സമുച്ചയ സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൬൨. ഏവം ഛഹി പരിച്ഛേദേഹി ചത്താരോ പരമത്ഥേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസം തംതംരാസിസങ്ഖാതം സമുച്ചയം ദസ്സേന്തോ ആദിഗാഥ മാഹ. യേ സലക്ഖണാ ദ്വാസത്തതിവിധാ വത്ഥുധമ്മാ മയാ വുത്താ. ഇദാനി തേസം സമുച്ചയം യഥായോഗം പവക്ഖാമീതി യോജനാ. തത്ഥ സലക്ഖണാവത്ഥുധമ്മാതി പദേഹി ദസവിധാനി അനിപ്ഫന്നരൂപാനി പടിക്ഖിപതി. ന ഹി താനി അത്തനോ ആവേനികഭൂതേന സഭാവ ലക്ഖണേന അനിച്ചതാദി സാമഞ്ഞലക്ഖണേനച സലക്ഖണാനി ഹോന്തി. ഏകന്തപരമത്ഥതായ അഭാവതോ. തതോയേവച വത്ഥുധമ്മാച നഹോന്തി. സരൂപതോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ. ദബ്ബവാചകോ ഹി ഇധ വത്ഥുസദ്ദോ. ദബ്ബഞ്ചനാമ ഇധ സരൂപതോ ലബ്ഭമാനോ സഭാവോ ഏവ. ഏതേന നിബ്ബാനസ്സപി മഗ്ഗഫല പച്ചവേക്ഖനഞാണേസു സരൂപതോ ലബ്ഭമാന സഭാവതാ വുത്താ ഹോതി. അനിപ്ഫന്നരൂപാനം വിയ ച വത്ഥുധമ്മ സന്നിസ്സയേന ദിസ്സമാനധമ്മമത്തഭാവം വാ പഞ്ഞത്തിധമ്മാനം വിയ പരികപ്പിതാകാരമത്തഭാവംവാ സസവിസാണ കച്ഛപലോമാദീനം വിയ സബ്ബസോ അഭൂത പരികപ്പിത മത്തഭാവംവാ നിവാരേതീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥച ദ്വാസത്തതിവിധാസലക്ഖണാവത്ഥുധമ്മാതി വചനേ പയോജനം നദിസ്സതി. തേസു ഹി ദ്വാസത്തതിവിധേസു ഏകച്ചേ ഏവ ധമ്മാ പുരിമേസു തീസു സങ്ഗഹേസു ആഗതാ. പച്ഛിമേച സബ്ബസങ്ഗഹേ അനിപ്ഫന്നരൂപാനിപി അധിപ്പേതാനിഏവാതി. ഏത്ഥച വത്ഥുധമ്മാസലക്ഖണാതി പദേഹി അനിപ്ഫന്നരൂപാനം സലക്ഖണതാ പടിക്ഖിപനേ യം വത്തബ്ബം. തം രൂപസമുദ്ദേസ ദീപനിയം വുത്തമേവാതി. ഏകന്താകുസലജാതിയാനം ആസവ ചതുക്കാദീനം സങ്ഗഹോ അകുസലസങ്ഗഹോ, ന അകുസല സമ്പയുത്തത്തായേവ അകുസലഭൂതാനം ചിത്തഫസ്സാദീനന്തി. കുസലാ കുസലാബ്യാകതമിസ്സകാനം സങ്ഗഹോ മിസ്സകസങ്ഗഹോ.

ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, ബുജ്ഝന്തി ഏതായാതി കത്വാ. ബോധിയാ പക്ഖാ ബോധിപക്ഖാ. ബോധിസമ്ഭാരാതി അത്ഥോ. ബോധി പക്ഖേസു ഭവാ അന്തോഗധാതി ബോധിപക്ഖിയാ. തേസം സങ്ഗഹോതി ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹോ. സബ്ബേസം അനവസേസാനം പരമത്ഥധമ്മാനം സങ്ഗഹോ സബ്ബസങ്ഗഹോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദനിയട്ഠേനച ആസവ സദിസത്താ ആസവാ. യദിച തദുഭയട്ഠേന ആസവാനാമ സിയും. ഇമേ ലോഭാദയോ ഏവ ആസവാനാമ സിയും. പുപ്ഫാസവാദയോ ഹി ലോകേ ഛ പഞ്ച രത്തിമത്തം വാ സത്തട്ഠരത്തിമത്തം വാ സയംപി കുമ്ഭേസു പരിവാസം ഗണ്ഹന്തി. കുമ്ഭേച പരിവാസം ഗാഹാപേന്തി. ഇമേ പന അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സയംപി സത്തസന്താനേ പരിവാസം ഗണ്ഹന്തി. സത്തസന്താനഞ്ച പരിവാസം ഗാഹാപേന്തി. സകലം സത്തസന്താനം സദാ ആസവപൂരിതമേവ ഹോതി. യഥാഹ-ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏത്ഥ നിവീസമാനാ നിവീസതീതിആദി. തത്ഥ ഏസാ തണ്ഹാ പരിയുട്ഠാനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാ ഏത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഉപ്പജ്ജിത്വാച പുന അനുസയഭാവേന പരിവാസം കത്വാ നിവീസമാനാ ഏത്ഥേവ നിവീസതീതി അത്ഥോ. യാവച അരിയമഗ്ഗധോവനം നലബ്ഭതി. താവ സന്താനം ഗൂഥപൂരിതകൂപം വിയ ദുബ്ബിസോധം കത്വാ പവത്തതി. പുപ്ഫാസവാദയോച മദം ജനേന്താ മുഹുത്തമേവ ജനേന്തി. ഇമേ പന യാവ അരിയമഗ്ഗം നലഭതി. താവ നിച്ചമദം ജനേന്തി. തസ്മാ ഏകന്തേന ഇമേയേവ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദനി യട്ഠേനച ആസവാനാമ ഭവിതും അരഹന്തീതി.

വിസന്ദനട്ഠേനവാ ആസവസദിസത്താ ആസവാ, യഥാ ഹി കുധിത കുട്ഠിനോ മഹാവണമുഖേഹി യൂസസങ്ഖാതോ ആസവോ വിസന്ദിത്വാ പിലോതികഖണ്ഡാനി ദൂസേതി, ഏവം ഇമേപി ഛഹിദ്വാരേഹി വിസന്ദിത്വാ ഛളാരമ്മണാനിദൂസേന്തീതി. ആയതംവാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തിപസവന്തി വഡ്ഢേന്തീതി ആസവാ. അഥവാ, ഭവതോ ആഭവഗ്ഗാ ധമ്മതോ ആഗോത്രതുമ്ഹാ സവന്തി ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തന്തീതി ആസവാ. ആസദ്ദസ്സ അവധിഅത്ഥജോതകത്താ. അവധിച ദുവിധോ മരിയാദവിസയോ അഭിവിധിവിസയോചാതി തത്ഥ യസ്സ സമ്ബന്ധിനീക്രിയാ അവധിഭൂതം അത്താനം ബഹികത്വാ പവത്തതി. സോ മരിയാദവിസയോ നാമ. യഥാ ആപാതലിപുത്താ ദേവോ വുട്ഠോതി. യസ്സ സമ്ബന്ധിനീക്രിയാ അവധിഭൂതം അത്താനം ബ്യാപേത്വാ അന്തോ കത്വാ പവത്തതി, സോ അഭിവിധിവിസയോനാമ. യഥാ ആബ്രഹ്മലോകാ ഭഗവതോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി. ഇധ പന അഭിവിധിവിസയോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ഭവഗ്ഗഞ്ച ഗോത്രഭുഞ്ച ബ്യാപേത്വാ അന്തോ കത്വാ സവന്തീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

[൨൦൪] വിഭാവനിയം പന

അവധിച മരിയാദഅഭിവിധിവസേന ദുവിധോതി വത്വാ പുന തം വിഭാവേന്തോ ‘‘തത്ഥ ആപാതലിപുത്താ ദേവോ വുട്ഠോതിആദീസുവിയ ക്രിയം ബഹികത്വാ പവത്തോ മരിയാദോ. ആഭവഗ്ഗാസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതിആദീസുവിയ ക്രിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തോ അഭിവിധീ’’തി വദതി. തം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി അവവിധിവിസയഭൂതോ ഭവഗ്ഗോ ലോകത്തയബ്യാപകം സദ്ദസ്സ അബ്ഭുഗ്ഗമനക്രിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി. നച അവധിഭൂതോ അത്ഥോ ക്രിയം ബഹിവാ അന്തോവാ കത്വാ പവത്തതീതി യുത്തോ. ക്രിയാഏവ പന തം ബഹിവാ അന്തോവാ കത്വാ പവത്തതീതി യുത്തോ. ഏവഞ്ച കത്വാ മൂലടീകായം-ദുവിധോഹി അവധി അഭിവിധിവിസയോ അനഭിവിധിവിസയോച. അഭിവിധിവിസയം ക്രിയാബ്യാപേത്വാ പവത്തതി, ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ ഗതോതി. ഇതരം ബഹികത്വാ, ആപാതലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോതി. കാമേതി ഇച്ഛതീതി കാമോ. സോഏവ ആസവോതി കാമാസവോ. കാമീയതിവാ ഓളാരികേന കാമേന ഇച്ഛീയതീതി കാമോ. പഞ്ചകാമഗുണമുഖേന ദേസിതോ സബ്ബോ കാമാവചരധമ്മോ. ഇധ പന തം നാമേന തദാരമ്മണാ തണ്ഹാഏവ അധിപ്പേതാ, കാമോഏവ ആസവോതി കാമാസവോ. കാമാവചരധമ്മേസു അസ്സാദനാഭിനന്ദന വസേന പവത്തോ കാമരാഗോ. ഥേരേന പന അയമത്ഥോവ ഇച്ഛിതോ. വക്ഖതി ഹി കാമഭവ നാമേന തബ്ബത്ഥുകാ തണ്ഹാ അധിപ്പേതാതി.

[൨൦൫] വിഭാവനിയം പന

പുരിമത്ഥോവ വുത്തോ. സോ അനുപപന്നോ, ഥേരമതാനുഗതസ്സ ഇധാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ അവുത്തത്താ.

ഭവാസവോതി ഏത്ഥ ദുവിധോ ഭവോ കമ്മഭവോ ഉപപത്തിഭവോ ച. തത്ഥ മഹഗ്ഗതകുസലധമ്മാ കമ്മഭവോ. തംനിബ്ബത്താ വിപാക ധമ്മാ ഉപപത്തിഭവോ. ഇധപി ഭവസദ്ദേന തദാരമ്മണാ തണ്ഹാഏവ അധിപ്പേതാ. ഭവോഏവ ആസവോതി ഭവാസവോ. തസ്മിം ദുവിധേ ഭവേ നികന്തിവസേന പവത്തോ രൂപാരൂപരാഗോ.

[൨൦൬] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘സസ്സത ദിട്ഠിസഹഗതോച രാഗോ ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി വുത്തം. തം ന യുത്തം.

ഭവാസവോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗത വിപ്പയുത്ത ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ഹി അട്ഠകഥാകണ്ഡേ വുത്തം. യത്ഥ പന കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി ആഗതം. തത്ഥേവ സസ്സതദിട്ഠി സഹഗതോ രാഗോ യാകാചി കുസലാകുസല കമ്മഭവനികന്തി യാകാചി ഉപപത്തിഭവപത്ഥനാ. സബ്ബാ ഭവതണ്ഹായം സങ്ഗഹിതാതി യുത്താ. ഇധ പന യഥാവുത്തം ഭവാസവം ഥപേത്വാ സബ്ബോ ലോഭോ കാമാസവേ ഏവ സങ്ഗഹിതോതി യുത്തോതി.

[൨൦൭] ഏതേനേവ യഞ്ച തത്ഥ വുത്തം.

‘‘തതിയോ ഭാദിട്ഠിസഹഗതോ’’തി. തംപി പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

യാകാചി ദിട്ഠി ദിട്ഠാസവോ. യോകോചി മോഹോ അവിജ്ജാസവോ. ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ ഇമേ ഏവ ആസവാതി വുത്താ. നനു അഞ്ഞേപി മാനാദയോ ചിരപാരിവാസിയട്ഠാദിയുത്താ ഏവ ഹോന്തീതി. സച്ചം. ഇമേസു പന കാമാസവേ പരിവുട്ഠേ സതി സബ്ബേകാമവിസയാ മാനാദയോ പരിവുട്ഠാഏവ ഹോന്തി. തസ്മിം വിമുത്തേ വിമുത്താഏവ, തഥാ ഭവാസവേ പരിവുട്ഠേ സതി ഭവവിസയാ. ദിട്ഠാസവേച പരിവുട്ഠേ സതി ദിട്ഠിവിസയാതി. അവിജ്ജാപന തേസം തിണ്ണംപി മൂലഭൂതാതി. ഇതി ഇമേ ഏവ പാരിവാസിയട്ഠാദീസു പധാനഭൂതാ ഹോന്തി. ഇതരേ പന തദനുബന്ധമത്താഏവ സമ്പജ്ജന്തീതി ന തേ ആസവാതി വിസും വത്തും അരഹന്തീതി. അത്തനി പതിതം ജനം അനസ്സാസികം കത്വാ അജ്ഝോത്ഥ രന്തോ ഹനതി മാരേതീതി ഓഘോ. പകതിമഹോഘോ. തഥാ അവഹനനട്ഠേന ദുത്തരട്ഠേനച ഓഘസദിസാതി ഓഘാ. യദിച അവഹഞ്ഞനട്ഠേച ദുത്തരട്ഠേനച ഓഘാനാമ സിയുന്തിആദികോ പസങ്ഗോ മാനാദീനഞ്ച ഓഘഭാവ പരിഹാരോ വുത്ത നയേന വേദിതബ്ബോ.

വട്ടസ്മിംവാ ഭവയന്തകേവാ സത്തേ യോജേന്തീതി യോഗാ. ഭവന്തരചുതിയാ സഹ ഭവന്തരപടിസന്ധിം ഗന്തേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. അഭിജ്ഝാതി സബ്ബസ്സ രാഗസ്സേതം നാമം. തസ്മാ രൂപാരൂപ രാഗാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ബ്യാപാദോതിപി സബ്ബോ ദോസോ ഏവ. ഇദം സച്ചാതി നിവേസോതി ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞന്തി പവത്തോ മിച്ഛാഭിനിവേസോ. വട്ടദുക്ഖതോ വിമുത്തിയാ അമഗ്ഗഭൂതംയേവ ഗോസീലഗോവതാദികം പരതോ ആമസനം തഥാ തഥാ കപ്പേത്വാ ഗഹണം സീലബ്ബതപരാമാസോ. ഏത്ഥച പരതോതി ഭൂതസഭാവപച്ചനികതോതി അത്ഥോ. കായസദ്ദോ പന സബ്ബത്ഥ രൂപകായേ നാമകായേച പവത്തോതി അതിതകായേന പച്ചുപ്പന്ന കായം പച്ചുപ്പന്നകായേനച അനാഗതകായം ഗന്ഥേതി ഘടേതീതി കായഗന്ഥോ. അഥവാ, കായേ ഗണ്ഠോതി കായഗണ്ഠോ. അജ്ഝത്ത ഗണ്ഠോതി അത്ഥോ. നിഗണ്ഠോനാടപുത്തോതിആദീസുവിയ ഗണ്ഠസദ്ദോ ഗണ്ഠിയം പവത്തോ. ഭുസം ആദിയന്തി അമുഞ്ചനഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി ഉപാദാനാനി. കിലേസഭൂതോ കാമോഏവ ഉപാദാനം കാമു പാദാനം. വത്ഥുഭൂതംവാ കാമം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം.

ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ തിവിധ മഹാദിട്ഠിയോ അഞ്ഞാപിവാ സാസനേ ലോകേച സന്ദിസ്സമാനാ വിപരീതഗാഹഭൂതാ ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠുപാദാനം. യഥാഗഹിതംവാ പുരിമദിട്ഠിം ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഉപാദിയതീതി ദിട്ഠുപാദാനം. ഗോണകുക്കുരാദീനം തംതംപകതിചാരിത്തം സീലം നാമ. തമേവ സുട്ഠും സമാദിന്നം വതംനാമ. തദുഭയം സംസാരമുത്തിയാ മഗ്ഗോതി ദള്ഹഗഹണം സീലബ്ബതു പാദാനം നാമ. അത്തവാദുപാദാനന്തി ഏത്ഥ അത്താ വുച്ചതി പരികപ്പബുദ്ധിയാ ഗഹിതോ ഏകേകസ്മിം സത്ത സന്താനേ പധാനിസ്സരോ. യം ലോകിയമഹാജനാ സത്തോതിവാ പുഗ്ഗലോതിവാ ജീവോതിവാ തഥാഗതോതിവാ ലോകോതിവാ സഞ്ജാനന്തി. യഞ്ച നാനാതിത്ഥിയാ ഇസ്സരനിമ്മിതംവാ അധിച്ചസമുപ്പന്നംവാ അച്ചന്തസസ്സതംവാ ഏകച്ചസസ്സതംവാ ഉച്ഛേദംവാ പഞ്ഞപേന്തീതി. തം അത്താനം അഭിവദന്തിചേവ ഉപാദിയന്തിച സത്താ ഏതേനാതി അത്തവാ ദുപാദാനം. വീസതിവിധാ സക്കായദിട്ഠി. തത്ഥ അഭിവദന്തീതി വിസിട്ഠം പധാനം കത്വാ വദന്തി. ഉപാദിയന്തീതി ദള്ഹം ആദിയന്തി. യഥാഹ –

തത്ഥ കതമാ സക്കായദിട്ഠി. ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. രൂപവന്തംവാ അത്താനം. അത്തനി വാ രൂപം. രൂപസ്മിംവാ അത്താനം. വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. വേദനാവന്തംവാ അത്താനം. അത്തനിവാ വേദനം. വേദനാപവാ അത്താനം. സഞ്ഞം. സങ്ഖാരേ. വിഞ്ഞാണന്തി.

തത്ഥ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി രൂപമേവ അത്താതി ഗണ്ഹാതി. രൂപവന്തംവാ അത്താനന്തി അത്താ മേ രൂപവാതി ഗണ്ഹാതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അത്താനം പടിച്ച രൂപം തിട്ഠതീതി ഗണ്ഹാതി. രൂപസ്മിംവാ അത്താനന്തി രൂപം പടിച്ച അത്താ തിട്ഠതീതി ഗണ്ഹാതി. കഥം രൂപകായം ഉദ്ദിസ്സ അജ്ജ അഹം ഥദ്ധോമ്ഹീതി വാ അജ്ജ അഹം മുദുകോമ്ഹീതിവാ വദന്തോ പഥവി സങ്ഖാതം രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതിനാമ. അജ്ജ മമ കായോ ഥദ്ധോതിവാ മുദൂതിവാ വദന്തോ സേസധമ്മേവാ ധമ്മമുത്തകംവാ അത്താനം ഗഹേത്വാ തം അത്താനം പഥവീവന്തം സമനുപസ്സതിനാമ. അജ്ജ ഥദ്ധഭാവോവാ മുദുഭാവോവാ മയി ജാതോതി വദന്തോ അത്തനി പഥവിംസ മനുപസ്സതിനാമ. അജ്ജാഹം ഥദ്ധഭാവേ ഠിതോമ്ഹി മുദുഭാവേ ഠിതോ മ്ഹീതി വദന്തോപഥവിമ്ഹി അത്താനം സമനുസ്സതിനാമ. അയം പഥവിമ്ഹി ചതുരാവത്ഥികായ സംക്കായദിട്ഠിയാ പവത്താകാരോ. സേസേസു സത്തവീസതിരൂപേസു യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബോ. അഹം മരാമി മരിസ്സാമീതിആദിനാ ഹി അനിച്ചതായംപി സാദിട്ഠി പവത്തതിയേവ. സേസരൂപേസു വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഇദം നാമ അഹം പുബ്ബേ സംഭുഞ്ജിം. അജ്ജ സംഭുഞ്ജാമി. പരതോ സംഭുഞ്ജിസ്സാമീതിവാ സുഖിതോമ്ഹി ദുക്ഖിതോമ്ഹീതിവാ വേദനം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. അജ്ജ മമ കായോ സുഖിതോ ദുക്ഖിതോതിവാ മമചിത്തം സുഖിതം ദുക്ഖിതന്തിവാ അത്താനം വേദനാവന്തം സമനുപസ്സതി. അജ്ജസുഖംവാ ദുക്ഖംവാ മയിജാതന്തി അത്തനി വേദനം സമനുപസ്സതി. അജ്ജാഹം സുഖിത ഭാവേ ഠിതോമ്ഹി ദുക്ഖിതഭാവേ ഠിതോമ്ഹീതി വേദനായ അത്താനം സമനുപസ്സതീതി.

സഞ്ഞായ സബ്ബേസുച പഞ്ഞാസമത്തേസു സങ്ഖാരേസു വിസും വിസും വിത്ഥാരേത്വാ വത്തബ്ബോ. അഹം പസ്സാമീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി. ദസ്സനം മേതി അത്താനം വിഞ്ഞാണവന്തം സമനുപസ്സതി. മയിദസ്സനംനാമ അത്ഥീതി അത്തനി വിഞ്ഞാണം സമനുപസ്സതി, അഹം ദസ്സനേ സമത്ഥോമ്ഹീതി വിഞ്ഞാണസ്മിം അത്താനം സമനുപസ്സതി. ഏസേ വനയോ സേസേസു പഞ്ചസു വിഞ്ഞാണേസൂതി. അഹ മസ്മി അഹം ഏകോ സത്തോ ഏകോപുഗ്ഗലോ ഏകോ ജീവോ ഏകോ ലോകോ ഏകോ നരോ മനുസ്സോ ദേവോസക്കോ ബ്രഹ്മാതിവാ അഹംഗച്ഛാമി അഹം തിട്ഠാമി അഹം നിസീദാമി അഹം നിപ്പജ്ജാമി അഹം സമിഞ്ജേമി പസാരേമീതിആദിനാ വാ ഖന്ധപഞ്ചകംവാ ഏകമേകംവാ ഖന്ധം സമൂഹതോ ഗഹേത്വാ പവത്തിപി വത്തബ്ബാ. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനഞ്ഹി ഏകമുഹുത്ത മത്തേപി യംകിഞ്ചി അത്തനോവാ പരസ്സവാ അത്തപടിസംയുത്തവചനം കഥേന്താനം ചിത്തംവാ വചനംവാ യഥാവുത്തേ രൂപാരൂപധമ്മേ കദാചി അത്തതോ ഉപാദിയിത്വാ പവത്തതി. കദാചി അത്തപരിവാര ഭാവേന. കദാചി അത്തനിസ്സിതഭാവേന. കദാചി അത്തനിസ്സയഭാവേന. കദാചി ഏകേകധമ്മവസേന. കദാചി സമൂഹധമ്മവസേനാതി.

യസ്മാ പന അത്തനിമിത്തംനാമ വസവത്തനാകാരം പടിച്ച ഉപട്ഠാതി. വസവത്തനാ കാരോച രൂപാരൂപധമ്മാനം പച്ചയായത്ത വുത്തികത്തം ഖണി കത്തഞ്ച സുട്ഠു പസ്സന്താനം നത്ഥി. തസ്മാ പരിഞ്ഞാതവത്തുകാനം അത്ത പടിസംയുത്തവചനം കഥേന്താനംപി ചിത്തം പദുമിനിപത്തേ ഉദകബിന്ദു വിയ തേസു ധമ്മേസു അലഗ്ഗിത്വാഏവ പവത്തതീതി വേദിതബ്ബം. സത്താനം ചിത്തസന്താനേ കുസലേ ധമ്മേ അനുപ്പന്നേവാ ഉപ്പാദേതും ഉപ്പന്നേവാ വാ സേതും അദത്വാ നീവാരേന്തീതി നീവരണാനി. കാമനട്ഠേന കാമോ, ഛന്ദനട്ഠേനഛന്ദോതി കാമച്ഛന്ദോ. ബലവരാഗോ. സോഏവനീവരണന്തി കാമച്ഛന്ദനീവരണം. പട്ഠാനേആരുപ്പേകാമച്ഛന്ദം നീവരണം പടിച്ചഉദ്ധച്ചനീവരണന്തി വുത്തത്താ പന ഥപേത്വാ രൂപാരൂപരാഗേ അവസേസോ സബ്ബോലോഭോ കാമച്ഛന്ദേ അസങ്ഗഹിതോനാമ നത്ഥി. ഝാനപടിപക്ഖഭാവോപന പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ബ്യാപജ്ജനം ബ്യാപാദോ. ചിത്തസ്സ പൂതിഭാവോതി അത്ഥോ. യോകോചിദോസോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഥിനമിദ്ധ നീവരണന്തി ച ഉദ്ധച്ച കുക്കുച്ച നീവരണന്തി ച ദ്വേ ദ്വേ ധമ്മാ ഏകം നീവരണം കത്വാ വുത്താതി. കിച്ചതോ പച്ചയതോ പടിപക്ഖതോച സദിസത്താ. തഥാ ഹി കിച്ചതോ താവ ഥിനമിദ്ധദ്വയം ചിത്തുപ്പാദാനം ലീനഭാവാ പാദനകിച്ചം. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചദ്വയം അവൂപസന്തഭാവാപാദനകിച്ചം. പച്ചയതോ പുരിമദ്വയം തന്ദിവിജമ്ഭി തതാപച്ചയം. പച്ഛിമദ്വയം ഞാതിബ്യസനാദിവിതക്കപച്ചയം. പടിപക്ഖതോ പുരിമദ്വയം വീരിയപടിപക്ഖം. പച്ഛിമദ്വയം സമഥപടിപക്ഖന്തി.

അനുസേന്തീതി അനുസയാ. അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. അനുഅനു സേന്തീതിവാ അനുസയാ. യാവ മഗ്ഗം നപടിലഭതി. താവ അന്തരാ അപരിക്ഖിയ്യമാനാ ഹുത്വാ കാരണലാഭേ സതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ഉപ്പജ്ജനഞ്ചേത്ഥ അപ്പഹീനട്ഠേന ഉപ്പജ്ജനാ രഹഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ന പന സരൂപതോ ഉപ്പത്തി, കഥം വിഞ്ഞാ യതീതി ചേ. യസ്സ കാമരാഗാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സേവ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാളിയം പുഥുജ്ജനസ്സ സത്തപി അനുസയാ അനുസയവാരേ സഹ അനുസേന്തീതി ഉപ്പജ്ജനവാരേ സഹ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്താ. യഥാഹ പുഥുജ്ജനസ്സ അവിജ്ജാനുസയോച അനുസേതി. കാമരാഗ. പടിഘ. മാന. ദിട്ഠി. വിചികിച്ഛാ. ഭവരാഗനുസയോച അനുസേതീതി. തഥാ ഉപ്പജ്ജനവാരേപീതി.

അപിച, സരൂപതോ പരിയുട്ഠാനം അപത്വാ സന്താനേ പവത്തമാനേഹി കുസലാകുസലാ ബ്യാകതചിത്തുപ്പാദേഹി സഹ അനുരൂപാ അവിരുദ്ധാ ഹുത്വാ സേന്തി. വിസും സമ്പയുത്തധമ്മഭാവേന അവുട്ഠിതാ ഹുത്വാ സയിതാ ഹോന്തീതി അനുസയാ. അനു അനു സേന്തീതിവാ അനുസയാ. പകതിയാ യഥാനുസയിതേസുഏവ കാമരാഗാദീസു പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ദിഗുണ തിഗുണാദി വസേന പുനപ്പുനം സേന്തി. സയനാകാരേന ഉപരുപരി പലിവേഠേന്തീതി അത്ഥോ.

തീസു രാഗാദീനം അവത്ഥാസു പഥമാവത്ഥായ ഠിതാനം കാമരാഗാ ദീനമേതം അധിവചനം. തിസ്സോ ഹി അവത്ഥാ അനുസയാവത്ഥാ പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാ വീതിക്കമാവത്ഥാതി. തത്ഥ യേ കാമരാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ കായങ്ഗവാചങ്ഗം ചാലേന്തി, തേസം തഥാപവത്താ അവത്ഥാ വീതിക്കമാവത്ഥാനാമ. യേ മനസ്മിം ഏവ ജവനചിത്തസഹജാതാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, തേസം തഥാപവത്താ അവത്ഥാ പരിയുട്ഠാനാവത്ഥാനാമ. യേ പന ജവനസഹജാതഭാവംപി അപത്വാ വാസനാധാതുയോ വിയ ചിക്കസന്താനാ നുസയിതാ ഹുത്വാ പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിയാ ബീജഭാവേന തിട്ഠന്തി, സുഭനിമിത്താദികേച ആരമ്മണേ ആപാതമാഗതേ യേസം വസേന ആവജ്ജനം രാഗാദിപാതുഭാവത്ഥായ അയോനിസോ ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, അഭാവിതഞ്ച ചിത്തം യേസം വസേന ദമഥം നഉപേതി, തേസം തഥാ പവത്താ അവത്ഥാ അനുസയാവത്ഥാനാമ. തദവത്ഥികാ കാമരാഗാദയോ അനുസയാനാമ. തേ പന അപരമത്ഥഭൂതാപി ന ഹോന്തി. ഏകന്തപരമത്ഥജാതികത്താ. നച കുസലാബ്യാകതഭൂതാ ഏകന്താകുസലജാതികത്താ. നാപി കുസലാബ്യാകതവിരുദ്ധാ, വിസും സമ്പയുത്തധമ്മഭാവേന അനുപലദ്ധത്താ. നാപി കാലത്തയവിനിമുത്താ, തേകാലികധമ്മസന്നിസ്സയേന പവത്തനതോ. യദാ പന തേ സമുട്ഠ ഹിത്വാ പരിയുട്ഠാനഭാവം ഗച്ഛന്തി, തദാ വിസും സമ്പയുത്തധമ്മ ഭാവഞ്ച ഗച്ഛന്തി. സാരമ്മണാദിഭാവോച തേസം പരിബ്യത്തോ ഹോതി. ഏതദത്ഥം സന്ധായ കഥാവത്ഥുമ്ഹി തേസം സാരമ്മണധമ്മഭാവോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധഭാവോച പതിട്ഠാപിതോ ഹോതീതി.

