദവാതപാനച്ഛിദ്ദാദികോ ആകാസോ, യത്ഥ ആകാസ കസിണ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി. കസിണ നിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ലദ്ധോ ആകാസോ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ, കസിണം ഉഗ്ഘാടേന നിബ്ബത്തോ കസിണുഗ്ഘാടിമോതി കത്വാ. രൂപകലാപാനം പരിച്ഛേദമത്തഭൂതോ ആകാസോ രൂപപരിച്ഛേദാകാസോ. ‘‘അനന്തഭാവേന ഫരീയതീ’’തി ചതുരങ്ഗുലമത്തോപിസോ അനന്ത നാമം കത്വാ ഭാവനാമനസികാരേന ഫരീയതി. ‘‘ദേവാനം അധിട്ഠാനവത്ഥൂ’’തി മഹിദ്ധികാനം ഗാമനഗര ദേവാനം ബലിപ്പടിഗ്ഗഹണട്ഠാനം വുച്ചതി, യത്ഥ മനുസ്സാ സമയേ കുല ദേവതാനം ബലിം അഭിഹരന്തി. ‘‘ബലിം’’തി പൂജനീയ വത്ഥു വുച്ചതി. ‘‘തസ്മിം’’തി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ. ‘‘തദേവാ’’തി തം ആരമ്മണമേവ. കുസലജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സവാ, വിപാകജ്ഝാനേന ഉപപന്നസ്സവാ, ക്രിയജ്ഝാനേന ദിട്ഠധമ്മ സുഖ വിഹാരിസ്സവാ, തിയോജേതബ്ബം. അനന്തന്തി വുച്ചതി, യഥാപഥവീകസിണേ പവത്തനതോ ഝാനം പഥവീകസിണന്തി വുച്ചതീതി. ‘‘ഏകദേസേ’’തി ഉപ്പാദേവാ ഠിതിയം വാ ഭങ്ഗേവാ. അന്തരഹിതത്താ അനന്തന്തി വുച്ചതി. ‘‘അനന്ത സഞ്ഞിതേ’’തി അനന്ത നാമകേ. ‘‘അനന്തന്തി ഭാവനായ പവത്തത്താ’’തി ഇദം പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണം അനന്തന്തി ഏവം പുബ്ബഭാഗ ഭാവനായ പവത്തത്താ. ‘‘അത്തനോ ഫരണാകാര വസേനാ’’തി പുബ്ബഭാഗഭാവനം അനപേക്ഖിത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘നിരുത്തി നയേനാ’’തി സകത്ഥേ യപച്ചയം കത്വാ നകാരസ്സലോപേന. ‘‘പാളിയാ നസമേതീ’’തി വിഭങ്ഗ പാളിയാനസമേതി. ‘‘അനന്തം ഫരതീ’’തി അനന്തം അനന്തന്തി ഫരതി. ‘‘പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവോ’’തി തസ്സ അഭാവ പഞ്ഞത്തിമത്തം. ‘‘നേവത്ഥീ’’തി നത്ഥി. ‘‘അസ്സാ’’തി ചതുത്ഥാ രുപ്പജ്ഝാനസ്സ. അഥവാതിആദീസു ‘‘പടുസഞ്ഞാ കിച്ചസ്സാ’’തി ബ്യത്തസഞ്ഞാ കിച്ചസ്സ. ‘‘സങ്ഖാരാവസേസ സുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏത്ഥചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘മുദ്ധഭൂതം’’തി മത്ഥകപത്തം. ‘‘ദേസനാസീസമത്തം’’തി രാജാ ആഗച്ഛതീതിആദീസു വിയ പധാന കഥാമത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തസ്സേവാ’’തി പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സേവ. കുസലഭൂതം പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണം പുഥുജ്ജനാനഞ്ച സേക്ഖാനഞ്ച കുസലഭൂതസ്സ ദുതീയാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. അരഹാ പന തിവിധോ. തത്ഥ, ഏകോപഥമാ രുപ്പേഠത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പഥമാരുപ്പം അസമാപജ്ജിത്വാവ ദുതീയാ രുപ്പം ഉപ്പാദേതി. തസ്സ കുസലഭൂതം പഥമാ രുപ്പം ക്രിയഭൂതസ്സ ദുതീയാ രുപ്പസ്സ ആരമ്മണം. ഏകോപഥമാ രുപ്പേഠത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പുന തമേവ പഥമാ രുപ്പം സമാപജ്ജിത്വാ ദുതീയാ രുപ്പം ഉപ്പാദേതി. ഏകോ ദുതീയാ രുപ്പേഠത്വാ അരഹത്തം ഗച്ഛതി. തേസം ദ്വിന്നം ക്രിയഭൂതം പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണം ക്രിയഭൂതസ്സേവ ദുതീയാരുപ്പസ്സ ആരമ്മണം. തേനാഹ ‘‘വിഞ്ഞാണം നാമാ’’തിആദിം.

അരൂപചിത്താനുദീപനാ.

൫൭. ലോകുത്തരചിത്തേ. ‘‘ജലപ്പവാഹോ’’തി ഉദകധാരാസങ്ഘാടോ. ‘‘പഭവതോ’’തിആദിപവത്തിട്ഠാനതോ. ‘‘യഥാഹാ’’തി കഥം പാളിയം ആഹ. ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തി സോ കതമോ. ‘‘അയം പീ’’തി അയം അരിയമഗ്ഗോപി. ഏകചിത്തക്ഖണികോ അരിയമഗ്ഗോ, കഥം യാവ അനുപാദിസേസ നിബ്ബാനധാതുയാസവതി സന്ദതീതി ആഹ ‘‘ആനുഭാവപ്ഫരണവസേനാ’’തി. പാളിയം ഗങ്ഗാദീനി പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം നാമാനി. ‘‘സമുദ്ദ നിന്നാ’’തി മഹാസമുദ്ദാഭിമുഖം നിന്നാ നമിതാ. ‘‘പോണാ’’തി അനുപതിതാ. ‘‘പബ്ഭാരാ’’തി അധോവാഹിതാ. ‘‘കിലേസാനം’’തി അനുപഗമനേ കമ്മപദം. പാളിയം ‘‘ഘടോ’’തി ഉദക പുണ്ണഘടോ. ‘‘നികുജ്ജോ’’തി അധോമുഖം ഠപിതോ. ‘‘നോപച്ചാവ മതീ’’തി പുന നോഗിലതി. ‘‘ന പുനേതീ’’തി ന പുന ഏതി നുപഗച്ഛതി അരിയസാവകോ. ‘‘ന പച്ചേതീ’’തി ന പടി ഏതി. തദത്ഥം വദതി ‘‘ന പച്ചാഗച്ഛതീ’’തി. ഏവം തം അനിവത്തഗമനം പാളിസാധകേഹി ദീപേത്വാ ഇദാനി യുത്തിസാധകേഹി പകാസേതും ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘യതോ’’തി യം കാരണാ. ‘‘തേ’’തി പുഥുജ്ജനാ. ‘‘ദുസ്സീലാ’’തി നിസ്സീലാ. ‘‘ഉമ്മത്തകാ’’തി പിത്തുമ്മത്തകാ. ‘‘ഖിത്ത ചിത്താ’’തി ഛട്ടിതപകതി ചിത്തായക്ഖുമ്മത്തകാ. ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാ’’തി നിപ്പഞ്ഞാ. ‘‘ഏളമൂഗാ’’തി ദുപ്പഞ്ഞതായ ഏവ പഗ്ഘരിതലാല മുഖ മൂഗാ. ‘‘തസ്മിം മഗ്ഗേ ഏവാ’’തി അട്ഠങ്ഗീകേ അരിയമഗ്ഗേ ഏവ. സോ പന മഗ്ഗോ പഥമ മഗ്ഗോ, ദുതീയ മഗ്ഗോ, തതീയ മഗ്ഗോ, ചതുത്ഥ മഗ്ഗോ,തി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. ‘‘ആദിതോ പജ്ജനം’’തി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ആദിമ്ഹി പഥമ മഗ്ഗസോതസ്സ പജ്ജനം ഗമനം. പടിലാഭോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സോതാപത്തിയാ’’തി സോതസ്സ ആപജ്ജനേന. ‘‘അധിഗമ്മമാനോ’’തി പടിലബ്ഭമാനോ. സബ്ബേ ബോധിപക്ഖിയ ധമ്മാ അനിവത്ത ഗതിയാ പവത്തമാനാ സോതോതി വുച്ചന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സമ്ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം. ഉപരിസമ്ബോധി ഏവ പരായനം യേസം തേ ഉപരിസമ്ബോധി പരായനാ. പരായനന്തി ച പടിസരണം. കഥം സോതാപത്തി വചനം മഗ്ഗേന സമാനാധികരണം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പഥമ മഗ്ഗ സങ്ഖാതായ സോതാപത്തിയാ’’തിആദി. ‘‘മഗ്ഗേതീ’’തി ഗവേസതി. മാരേന്ത ഗമനോനിരുത്തിനയേന മഗ്ഗോതി സിജ്ഝതീതി വുത്തം ‘‘കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി മഗ്ഗോ’’തി.

൫൮. സകദാഗാമി മഗ്ഗേ. ‘‘സകിം ആഗച്ഛതീ’’തി ഇതോഗന്ത്വാ പുന ഇധ ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ‘‘സീലേനാ’’തി പകതിസഭാവേന. കാമലോകം ആഗച്ഛന്തി ഏതേഹീതി കാമലോകാഗമനാ. കിലേസാ. തേസം സബ്ഭാവേന വിജ്ജമാനഭാവേന. പാളിയം ‘‘ഏകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാ’’തി കത്തു അത്ഥേസാമിവചനം. ഏകച്ചേന പുഗ്ഗലേന അപ്പഹീനാ നീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സഹബ്യതം’’തി സഹായഭാവം. ‘‘ആഗാമീഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം വദതി ‘‘ആഗന്ത്വാ ഇത്ഥത്ത’’ന്തി. ആഗച്ഛതി സീലേനാതി ആഗന്ത്വാ. ഇത്ഥം ഭാവോ ഇത്ഥത്തം. ഇമം കാമത്തഭാവം ആഗന്ത്വാ, തസ്മാ ആഗാമീ നാമ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘അയഞ്ച അത്ഥോ’’തി പടിസന്ധിവസേന സകിം ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീതിആദികോ അത്ഥോ. ‘‘കിലേസ ഗതിവസേനാ’’തി കാമലോകാ ഗമന കിലേസ ഗതിവസേന. മഗ്ഗസഹായേന ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ന ഗതികാ ഹോന്തി. അയം മഗ്ഗസഹായോഝാനാനുഭാവോ നാമ. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിം. ‘‘ദേവലോകതോ’’തി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മലോകോപി സങ്ഗഹിതോ. പച്ഛിമസ്മിം പന അത്ഥേ സതീതി യോജനാ. ആഗമനസീലോ ആഗന്ത്വാ. ന ആഗന്ത്വാ അനാഗന്ത്വാ. ‘‘തേനാ’’തി അനാഗമനേന. ‘‘നാനത്ഥാ സമ്ഭവതോ’’തി ദ്വീസു ഇത്ഥത്തസദ്ദേസു ഏകസ്മിം ഇമം കാമാവചര ലോകന്തി ഏകസ്മിം ഇമം മനുസ്സ ലോകന്തി ഏവം നാനത്ഥാനം അസമ്ഭവതോ. പാളിയം ‘‘സബ്യാ ബജ്ഝോ’’തി ചേതോദുക്ഖ സങ്ഖാതേന ചേതസികരോഗാ ബാധേന സഹിതോ. തേനാഹ ‘‘തേഹി പടിഘാനുസയസ്സാ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘തേ’’തി പുഥുജ്ജന സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ. സബ്യാ ബജ്ഝാനാമാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പച്ഛിമസ്സ വാക്യസ്സാ’’തി ആഗന്ത്വാ ഇത്ഥത്തം സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ തേന ദട്ഠബ്ബാതി വാക്യസ്സ. ‘‘ദ്വീസു സകദാഗാമീസൂ’’തി ആഗന്ത്വാ ഇത്ഥത്തന്തി വുത്തത്താ തേന അത്ഥേന സകദാഗാമിനാമകേസു ദ്വീസു സോതാപന്ന സകദാഗാമീസു. ‘‘പുരിമസ്സാ’’തി സോതാപന്നസ്സ. ‘‘അനഞ്ഞ സാധാരണേ നേവാ’’തി ദുതീയ ഫലട്ഠാദീഹി അസാമഞ്ഞേനേവ. ബ്രഹ്മലോകേഠിതാനം സോതാപന്നാനം സത്തക്ഖത്തു പരമ താദിഭാവോ നത്ഥി വിയ ദുതീയ ഫലട്ഠാനം സകദാഗാമി ഭാവോപി നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘പഥമ ദുതീയ ഫലട്ഠാപീ’’തിആദിം. ‘‘തസ്മാ’’തിആദി ലദ്ധഗുണവചനം. ‘‘ഇതി കത്വാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന. ‘‘ഹേട്ഠൂ പരൂപപത്തിവസേനാ’’തി ഉപരിതോ ആഗന്ത്വാ ഹേട്ഠൂപപത്തി ച, ഹേട്ഠതോ ആഗന്ത്വാ ഉപരൂപപത്തി ചാതി ഏവം ഹേട്ഠൂപരൂപപത്തിവസേന. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി ദുതീയ ലദ്ധ ഗുണവചനം. ‘‘പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ’’തി പഞ്ചന്നം പുഗ്ഗലാനം ഇധ കാമലോകേ നിട്ഠാ അനുപാദിസേസ നിബ്ബാനപത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സോ പനാ’’തി സകദാഗാമി പുഗ്ഗലോ പന. യേസം പന അട്ഠകഥാ ചരിയാനം അത്ഥോ, തേസം അത്ഥേസോ സകദാഗാമി പുഗ്ഗലോ പഞ്ചവിധോവ വുത്തോ, ന ഛട്ഠോ പുഗ്ഗലോതി യോജനാ. യേസം പന ഇമം ലോകന്തി അത്ഥോ, തേസം അത്ഥേ ഛട്ഠോപി ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും ‘‘മഹാപരിനിബ്ബാന…പേ… ആഗതോ യേവാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സകിം ആഗമനട്ഠേന ആഗതോ യേവാ’’തി സകിം ആഗമനട്ഠേന സകദാഗാമീസു ആഗതോയേവ. സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാപി പഥമ ഫലട്ഠ ഭൂതാ സത്തക്ഖത്തു പരമതായം സണ്ഠിതാ വിയാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമതായം’’തി സത്തക്ഖത്തു പരമഭാവേ. ഇദഞ്ച നിദസ്സന വചനമത്തം. സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധാപി ദുതീയ ഫലട്ഠഭൂതാ സകിം ആഗമനപ്പകതിയം സണ്ഠിതായേവ ഹോന്തി. കസ്മാ, തസ്മിം ഖണേ തം സഭാവാനതി വത്തനതോതി അധിപ്പായോ. സബ്ബോപി സോ ഛബ്ബീധോ പുഗ്ഗലോ ഇധ…പേ… ദട്ഠബ്ബോ. ഏതേന യം വുത്തം വിഭാവനിയം പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു പഞ്ചമകോവ ഇധാധിപ്പേതോതി. തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. കസ്മാ, പഞ്ചമകോ ഏവ ഇധ സകദാഗാമിപദേ അധിപ്പേതേസതി ഇതരേ ചത്താരോ കത്ഥ അധിപ്പേതാ സിയുന്തി വത്തബ്ബത്താ. ജനകഭൂതോ സമാനോ. ‘‘ഞായാഗതാ ഏവാ’’തി യുത്തിതോ പരമ്പരാഗതാ ഏവ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദിം. ‘‘അവിരുദ്ധോ’’തി ഞായേന അവിരുദ്ധോ.

൫൯. ഓരമ്ഭാഗോ നാമ ഹേട്ഠാഭാഗോ കാമലോകോ. ഓരമ്ഭാഗായ സംവത്തന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി കാമരാഗ ബ്യാപാദ സംയോജനാദീനി. ‘‘സോ’’തി അനാഗാമി പുഗ്ഗലോ.

൬൦. മഹപ്ഫലം കരോന്തി സീലേനാതി മഹപ്ഫല കാരിനോ. തേസം ഭാവോ ‘‘മഹപ്ഫല കാരിതാ’’. സീലാദി ഗുണോ. ‘‘അരഹതീ’’തി പടിഗ്ഗഹിതും അരഹതി. ‘‘അരഹതോ’’തി അരഹന്തസ്സ. ‘‘നിബ്ബചനം’’തി നിരുത്തി. വിഗ്ഗഹ വാക്യന്തി വുത്തം ഹോതി. സുദ്ധികസുഞ്ഞതായ തഥാ ന വചിത്താനി, സുഞ്ഞതപ്പടിപദായ തഥാ ന വചിത്താനീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ ‘‘സുദ്ധിക സുഞ്ഞതായാ’’തി സുദ്ധികസുഞ്ഞതവാരേ. ‘‘സുഞ്ഞതപ്പടിപദായാ’’തി സുഞ്ഞതപ്പടിപദാവാരേ. ‘‘സച്ച സതിപട്ഠാന വിഭങ്ഗേസു പനാ’’തി സച്ച വിഭങ്ഗ സതിപട്ഠാന വിഭങ്ഗേസു പന, സബ്ബം ചിത്ത വഡ്ഢനം പാളി അട്ഠകഥാസു ദേസനാവാരേ വിചാരേത്വാ വേദിതബ്ബം.