യഥാ പന ഫലധാരിമ്ഹി രുക്ഖമ്ഹി വിസകണ്ടകേ ദിന്നേ രുക്ഖാനുസയിതോ ഫലുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭൂതോ സിനേഹോ പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി. സമയേ ഉപ്പജ്ജിസ്സമാനാനി ഫലാനി നുപ്പജ്ജന്തി. ഏവം സാനുസയേ ചിത്ത സന്താനേ യസ്മിം ഖണേ മഗ്ഗോ പാതുഭവതി, തസ്മിം സഹമഗ്ഗുപ്പാദാ സോ സോ അനുസയോ പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി. പരിക്ഖീണസ്സ പന പുന പരിയുട്ഠാനംനാമ നത്ഥി, കുതോ വീതിക്കമോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ മഗ്ഗോ അനാഗതസാമഞ്ഞം കിലേസജാതം പജഹതീതി തത്ഥ തത്ഥ വുത്തോ. തത്ഥ അനാഗതസാമഞ്ഞന്തി അനാഗതസമ്മതം, ന ഏകന്ത അനാഗതം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം മഗ്ഗോ യേകിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാകിവാ അനാഗതാതിവാ പച്ചുപ്പന്നാതിവാ നവത്തബ്ബാതി വുത്തം. ഏതേനച മഗ്ഗോ കിലേസമുഖേന യാനി കുസലാകുസലകമ്മാനിച ഉപാദിന്നകഖന്ധപഞ്ചകേച പജഹതി, തേ അതീതാതിവാഅനാഗതാതിവാ പച്ചുപ്പന്നാതിവാ നവത്തബ്ബാതി ദീപേതി. യദി ഏവം മഗ്ഗേന പഹീനാ സബ്ബേ തേഭൂമകധമ്മാ കാലവിമുത്താനാമ അതങ്ഖതാ നാമ അപച്ചയാനാമ സിയുന്തി.ന. തേകാലികജാതികത്താ സങ്ഖത സപച്ചയജാതികത്താ ച. തേ ഹി മഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേ ഇമേ നാമധമ്മാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി നിരുജ്ഝിസ്സന്തീതി ഏവം സങ്ഖതലക്ഖണം ആഹച്ച ഞാണേന ഗഹിതത്താ ലക്ഖണവസേന തേഭൂമകാദിഭാവം ഭജന്തീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ വിസും സമ്പയുത്തധമ്മഭാവം അപത്താനം അനുസയാവത്ഥായ വാ വാസനാവത്ഥായവാ കമ്മസമങ്ഗീതാവത്ഥായവാ ആസയജ്ഝാസയാ ധിമുത്തിചരിതവത്ഥാസുവാ ഠിതാനം സഭാവാനം ജാതിവസേന പരമത്ഥ ധമ്മതാ അകുസലാദിതാച പച്ചേതബ്ബാ ഹോതീതി.

[൨൦൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജനാ രഹാ സന്താനേ അനുഅനുസയിതാ വിയ ഹോന്തീതി തദവത്ഥാ അനുസയാതി വുച്ചന്തി. തേ പന നിപ്പരിയായതോ അനാഗത കിലേസാ. അതീതപച്ചുപ്പന്നാപി തംസഭാവത്താ തഥാ വുച്ചന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അനുസയാനാമ സന്താനേ കദാചിപി അനുപ്പന്ന പുബ്ബാ അനാഗത കിലേസാ ഏവാതി കത്വാ സന്താനേ അനു അനുസയിതാ വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി തേ അനുഅനുസയിതാ വിയ ഹോന്തി. ഏകന്തേന അനുസയിതാഏവ ഹോന്തീതി.

[൨൦൯] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘തേ പന നിപ്പരിയായതോ അനാഗതകിലേസാ’’തി വുത്തം. തംപി ന യുത്തം.

ന ഹി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാ അനുസയാ അനാഗതാനാമ ഹോന്തി. പഹീനാപിച നിപ്പരിയായതോ അനാഗതാതി നസക്കാ വത്തും. അനാഗത സാമഞ്ഞസ്സ അധിപ്പേതത്താതി. ഏതേന അതീതപച്ചുപ്പന്നാപി തംസഭാവത്താതഥാ വുച്ചന്തീതി ഇദംവിപടിക്ഖിത്തം ഹോതി. അപിച, ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗ പത്താനംഏവ ഏകന്തേന തേകാലികതാ ഹോതീതി തദപത്താനം അനുസയാനം പച്ചുപ്പന്നതാ പരിയായോവ വത്തും യുത്തോ. ഏവഞ്ച കത്വാ പാളിയം യസ്സ കാമരാഗനുസയോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പടിഘാനുസയോ ഉപ്പജ്ജതീതിആദിനാ പച്ചുപ്പന്നകാലികോ ഉപ്പാദവാരോ ഏവ വുത്തോ, ന നിരോധവാരോ, നച അതീതാനാഗത വാരാതി. യം പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി. തേന ഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി, ദുട്ഠോ ദോസം, മുള്ഹോ മോഹന്തി വുത്തം. തം പരിയുട്ഠാനപത്താനം ഏകന്തപച്ചുപ്പന്നക്ഖണം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം വത്തമാനുപ്പന്നം ഭുത്വാ വിഗതുപ്പന്നം ഓകാസകതുപ്പന്നം സമുദാചാരുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം ന മഗ്ഗവജ്ഝം. ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം ആരമ്മണാ ധിഗ്ഗഹി തുപ്പന്നം അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം അസമുഗ്ഘാടിതുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗവജ്ഝന്തി വുത്തം. തത്ഥ വത്തമാനുപ്പന്നം സമുദാ ചാരുപ്പന്നന്തി ഇദം ദ്വയം ഖണപച്ചുപ്പന്നമേവ. ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം അതീതമേവ. ഓകാസ കതുപ്പന്നം അനാഗതമേവ. തദുഭയം പന പച്ചുപ്പന്നസമീപത്താ ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം. സമീപപച്ചുപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നംനാമ അത്തനോ ഖന്ധേസു അനുസയിതാനം മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാനം അനുസയാനംഏവ നാമം. ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം നാമ സുഭനിമിത്താദികേ ആരമ്മണേ സകിം ജവിത്വാ യാവ തമ്മൂലകോ പരിയുട്ഠാനവേഗോ ന വൂപസമ്മതി, താവ അധിമത്തഥാമഗത ഭാവേന ഠിതാനം തേസഞ്ഞേവ നാമം. അനുസയാ ഹി നാമ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പുനപ്പുനം പരിയുട്ഠാനപത്താനം കിലേസാനം വസേന ഉപരുപരി ഥിര തര ദള്ഹതര പത്തിയാ പകതിയാപി ഥാമഗതാഏവനാമ ഹോന്തി. ന യേനവാ തേനവാ വായാമേന പജഹിതും സക്കുണേയ്യാ. ഏവം സന്തേപി യദാ യോ യോ അനുസയോ പച്ചയലാഭേന പരിയുട്ഠാന ബഹുലോ ഹോതി, തദാ സോ സോ വിസേസേന അധിമത്തഥാമ ഗതഭാവം പത്വാ ഠിതോ ഹോതി. യദാ യോ യോ പടിപക്ഖധമ്മ സമാദാനേന നിഗ്ഗഹപത്തോ ഹോതി, തദാ സോ സോ മന്ദഥാമ ഗതഭാവം പത്വാ ഠിതോ ഹോതീതി. അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നംനാമ സമഥ വിപസ്സനാഹി സുട്ഠുഅനിഗ്ഗഹിതാനം തേസഞ്ഞേവ നാമം. അസമുഗ്ഘാടി തുപ്പന്നംനാമ മഗ്ഗേന അപ്പഹീനാനം ഭൂമിലദ്ധാനം തേസംഏവ നാമന്തി. യസ്മാ പന ലോകുത്തരധമ്മാനാമ കിലേസാനം അച്ചന്തപടിപക്ഖാ ഹോന്തീതി ഹേട്ഠിമാ മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠാ സേക്ഖാ അത്തനോ മഗ്ഗഫലക്ഖണേസു ഉപരി മഗ്ഗാജ്ഝേഹിപി അനുസയേഹി സാനുസയാതിവാ നിരാനുസയാതിവാ ഥാമവതാതിവാ അഥാമഗതാതിവാ നവത്തബ്ബാ. തസ്മാ അനുസയാനം താദിസേ പച്ചുപ്പന്ന ഭാവേ സതിപി ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി. തേനഹി ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതീതി വുത്ത ദോസോ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബോതി. കാമരാഗോഏവ അനുസയോ കാമരാഗാനുസയോ.

സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാനി, താനി പന സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോതി പഞ്ച ഓരമ്ഭാഗിയാനി. രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാതി പഞ്ച ഉദ്ധംഭാഗിയാനീതി സുത്തന്തേ അഭിധമ്മേച ദസസംയോജനാനി ആഗതാനി. ഇതരാനി പന അഭിധമ്മേഏവ ആഗതാനീതി തതോ വിസേസകരണത്ഥം സുത്തന്തേതി വുത്തം. കമോ പന ദ്വിന്നംപി പാളിയാ നസമേതി. സഭാഗ ധമ്മസങ്ഗഹവസേന പന ഇധ അഞ്ഞഥാ കമോ വുത്തോ സിയാതി. ചിത്തം കിലിസ്സന്തി വിബാധേന്തി ഉപതാപേന്തിചാതി കിലേസാ. കിലിസ്സന്തിവാ മലീനഭാവം നിഹീനഭാവഞ്ച ഗച്ഛന്തി സത്താ ഏതേഹീതി കിലേസാ. കാമഭവനാമേനാതി വത്ഥുകാമദീപകേന കാമനാമേന രൂപാരൂപഭവദീപകേന ച ഭവനാമേന. താദിസം കാമ ഭവസങ്ഖാതം ആരമ്മണഭൂതം വത്ഥു ഏതിസ്സാതി തബ്ബത്ഥുകാ. തഥാ പവത്തന്തി സീലബ്ബതാനി പരതോ ആമസനാകാരേന ഇദം മേ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി അഭിനിവിസനാകാരേന ഖന്ധേസു അത്താഭിനിവേസാകാരേനച പവത്തം. വത്ഥുതോതി സഭാവധമ്മതോ. അയം പാപസങ്ഗഹോ അകുസലങ്ഗഹോ നവധാ വുത്തോതി യോജനാ. [അകുസലസങ്ഗഹോ]

൧൬൩. മിസ്സക സങ്ഗഹേ പാണാതിപാതാദീനി പാപകമ്മാനി കരോന്താനംപി ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ ഉജുകരണംനാമ ഝാനേന വിനാ ന സിജ്ഝതീതി വുത്തം സത്തഝാനങ്ഗാനീതി. കല്യാണേവാ പാപകേവാ ആരമ്മണേ ഉജുകം ചിത്തപടിപാദനസങ്ഖാതസ്സ ഉപനിജ്ഝായന കിച്ചസ്സ അങ്ഗാനീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ദോമനസ്സം അകുസലജ്ഝാനങ്ഗം. സേസാനി കുസലാകുസലാബ്യാകതാനീതി. കല്യാണകമ്മ പാപകമ്മസങ്ഖാതാസു സുഗതി ദുഗ്ഗതി വിവട്ടസങ്ഖാതാസുച നാനാദിസാസു തംതംദിസാതി മുഖപ്പവത്തിസങ്ഖാതാ ചിത്തസ്സ ഗതിനാമ സമ്മാവാ മിച്ഛാവാ പവത്തേഹി ദസ്സനാദീഹി ഏവ സിജ്ഝതീതി വുത്തം ദ്വാദസമഗ്ഗങ്ഗാനീതി. ചിത്തസ്സ ഉജുഗതിയാവാ വങ്കഗതിയാവാ ഗമനസ്സ പഥങ്ഗാനി ഉപായങ്ഗാനീതി അത്ഥോ. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പ മിച്ഛാവായാമ മിച്ഛാസമാധയോ പാപകമ്മ ദുഗ്ഗതിഭവ സങ്ഖാതാസു അഹിതദിസാസു ചിത്തസ്സ വങ്കഗതിയാ ഗമനസ്സ ഉപായങ്ഗാനി, ഇതരാനി കല്യാണകമ്മ സുഗതിഭവ വിവട്ടധമ്മസങ്ഖാതാസു ഹിതദിസാസു ഉജുഗതിയാതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പാണാതിപാതകമ്മേ വിതക്ക വിചാര ദോമനസ്സേകഗ്ഗതാ സങ്ഖാതം ചതുരങ്ഗികജ്ഝാനം മിച്ഛാസങ്കപ്പ മിച്ഛാവായാമ മിച്ഛാസമാധി സങ്ഖാതോ തിയങ്ഗീകമഗ്ഗോച വേദിതബ്ബോ. ഏവം സേസേസു സുചരിതദുച്ചരിതകമ്മേസു ഝാനമഗ്ഗാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ. വിഭങ്ഗേ പന സുത്തന്തേസുച മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്തോ മിച്ഛാആജീവോ മിച്ഛാസതീതി ഇമേപി ചത്താരോ ആഗതാ. ഇമേ പന വിസും ചേതസികധമ്മാ നഹോന്തി. തഥാ തഥാ പവത്താനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം അധിവചനന്തി കത്വാ ഇധ നഗഹിതാ.

[൨൧൦] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘സുഗതി ദുഗ്ഗതീനം നിബ്ബാനസ്സ ച അഭിമുഖം പാപനതോ മഗ്ഗാ; തേസം പഥഭൂതാനി അങ്ഗാനി മങ്ഗാനീ’’തി വുത്തം; തം ന സുന്ദരം;

ന ഹി അങ്ഗാനി മഗ്ഗാനം പഥഭൂതാനിനാമ ഹോന്തി; മഗ്ഗസദ്ദോയേവ പഥപരിയായോ അട്ഠകഥാസു വുത്തോ ന അങ്ഗസദ്ദോതി;

[൨൧൧] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘മഗ്ഗസ്സവാ അട്ഠങ്ഗികസ്സ അങ്ഗാനി മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി വുത്തം. തംപി അനുപപന്നം.