൬൧. ഫലചിത്തേ. സോതാപത്തിയാ അധിഗതം ഫലം സോതാപത്തി ഫലം. തത്ഥ ‘‘അധിഗതം’’തി പടിലദ്ധം. അട്ഠങ്ഗീക ഫലം സന്ധായ ‘‘തേന സമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘നിരുത്തീ’’തി വിഗ്ഗഹോ.

൬൨. തനുഭൂതേപി കാതും ന സക്കോതി, കുതോ സമുച്ഛിന്ദിതും. ‘‘താനീ’’തി ഇന്ദ്രിയാനി. ‘‘പടൂ നീ’’തിതിക്ഖാനി. ‘‘സോ’’തി ചതുത്ഥ മഗ്ഗോ. ‘‘താ ചാ’’തി രൂപരാഗ, അരൂപരാഗ, മാന, ഉദ്ധച്ച, അവിജ്ജാദയോ ച. ‘‘അഞ്ഞേ ചാ’’തി തേഹി ദസഹി സംയോജനേഹി അഞ്ഞേ അഹിരികാനോത്തപ്പാദികേ, സബ്ബേപി പാപ ധമ്മേ ച.

൬൩. കിരിയ ചിത്ത വിചാരണായം. ന ഗഹിതം ഇതി അയം പുച്ഛാ. അഭാവാ ഇതി അയം വിസജ്ജനാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. ‘‘അസ്സാ’’തി കിരിയാനുത്തരസ്സ. ‘‘നിരനുസയസന്താനേപീ’’തി അനുസയ രഹിതേ അരഹന്ത സന്താനേപി. ‘‘ഇതീ’’തി വാക്യ പരിസമാപനമത്തം. ‘‘വുച്ചതേ’’തി വിസജ്ജനാ കഥീയതേ. പുന അനുപ്പജ്ജനം അനുപ്പാദോ. അനുപ്പാദോ ധമ്മോ സഭാവോ യേസം തേ അനുപ്പാദ ധമ്മാ. തേസം ഭാവോതി വിഗ്ഗഹോ. വിപാകഞ്ച ജനേതീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം ജനേതീതി ആഹ ‘‘കുസല…പേ… കത്വാ’’തി. തത്ഥ, ‘‘കത്വാ’’തി സാധേത്വാ. സചേപി കരേയ്യാതി യോജനാ. ‘‘കോചീ’’തി അബ്യത്തോ കോചി അരിയസാവകോ. തദാ ഫല ചിത്തമേവ പവത്തേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യോ’’തി അപ്പടിബാഹിയോ ആനുഭാവോ അസ്സാതി സമാസോ.

൬൪. ‘‘ആദി അന്ത പദേസ്വേ വാ’’തിആദിമ്ഹി ദ്വാദസാ കുസലാനീതി ച, അന്തേ ക്രിയ ചിത്താനി വീസതീതി ച പദേസു. രൂപേ പരിയാ പന്നാനി ചിത്താനി. അരൂപേ പരിയാ പന്നാനി ചിത്താനി. ‘‘പഥമായ ഭൂമിയാ പത്തിയാ’’തി പഥമഭൂമിം പാപുണിതും. ‘‘സാമഞ്ഞ ഫലം അധിപ്പേതന്തി വുത്തം’’ അട്ഠസാലിനിയം. അത്ഥതോ പന ധമ്മ വിസേസോതി സമ്ബന്ധോ. മഗ്ഗ ഫല നിബ്ബാന സങ്ഖാതോ ധമ്മ വിസേസോ ലോകുത്തരഭൂമി നാമാതി യോജനാ. അവത്ഥാ ഭൂമി ഏവ നിപ്പരിയായഭൂമി. കസ്മാ, അവത്ഥാ വന്താനം ധമ്മാനം സരൂപതോ ലദ്ധത്താ. ഇതരാ ഓകാസഭൂമി നിപ്പരിയായ ഭൂമി ന ഹോതി. കസ്മാ, പഞ്ഞത്തിയാ മിസ്സകത്താ. ‘‘ധമ്മാനം തം തം അവത്ഥാ വിസേസവസേനേവ സിദ്ധാ’’തി ഏതേന അവത്ഥാ ഭൂമി ഏവ പധാന ഭൂമീതി ദസ്സേതി. കാമതണ്ഹായ വിസയഭൂതോ ഓളാരികാകാരോ കാമാവചരതാ നാമ. ഭവതണ്ഹായ വിസയഭൂതോ മജ്ഝിമാകാരോ രൂപാരൂപാവചരതാ നാമ. താസം തണ്ഹാനം അവിസയഭൂതോ സണ്ഹ സുഖുമാകാരോ ലോകുത്തരതാ നാമ. ഹീനാനം അകുസല കമ്മാനം വസേന ഹീനാ അപായഭൂമിയോ. പണീതാനം കുസല കമ്മാനം വസേന പണീതാ സുഗതി ഭൂമിയോ. തത്ഥ ച നാനാ അകുസല കമ്മാനം വാ നാനാ കുസല കമ്മാനം വാ ഓളാരിക സുഖുമതാ വസേന നാനാ ദുഗ്ഗതി ഭൂമിയോ നാനാ സുഗതി ഭൂമിയോ ച സിദ്ധാ ഹോന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തിആദിമാഹ.

൬൫. ഗാഥായ പുബ്ബദ്ധം നാമ-ഇത്ഥ മേകൂന നവുതി, പ്പഭേദം പന മാനസന്തി പാദദ്വയം. അപരദ്ധം നാമ ഏകവീസസതംവാഥ, വിഭജന്തി വിചക്ഖണാതി പാദദ്വയം. തം ഇമിനാ ന സമേതി. കഥം ന സമേതി. ഇമിനാ വചനേന സകലമ്പി ഗാഥം ഏകൂന നവുതിപ്പഭേദം മാനസം ഏകവീസ സതം കത്വാ വിഭജന്തീ-തി ഏവം ഏകവാക്യം കത്വാ യോജനം ഞാപേതി. ‘‘പഥമജ്ഝാന സദിസട്ഠേനാ’’തി ലോകിയ പഥമജ്ഝാന സദിസട്ഠേന. യം ചതുരങ്ഗീകം, തം സയമേവ ദുതീയജ്ഝാനന്തി സിദ്ധം. യം തിയങ്ഗീകം, തം സയമേവ തതീയജ്ഝാനന്തി സിദ്ധം. യം ദുവങ്ഗീകം, തം സയമേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനന്തി സിദ്ധം. യം പുന ദുവങ്ഗീകം, തം സയമേവ പഞ്ചമജ്ഝാനന്തി സിദ്ധം. ‘‘ഏവം വുത്ത’’ന്തി വിഭാവനിയം ഝാനങ്ഗവസേന പഥമജ്ഝാന സദിസത്താ പഥമജ്ഝാനഞ്ചാതി ഏവം വുത്തം. വിതക്കാദി അങ്ഗപാതുഭാവേന പഞ്ചധാ വിഭജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ന ഇതരാനി ലോകിയജ്ഝാനാനി സാതിസ്സയതോ ഝാനാനി നാമ സിയും. കസ്മാതി ആഹ ‘‘താനി ഹീ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘താനീ’’തി ലോകിയജ്ഝാനാനി. ‘‘ഉപേച്ചാ’’തി ഉപഗന്ത്വാ. ‘‘ഝാപേന്തീ’’തി ദഹന്തി. പകതിയാ ഏവ സിദ്ധോ ഹോതി, ന പാദകജ്ഝാനാദിവസേന സിദ്ധോ. ‘‘കിച്ച’’ന്തി പഞ്ചങ്ഗീക ഭാവത്ഥായ കത്തബ്ബ കിച്ചം. ‘‘തേന പച്ചയ വിസേസേനാ’’തി പാദകജ്ഝാനാദിനാ പച്ചയ വിസേസേന. ‘‘തസ്മിം’’തി പച്ചയ വിസേസേ. യഥാലോകിയജ്ഝാനേസു ഉപചാരഭൂതാ ഭാവനാ കാചി വിതക്ക വിരാഗ ഭാവനാ നാമ ഹോതി…പേ… കാചി രൂപ വിരാഗ ഭാവനാ നാമ. അസഞ്ഞി ഗാമീനം പന സഞ്ഞാ വിരാഗ ഭാവനാ നാമ ഹോതി. ഏവമേവന്തി യോജനാ. ‘‘സാ’’തി ഉപചാര ഭാവനാ.‘‘ഉപേക്ഖാ സഹഗതം വാ’’തി ഏത്ഥ വാ സദ്ദേന രൂപസമതിക്കമം വാ സഞ്ഞാ സമതിക്കമം വാതി അവുത്തം വികപ്പേതി. ആദികമ്മികകാലേ ഏവം ഹോതു, വസിഭൂതകാലേ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘ഝാനേസൂ’’തിആദിം. നാനാസത്തിയുത്താ ഹോതീതി വത്വാ നാനാസത്തിയോ ദസ്സേതി ‘‘കാചീ’’തിആദിനാ. യാ ഉപചാര ഭാവനാ. ‘‘വിതക്കം വിരാജേതും’’തി വിതക്കം വിഗമേതും. അത്തനോ ഝാനം അവിതക്കം കാതുന്തി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അതിക്കാമേതും’’തി. സാ ഉപചാര ഭാവനാ. സേസാസുപി ഉപചാര ഭാവനാസു.

൬൬. (ക) ‘‘സാ വിപസ്സനാ’’തി വുട്ഠാനഗാമിനി വിപസ്സനാ. ‘‘വിപസ്സനാ പാകതികാ ഏവാ’’തികാചി വിരാഗ ഭാവനാ നാമ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘നിയാമേതും’’തി അവിതക്കമേവ ഹോതൂതി വദമാനാ വിയ വവത്ഥപേതും. ‘‘അധിപ്പായോ’’തി പാദകവാദിത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ. ‘‘സമ്മസീയതീ’’തി ഇദം ഝാനം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി സമ്മസീയതി സമനുപസ്സീയതി. തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ. യതോ യതോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ യേ യേ സമാപത്തി ധമ്മേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ നിബ്ബത്തിതോ ഹോതി. തം തം സമാപത്തി സദിസോവ ഹോതി. സമ്മസിതസമാപത്തി സദിസോതി അത്ഥോതി. ഏത്ഥ ഹി ‘‘യതോ യതോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായാ’’തി ഏതേന പാദകജ്ഝാനം കഥിതം ഹോതി. ‘‘പാദകജ്ഝാനേ സതീ’’തി ഏതേന അയം വാദോപി പാദകജ്ഝാനേന വിനാ നസിജ്ഝതീതി ദസ്സേതി. ‘‘വിപസ്സനാപി…പേ… പത്താ ഹോതീ’’തി ഏതേന ഇമസ്മിം വാദേപി വിപസ്സനാ നിയാമോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘യഥാലോകിയജ്ഝാനേസൂ’’തിആദിം. കാമഞ്ചേത്ഥ…പേ… അവിരോധോ വുത്തോ വിയ ദിസ്സതി. കഥം. പഞ്ചമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഹി പഥമജ്ഝാനാദീനി സമ്മസതോ ഉപ്പന്നമഗ്ഗോ പഥമത്ഥേരവാദേന പഞ്ചമജ്ഝാനികോ, ദുതീയ വാദേന പഥമാദിജ്ഝാനികോ ആപജ്ജതീതി ദ്വേപി വാദാ വിരുജ്ഝന്തി. തതീയ വാദേന പനേത്ഥ യം ഇച്ഛതി, തം ഝാനികോ ഹോതീതി തേ ച വാദാ ന വിരുജ്ഝന്തി, അജ്ഝാസയോ ച സാത്ഥകോ ഹോതീതി ഏവം അവിരുദ്ധോ വുത്തോ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പന യം ഇച്ഛതി, തം ഝാനികോ ഹോതി. ഇച്ഛായ പന അസതി, വിരോധോയേവ. തേനാഹ ‘‘ഇമേ പന വാദാ. …പേ…. വിരോധോ പരിഹരിതും’’തി. പാളിയം ‘‘അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതം മനസി കരോതീ’’തി അജ്ഝത്തസന്താനേതം തം ഝാനഞ്ച ഝാനസഹഗതഞ്ച ഖന്ധ പഞ്ചകം നിച്ച സുഖ അത്ത ജീവതോ സുഞ്ഞതം മനസി കരോതി. ‘‘ന പക്ഖന്ദതീ’’തി ന പവിസതി. ‘‘സന്നിസാദേതബ്ബം’’തി സന്നിസിന്നം കാതബ്ബം. ‘‘ഏകോദികാതബ്ബം’’തി ഏകമുഖം കാതബ്ബം. ‘‘സമാദഹാതബ്ബം’’തി സുട്ഠു ഠപേതബ്ബം. ‘‘നിസ്സായാ’’തി പാദകം കത്വാതി അധിപ്പായോ.

൬൭. (ക) വാദവിചാരണായം. ഉപചാര ഭാവനാ ഏവ ഉപരിജ്ഝാനേ ഝാനങ്ഗം നിയാമേതീതി വുത്തം. ഹേട്ഠാ പന അജ്ഝാസയോ ഏവ ഉപരിജ്ഝാനേ ഝാനങ്ഗം നിയാമേതീതി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അജ്ഝാസയോ ഏവാ’’തി ഏവ സദ്ദേന പാദകജ്ഝാനം നിവത്തേതി. ‘‘ഇധ ഉപചാര ഭാവനാ ഏവാ’’തി ഏവ സദ്ദേന അജ്ഝാസയം നിവത്തേതി. ഏതേസു ഹി ദ്വീസു സഹ ഭാവീസു ഉപചാര ഭാവനാ ഏവ പധാനം ഹോതി. അജ്ഝാസയോ പന തസ്സ നാനാ സത്തിയോഗം സാധേതി. ‘‘അജ്ഝാസയ സാമഞ്ഞം സണ്ഠാതീ’’തി മഗ്ഗേ യം ലദ്ധബ്ബം ഹോതി, തം ലബ്ഭതു, മയ്ഹം വിസേസോ നത്ഥീതി ഏവം അജ്ഝാസയ സാമഞ്ഞം സണ്ഠാതി. ‘‘തസ്മി’’ന്തി അജ്ഝാസയ വിസേസേ. ‘‘സോ’’തി അജ്ഝാസയ വിസേസോ. കസ്മാ യുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇച്ഛി തിച്ഛിത…പേ… നിബ്ബത്തനം’’തി. ‘‘സബ്ബജ്ഝാനേസു ചിണ്ണവസിഭൂതാനം’’തി ഇദം സമാപജ്ജനന്തി ച നിബ്ബത്തനന്തി ച പദ ദ്വയേ സമ്ബന്ധ വചനം. ‘‘വിപസ്സനാ വിസേസത്ഥായ ഏവാ’’തി വുട്ഠാന ഗാമിനി വിപസ്സനാ വിസേസത്ഥായ ഏവ. യസ്മാ പന അട്ഠസു സമാപത്തീസു ഏകേകായ സമാപത്തിയാ വുട്ഠായ വുട്ഠിത സമാപത്തി ധമ്മ സമ്മസനം ആഗതം, ന പന അഞ്ഞജ്ഝാന സമ്മസനം. തസ്മാ പാദകജ്ഝാനമേവ പമാണന്തി യോജനാ. പാളിപദേസു ‘‘ഗഹപതീ’’തി ആലപന വചനം. ‘‘വിവിച്ചേവാ’’തി വിവിച്ചിത്വാ ഏവ. വിവിത്തോ വിഗതോ ഹുത്വാ ഏവ. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി സുട്ഠു സമ്പാപുണിത്വാ. ‘‘ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീ’’തി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. ‘‘അഭിസഞ്ചേതയിത’’ന്തി സുസം സമ്പിണ്ഡിതം, സംവിദഹിതം. ‘‘തത്ഥ ഠിതോ’’തി തസ്മിം പഥമജ്ഝാനേ അപരിഹീനോ ഹുത്വാ ഠിതോ. ‘‘മേത്താചേതോ വിമുത്തീ’’തി മേത്താഝാനസങ്ഖാതാ ചേതോവിമുത്തി, അഞ്ഞത്ഥ അലഗ്ഗനവസേന ചിത്തസ്സ പവത്തി. തഥാ കരുണാ ചേതോവിമുത്തി. മുദിതാ ചേതോവിമുത്തി. ‘‘വിവേകജ’’ന്തി കായവിവേക ചിത്തവിവേകാനം വസേന ജാതം. ‘‘പീതി സുഖം’’തി പീതിയാ ച സുഖേന ച സമ്പന്നം. അഥവാ, വിവേകേഹി ജാതാനി പീതി സുഖാനി അസ്സാതി വിവേകജം പീതി സുഖം. മജ്ഝേ നിഗ്ഗഹിതാഗമോ. രൂപമേവ രൂപഗതം, വേദനാ ഏവ വേദനാ ഗതന്തിആദിനാ സമാസോ. ഗതസദ്ദോ ച പദപൂരണമത്തേ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘തേനേവ ധമ്മ രാഗേന തായധമ്മനന്ദിയാ’’തി വിപസ്സനാനി കന്തിമാഹ. സഹത്ഥേ ച കരണ വചനം. ഓപപാതികോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ’’തി ബ്രഹ്മലോകേ അവസ്സം പരിനിബ്ബായ ന ധമ്മോ. തേനാഹ ‘‘അനാവത്തി ധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ’’തി. ‘‘പാദകജ്ഝാനമേവ പമാണ’’ന്തി പാദകജ്ഝാനമേവ മഗ്ഗേഝാനങ്ഗം നിയാമേസ്സതി, ന സമ്മസിതജ്ഝാനന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘പാദകം അകത്വാ’’തി ആസന്നേ അസമാപജ്ജിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യം യം ഝാനം ഇച്ഛന്തീ’’തി മഗ്ഗേ ഇച്ഛന്തി.