ഇധ ഹി കത്ഥചി ചിത്തേ തിയങ്ഗികോ കത്ഥചി ചതുരങ്ഗികോതിആദിനാ നാനാമഗ്ഗോവ അധിപ്പേതോതി. ആധിപച്ചട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനി. കിഞ്ച ആധിപച്ചം. അത്താധീനവുത്തികേ ധമ്മേ അത്തനോ ഗതിയം സബ്ബസോ വത്തേതും സമത്ഥഭാവോ. ഇതി തേസു തേസു കിച്ചേസു അത്തനോ ആധിപച്ചസങ്ഖാതം ഇന്ദട്ഠം കരോന്തി സാധേന്തീതി ഇന്ദ്രിയാനി. ഇന്ദട്ഠം കാരേന്തീതിപി ഇന്ദ്രിയാനി. ഇസ്സരാ അധിപതിനോതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ പഞ്ചചക്ഖാദീനി ദസ്സനാദികിച്ചേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഇസ്സരാഹോന്തി. ബലവദുബ്ബലമന്ദ തിക്ഖാദീസു അത്താകാരാനുവത്താപനതോ. ഭാവദ്വയം ഇത്ഥാകാരാദിവസേന പവത്തിയം ചതുസമുട്ഠാനിക രൂപാനം സകലഖന്ധപഞ്ചകസ്സേവ വാ ഇസ്സരോ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ അപ്പവത്തിതോ. തഥാ ഹി യസ്മിം സന്താനേ പടിസന്ധിയം ഇത്ഥിഭാവോ പവത്തതി. തസ്മിം സബ്ബേ കമ്മാദിപച്ചയാ ചതുസമുട്ഠാനരൂപസന്തതിം സമുട്ഠാപേന്താ ഇത്ഥാകാരസഹിതമേവ സമുട്ഠാപേന്തി, നോ അഞ്ഞഥാ. ഛന്ദചിത്താധിപ്പായാപി തസ്മിം മന്ദാകാരസഹിതാവ പവത്തന്തി. തബ്ബിപരീതേന പുരിസസന്താനം വേദിതബ്ബം. ജീവിതദ്വയം രൂപാ രൂപസന്തതീനം രത്തി ദിവ മാസ സംവച്ഛരാനുക്കമേന അദ്ധാനഫരണേ സഹജാതധമ്മാനം ഇസ്സരോ ഹോതി. തേസം തദായത്തവുത്തി കത്താ. മനോ വിജാനനകിച്ചേ. വേദനാപഞ്ചകം തഥാ തഥാ ആരമ്മണരസാനുഭവനേ. സദ്ധാ ആരമ്മണാവീമുച്ചനേ. വീരിയം കമ്മനി അലീന വുത്തിഭാവേ. സതി ആരമ്മണുപട്ഠാനേ. സമാധി ആരമ്മണേ നിച്ചലട്ഠി തിയം. പഞ്ഞാ അസമ്മോഹകിച്ചേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഇസ്സരോ ഹോതി. അനഞ്ഞാഭിഭവനീയഭാവേന പവത്തനതോ. യഥാ ഹി സിലായം പഥവീ സഹജാതേഹി അനഭിഭവനീയാ ഹോതി. അത്തനാവതേ അഭിഭവിത്വാ വിസും അവിജ്ജമാനേവിയ കത്വാ പവത്തതി. യഥാ ച ഉദകേ ആപോ അഗ്ഗിമ്ഹി തേജോ വാതേ വായോ. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

അഞ്ഞായിത്ഥ പടിവിജ്ഝിത്ഥാതി അഞ്ഞാതം. ന അഞ്ഞാതം അനഞ്ഞാതം. ചതുസച്ചധമ്മോ. അമതംവാ പദം. അനഞ്ഞാതം ഞസ്സാമി ജാനിസ്സാമീതി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമി. ആഖ്യാതികംപി ഹി പദം സഞ്ഞാസദ്ദഭാവേ ഠിതം നാമികട്ഠാനേ തിട്ഠതി. യഥാ മക്ഖലിഗോസാലോ ഏഹിപസ്സി കോതി. ഏവഞ്ഹി സതി തസ്സ പദന്തരേന സഹ സമാസഭാവോ നവിരുജ്ഝതീതി. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതി ഏവം പടിപന്നസ്സ ഇന്ദ്രിയം അനഞ്ഞാ തഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. ആദിമനസികാരതോ പട്ഠായ താദിസേന ഉസ്സാഹേന സഹ വിപസ്സനം ആരഭന്തസ്സ തസ്മിം ഉസ്സാഹേ അപടിപസ്സദ്ധേയേവ സോതാമത്തിമഗ്ഗം പടിലഭന്തസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. ആജാനാതീതി അഞ്ഞം. തമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, പഥമമഗ്ഗേന അനഞ്ഞാതം ഞത്വാപി കിലേസപ്പഹാനകിച്ചസ്സ അപരിനിട്ഠിതത്താ തസ്സ ജാനനകിച്ചസ്സ വിപ്പകതഭാവേന യഥാ ദിട്ഠേ തസ്മിം ചതുസച്ചധമ്മേ അമതപദേഏവ വാ പുനപ്പുനം ജാനനകിച്ച യുത്താനം ഇന്ദ്രിയന്തി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാ താവിനോ പരിനിട്ഠിത ആജാനന കിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഇന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. തിവിധം പേതം തഥാരൂപേ ജാനനേ സമ്പയുത്ത ധമ്മാനം ഇസ്സരോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഇമേസം സത്താനം പാകടേ രൂപകായേ അത്തഗാഹദള്ഹത്തം തബ്ബിമുത്തിച ഇമേസം അപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞായച ഹോതീതി ദീപേതും ആദിതോ പഞ്ച പസാദിന്ദ്രിയാനി വുത്താനി. തസ്സ അത്തസ്സ ഇത്ഥിപുമ താഭേദോ ഇമേസം വസേന ഹോതി. തസ്മിം വാ ഇത്ഥിപുരിസ ഗാഹോ തബ്ബിമുത്തിച ഇമേസം അപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞായച ഹോതീതി ദീപേതും കദനന്തരം ഭാവിന്ദ്രിയദ്വയം വുത്തം. സോച അത്താ ഇമസ്സ വസേന ജീവസഞ്ഞം ലഭതി. തസ്മിംവാ ജീവഗാഹോ തബ്ബിമുത്തിച ഇമസ്സ അപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞായച ഹോതീതി ദീപേതും തദനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയം വുത്തം. ഇദം പന ഭാവിന്ദ്രിയതോ പുരേ വത്തബ്ബംപി രൂപാരൂപ മിസ്സകത്താ ഇധ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നാമകായേ അത്തഗാഹദള്ഹത്തം തബ്ബിമുത്തിച ഇമസ്സ അപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞായച ഹോതീതി ദീപേതും നാമിന്ദ്രിയേസു മനിന്ദ്രിയം ആദിതോ വുത്തം. സോച അരൂപീ അത്താ ഇമേസം വസേന സംകിലിട്ഠോ വിപ്ഫന്ദിതോച ഹോതി. തസ്മിംവാ സുഖിതദുക്ഖിതഗാഹോ തബ്ബിമുത്തിച ഇമേസം അപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞായച ഹോതീതി ദീപേതും തദനന്തരം പേദനിന്ദ്രിയപഞ്ചകം വുത്തം. തസ്സ സംകിലിട്ഠസ്സ വോദാനപ്പത്തിയാ തംതംഗാഹവിമുത്തിയാവാ പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സദ്ധാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയം വുത്തം. തായ പടിപത്തിയാ വോദാനപ്പത്തി യാ ആദി മജ്ഝ പരിയോസാന ദസ്സനത്ഥം അന്തേ തീണി ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനി വുത്താനീതി.

[൨൧൨] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധീതി അഞ്ഞേസം അഗഹണന്തി’’ വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

നഹി സന്തേസുപി അഞ്ഞേസു ഇന്ദ്രിയഭാവാരഹേസു ധമ്മേസു ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിയാ തേസം അഞ്ഞേസം ഭഗവതോ ഥേരസ്സച അഗഹണന്തി യുത്തം വത്തും. ഇന്ദ്രിയഭാവാരഹസ്സ അഞ്ഞസ്സ അസമ്ഭവതോ. യദി ഹി സമ്ഭവേയ്യ, സതംപി സഹസ്സംപി ഗണ്ഹിസ്സതിയേവാതി. ബലിയന്തി ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പടിപക്ഖധമ്മേ സഹന്തി മദ്ദന്തീതി ബലാനി. യഥാ അബലാനം ബലിയന്തി. മദ്ദന്തേനം പരിസ്സയാതി. ഏത്ഥച അബലാതി ദുബ്ബലാ. നന്തി ഹീനവീരിയം ജനം. ബലിയന്തീതി ബലസാ കരോന്തി അജ്ഝോത്ഥരന്തി. പരിസ്സയാതി അബലാ രാഗാദി പരിസ്സയാതി അത്ഥോ. അപിച, പടിപക്ഖധമ്മേഹി അകമ്പിയട്ഠേന അക്ഖോ ഭണിയട്ഠേന ബലാനിനാമ. തസ്മാ അസ്സദ്ധിയസങ്ഖാതേന പടിപക്ഖധമ്മേന കമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതാ സദ്ധാബലംനാമ. കോസജ്ജസങ്ഖാതേന കമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതാ വീരിയബലംനാമ. മുട്ഠസച്ചേന കമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതാസതിബലംനാമ. ഉദ്ധച്ചേന കമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതാസമാധിബലംനാമ. അവിജ്ജായകമ്പേതും അസക്കുണേയ്യതാ പഞ്ഞാബലം നാമ. സേസദുകദ്വയം പന അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിപക്ഖേനയോജേതബ്ബം.

[൨൧൩] വിഭാവനിയം പന

പാപബലദുകം പടിപക്ഖേന യോജേതും നലബ്ഭതീതി കത്വാ ‘‘അഹിരികാനോത്തപ്പദ്വയം പന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേ നേവാതി’’ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവോതിച പടിപക്ഖേഹി അകമ്പിയതാ തിച അത്ഥതോ നാനത്താഭാവതോതി. വീരിയസമാധിബലാനി കുസലാകുസലാബ്യാകതാനി. അഹിരികാനോത്തപ്പാനി അകുസലബലാനി. സേസാനി കുസലാബ്യാകതാനീതി. അധിപതീതി ഏത്ഥ പതീതി സാമി ഇസ്സരോ. സോ പന പദേസ ഇസ്സരോ സകലിസ്സരോതി ദുവിധോ. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയാനി പരേസം വിസയേ സയം പരവസേ വത്തിത്വാ അത്തനോ വിസയേഏവ പരേഹി അത്തനോ വസേ വത്താപേന്തീതി പദേസിസ്സരാ നാമ. പുബ്ബാതി സങ്ഖാരവസേന പുബ്ബാഗമനവസേന വാ വിസേസേത്വാ പവത്തം അധിപതിട്ഠാനം പത്വാ പന അഞ്ഞോ ദുതിയോ ഇസ്സരോനാമ നത്ഥി. തസ്മാ അധികോ പതീതി അധിപതി. അത്താ ധീനവുത്തീനം പതീതി അധിപതീതിച വദന്തി.

ഛന്ദോഏവ അധിപതീതി ഛന്ദാധിപതി. ഛന്ദവതോ കിംനാമ കമ്മം നസിജ്ഝതീതി ഏവം പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേനവാ പുബ്ബേ അതീതഭവേസു സുട്ഠു ആസേവിതഛന്ദാഗമനവസേനവാ തേസു തേസു കല്യാണ പാപകമ്മേസു സമ്പയുത്തധമ്മേ മഹോഘോവിയ തിണപണ്ണകസടേ അത്തപരാധീനേ നിച്ചം പഗ്ഗഹിതധുരേ കത്വാ പവത്തോ കത്തുകമ്യതാ ഛന്ദോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. നനു ചേത്ഥ പച്ഛിമാ തയോ ധമ്മാ അധിപതിഭാവം ഗണ്ഹന്താ ഇന്ദ്രിയഭാവം അവിജഹിത്വാവ ഗണ്ഹന്തീതി അധിപതിഭൂതാവ സമാനാ ഇന്ദ്രിയകിച്ചവസേന പരവസേപി വത്തന്തീതി. സച്ചം, അഞ്ഞം പന അധിപതികിച്ചം, അഞ്ഞം ഇന്ദ്രിയകിച്ചന്തി നത്ഥേത്ഥ ദോസോതി. യഥാ ഹി രാജാ ചക്കവത്തീ ഏകസ്സ അത്തനോ പുരോഹിതസ്സ സന്തികേ ഏകം ദിബ്ബവിജ്ജം ഗണ്ഹാതി. ന ഏത്താവതാ രാജാ ചക്കവത്തിനാമ നഹോതി. നച വിജ്ജാഹേതു അഞ്ഞസ്സ വസേന വത്തതി. അഞ്ഞഞ്ഹി ചക്കവത്തി രജ്ജകിച്ചം, അഞ്ഞം വിജ്ജാഗഹണ കിച്ചന്തി. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ അധിപതികിച്ചംനാമ തംതംകിച്ച വിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ അതുല്യബലേന അഭിഭവിത്വാ സഹജാത ധമ്മേ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേസു അനിവത്തമാനേ കത്വാ ധുര വാഹിതാ. ഇന്ദ്രിയകിച്ചം പന വിജാനനാദികിച്ചം ആരബ്ഭ പവുച്ചതീതി.

ആഹരന്തി സഹജാതാദിപച്ചയസാമഞ്ഞതോ അതിരേകേന അസാധാരണപച്ചയസത്തിവിസേസേന ഹരന്തി പവത്തേന്തീതി ആഹാരാ. ആഹരന്തിവാ അജ്ഝത്തസമ്ഭൂതാ തേ തേ പച്ചയധമ്മാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാച അത്താനഞ്ചേവ അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയകിച്ചം പച്ചയുപ്പന്നകിച്ചഞ്ച സുട്ഠു ഹരന്തി വഹന്തി ഏതേഹീതി ആഹാരാ. യഥാഹസബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി. ഏത്ഥച സബ്ബേ സത്താതി ഏതേന സബ്ബേ അജ്ഝത്തസമ്ഭൂതാ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ വുത്താ. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ. യഥാരഹം ചതുവീസതിപച്ചയേഹി ഠിതിസഭാവാതി അത്ഥോ. നനുചേത്ഥ പച്ചയാഹാരോവ വുത്തോ. ന ആഹാരപച്ചയോ. ഇധ പന ചതുബ്ബിധോ ആഹാരപച്ചയധമ്മോവ വുത്തോതി. സച്ചം, പച്ചയട്ഠേന പന ആഹാരനാമകാനം സബ്ബേസം ചതുവീസതിപച്ചയധമ്മാനം മജ്ഝേ യേധമ്മാ ചത്താരോ ആഹാരാതി വിസേസേത്വാ വുത്താ. തേ തേസം പച്ചയാഹാരാനംപി ആഹാരഭൂതാതി സിദ്ധാ ഹോന്തീതി. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ചതുന്നം ആഹാരാനം മഹന്ത ഭാവോ പാകടോ ഹോതീതി.

തത്ഥ യഥാ യവബീജാനംവാ സാലിബീജാനംവാ ആനുഭാവോ നാമ കളിരങ്കുരാനം ഉപ്പാദാന പധാനം ഹോതി. തതോപരം പന സസ്സഭാവം പത്വാ ഛ പഞ്ച മാസേ വഡ്ഢിയാവാ ഠിതിയാവാ പഥവി രസആപോരസാനം ആനുഭാവോ പധാനം ഹോതി. ഏവമേവം കബളീ കാരാഹാരൂപജീവീനം കാമസത്താനം കമ്മസ്സ ആനുഭാവോനാമ പടിസന്ധിരൂപുപ്പാദനേ പധാനം ഹോതി. തതോപരം പന യാവതായുകം വഡ്ഢീയാവാഠിതിയാവാ ഉതുആഹാരാനം ആനുഭാവോ പധാനം ഹോതി. കമ്മജരൂപാനി ഹി യാവ ആസന്നമരണാ പവത്തമാനാനിപി ഉതുആഹാരേഹി അനുഗ്ഗഹിതാനിഏവ പവത്തന്തി. ഉതുച ആഹാരു പത്ഥമ്ഭിതോയേവ അത്തനോ കിച്ചം കരോതി. തസ്മാ തേസം സത്താനം ചതുസന്തതിരൂപം കബളീകാരാഹാരേന അനുപത്ഥമ്ഭീയമാനം ചിരം നപവത്തതി. ഉപത്ഥമ്ഭീയമാനംഏവ യാവതായുകം പവത്തതി. യഥാച സകുണാവാ ഡംസമകസാ ദയോവാ തുണ്ഡേന ആഹാരം ഗഹേത്വാ അത്തഭാവം പോസേന്തി. തുണ്ഡേ അസന്തേ ആഹാരം അലഭന്താ മരന്തി. ഏവമേവ ഇമേ സത്താ ഫസ്സേന ആരമ്മണേസു രസം ഗഹേത്വാ വേദനാസങ്ഖാതം ഉപഭോഗപരിഭോഗം സമ്പാദേത്വാ തണ്ഹാവേപുല്ലം പത്വാ തിവിധം വട്ടം പൂരേത്വാ യാവജ്ജതനാപി വട്ടേ അനുകണ്ഠമാനാ പവത്തന്തി.