൬൬. (ഖ) ‘‘തഥാ വിധോ’’തി തഥാ പകാരോ. ആസന്നേ വുട്ഠിതസ്സേവ ഝാനസ്സ. ‘‘ചിത്തസന്താനം വിസേസേതും’’തി സചേ പാദകജ്ഝാനം പഥമജ്ഝാനം ഹോതി, തതോ പരം പവത്തം ചിത്തസന്താനം വിതക്കേ നിന്നം ഹോതി, വിതക്കേ പക്ഖന്ദതി. അഥ പാദകജ്ഝാനം ദുതീയജ്ഝാനം ഹോതി. തതോ പരം പവത്തം ചിത്തസന്താനം വിചാരേ നിന്നം ഹോതി, വിചാരേ പക്ഖന്ദതീതിആദിനാ നയേന ചിത്തസന്താനം വിസേസേതും. ‘‘യം തത്ഥ വുത്തം’’ തിയം വിഭാവനിയം വുത്തം.

വേദനാ വിചാരണായം. ‘‘ന സിദ്ധോ’’തി സിദ്ധോ ന ഹോതി. ‘‘അഞ്ഞഥാ’’തി അഞ്ഞേന പകാരേന. ഗഹിതേ സതീതി യോജനാ. പാദകജ്ഝാനാദീനം വസേന സിദ്ധോതി ഗഹിതേ സതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘യായ കായ ചി വേദനായ യുത്താ ഹുത്വാ’’തി സോമനസ്സ വേദനായ വായുത്താ ഹുത്വാ ഉപേക്ഖാ വേദനായ വാ യുത്താ ഹുത്വാ. ‘‘തേഹി നിയമിതായ ഏകേകായ മഗ്ഗ വേദനായാ’’തി പാദകജ്ഝാനാദീഹി നിയമിതായ മഗ്ഗേ സോമനസ്സ വേദനായ ഏവ വാസദ്ധിം ഘടിയേയ്യ മഗ്ഗേ ഉപേക്ഖാ വേദനായ ഏവ വാതി അത്ഥോ. വേദനാ നാമ ഏകം ഝാനങ്ഗം ഹോതി. തസ്മാ മഗ്ഗേഝാനങ്ഗ നിയമേ സിദ്ധേ മഗ്ഗേ വേദനാ നിയമോപി സിദ്ധോ. താനി പന പാദകജ്ഝാനാദീനി മജ്ഝേ വുട്ഠാന ഗാമിനി വിപസ്സനായം നകിഞ്ചിനിയാമേന്തി. ഏവഞ്ച സതി, പാദകജ്ഝാനാദീഹി നിയമിതായ മഗ്ഗേ ഏകേകായ വേദനായ സദ്ധിം ദ്വേ ദ്വേ വിപസ്സനാ വേദനായോ ഘടിയേയ്യും. മഗ്ഗേ സോമനസ്സ വേദനായ വാ സദ്ധിം ദ്വേ വിപസ്സനാ വേദനായോ ഘടിയേയ്യും. മഗ്ഗേ ഉപേക്ഖാ വേദനായ വാ സദ്ധിം ദ്വേ വിപസ്സനാ വേദനായോ ഘടിയേയ്യുംതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ചസതി ഏകവീഥിയം ജവനാനി ഭിന്ന വേദനാനി സിയും. തഞ്ച ന യുജ്ജതി. തസ്മാ മഗ്ഗേ വേദനാ നിയമോ പാദകജ്ഝാനാദി നിയമേന സിദ്ധോ ന ഹോതി, വിപസ്സനാ നിയമേനേവ സിദ്ധോതി അധിപ്പായോ. താനി പന പാദകജ്ഝാനാദീനി മജ്ഝേ വുട്ഠാന ഗാമിനി വിപസ്സനായം ന കിഞ്ചി ന നിയാമേന്തി. വേദനം നിയാമേന്തി യേവാതി ദസ്സേതും ‘‘തംപി ന യുജ്ജതീ’’തി വത്വാ ‘‘പാദകജ്ഝാനാദീനം വസേനേവാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഛ നേക്ഖമ്മസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ’’തി ഏകാവ ചതുത്ഥജ്ഝാനു പേക്ഖാ ഛസു ആരമ്മണേസു സോമനസ്സാനി പജഹിത്വാ പവത്തത്താ ഛ നേക്ഖമ്മസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ നാമ ഹോതി. ‘‘ഛ നേക്ഖമ്മസ്സിതാനി സോമനസ്സാനീ’’തി ഏകം വപഥമജ്ഝാന സോമനസ്സം ഛസു ആരമ്മണേസു ഛ ഗേഹസ്സിതാനി പജഹിത്വാ പവത്തത്താ ഛ നേക്ഖമ്മസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി നാമ ഹോന്തി. അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പഥമാദീനി ച തീണി ഝാനാനീ’’തി ചതുക്കനയേ തീണി സോമനസ്സ ഝാനാനി പാദകാനി കത്വാ. ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരേ ച പാദകേകത്വാ’’തി ആരമ്മണ ഭാവേന പാദകേകത്വാതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ച പാദകജ്ഝാനാദീനം വസേന വുട്ഠാന ഗാമിനി വിപസ്സനായഞ്ച മഗ്ഗേ ച വേദനാ പരിണാമോ അട്ഠസാലിനിയംപി വിത്ഥാരതോ വുത്തോ. ‘‘അമാനുസീ രതീ ഹോതീ’’തി മനുസ്സാനം ഗേഹസ്സിതരതിം അതിക്കമ്മ ഠിതത്താ അമാനുസീ നാമ രതി ഹോതി. ‘‘സമ്മധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി സമ്മാ അനിച്ച ലക്ഖണ ധമ്മം പസ്സന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോതി സമ്ബന്ധോ.

൬൭. (ഖ) ‘‘ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേനാ’’തി വുത്തം, ഝാനയോഗഭേദോ പന അധിപ്പേതോ. ‘‘പഞ്ച വിധേഝാന കോട്ഠാസേ’’തി പഞ്ചക നയവസേന വുത്തം. ഇധ ചിത്ത ഭേദസ്സ അധിപ്പേതത്താ ഝാനഭേദേതി ച ഝാനന്തി ച വുത്തേപി ചിത്തമേവ അധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗാഥായോജനാസു. ‘‘അപരാപി യോജനാ വുത്താ’’തി അഥവാ രൂപാവചരം ചിത്തം അനുത്തരഞ്ച പഥമാദിജ്ഝാന ഭേദേന യഥാ ഗയ്ഹതി, തഥാ ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേഝാനേ ഗയ്ഹതീതി ഏവം അപരാപി യോജനാ വുത്താ. ‘‘പഠിതത്താ’’തി ഉച്ചാരിതത്താ. അന്തിമഗാഥാ വണ്ണനായം. ‘‘യഥാ’’തി യേന പകാരേന. ‘‘തം സങ്ഗഹം’’തി ഏക വീസസതസങ്ഗഹം. ബുജ്ഝന്തീതി ബുധാ. ‘‘ആഹാ’’തി ച ‘‘ആഹൂ’’തി ച വത്തമാനകാലേപി ഇച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂതി വുത്തം ‘‘കഥേന്തി വാ’’തി. ഇദഞ്ച വചനം പുബ്ബേ ‘‘ഇത്ഥമേകൂന നവുതി…പേ… വിഭജന്തി വിചക്ഖണാ’’തി ഗാഥായ നിഗമനന്തി ഞാപനത്ഥം ‘‘വിഭജന്തി വിചക്ഖണാ’’തി വുത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തം.