യദി ഹി ഫസ്സോനാമ ന സിയാ, ആരമ്മണരസം അലഭിത്വാ വേദനാ പരിഭോഗരഹിതേന തണ്ഹുപ്പത്തിയാ ഓകാസോ നത്ഥീതി തിവിധവട്ടമേവ നസിയാതി. യഥാച തേ സകുണാദയോ പക്ഖേ വിയൂഹിത്വാ അന്തരാ അപതമാനാ രുക്ഖതോ രുക്ഖം വനതോ വനം വിചരിത്വാ അത്താനം യാപേന്തി. പക്ഖേസു അസന്തേസു ഗമനം അസമ്പാദേന്താ പതിത്വാ മരന്തി. ഏവമേവം ഇമേ സത്താ ആയൂഹനലക്ഖണായ ചേതനായ ചേതയിത്വാ കമ്മസമങ്ഗിതം സമ്പാദേത്വാ ഭവതോ ഭവം വിചരിത്വാ യാവജ്ജതനാ വട്ടേ സംസരന്തി. യദി ഹി ചേതനാനാമ ന സിയാ, കമ്മവട്ടസ്സ അഭാവോ. തദഭാവേച വിപാകവട്ടസ്സ അഭാവോ. തദഭാവേച തദനുസയിതസ്സ കിലേസവട്ടസ്സ അഭാവോതി വട്ടംനാമ ന സിയാതി. യഥാച തേ സകുണാദയോ ചക്ഖുനാ ഗോചരട്ഠാനംവാ തംതംദിസാഭാഗംവാ വിഭാവേത്വാ യാവജീവം അത്താനം യാപേന്തി. ചക്ഖുസ്മിം അസന്തേ കിഞ്ചിഗഹേതബ്ബവത്ഥുംവാ ഗന്തബ്ബട്ഠാനംവാ അലഭിത്വാ തത്ഥേവ മരന്തി. ഏവമേവം സമ്പയുത്താ ധമ്മാ ആരമ്മണവിജാനലക്ഖണേന വിഞ്ഞാണേന തംതംആരമ്മണം ലഭിത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഫസ്സാദയോ ഉപ്പാദേത്വാ തിവിധം വട്ടം വട്ടേന്തി. യദി ഹി വിഞ്ഞാണംനാമ ന സിയാ, ഫസ്സാദീനം ആരമ്മണലാഭോയേവ നത്ഥീതി വട്ടമേവ ന സിയാതി. തേനാഹ ചത്താരോ ആഹാരാ.ല. വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥന്തി. സംയുത്തകേച –

ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനംവാ സത്താനം അനുഗ്ഗഹായ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോവാ സുഖുമോവാ, ഫസ്സോ ദുതീയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതീയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥന്തി വുത്തം.

തത്ഥ ഭൂതാനന്തി വുദ്ധിപ്പത്താനം. സമ്ഭവേസീനന്തി കലലാദി കാലേ ഠിതാനം. ചതുന്നംപന ആഹാരാനം യഥാസമ്ഭവം അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേവാ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേവാ ഠിതിയാവാ അനുഗ്ഗഹായവാ പവത്തി ആകാരോ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന കോപനേത്ഥ ആഹാരോ. കിം ആഹാരേതീതി. കബളീകാരാ ഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹാരേതി. ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ. മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ. വിഞ്ഞാണാ ഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപന്തി വുത്തം. തം പാകടഫലവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഓജട്ഠമകരൂപുപ്പാദനം പന കബളീകാരാഹാരസ്സ മഹന്തം കിച്ചം നഹോതി. ചതുസന്തതിരൂപുപത്ഥമ്ഭനമേവ മഹന്തം. തേനേവ ഹി പാളിയം ഠിതിയാതിച അനുഗ്ഗഹായാതിച വുത്തം.

അപിച യഥാ ഉപനിസ്സയാസേവനപച്ചയാ സുത്തന്തി കപരിയായാ അഭിധമ്മപരിയായാതിച ദുവിധാ ഹോന്തി. തഥാ ആഹാരപച്ചയോപി ദുവിധോ. തത്ഥ യം വുത്തം മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോഭവേതി. തം സുത്തന്തികപരിയായം സന്ധായ വുത്തം. നഹി പട്ഠാനേ അരൂപാ ഹാരാ അസഹജാതാനം ധമ്മാനം ആഹാരട്ഠേന പച്ചയാനാമ ഹോന്തീതി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ഝാനങ്ഗാനി നലബ്ഭന്തി. താനി ഹി ദുബ്ബലകിച്ചട്ഠാനവത്ഥുകത്താ രൂപാദീസു അഭിനിപാതമത്താനി ഹോന്തീതി ന തേസു വിജ്ജമാനാ വേദനാ ഏകഗ്ഗതാ ഝാനകിച്ചം സാധേന്തീതി. വിതക്കപച്ഛിമകം ഝാനന്തിച വുത്തം. ഝാനങ്ഗാനം നായകഭൂതോച വിതക്കോ തേസു നത്ഥീതി തത്ഥ താവേദനാ ഏകഗ്ഗതായോ തം ന സാധേന്തീതി. വീരിയുപത്ഥമ്ഭരഹിതാ ധമ്മാ സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവപ്പത്താ നഹോന്തീതി അവീരിയേസു സോളസാഹേതുകചിത്തേസു സമാധിബലകിച്ചം ന സാധേതി. വീരിയപച്ഛിമകം ബലന്തി ഹി വുത്തന്തി ആഹ അവീരിയേസു ബലാനി നലബ്ഭന്തീതി. ഹേതുരഹിതാ ച ധമ്മാ വട്ടസ്സ വിവട്ടസ്സച പത്തിയാ പഥഭാവം നഗച്ഛന്തി. ഹേതുപച്ഛിമകോ മഗ്ഗോതി ഹി വുത്തന്തി ആഹ അഹേതുകേസു മഗ്ഗങ്ഗാനി ന ലബ്ഭന്തീതി. വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേചിത്തേ ഏകഗ്ഗതാ അധിമോക്ഖരഹി തത്താ ഏകന്തേന സംസപ്പനസഭാവായ വിചികിച്ഛായ അഭിഭൂതത്താ ച മഗ്ഗിന്ദ്രിയബലഭാവായ ബലവതീ നഹോതീതി വുത്തം വിചികിച്ഛാ ചിത്തേ ഏകഗ്ഗതാ മഗ്ഗിന്ദ്രിയബലഭാവം ന ഗച്ഛതീതി. ദ്വിഹേതുക തിഹേതുക ജവനേസ്വേവാതി ഏത്ഥ ദ്വിഹേതുക തിഹേതുകസദ്ദേന മോമൂഹദ്വയഹസനജവനാനി നിവത്തേതി. ജവനസദ്ദേന തിഭൂമകാനി ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകവിപാകാനി നിവത്തേതി.

[൨൧൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകഗഹണേന ഏകഹേതുകേസു അധിപതീനം അഭാവം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം, ജവനഭാവസാമഞ്ഞത്താ പന ഹസനചിത്തേപി തേസം അഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോയേവ ഹോതീതി.

യഥാസമ്ഭവന്തി ലദ്ധപുബ്ബാതി സങ്ഖാരസ്സ ലദ്ധപുബ്ബാഗമസ്സ ച ഏകേകസ്സ അധിപതിനോ സമ്ഭവാനുരൂപം ഏകോവ ലബ്ഭതി. ന ദുതിയോ. ഇതരഥാ അധിപതിഏവ നസിയാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ യഥാ ഇന്ദ്രിയപച്ചയവിഭങ്ഗേ അരൂപിനോഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനംധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ന തഥാ അധിപതിപച്ചയവിഭങ്ഗേ. തത്ഥ പന ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാനന്തിആദിനാ ഏകേകാധിപതി വിഭാഗവസേനേവ വുത്തന്തി. ഏവഞ്ഹി സതി അധിപതി ഇന്ദ്രിയാനം വിസേസോ പാകടോ ഹോതീതി. നവേരിതാതി നവ ഈരിതാ കഥിതാ. കുസലാ കുസലാ ബ്യാകതേഹി സമാകിണ്ണോ കുസലാദി സമാകിണ്ണോ. [മിസ്സകസങ്ഗഹോ]

൧൬൪. ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതീതി ബോധി. ബുജ്ഝന്തിവാ താനി തം സമങ്ഗിനോ ഏതായാതി ബോധി. ചതുമഗ്ഗഞാണം. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാ നിദ്ദേസേ ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു-ഞാണന്തി. പക്ഖോതി കോട്ഠാസോ സമ്ഭാരോ. ബോധിയാ പക്ഖേ ഭവാതി ബോധിപക്ഖിയാ. അധിസീലാ ധിചിത്താ ധിപഞ്ഞാ സങ്ഖാതാസു തീസു സിക്ഖാസു പരിയാപന്നാനം സത്ഥുസാസനധമ്മാനം ഏതംനാമം. തേ പന കോട്ഠാസതോ സത്ത വിധാ ഹോന്തീതി ആഹ ചത്താരോസതിപട്ഠാനാതിആദി. സമ്പയുത്ത ധമ്മേസു പമുഖാ പധാനാ ഹുത്വാ കായാദീസു ആരമ്മണേസു തിട്ഠന്തി നാനാരമ്മണേസു ചിത്തഗമനം നിവത്തേത്വാ തേസ്വേവ കായാദീസു ചിത്ത നിബന്ധനവസേന പവത്തന്തീതി പട്ഠാനാനി. സതിഏവ പട്ഠാനാനീതി സതി പട്ഠാനാനി. ചത്താരിസതിപട്ഠാനാനീതി വത്തബ്ബേ ധമ്മഭാവം അപേക്ഖിത്വാ ചത്താരോസതിപട്ഠാനാ തിവുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കായേഅനുപസ്സനാ കായാ നുപസ്സനാ. രൂപകായേ രൂപസമൂഹേ അസ്സാസപസ്സാസാദികസ്സ അവയവകായസ്സ തംതംകായഭാവേനവാ അനിച്ചാദിഭാവേനവാ യാവ തസ്മിം തസ്മിം കായേ സമ്മോഹോ പഹിയ്യതി. താവ പുനപ്പുനം നിരന്തരം സമനുപസ്സനാതി അത്ഥോ. നവപ്പഭേദാസു വേദനാസു സുഖവേദനാദി കായഅവയവവേദനായ തംതം വേദനാഭാവേന ഉദയബ്ബയവസേന ച അനുപസ്സനാ വേദനാനുപസ്സനാ. സോളസ പഭേദേസു സരാഗാ ദീസു ചിത്തേസു സരാഗാദികസ്സ അവയവചിത്തസ്സ തംതം ചിത്തഭാവേന ഉദയബ്ബയവസേനച അനുപസ്സനാ ചിത്താനുപസ്സനാ. പഞ്ചപഭേദേസു നീവരണാദീസു ധമ്മേസു കാമച്ഛന്ദാദികസ്സ അവയവധമ്മസ്സ തം തം ധമ്മഭാവേന ഉദയബ്ബയവസേനച അനുപസ്സനാ ധമ്മാനുപസ്സനാ.

[൨൧൫] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ. അസ്സാസ പസ്സാസാനംവാ സമൂഹോ കായോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദര മേവ.

[൨൧൬] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘കായസ്സ അനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി ഹി വുത്തം. ഏതേന ഹി കായേ അനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാതി അയമത്ഥോവ പധാനതോ ദസ്സിതോതി.

[൨൧൭] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘വേദനാനം വസേന അനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീതി ഹി വുത്തം. തഥാ ചിത്താനുപസ്സനാ പദേപി.

[൨൧൮] യംപി തത്ഥ

‘‘സഞ്ഞാസങ്ഖാരാനം ധമ്മാനം ഭിന്നലക്ഖണാനമേവ അനുപസ്സനാ ധമ്മാനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരമേവ.

ന ഹി കത്ഥചി പാളിയം സഞ്ഞാസങ്ഖാരാവ വിസേസേത്വാ ധമ്മാതി വുത്താ അത്ഥീതി. പാളിയഞ്ഹി ഛനീവരണാ പഥമം ധമ്മാതി വുത്താ. തതോ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. തതോ ദ്വാദസായതനാനി. തതോ സത്തബോജ്ഝങ്ഗാ. തതോ ചത്താരി സച്ചാനീതി. യദിഏവം ഏകായ ധമ്മാനുപസ്സനായ വുത്തായ ഇതരാപി സിദ്ധാതി സതിപട്ഠാനം ഏകമേവ വത്തബ്ബം, ന ചത്താരോതി.ന. യോ ഹി ധമ്മാനുപസ്സനായം രൂപക്ഖന്ധോ വുത്തോ. സോ രുപ്പനലക്ഖണാനുപസ്സനവസേന വുത്തോ. രുപ്പനലക്ഖണഞ്ഹി നിബ്ബത്തിതപര മത്ഥധമ്മോ. സോച തഥാ അനുപസ്സന്തസ്സ വിസേസതോ സുഖുമസ്സ അത്തവിപല്ലാസസ്സ പഹാനായ ഹോതീതി. കായോതി പന തംതം സമൂഹഭൂതരൂപധമ്മവസേന വേദിതബ്ബോ. നരുപ്പനലക്ഖണവസേന. നച തംതം കായഭാവേന ഗഹിതോ തംതം രൂപധമ്മസമൂഹോ നിബ്ബത്തിത പരമത്ഥധമ്മോനാമ ഹോതി. പഞ്ഞത്തിമിസ്സകത്താ. സോച തഥാ അനുപസ്സന്തസ്സ വിസേസതോ ഓളാരികസ്സ സുഭാദി വിപല്ലാസസ്സ പഹാനായ ഹോതീതി. തഥാ വേദനാചിത്തേസുപി ഓളാരികവിപല്ലാസോ സുഖുമവിപല്ലാസോതി ദ്വേ ദ്വേ വിപല്ലാസാ ഹോന്തി. തത്ഥ അത്തുപനിബന്ധാ നിച്ചസുഖ വിപല്ലാസാ ഓളാരികാ. അത്തവിപല്ലാസോ സുഖുമോ. തത്ഥ വേദനാ ചിത്താ നുപസ്സനാ ഓളാരികവിപല്ലാസാനം പഹാനായ വിസും വുത്താ. ധമ്മേസു വേദനാക്ഖന്ധവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധാ സുഖുമ വിപല്ലാസ പഹാനായാതി. തസ്മാ ചത്താരോവ സതിപട്ഠാനാ വത്തബ്ബാതി. സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേഹീതി സമ്മപ്പധാനാനി. കാമം തചോച ന്ഹാരുച, അട്ഠിച അവസിസ്സതു. ഉപസ്സുസ്സതു മേ സരീരേ മംസലോഹിതം. യന്തം പുരിസഥാമേന പുരിസപരക്കമേന പത്തബ്ബം. ന തം അപത്വാ വീരിയസ്സ സണ്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി ഏവം അനിവത്തനവുത്തി വസേന പവത്തസ്സ സമ്മാവായാമസ്സ ഏതം നാമം. സോ പന തഥാ പവത്തോ ഏകോപി സമാനോ കിച്ചസിദ്ധിവസേന ചതുധാ ഹോതീതി. വുത്തം ഉപ്പന്നാനന്തിആദി.

തത്ഥ ഉപ്പന്നാനംപാപകാനന്തി അസുകസ്മിം കാലേ ദേസേ ഠാനേ വാ അഹം ഇദഞ്ചിദഞ്ച നാമ പാപം അകാസിം, ഇദഞ്ചിദഞ്ചനാമ മയ്ഹം ഉപ്പന്നന്തി ഏവം അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നഭാവേന വിദിതാനം അകുസലാനം. പഹാനായാതി തേസം അത്തനോ സന്താനേ അജ്ജതഗ്ഗേ യാവപരിനിബ്ബാനാപുന അനുപ്പാദധമ്മതാപാദനകരണത്ഥം. വായാമോതി സീല പൂരണ സമഥ വിപസ്സനാഭാവനാകമ്മേസു ദള്ഹം വായാമോ. അനുപ്പന്നാനന്തി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നപുബ്ബന്തി അവിദിതാനം പരസന്താനേസുവാ സുത്തന്തേസുവാ ദിസ്വാവാ സുത്വാവാ വിദിതാനം. അനുപ്പാദായാതി യേസം അകുസല മൂലാനം അത്ഥിതായ ഇമേസം സത്താനം ഈദിസാനി കിലേസജാതാനി വാ പാപകമ്മാനിവാ ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി മയി വിജ്ജന്തിഏവ. അഹംപി തേഹി കിലേസേഹിവാ കമ്മേഹിവാ അപരിമുത്തോയേവ. അഹംപി സ്വേവാ പരസുവേവാ ഭവന്തരേസുവാ താനി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേസ്സാ മിയേവാതി ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ തേസം അകുസലമൂലാനം അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയസമുച്ഛിന്ദനത്ഥം. അനുപ്പന്നാനംകുസലാനന്തി ചതുഭൂമകേസു കുസലധമ്മേസു സത്തവിസുദ്ധിപഭേദേസു ഇമേനാമ വിസുദ്ധിധമ്മാ മയാ അപ്പത്താ അനധിഗതാഏവ ഹോന്തീതി ഏവം ഞത്വാ സമയേ അനതിക്കന്തേഏവ അപ്പത്താനം അനധിഗതാനം ഉപരി വിസുദ്ധിധമ്മാനം അധിഗമനത്ഥായ.

ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ഭിയ്യോ ഭാവായാതി യാനി സീലാദീനി കുസലാനി മയി ഉപ്പന്നാനി. താനി യാവ നിയാമം നഓക്കമന്തി, താവ മയ്ഹം ഏതാനീതി വത്തും നാരഹന്തി. സ്വേവാ പരസുവേവാ ഭവന്തരം പത്വാവാ ഭിജ്ജിസ്സന്തി യേവാതി ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പന്നാനം തേസം സബ്ബസോ അകുപ്പധമ്മതാപാദനവസേന സുട്ഠുതരം വഡ്ഢനത്ഥായ. ഏതേസു പന ചതൂസു മുഖേസു യേന കേനചി ഏകേന മുഖേന ഉപ്പന്നോ വായാമോ ചതുകിച്ചസാധകോഏവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന മഗ്ഗക്ഖണേ ഏവ ഏകസ്സ തസ്സ ചതുകിച്ചസാധകതാ വുത്താതി.

ഇജ്ഝനം ഇദ്ധി, തസ്സ തസ്സ യോഗകമ്മസ്സ സിദ്ധി സമിദ്ധി നിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ. സാ പന സങ്ഖേപതോ അഭിഞ്ഞേയ്യാനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാസിദ്ധി, പരിഞ്ഞേയ്യാനം പരിഞ്ഞാസിദ്ധി, പഹാതബ്ബാനം പഹാനസിദ്ധി, സച്ഛികാ തബ്ബാനം സച്ഛികരണസിദ്ധി, ഭാവേതബ്ബാനം ഭാവനാസിദ്ധീതി പഞ്ചവിധാ ഹോതി. ഇജ്ഝതീതിവാ ഇദ്ധി സത്ഥുസാസനേ യോഗകമ്മേന ഇജ്ഝന്താനം സബ്ബേസം മഹഗ്ഗത ലോകുത്തരധമ്മാനം നാമം. പജ്ജതി ഏതേനാതി പാദോ. ഇദ്ധിയാ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ. ഇദ്ധിപത്തിയാ ബലവുപായോ പധാനകാരണന്തി വുത്തം ഹോതി. സോ പന ചതുന്നം അധിപതിധമ്മാനം വസേന ചതുധാ ഹോതീതി വുത്തം ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതിആദി. അധിപതിഭൂതോ ഛന്ദോവ ഇദ്ധിപാദോതി ഛന്ദിദ്ധിപാദോ. ഏസനയോ സേസേസുപീതി. ഏത്ഥച സബ്ബേ മഹഗ്ഗതാനുത്തരഭൂതാ ഉത്തരിമനുസ്സ ധമ്മാനാമ നപാകതികേന ഛന്ദേനവാ വീരിയേനവാ ചിത്തേനവാ പഞ്ഞായ വാ അധിഗന്തബ്ബാ ഹോന്തി. യേന കേനചി പലിബോധേന പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യേന അധിപതിഭാവപത്തേന ഛന്ദാദിനാഏവ അധിഗന്തബ്ബാ. തസ്മാ ഇമേ ചത്താരോ ധമ്മാ അധിപതിഭൂതാവ ഇധ അധിപ്പേതാതി ദട്ഠബ്ബാതി.

[൨൧൯] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘ഇജ്ഝതി അധിട്ഠാനാദികം ഏതായാതി ഇദ്ധി, ഇദ്ധിവിധഞ്ഞാണം. ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി വുത്തം. തം സംയുത്തകേ കതമാച ഭിക്ഖവേ ഇദ്ധി. ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി. ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി.ല. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി. അയം വുച്ചതി ഭിക്ഖവേ ഇദ്ധീതി ഇമായ പാളിയാ സമേതി. ഏവംസന്തേപി ഇധ അഭിധമ്മപരിയായോവ അധിപ്പേതോതി തം ന യുജ്ജതിയേവ.

വിഭങ്ഗേ പന പഥമവാരേ ലോകിയ ലോകുത്തരമിസ്സകാ ചിത്ത ചേതസികരാസീഏവ ഇദ്ധിപാദാതി വുത്താ. അട്ഠകഥായഞ്ച-പഥമജ്ഝാന പരികമ്മംഹി ഇദ്ധിപാദോനാമ. പഥമജ്ഝാനം ഇദ്ധിനാമ.ല. നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞായതനജ്ഝാനപരികമ്മം ഇദ്ധിപാദോനാമ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ യതനജ്ഝാനം ഇദ്ധിനാമ. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാ ഇദ്ധിപാദോ നാമ. സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഇദ്ധിനാമ.ല. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനാ ഇദ്ധിപാദോനാമ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഇദ്ധിനാമാതിച. പഥമജ്ഝാനം ഇദ്ധിപാദോനാമ. ദുതിയജ്ഝാനം ഇദ്ധിനാമ. ല. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനം ഇദ്ധി പാദോനാമ. നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞാ യതനജ്ഝാനം ഇദ്ധിനാമ. സോതാ പത്തിമഗ്ഗോ ഇദ്ധിപാദോനാമ. സകദാഗാമിമഗ്ഗോ ഇദ്ധിനാമ.ല. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഇദ്ധിനാമാതി ച വുത്തം. തംതം പാദകജ്ഝാനം ഇദ്ധിപാദോനാമ. തതോ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോ ഇദ്ധിനാമാതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. ഇധ പന ഉത്തരചൂളഭാജനിയേ ആഗതനയേന ചത്താരോ അധിപതിധമ്മാഏവ ഇദ്ധിപാദാതി വുത്താ.

തത്ഥ പന ലോകുത്തരഭൂതാഏവ അധിപ്പേതാ. ഇധ ലോകിയ ലോകുത്തര മിസ്സകഭൂതാതി. ഇന്ദ്രിയബലാനി അത്ഥതോ ഹേട്ഠാ വുത്താനേവ. പാകടട്ഠാനതോ പന ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു സദ്ധായ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ-കത്ഥ ഭിക്ഖവേ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസു ഏത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബന്തി. ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു വീരിയസ്സ. യഥാഹ-കത്ഥ ഭിക്ഖവേ വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഏത്ഥ വീരിയിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബന്തി. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സതിയാ. യഥാഹ-കത്ഥ ഭിക്ഖവേസതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസുഏത്ഥ സതിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബന്തി. ചതൂസു ഝാനേസു സമാധിസ്സ. യഥാഹ-കത്ഥ ഭിക്ഖവേ സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ചതൂസു ഝാനേസു ഏത്ഥ സമാധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബന്തി. ചതൂസു അരിയസച്ചേസു പഞ്ഞായ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ-കത്ഥ ഭിക്ഖവേ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം. ചതൂസു അരിയസച്ചേസു ഏത്ഥ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബന്തി. സമ്ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, സമന്തതോ ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതി ബുജ്ഝന്തി വാ ഏതായാതി കത്വാ. സാ ഹി ചതുസച്ചധമ്മം ബുജ്ഝമാനാ ഏകക്ഖണേ സോളസഹി അത്ഥേഹി സദ്ധിം സമന്തതോ ബുജ്ഝതി, ന ഏകദേസ തോതി തസ്സാ സമ്ബോധിയാ സമുട്ഠാപനട്ഠേന സമ്ബോധിയാ അങ്ഗോ സഹകാരീബലവപച്ചയോതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സതിഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സാ ഹി കായാദീസു ചതൂസു അത്തനോ ഗോചരേസു ഭാവനാവസേന സുട്ഠുസംവഡ്ഢമാനാ അനുപുബ്ബേന സബ്ബപമാദ പക്ഖം വിധമേത്വാ സബ്ബം അപ്പമാദപക്ഖഞ്ച പൂരേത്വാ ചതുമഗ്ഗഞ്ഞാണ സങ്ഖാതം സമ്ബോധിം സമുട്ഠാപേതീതി. വിപസ്സനായ ഭൂമിഭൂതേ അജ്ഝത്ത ബഹിദ്ധാധമ്മേ വിചിനാതി കക്ഖളത്തഫുസനാദീഹി അനിച്ചതാദീഹിച വിവിധാ കാരേഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കുരുമാനോവിയ തേസു ദട്ഠബ്ബാകാരം അസേസം ഉപധാരേതീതി ധമ്മവിചയോ. സോഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ധമ്മവിചയ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സോപി ഹി അത്തനോ ഗോചരഭൂതേസു തേസു ധമ്മേസു ഭാവനാവസേന സുട്ഠുസംവഡ്ഢമാനോ അനുപുബ്ബേന സബ്ബംസമ്മോഹ പക്ഖം വിധമേത്വാ സബ്ബം അസമ്മോഹപക്ഖം പൂരേത്വാ സയം ചതുമഗ്ഗഞാണ സമ്ബോധി ഹുത്വാ സമുട്ഠഹതീതി. സമ്മപ്പധാനവീരിയമേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തമ്പി ഹി ചതുബ്ബിധേസു അത്തനോ ഗോചരേസു ഭാവനാവസേന സുട്ഠു സംവഡ്ഢമാനം അനുപുബ്ബേന സബ്ബം കുസലേസു ധമ്മേസു ലീനസങ്കോച കോസജ്ജപക്ഖം കിലേസജാതം വിധമേത്വാ സബ്ബം ധുരസംപഗ്ഗഹപക്ഖം പൂരേത്വാ വുത്തപ്പകാരം സമ്ബോധിം സമുട്ഠാ പേതീതി.

പീതിയേവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പീതി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സാപി ഹി വുത്തപ്പകാരേസു ഗോചരേസു സുട്ഠു സംവഡ്ഢമാനാ കുസലേസു ധമ്മേസു സബ്ബം ചിത്തസ്സ അരതിഉക്കണ്ഠപക്ഖം വിധമേത്വാ സബ്ബം ധമ്മരതി ധമ്മനന്ദിധമ്മാരാമ പക്ഖം പൂരേത്വാ വുത്തപ്പകാരം സമ്ബോധിം സമുട്ഠാപേതി. പസ്സദ്ധിഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ പസ്സദ്ധി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സാപി ഹി വുത്തപകാരേസു ഗോചരേസു ഭാവനാവസേന സുട്ഠു സംവഡ്ഢമാനാ സബ്ബം ചിത്തസ്സ സാരമ്ഭ ദരഥപക്ഖം വിധമേത്വാ സബ്ബം വൂപസന്തസീതലപക്ഖം പൂരേത്വാ വുത്തപ്പകാരം സമ്ബോധിം സമുട്ഠാപേതി. സമാധിഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി സമാധി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. തസ്സ സമ്ബോധിസമുട്ഠാപനതാ പാകടാ. തത്രമജ്ഝത്തതാ സങ്ഖാതാ ഉപേക്ഖാഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി ഉപേക്ഖാ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. സാപിഹി വുത്തപ്പകാരേസു സതിആദീനം ഗോചരേസു ഭാവനാവസേന സുട്ഠു സംവഡ്ഢമാനാ സബ്ബം ചിത്തസ്സ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖം വിധമേത്വാ സമവാഹിതപക്ഖം പൂരേത്വാ വുത്തപ്പകാരം സമ്ബോധിം സമുട്ഠാപേതീതി. സമ്മാ അവിപരീതതോ ദസ്സനം സമ്മാദിട്ഠി. സാ പന ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോ ധഗാമിനിപടിപദായ ഞാണന്തി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി. സമ്മാ അവിപരീതതോ സംകപ്പനം സമ്മാസങ്കപ്പോ. യഥാ സമ്മാദിട്ഠി ദട്ഠബ്ബസഭാവേസു ഫരമാനാ പവത്തതി തഥാ തസ്സാ സംവിധാനന്തി അത്ഥോ. തേനേവ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതോതി. യഥാഹ-യാചാവുസോ വിസാഖ സമ്മാദിട്ഠി, യോച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാതി. സമ്മാവാചാ ദയോ പുബ്ബേ വുത്തത്ഥായേവ. സമ്മാ വായമന്തി ഏകേനാതി സമ്മാവായാമോ. ചതുകിച്ചസാധകം സമ്മപ്പധാന വീരിയം. പസ്സദ്ധിദ്വയം പസ്സദ്ധിസാമഞ്ഞേന ഏകം കത്വാ ചുദ്ദസേതേ സഭാവതോതി വുത്തം. സത്തധാതി വുത്തപ്പകാരാനം സതിപട്ഠാനചതുക്ക സമ്മപ്പധാനചതുക്കാദീനം വസേന സത്തധാ. ഇദാനി തേസം ചുദ്ദസന്നം കിച്ചാനം ഠാനഭേദം ദസ്സേതും സങ്കപ്പപസ്സദ്ധിചാതിആദിമാഹ.