ഇതിപരമത്ഥദീപനിയാനാമടീകായഅനുദീപനിയം

ചിത്തസങ്ഗഹസ്സഅനുദീപനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചേതസികസങ്ഗഹഅനുദീപനാ

൬൮. ഏവം ചിത്ത സങ്ഗഹസ്സ ദീപനിം കത്വാ ചേതസിക സങ്ഗഹസ്സ ദീപനിം കരോന്തോ പഥമം പുബ്ബാപരാനു സന്ധിഞ്ച ആദിഗാഥായ പയോജന സമ്ബന്ധഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏവം’’തിആദി മാരദ്ധോ. തത്ഥ ‘‘അനുപത്ത’’ന്തിആദിമ്ഹി ചിത്തം ചേതസികം രൂപം, നിബ്ബാനമിതിസബ്ബഥാതി ഏവം അനുക്കമോ വുത്തോ. തേന അനുക്കമേന അനുപത്തം. ഹേതു വിസേസനഞ്ചേതം. യസ്മാ ചിത്തസങ്ഗഹാനന്തരം ചേതസിക സങ്ഗഹോ അനുപത്തോ, തസ്മാ ഇദാനി തം സങ്ഗഹം കരോതീതി ദീപേതി. ചത്താരി സമ്പയോഗ ലക്ഖണാനി ‘ഏകുപ്പാദതാ, ഏക നിരോധതാ, ഏകാ രമ്മണതാ, ഏക വത്ഥുകതാ,തി. ‘‘ചേതസി യുത്താ’’തി ചിത്തസ്മിം നിയുത്താ. ചിത്തം നിസ്സായ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേസു ഉസ്സുക്കം ആപന്നാതി അത്ഥോ. ‘‘ചേതസാ വായുത്താ’’തി ചിത്തേന വാ സമ്പയുത്താ. ചിത്തേന സഹ ഏകീഭാവം ഗതാതി അത്ഥോ. ‘‘സരൂപദസ്സന’’ന്തി സങ്ഖ്യാസരൂപദസ്സനം. സിദ്ധപദം നാമ പകതി പച്ചയേഹി നിപ്ഫന്ന പദം. ‘‘പുബ്ബന്തതോ’’തി ഏകസ്സസങ്ഖത ധമ്മസ്സ പഥമ ഭാഗതോ. ഉദ്ധം പജ്ജനം നാമ കതമന്തി ആഹ ‘‘സരൂപതോ പാതുഭവന’’ന്തി. ധാതു പാഠേസു-ജനിപാതുഭാവേ-തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ജാതീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ‘‘സരൂപ വിനാസോ’’തി സരൂപതോ പാതുഭവന്തസ്സ ഭാവസ്സ വിനാസോ അന്തരധാനം. ‘‘ഏവം പരത്ഥ പീ’’തി പരസ്മിം ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാദിപദേപി. ‘‘ഏക ചിത്തസ്സപി ബഹുദേവാ’’തി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം രൂപം പസ്സന്തം ഏകമേവ രൂപം പസ്സതീതി നത്ഥി. അനേകാനി ഏവരൂപാനി ഏകതോ കത്വാ പസ്സതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാളിയം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം. സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ച ഉപ്പജ്ജതി സോതവിഞ്ഞാണന്തിആദിനാ വത്ഥുദ്വാരേസു ഏകവചനം വത്വാ ആരമ്മണേസു ബഹുവചനം കതന്തി. ‘‘ഏകത്തം ഉപനേത്വാ’’തി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണേ ബഹൂനിപി രൂപാരമ്മണാനി രൂപതാ സമഞ്ഞേന ഏകീഭാവം കത്വാ ഏകം ആരമ്മണന്ത്വേവ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സദ്ദാരമ്മണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തം ന സുന്ദരം. കസ്മാ. അത്ഥ വിസേസസ്സ അവിഞ്ഞാപനതോ. കോപനായം അത്ഥ വിസേസോതി. യാചിത്തസ്സ ജാതി, സായേവ ഫസ്സാദീനന്തിആദികോ അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിം. അധിപ്പേതാ ഏകുപ്പാദതാ. ഏസ നയോ ഏക നിരോധതാദീസു. ‘‘മൂലടീകായ’’ന്തി രൂപകണ്ഡമൂലടീകായം. ‘‘സഹേവാ’’തി ഏകതോ ഏവ. ‘‘ഉപ്പാദാദിപ്പവത്തിതോ’’തി ഉപ്പാദസ്സ ച ജീരണസ്സ ച നിരോധസ്സ ച പവത്തിതോ. ‘‘ഉപ്പാദാദയോ’’തി ഉപ്പാദ ജീരണ നിരോധാ. ജാതിജരാമരണാനീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ചേതസികാമതാ’’തി ചേതസികാ ഇതി വിഞ്ഞാതാ. ‘‘ഭാവപ്പധാനം’’തി ഏകുപ്പാദ ഭാവോ ഏകുപ്പാദോതി വുത്തോ. തഥാ ഏക നിരോധാദീസു. യഥാ ഇദംപി സങ്ഘേരതനം പണീത-ന്തിആദീസു അയം രതന ഭാവോ പണീതോതി ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ‘‘യേ’’തി യേ ധമ്മാ. ‘‘സഹജാത പച്ചയുപ്പന്ന രൂപാനി പീ’’തി സഹജാതപച്ചയതോ ഉപ്പന്നാനി രൂപാനിപി. ചേതസികാനി നാമ സിയുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘തദാ യത്ത വുത്തിതായാ’’തി ചിത്തായത്തവുത്തിയായ. ‘‘ചേതോയുത്താനീ’’തി ഹേതു വിസേസനം. തദേവ ഹേതുമന്ത വിസേസനന്തി ച ഹേതു അന്തോ നീതവിസേസനന്തി ച ഹേതു അന്തോ ഗധവിസേസനന്തി ച വദന്തി. ‘‘തേസ’’ന്തി ചിത്തസ്സ സഹജാതപച്ചയുപ്പന്നരൂപാനം. ‘‘നാനുഭോന്തീ’’തി നപാപുണന്തി. ‘‘ന ഹി സക്കാ ജാനിതും’’തി ഏതേന ഭൂതകഥന വിസേസനാനി ഏതാനീതി ദീപേതി. ഭൂതകഥനംപി സമാനം വത്തിച്ഛാവസേന ബ്യവച്ഛേദകംപി സമ്ഭവതി. ‘‘വയോപഞ്ഞായതീ’’തി വിനാസോ പകാസതി. ‘‘ഠിതായാ’’തി തിട്ഠ മാനായ വേദനായ. അഞ്ഞോ പകാരോ അഞ്ഞഥാ. അഞ്ഞഥാ ഭാവോ അഞ്ഞഥത്തം. ജരാവസേന പരിണാമോതി വുത്തം ഹോതി. യോ പഥവീധാതുയാ ഉപ്പാദോ, യാ ഠിതി, യാ അഭിനിബ്ബത്തി, യോ പാതുഭാവോ. ഏസോ ദുക്ഖസ്സ ഉപ്പാദോ, ഏസാ രോഗാനം ഠിതി, ഏസോ ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോതി യോജനാ. ‘‘ഇതരഥാ’’തി ഇതോ അഞ്ഞഥാ ഗഹിതേ സതീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിം രൂപാരൂപകലാപേ നാനാ ധമ്മാനം വസേന ബഹൂസു ഉപ്പാദേസു ച നിരോധേസു ച ഗഹിതേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വികാരരൂപാനം’’തി വിഞ്ഞത്തി ദ്വയ ലഹുതാദിത്തയാനം. സബ്ബാനിപി ഉപാദാരൂപാനി ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പവത്തത്താ മഹാഭൂത ഗണനായ ചത്താരി ചത്താരി സിയുംതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘സബ്ബേസമ്പി വാ’’തിആദിവുത്തം. സബ്ബേസമ്പി വാ ചക്ഖാദീനം ഉപാദാരൂപാനം ഏകേകസ്മിം കലാപേ ബഹുഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാതി യോജനാ. കസ്മാ ബഹുഭാവോ വത്തബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാന’’ന്തിആദിം.