[൨൨൦] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘സത്തധാ തത്ഥ സങ്ഗഹോതി വത്വാ പുന തം ദസ്സേതും സങ്കപ്പപസ്സദ്ധിചാതിആദിമാഹാ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ന ഹി തത്ഥ സത്ത സരൂപം ലബ്ഭതീതി. സങ്കപ്പോ വിരതിത്തയഞ്ച ഏകം മഗ്ഗങ്ഗട്ഠാനം പാപുണാതി. പസ്സദ്ധിച പീതിച ഉപേക്ഖാച ഏകം ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനം. ഛന്ദോച ചിത്തഞ്ച ഏകം ഇദ്ധിപാദട്ഠാനന്തി ഏവം നവധമ്മാ ഏകട്ഠാനികാ ഹോന്തി. ഏകം വീരിയം ചതുസമ്മപ്പധാന ഇദ്ധി പാദിന്ദ്രിയ ബലബോജ്ഝങ്ഗ മഗ്ഗങ്ഗ വസേന നവട്ഠാനികം. ഏകാ സതി ചതുസതിപട്ഠാന ഇന്ദ്രിയ ബല ബോജ്ഝങ്ഗ മഗ്ഗങ്ഗ വസേന അട്ഠട്ഠാനികാ. ഏകോ സമാധി ഇന്ദ്രിയ ബല ബോജ്ഝങ്ഗ മഗ്ഗങ്ഗ വസേന ചതുട്ഠാനികോ. ഏകാപഞ്ഞാ ഇദ്ധിപാദിന്ദ്രിയ ബല ബോജ്ഝങ്ഗ മഗ്ഗങ്ഗ വസേന പഞ്ചട്ഠാനികാ. ഏകാ സദ്ധാ ഇന്ദ്രിയ ബല വസേന ദുട്ഠാനികാതി. തേ പന സത്തതിംസ പഭേദാ ധമ്മാ പുബ്ബഭാഗേ നാനാരമ്മണാ നാനാഖണികാച ഹോന്തി. മഗ്ഗഫലേസു പന നവട്ഠാനികം വീരിയം ഏകമേവ നിബ്ബാനം ആരമ്മണംകത്വാ നവസുഠാനേസു അത്ത പടിപക്ഖാനം പാപ ധമ്മാനം പച്ചയ യമുഗ്ഘാതവസേന നവ കിച്ചാനി സാധയമാനം ഏകമേവ പവത്തതി. ഏസ നയോ അട്ഠട്ഠാനികാദീസു. തസ്മാ തേ ഏകക്ഖണേ ഏകചിത്തേ സബ്ബേ ഏകതോ ഉപലബ്ഭന്തീതി വുത്തം സബ്ബേ ലോകുത്തരേ ഹോന്തീതി. നവാസങ്കപ്പ പീതിയോതി ഏത്ഥ വാസദ്ദോ ക്വചി സദ്ദത്ഥോ. സങ്കപ്പോ ക്വചി ദുതീയജ്ഝാനികാ ദികേപീതിച ക്വചി ചതുത്ഥജ്ഝാനികാദികേ ലോകുത്തരേ നഹോന്തീതി അത്ഥോ.

ലോകിയേപീതി സീലവിസോധനാദിവസേന പവത്തേ കാമാ വചരകുസലാദികേ ലോകിയകുസല ക്രിയചിത്തുപ്പാദേപി. യഥാ യോഗന്തി സീലവിസോധനകമ്മ സമഥകമ്മനാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദികമ്മേസു യുജ്ജിതബ്ബാനം വിരതിത്തയാദീനം അനുരൂപം. ഛബ്ബിസുദ്ധിപവത്തിയന്തി സീല വിസുദ്ധാദീനം ഛന്നം വിസുദ്ധീനം അനുക്കമേന പവത്തികാലേ. ഏതേന ദിട്ഠേവ ധമ്മേ മഗ്ഗഫലപതിട്ഠാഭാവത്ഥായ പൂരിതേ ചതുപാരിസുദ്ധി സീലേപി സദ്ധാസതിആദയോ ബോധിപക്ഖിയേസു സങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. തഥാ മഗ്ഗപാദകത്ഥായ ഉപ്പാദിതേസു മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേസു മീതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തകേ –

ഏവം ഭാവിതോ ഖോ കുണ്ഡലിയ ഇന്ദ്രിയസംവരോ തീണി സുചരിതാനി പരിപൂരേതി. ഏവം ഭാവിതാനി തീണി സുചരിതാനി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ പരിപൂരേന്തി. ഏവം ഭാവിതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തി. ഏവം ഭാവിതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ വിജ്ജാവിമുത്തിയോ പരിപൂരേന്തീതി വുത്തം.

അട്ഠകഥായംപി നകേവലം ബലവവിപസ്സനാ മഗ്ഗഫലേസുഏവ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി. വിപസ്സനാപാദക കസിണജ്ഝാന ആനാപാണാ സുക ബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനേസുപി ഉദ്ധരന്തീതി വുത്തം. [ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹോ]

൧൬൫. സബ്ബസങ്ഗഹേ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി പഞ്ച രാസയോ. അതീതാദി ഭേദ ഭിന്നാനം രൂപാനം ഖന്ധോ രാസീതി രൂപക്ഖന്ധോ. ഏകസ്മിം രുപ്പന ലക്ഖണേ രാസിം കത്വാ ഞാണേന പരിഗ്ഗഹിതാ രൂപധമ്മാഏവ. തഥാ ഏകസ്മിം വേദയിതലക്ഖണേ സഞ്ജാനന ലക്ഖണേ രാസിം കത്വാ പരിഗ്ഗഹിതാ അതീതാദിഭേദഭിന്നാ വേദനാസഞ്ഞായോ വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ ചനാമ. സങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. ഫസ്സ ചേതനാ ദയോ. തേഹി ഛസുവാ ഉപപത്തിദ്വാരേസു തീസുവാ കമ്മദ്വാരേസു ഏകതോ സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ ഫുസനചേതയിതാദീഹി അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേഹി ദസ്സനസവനാദീനി സാധാരണകിച്ചാനിവാ കായിക വാചസികമാനസികാനിവാ സയന നിസജ്ജട്ഠാന ഗമന കഥന ചിന്തനാദീനി സബ്ബാനി കിച്ചാനി കരോന്തി വിദഹന്തീതി. വുത്തഞ്ഹേതം സംയുത്തകേ –

കിഞ്ച ഭിക്ഖവേ സങ്ഖാരേ വദേഥ. സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ സങ്ഖാരാതി വുച്ചന്തി. കിഞ്ച സങ്ഖതം അഭി സങ്ഖരോന്തി, രൂപം രൂപത്ഥായ സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തി. വേദനം വേദനത്ഥായ സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തി. സഞ്ഞം സഞ്ഞത്ഥായ സങ്ഖത അഭിസങ്ഖരോന്തി. സങ്ഖാരേ സങ്ഖാരത്ഥായ സങ്ഖത മഭിസങ്ഖരോന്തി. വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണത്ഥായ സങ്ഖത മഭി സങ്ഖരോന്തീതി. സങ്ഖത മഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തസ്മാ സങ്ഖാരാതി വുച്ചന്തീതി.

തത്ഥ രൂപം രൂപത്ഥായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി യസ്മിം യസ്മിം കാലേ സയന നിസജ്ജാദിവസേന പവത്താ യാ യാ രൂപവികതി ഇച്ഛീയതി, തസ്മിംതസ്മിം കാലേ തസ്സാ തസ്സാ രൂപവികതിയാ ജാതത്ഥായ ഇരിയാപഥ പരിവത്തനാദി വസേന തം തം രൂപവികതിം സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്തീതി അത്ഥോ. ഖജ്ജഭോജ്ജാദികം വത്ഥാലങ്കാരാദികം മഞ്ച പീഠ ഗേഹ രഥാദികം സബ്ബം ഉപഭോഗ പരിഭോഗഭൂതം ബാഹിര രൂപംപി ഗഹേത്വാ യോജേതും വട്ടതിയേവ. വേദനന്തി ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച സബ്ബംപി വേദനം. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികം വേദനം സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്താ ചിത്തകമ്മനച്ചഗീതാദീനി തം തം വേദനുപകരണാനി സമ്പാദന വസേന സമ്പരായികഞ്ച അഭിസങ്ഖരോന്താ മാനുസകംവാ ദിബ്ബംവാ തംതം വേദനം പത്ഥേത്വാ ദാന സീലാദി സമ്പാദന വസേന അഭിസങ്ഖരോന്തി. ഏസനയോ സേസേസുപി. സങ്ഖാരേസു പന ഫസ്സം ഫസ്സത്ഥായ ചേതനം ചേതനത്ഥായാതിആദിനാ ദാനം ദാനത്ഥായ സീലം സീലത്ഥായ പാണാതിപാതം പാണാതിപാതത്ഥായാതിആദിനാ വാ സബ്ബം ലോകപവത്തിം ഞത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബാതി. ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ സങ്ഖാരേസു പാകടാ ചേതനാദയോ വിതക്കാദയോ ലോഭാദയോ സദ്ധാസതിപഞ്ഞാദയോച ധമ്മേ വിസും വിസും ഖന്ധഭാവേന അവത്വാ വേദനാസഞ്ഞാവ വുത്താതി. വുച്ചതേ.

യഥാ ഹി ഛേകോ മഹാഭിസക്കോ ഭേസജ്ജമൂലാനി ഗഹേത്വാ ചുണ്ണം കരോന്തോ തേസു മൂലേസു ഇമാനി ഥൂലാനിപി മുദൂനി ഹോന്തി. ഇമാനി ഖുദ്ദകാനിപി കക്ഖളാനി ഹോന്തീതി ഞത്വാ തതോ പഥമതരം കക്ഖളാനി വിസും ഉദ്ധരിത്വാ സുട്ഠു കോട്ടേത്വാ ചുണ്ണം കരോതി. സേസാനി പന സബ്ബാനി മുദൂനി ഏകതോ കത്വാ കോട്ടേത്വാ ചുണ്ണം കരോതി. തതോ ഉഭയാനി മിസ്സേത്വാ സിലായം പിസേത്വാ ഭേസജ്ജകമ്മേ ഉപനേതി. ഏവം കരോന്തോ നകിലമതി. ഏവമേവം ഭഗവാപി നാമരൂപധമ്മേസു തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ നിച്ചസുഖഅത്ത വിപല്ലാസാനം പഹാനത്ഥായ അനുയുഞ്ജന്താ ദേവമനുസ്സാ വിഭാഗേ അകതേ തീസു ധമ്മേസു കിലമിസ്സന്തീതി ഞത്വാ നാമധമ്മേസു വേദനാസഞ്ഞാചിത്തസങ്ഖാതേ തയോ ധമ്മേ വിസും ഉദ്ധരിത്വാ ഏകമേകം ഖന്ധം നാമ കത്വാ ദേസേസി. തഥാ ഹി യഥാ മച്ഛാനാമ ഉദകേ സതി ഉക്കണ്ഠിതാ നാമ നത്ഥി. അസതി പന ഏകന്തേന ഉക്കണ്ഠിതായേവ ഹോന്തി. യഥാവാ മധുകരാവാ ഭമരാവാ യസ്മിം വനേ പുപ്ഫരസ ഫലരസേ ലഭന്തി, തത്ഥ ഉക്കണ്ഠിതാനാമ നത്ഥി. അലഭമാനാ പന ഏകന്തേന ഉക്കണ്ഠിതാഏവ ഹോന്തി. ഏവമേവ ഇമേസം സത്താനം സുഖ സഞ്ഞിതേസു പതിസരണേസു വേദനാസദിസം പതിസരണംനാമ നത്ഥി. മനുസ്സദേവബ്രഹ്മസമ്പത്തിയോ അസ്സാദേന്താപി സുഖവേദനത്ഥായഏവ അസ്സാദേന്തി. യദിച താഹി വിനാ യഥിച്ഛിതം സുഖവേദനം ലഭേയ്യും. കോനാമ താ സാദിയിസ്സതി. തഥാ ഫസ്സചേതനാദീഹി വിതക്കവിചാരവീരിയാദീഹി ലോഭദോസാദീഹി സദ്ധാസതിപഞ്ഞാദീഹി ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധധമ്മേഹി ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച യംകിഞ്ചി സങ്ഖതം അഭിസങ്ഖരോന്താപി സുഖവേദനത്ഥായഏവ അഭിസങ്ഖരോന്തി. യദിച താദിസേന അഭിസങ്ഖരണേന വിനാപി യഥിച്ഛിതം സുഖം ലഭേയ്യും, തേഹി ധമ്മേഹി അത്ഥോ നത്ഥീതി കോനാമ തേ ധമ്മേ അഭിസങ്ഖരിസ്സതീതി.

ഇതി സുഖസഞ്ഞിതേസു ധമ്മേസു വേദനാനാമ ഇമേസം സത്താനം പരമുക്കംസഗതം സുഖസഞ്ഞിതട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ തം വിസും ഏകം ഖന്ധം കത്വാ ഖന്ധദേസനം ദേസേതീതി. തഥാ ഇമേസം സത്താനം അത്തസഞ്ഞിതേസു പതിസരണേസു സഞ്ഞാസദിസം പതിസരണം നാമ നത്ഥി. തഥാ ഹി തസ്മിം തസ്മിം സത്തനികായേ ഉപ്പന്നാ തേ തേ സത്താ അത്താനോ അത്തനോ വിസയേസു സബ്ബം ജാനിതബ്ബം സഞ്ഞായ സഞ്ജാനിത്വാ വിഞ്ഞുത്തം ആപജ്ജന്തി. തഥാ വിഞ്ഞുത്തം ആപജ്ജന്താ യത്തകം പരേ ജാനന്തി. തത്തകം മയംപി ജാനാമ. കോ അമ്ഹാകം ഉത്തരിതരോതി ഏവം ലോകേ ഞാണസമ്മഭം സഞ്ഞം പരമം അത്താനം കത്വാ വിചരന്തി. ഇതി അത്തസഞ്ഞിതേസു ധമ്മേസു സഞ്ഞാനാമ ഇമേസം സത്താനം പരമുക്കം സഗതം അത്തസഞ്ഞിതട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാതംപി വിസും ഏകം ഖന്ധം കത്വാ ഖന്ധദേസനം ദേസേതീതി. തഥാ ഇമേസം സത്താനം നിച്ചസഞ്ഞിതേസു പതിസരണേസു ചിത്തസദിസം പതിസംരണം നാമ നത്ഥി. തഥാ ഹി സത്താ സുഖം ദുക്ഖംനാമ അനിച്ചം സുഖപത്താനം ദുക്ഖം നത്ഥി. ദുക്ഖ പത്താനം സുഖം നത്ഥീതിവാ. സഞ്ഞാനാമ അനിച്ചാ, കദാചി പമുസ്സതി കദാചി നപമുസ്സതീതിവാ. വീരിയംനാമ അനിച്ചം. കദാചി ആരഭതി, കദാചി ന ആരഭതീതിവാ. ലോഭോനാമ അനിച്ചോ. കദാചി ഉപ്പജ്ജതി, കദാചി നഉപ്പജ്ജതീതിവാ. ദോസോനാമ അനിച്ചോ. കദാചി ഉപ്പജ്ജതി, കദാചി ന ഉപ്പജ്ജതീതിവാ. സദ്ധാനാമ അനിച്ചാ. കദാചി പസന്നചിത്തോ ഹോതി, കദാചി അപ്പസന്നചിത്തോ ഹോതീതിവാ. പഞ്ഞാനാമ അനിച്ചാ. ജാനിതബ്ബംപി കദാചി ജാനാതി, കദാചി ന ജാനാതീതിവാ ഏവം ചേതസികധമ്മാനം അനിച്ച ഭാവോനാമ കേസഞ്ചി ലോകിയജനാനംപി പാകടോ ഹോതി. ന പന ചിത്തസ്സ. ന ഹി സത്താ ചിത്തംനാമ അനിച്ചം. കദാചി ഉപ്പജ്ജതി, കദാചി ന ഉപ്പജ്ജതീതി ഗണ്ഹന്തി. തം പന സയം നിച്ചം പവത്തമാനം ഹുത്വാ കദാചി സുഖേന യുത്തം ഹോതി, കദാചി ദുക്ഖേനാതിആദിനാ തസ്മിം നിച്ചസഞ്ഞമേവ ഉപ്പാദേന്തീതി. ഇതി ചിത്തംനാമ നിച്ചസഞ്ഞിതേസു ധമ്മേസു പരമുക്കം സഗതം നിച്ചസഞ്ഞിതട്ഠാനം ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ തംപി വിസും ഏകം ഖന്ധം കത്വാ ഖന്ധദേസനം ദേസേതീതി.