യദി ഏവം, ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ ലഹുതാദീനിപി ഏകേകാനി ഏവ സിയും, അഥ കിമത്ഥം ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ വുത്താനീതി ആഹ ‘‘കായലഹുതാ ചിത്ത ലഹുതാദയോപനാ’’തിആദിം. ‘‘ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഈദിസം വിനിച്ഛയത്തം അചിന്തേത്വാതി അധിപ്പായോ. വിഭാവനിപാഠേ ‘‘ചിത്താനുപരിവത്തിനോ’’തി ഏതേന ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തേനേവ ചിത്തേന സഹനിരുജ്ഝനവസേന ചിത്തം അനുപരിവത്തിസ്സ. ‘‘പസങ്ഗാ’’തി ചേതസികതാ പസങ്ഗോ. ‘‘പുരേതരമുപ്പജ്ജിത്വാ’’തി പുരേതരം ഏകേന ചിത്തേന സഹ ഉപ്പജ്ജിത്വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ചിത്തസ്സഭങ്ഗക്ഖണേ’’തി അഞ്ഞസ്സ സത്തര സമ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ. തഥാ രൂപധമ്മാനം പസങ്ഗോ ന സക്കാ നീവാരേതും തിയോജനാ. ‘‘പസങ്ഗോ’’തി ചേതസികതാ പസങ്ഗോ. ‘‘അലമതി പപഞ്ചേനാ’’തി അഭിധമ്മേ വേദനാത്തികേടീകാസു വിയ അതി വിത്ഥാരേന നിരത്ഥകം ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘നിരത്ഥകം’’തി വിഭാവനിയം പപഞ്ചോ നിരത്ഥകോ ഏവാതി അധിപ്പായോ.

൬൯. ഫസ്സവചനത്ഥേ. ‘‘ഫുസതീ’’തി ആരമ്മണം ആഹനതി, സങ്ഘട്ടേതി. തഞ്ച സങ്ഘട്ട നം നദോസപടിഘസ്സ വിയ ആരമ്മണസ്സ വിബാധനം ഹോതി, അഥ ഖോ ഭമരസ്സ പദുമ പുപ്ഫേസു പുപ്ഫര സഗ്ഗഹണം വിയ വിജാനന മത്തേ അഠത്വാ ആരമ്മണ രസപാതുഭാവത്ഥം യഥാരമ്മണം സംഹനന മേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഫുസനഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ആഹച്ചാ’’തി ആഹനിത്വാ സമ്പാപുണിത്വാ. ‘‘ഉപഹച്ചാ’’തി തസ്സേവ വേവചനം. അയമത്ഥോ കഥം പാകടോതി ആഹ ‘‘യതോ’’തിആദിം. തത്ഥ ‘‘യതോ’’തി യം കാരണാ. ‘‘തദനുഭവന്തീ’’തി തം ആരമ്മണ രസം അനുഭവന്തീ, വേദനാ പാതുഭവതി, വേദനാ പാതുഭാവം ദിസ്വാ ആരമ്മണപ്ഫുസനം ഞാണേ പാകടം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സ്വായം ഫുസന ലക്ഖണോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ, ആപാതാ ഗതവിസയ പദട്ഠാനോ. തത്ഥ സന്നിപാതോ നാമ തിണ്ണം തിണ്ണം ദ്വാരാ രമ്മണ വിഞ്ഞാണാനം സങ്ഗതി സമാഗമോ സമോധാനം. തഥാഹി വുത്തം. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ തിആദി. ‘‘സങ്ഘട്ടനരസോ’’തി ആരമ്മണേ സമ്മദേവ ഘട്ടന കിച്ചോ. സങ്ഘട്ടന കിച്ചത്താ ഏവ തിണ്ണം സന്നിപാതോ ഹുത്വാ ധമ്മ ചിന്താഞാണസ്സ പടിമുഖം ഉപട്ഠാതി പകാസതീതി. ‘‘സന്നിപാത പച്ചുപട്ഠാനോ’’. പച്ചുപട്ഠാനന്തി വാ പഞ്ഞാണം വുച്ചതി ധജോരഥസ്സ പഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ വിയ. സന്നിപാതാകാരോ പച്ചുപട്ഠാനം യസ്സാതി സന്നിപാതപച്ചുപട്ഠാനോ. വേദനാപച്ചു പട്ഠാനോ വാ. ധൂമോവിയ അഗ്ഗിസ്സ. വേദനാഫലം പച്ചുപട്ഠാനം യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. അട്ഠസാലിനിയം പന കസ്മാ പനേത്ഥ ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോ തിപുച്ഛിത്വാ മഹാഅട്ഠകഥാ വാദോതാവ ദസ്സിതോ. ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതത്താ. ആരമ്മണസ്മിഞ്ഹി ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതോ ഹുത്വാ ഫസ്സോ ആരമ്മണം ഫുസമാനോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ പഥമം വുത്തോ. ഫസ്സേന ഫുസ്സിത്വാ വേദനായ വേദയതി. സഞ്ഞായ സഞ്ജാനാതി. ചേതനായ ചേതതി. തേന വുത്തം ഫുട്ഠോ ഭിക്ഖവേ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീതി. അപി ച അയം ഫസ്സോ നാമ യഥാപാസാദം പത്വാ ഥമ്ഭോ നാമ സേസദബ്ബ സമ്ഭാരാനം ബലവപച്ചയോ. ഏവമേവ സഹജാത സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം ബലവ പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ പഥമം വുത്തോതി. സങ്ഗഹകാരേന പന ഇദം പന അകാരണം, ഏകക്ഖണസ്മിഞ്ഹി ഉപ്പന്ന ധമ്മാനം അയം പഥമം ഉപ്പന്നോ അയം പച്ഛാതി ഇദം വത്തും ന ലബ്ഭാ. ബലവപച്ചയഭാവേപി ഫസ്സസ്സകാരണം ന ദിസ്സതീതി ഏവം തം വാദം പടിക്ഖിപേത്വാ ഇദം വുത്തം ദേസനാ വാരേനേവ ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോതി. തത്ഥ ‘‘ദേസനാവാരേ നേവാ’’തി ദേസനക്കമേനേവ, തതോ അഞ്ഞം കാരണം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേസു പന ദ്വീസു വാദേസു മഹാഅട്ഠകഥാ വാദോ ഏവ യുത്തോ. യഞ്ഹി തത്ഥ വുത്തം ചിത്തസ്സ പഥമാഭിനിപാതോ ഹുത്വാതി. തത്ഥ പഥമാഭിനിപാതോതി ഇദം കിച്ചപ്പധാനത്താ വുത്തം. ന പനഞ്ഞേഹി ചേതസികേഹി വിനാ വിസും പഥമം ഉപ്പന്നത്താ. യഥാ തം യേ കേചി ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലഭാഗിയാ അകുസലപക്ഖികാ. സബ്ബേ തേ മനോപുബ്ബങ്ഗമാ, മനോ തേസം ധമ്മാനം പഥമം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം സുത്തേ കിച്ചപ്പധാനത്താ മനോ തേസം ധമ്മാനം പഥമം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം. ന പന സബ്ബചേതസികേഹി വിനാ വിസും പഥമം ഉപ്പന്നത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ബലവപച്ചയ ഭാവേപി ഫസ്സസ്സകാരണം ദിസ്സതിയേവ. ഫസ്സോഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാ പനായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാ നായ. ഫസ്സോ ഹേതു ഫസ്സോ പച്ചയോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ പഞ്ഞാപനായാതി ഹി വുത്തം. തസ്മാ സബ്ബേസം ചേതസികാനം ധമ്മാനം ഫസ്സപ്പധാനത്താ ഏവ ഫസ്സ ബലവപച്ചയത്താ ഏവ ച ഫസ്സോ പഥമം വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച ചിത്തം ആരമ്മണ വിജാനനട്ഠേന ഫസ്സാദീനം സബ്ബചേതസിക ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതി, പധാനം, ജേട്ഠകം. ഫസ്സോ പന ആരമ്മണ സങ്ഘട്ടനട്ഠേന സബ്ബേസം ചേതസിക ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി, പധാനോ, ജേട്ഠകോതി അയം ദ്വിന്നം വിസേസോതി. ഏത്ഥ ചോദകോ ഫുസനം നാമ സപ്പടിഘരൂപാനം ഏവ കിച്ചന്തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘നനുചാ’’തിആദിനാ ചോദേതി. ‘‘നനുചാ’’തി ചോദേധീതി ദീപേതി. ‘‘അപ്പടിഘസഭാവാ’’തി ഹേതുവിസേസനം. ‘‘കിഞ്ചീ’’തി കിഞ്ചിവത്ഥും. അയം പന ഫസ്സോ. ‘‘ചിത്തസ്സ വികാരാ പത്തിം’’തി ചലന കമ്പന ഥമ്ഭന ജേഗുച്ഛ ഭയ താസ ഛമ്ഭിതത്താ ദിവസേന വികാരാ പജ്ജനം. ‘‘വേദനാ വിസേസുപ്പത്തിം’’തി സുഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച സുഖവേദനാ, ദുക്ഖവേദനീയം ഫസ്സം പടിച്ച ദുക്ഖ വേദനാതിആദിനാ നയേന ഫസ്സ വിസേസാനുരൂപം വേദനാ വിസേസുപ്പത്തിം സാധേതി. ഏത്ഥ ച ഫുസനം നാമ ദുവിധം രൂപപ്ഫുസനം, നാമപ്ഫുസന, ന്തി. തത്ഥ രൂപപ്ഫുസനം നാമ ഫോട്ഠബ്ബ ധാതൂനം കിച്ചം. നാമപ്ഫുസനം ദുവിധം ഫസ്സപ്ഫുസനം, ഞാണപ്ഫുസന, ന്തി. തത്ഥ ഞാണപ്ഫുസനം നാമ ഞാണപ്പടിവേധോ. അപി ച ഝാനമഗ്ഗ ഫല നിബ്ബാനാനം പടിലാഭോപി ഫുസനന്തി വുച്ചതി. ഫുസന്തി ധീരാ നിബ്ബാനം. യോഗക്ഖേമം അനുത്തരം. ഫുസാമി നേക്ഖമം സുഖം. അപുഥുജ്ജന സേവിതന്തി-ആദീസു. ഇദം ഉപമാ മത്തം സിയാ, കസ്സചി മന്ദ പഞ്ഞസ്സാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇദ’’ന്തി ഖേളുപ്പാദ വചനം. വിഞ്ഞുസ്സ പന അതിപാകട ഫസ്സ നിദസ്സനേന അപ്പാകട ഫസ്സ വിഭാവനം യുത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘അതിപാകടായ പനാ’’തിആദിം.

൭൦. വേദനാവചനത്ഥേ. ‘‘തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലാനം വാ’’തി വേദനാ സമങ്ഗീപുഗ്ഗലാനം വാ. ‘‘സാതം വാ’’തി സാധുരസം വാ. ‘‘അസ്സാതം വാ’’തി അസാധുരസം വാ. ‘‘കിം വേദയതീ’’തി കതമം വേദയതി. ‘‘സുഖമ്പി വേദയതീ’’തി സുഖമ്പി വേദനം വേദയതി. അഥവാ ‘‘കിഞ്ചവേദയതീ’’തി കഥഞ്ചവേദയതി. ‘‘സുഖമ്പി വേദയതീ’’തി സുഖം ഹുത്വാപി വേദയതി. സുഖ ഭാവേന വേദയതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സേസപദേസുപി. ‘‘കിച്ചന്തരബ്യാവടാ’’തി അഞ്ഞകിച്ചബ്യാവടാ. അധിപതി ഭാവോ ആധിപച്ചം. ഇന്ദ്രിയ കിച്ചം. ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തി ലദ്ധഗുണവചനം. രാജാരഹ ഭോജനം രാജഗ്ഗഭോജനം. ‘‘സൂദസദിസതാ’’തി രഞ്ഞോഭത്തകാരസദിസതാ. തത്ഥ സൂദോ രഞ്ഞോഭത്തം പചന്തോ രസജാനനത്ഥം ഥോകം ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേത്വാ രസം വീമംസതി. യഥിച്ഛിതം പന ഭുഞ്ജിതും അനിസ്സരോ. രാജാ ഏവ യഥിച്ഛിതം ഭുഞ്ജിതും ഇസ്സരോ. രാജാ വിയ വേദനാ. സൂദോ വിയ സേസചേതസിക ധമ്മാ.

൭൧. സഞ്ഞാവചനത്ഥേ. ‘‘സഞ്ജാനാതീ’’തി സുട്ഠു ജാനാതി. സുട്ഠുജാനനഞ്ച നാമ ന വിഞ്ഞാണസ്സ വിയ വിവിധജാനനം ഹോതി. ന ച പഞ്ഞായ വിയ യഥാഭൂതജാനനം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭൂതം വാ ഹോതു, അഭൂതം വാ. യം യം ഛ ഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിജാനാതി, പഞ്ഞായ വാ പജാനാതി. തസ്സ തസ്സ പച്ഛാ അപ്പമുസ്സകരണ മേവാതി വുത്തം ‘‘പുനജാനനത്ഥം സഞ്ഞാണം കരോതീ’’തി. തത്ഥ ‘‘സഞ്ഞാണ’’ന്തി നിമിത്ത കരണം. ഭവന്തരം പത്വാപി അപ്പമുട്ഠഭാവം സാധേതി ഓപപാതിക പുഗ്ഗലാനന്തി അധിപ്പായോ. തേഹി പുരിമം അത്തനോ ഭവം ജാനന്തി. ഗബ്ഭസേയ്യകാപി കേചി പുരിമം ഭവം ജാനന്തി, യേജാതിസ്സര പുഗ്ഗലാതി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ‘‘അപ്പമുട്ഠഭാവ’’ന്തി അനട്ഠഭാവം. മിച്ഛാഭിനിവേസ സഞ്ഞാ നാമ അനിച്ചേ നിച്ചന്തിആദിപ്പവത്താ സഞ്ഞാ. ‘‘ബോധേതു’’ന്തി ബുജ്ഝാപേതും. ‘‘ദാരുതച്ഛകസദിസാതി ച വുത്താ’’തി ദാരുതച്ഛകോ നാമ കട്ഠവഡ്ഢകീ. സോ കട്ഠക്ഖന്ധേസു നിമിത്തകാരീഹോതി. സുതച്ഛിതഛിന്ദിതേസു കട്ഠേസു നിമിത്താനി കത്വാ ഠപേതി. പച്ഛാതാനി ഓലോകേത്വാ കട്ഠാനി കമ്മേ ഉപനേതി. ‘‘ഹത്ഥി ദസ്സക അന്ധസദിസാ’’തി ഏത്ഥ ഏകോ കിര രാജാ കേളിപ്പസുതോ ഹോതി. സോ ജച്ചന്ധാനംഠാനേ ഏകം ഹത്ഥിം ആനേത്വാഠപേന്തോ ജച്ചന്ധേ ആഹ ജാനാഥ ഭോ തുമ്ഹേ ഹത്ഥിന്തി. തേ ഹത്ഥിം ജാനിസ്സാമാതി പരാമസിത്വാ അത്തനോ പരാമസിതം തം തം അങ്ഗമവഹത്ഥീതി അഭിനിവിസന്തി. ദള്ഹം സല്ലക്ഖേന്തി. പുന രാജാ തേ പുച്ഛി കീദിസോ ഭോ ഹത്ഥീതി. തേ രഞ്ഞോ ഹത്ഥിസണ്ഠാനം ആചിക്ഖന്താ വിവാദം ആപജ്ജന്തി. ആചിക്ഖനമേവ രഞ്ഞോഹത്ഥിദസ്സനന്തി കത്വാ തേ ഹത്ഥിദസ്സക അന്ധാതി വുച്ചന്തി. ‘‘ഉപട്ഠിതവിസയഗ്ഗഹണേ’’തി രത്തിയം അന്ധകാരേ രജ്ജുക്ഖണ്ഡം പസ്സന്തസ്സ സപ്പസണ്ഠാനം ഉപട്ഠാതി. സോ ഉപട്ഠിതം സണ്ഠാനമത്തം സപ്പോതി ഗണ്ഹാതി. ഏവം ഉപട്ഠിതവിസയഗ്ഗഹണം ഹോതി. മിഗപോതകാനഞ്ച അരഞ്ഞേഖേത്തമജ്ഝേപുരിസസണ്ഠാനം തിണ രൂപം പസ്സന്താനം പുരിസസണ്ഠാ നം ഉപട്ഠാതി. തേ ഉപട്ഠിതം സണ്ഠാനമത്തം പുരിസോതി ഗണ്ഹിത്വാ സോ അമ്ഹേ പഹരേയ്യാതി പലായന്തി. വുത്താ അട്ഠസാലിനിയം.