[൨൨൧] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘ഭാജന ഭോജന ബ്യഞ്ജന ഭത്തകാരക ഭുഞ്ജക വികപ്പവസേന പഞ്ചേവ വുത്താ’’തി വത്വാ തം വിഭാവന്തേന ‘‘രൂപഞ്ഹി വേദനാ നിസ്സയത്താ ഭാജനട്ഠാനിയം. വേദനാ ഭുഞ്ജിതബ്ബത്താ ഭോജനട്ഠാനിയാ. സഞ്ഞാ വേദനസ്സാദ ലാഭ ഹേതുത്താ ബ്യഞ്ജനട്ഠാനിയാ. സങ്ഖാരാ അഭിസങ്ഖരണതോ ഭത്തകാരകട്ഠാനിയാ. വിഞ്ഞാണം ഉപഭുഞ്ജകത്താ ഭുഞ്ജകട്ഠാനിയം. ഏത്താവതാച അധിപ്പേ തത്ഥസിദ്ധീതി പഞ്ചേവ വുത്താ’’തി വുത്തം. തം സാരതോ നദട്ഠബ്ബം.

ന ഹി തം അട്ഠകഥായം ഏതപ്പരമവിനിച്ഛയേ ആഗതം. ഉപമാദീപനേഏവ ആഗതം. ന ച ഭഗവതാ ഭാജനാദിവികപ്പസിദ്ധിമത്തം ഉദ്ദിസ്സ പഞ്ചേവ ഖന്ധാ വുത്താതി സക്കാ വത്തും. തഥാസിദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ പയോജനാഭാവതോതി.

[൨൨൨] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ദേസനാക്കമേപി ഇദമേവ കാരണം. യത്ഥ ഭുഞ്ജതി, യഞ്ച ഭുഞ്ജതി, യേനച ഭുഞ്ജതി, യോച ഭോജകോ, യോച ഭുഞ്ജിതാ. തേസം അനുക്കമേന ദസ്സേതുകാമത്താ’’തി വുത്തം. തംപി അസാരം.

ചതുന്നം ഉപാദാനാനം വിസയഭൂതാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ. സബ്ബ സഭാഗധമ്മ പരിയാദാനവസേന സാസവാ അനാസവാച ധമ്മാ പഞ്ചക്ഖന്ധാതി വുത്താ, വിപസ്സനാ ഭൂമിപരിഗ്ഗഹവസേന സാസവാഏവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതി വുത്താ. ആയതന്തി അത്തനോ ഫലുപ്പത്തിയാ ഭുസം ഉസ്സഹന്താ വിയ ഹോന്തീതി ആയതനാനി. ആയതനസദ്ദോ പന ഛസു അജ്ഝത്തികേസു ദ്വാരധമ്മേസു പവത്തമാനോ സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേന, ഛസു ബാഹിരേസു ആരമ്മണധമ്മേസു പവത്തമാനോ സമോസരണട്ഠേന, ഉഭയത്ഥപി കാരണട്ഠേന പവത്തതി. തത്ഥ ചിത്ത ചേതസികാ ധമ്മാ ഏകസ്മിംവാ ഭവേ അനമതഗ്ഗേവാ സംസാരേ പുനപ്പുനം സഹ ജായമാനാ ചക്ഖാദീസു ഛസു ദ്വാരപദേസേസുഏവ ജായന്തി, ന അഞ്ഞത്ഥ. സന്താനാനുബന്ധവസേന നിവസന്താപി തേസ്വേവ നിവസന്തി, ന അഞ്ഞത്ഥ. ആകിരിത്വാ ഥപിതാ വിയ പവത്തമാനാപി തേസ്വേവ പവത്തന്തി, ന അഞ്ഞത്ഥ. തസ്മാ ചക്ഖാദീനി ഛസഞ്ജാതിദേസട്ഠേന നിവാസട്ഠാനട്ഠേന ആകരട്ഠേനച ആയതനാനിനാമ. ദേവായതനം വിയ അധിട്ഠാനട്ഠേനാതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ.

യഥാച സമ്പന്നപുപ്ഫഫലേസു ഖേമേസു രുക്ഖേസു തതോ തതോ പക്ഖിനോ നിലിനത്ഥായ ആഹാരത്ഥായച നിച്ചം സമോസരന്തി. ഏവം രൂപാദീസു ഛസുഠാനേസു തതോ തതോ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ആരമ്മണകരണത്ഥായ നിച്ചം സമോസരന്തി. തസ്മാ രൂപാദീനി ഛ സമോസരണട്ഠേന ആയതനാനിനാമ. തദുഭയാനി പന തേസം ചിത്ത ചേതസികാനം കാരണട്ഠേന ആയതനാനിനാമ. ചക്ഖുച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം. ഏവം സേസാനി. തത്ഥ ചക്ഖുസോതാനി സത്താനം ഹിതക്രിയാസു ബഹുപകാരത്താ കാമരൂപ ബ്യാപിതത്താ ച പാകടാനീതിആദിമ്ഹി വുത്താനി. തേഹി ആസന്നത്താ തദനന്തരം ഘാനം. തതോ ജിവ്ഹാതി ഇമാനി ചത്താരി പദേസായതനാനിനാമ. തതോ സകലകായബ്യാപകോ കായോ. തതോ തേസം സബ്ബേസം ഗോചരവിസയഗ്ഗാഹകം മനോതി. സേസാനി പന തേസം വിസയത്താ തദനുക്കമേനേവ വുത്താനീതി.

കസ്സചി പന പുഗ്ഗലസ്സവാ സത്തസ്സവാ മനുസ്സസ്സവാ ദേവസ്സവാ ബ്രഹ്മുനോവാ വസേ അവത്തിത്വാ അത്തനോഏവ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. വിസും വിസും വവത്ഥിതസഭാവത്താവാ യഥാസഭാവം ധാരീയന്തി സല്ലക്ഖീയന്തി വവത്ഥപീയന്തീതി ധാതുയോ. അപിച, നിസ്സത്ത നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതുയോ. തത്ഥ നിസ്സത്തട്ഠേനാതി സത്താകാരാ ഭാവട്ഠേന സത്തകിച്ചാഭാവട്ഠേന. കോ പനേത്ഥ സത്താകാരോ കിം സത്തകിച്ചന്തി. ജീവയോഗോ സത്താകാരോ. ഈഹാച ബ്യാപാരോ ച സത്തകിച്ചം. നിജ്ജീവട്ഠേനാതി ഏകസ്മിം ഭവേ യാവ നമരതി. ഭവപരംപരായവാ യാവ സംസാരോ ന നിവത്തതി. താവ അഭിജ്ജമാനോ അച്ഛിജ്ജമാനോ ഏകോവ വത്തതീതി ഏവം ഗഹിതസ്സ ജീവസ്സ അഭാവട്ഠേന. ചക്ഖാദയോച ധമ്മാ സബ്ബസോ സത്താകാരരഹിതാ സത്ത കിച്ചരഹിതാച ഹോന്തി. നച സയം ജീവാനാമ ഹോന്തി. നാപി ജീവയോഗാതി. ഇതി നിസ്സത്തട്ഠേന നിജ്ജീവട്ഠേനചതേധാതുയോനാമാതി. തേസം പന ദട്ഠബ്ബാകാരോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ. യഥാഹ-ഭേരിതലം വിയ ചക്ഖുധാതു ദട്ഠബ്ബാ. ദണ്ഡോ വിയ രൂപധാതു. സദ്ദോവിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ ആദാസതലം വിയ ചക്ഖുധാതു. മുഖം വിയ രൂപധാതു. മുഖനിമിത്തം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. അഥവാ, ഉച്ഛുയന്ത കിലയന്തം വിയ ചക്ഖുധാതു. യന്തചക്കയട്ഠി വിയ രൂപധാതു. ഉച്ഛുരസ തേലാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ അധരാരണി വിയ ചക്ഖുധാതു. ഉത്തരാരണി വിയ രൂപധാതു. അഗ്ഗി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. ഏസനയോ സോതവിഞ്ഞാണധാതുആദീസു. മനോധാതു പന യഥാസമ്ഭവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

ധമ്മധാതുയാ വേദനാക്ഖന്ധോ സല്ലമിവ സൂലമിവച ദട്ഠബ്ബോ. സഞ്ഞാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധാ വേദനാസല്ല സൂലയോഗാ ആതുരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. പുഥുജ്ജനാനംവാ സഞ്ഞാ ആസാ ദുക്ഖജനനതോ രിത്തമുട്ഠി വിയ അയഥാഭുച്ചനിമിത്തഗാഹതോ വനമിഗോവിയ. സങ്ഖാരാ പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ അങ്ഗാരകാസുയം ഖിപനപുരിസാ വിയ. ജാതിദുക്ഖാനുബന്ധതോ രാജപുരിസാനുബന്ധചോരോ വിയ. സബ്ബാനത്ഥാവഹസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ ഹേതുതോ വിസരുക്ഖബീജാനി വിയ. രൂപം നാനാവിധുപദ്ദവനിമിത്തതോ ഖുര ചക്കംവിയ ദട്ഠബ്ബം. അസങ്ഖതാപിധാതു അമതതോ സന്തതോ ഖേമതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ, സബ്ബാനത്ഥപടിപക്ഖഭൂതത്താ. മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഗഹിതാരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പവത്തനതോ വനമക്കടോ വിയ, ദുദ്ദമനതോ അസ്സഖലുങ്ഗോ വിയ, യത്ഥ കാമനിപാതിതോ വേഹാസം ഖിത്തദണ്ഡോ വിയ, ലോഭദോസാദി നാനാപ്പകാര കിലേസയോഗതോ രങ്ഗനടോ വിയ ദട്ഠബ്ബാതി. അരിയസച്ചാനീതി ഏത്ഥ സന്തസ്സ ധമ്മസ്സ ഭാവോ സച്ചം. സന്തസ്സാതി ഭൂതസ്സ തഥസ്സ അവിപരീതസ്സ. അപിച, കേനട്ഠേന സച്ചന്തി. തഥട്ഠേന അവിതഥട്ഠേന അനഞ്ഞഥട്ഠേന. യഞ്ഹി ചക്ഖുസ്സ ദുക്ഖത്തം, തം തഥം ഹോതി അവിതഥം അനഞ്ഞഥം. ദുക്ഖദുക്ഖ സങ്ഖാരദുക്ഖ വിപരിണാമദുക്ഖ സങ്ഖാതേഹി തീഹി ദുക്ഖേഹി തം സമങ്ഗിപുഗ്ഗലസ്സ അഭിണ്ഹപീളനതോ. തത്ഥ സങ്ഖാരദുക്ഖം നാമ കമ്മജാനം ഉപ്പത്തിയാ പഗേവ തംതംകമ്മാ ഭിസങ്ഖരണദുക്ഖം. തഥാ ഉതുജാദീനം ഉപ്പത്തിയാ പഗേവ തംതം ഉതുചിത്താഹാരാനം അഭിസങ്ഖരണദുക്ഖം.

ചക്ഖു ഹി നാമ രൂപിബ്രഹ്മാനംപി പുരിമഭവേ ഝാനഭാവനാ സങ്ഖാതം മഹന്തം കമ്മാഭിസങ്ഖരണ ദുക്ഖം അനുഭവന്താനംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. നോ അഞ്ഞഥാ. കാമസത്താനം പന പുരിമഭവേ കമ്മസങ്ഖാരദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ ഉപ്പന്നംപി യാവജീവം പവത്തിയാ ആഹാരാദിസങ്ഖാരദുക്ഖഞ്ച പടിജഗ്ഗന ദുക്ഖഞ്ച അനുഭവന്താനഞ്ഞേവ പവത്തതി, നോ അഞ്ഞഥാ. പവത്തമാനഞ്ച പച്ചയവേകല്ലേവാ ജാതേ അന്തരായേവാ ആഗതേ യദാകദാചി ഭിജ്ജതി. മരണകാലം പത്വാ പന ഏകന്തേന ഭിജ്ജതിയേവ. തസ്മാ തം അസ്സാദേത്വാ തദത്ഥായ കമ്മംവാ ആഹാരാദിപച്ചയംവാ പടിജഗ്ഗനം വാ സങ്ഖരോന്താനം അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ പരിയന്തോനാമ നത്ഥി. ഇതി സബ്ബം ചക്ഖു അപരിയന്തേന സങ്ഖാരദുക്ഖേന പുഗ്ഗലം അഭിണ്ഹം പീളേതിയേവ. ഇദമസ്സ സങ്ഖാരദുക്ഖം. ഇദം ചക്ഖു നാമ പച്ചയവേകല്ലേവാ ജാതേ അന്തരായേവാ ആഗതേ യദാ കദാചി ഭിജ്ജനജാതികം. തസ്മാ തസ്സ ഭിജ്ജനഭയേന പഗേവ പച്ചയ സമ്പാദനദുക്ഖം രക്ഖാവരണഗുത്തിസംവിധാനദുക്ഖം ഭിജ്ജനനിമിത്താനി ദിസ്വാ വാ ഭിജ്ജമാനേവാ ഭിന്നേവാ സോചനപരിദേവനാദിദുക്ഖഞ്ച വിപരിണാമ ദുക്ഖംനാമ. ഇതി സബ്ബം ചക്ഖു അപരിയന്തേന വിപരിണാമദുക്ഖേന പുഗ്ഗലം അഭിണ്ഹം പീളേതിയേവ. ഇദമസ്സ വിപരിണാമദുക്ഖം. ദുക്ഖദുക്ഖം പന തദുഭയേന ദുക്ഖേന സഹേവ സിജ്ഝതി. ഏവം ചക്ഖു ദുക്ഖദുക്ഖ സങ്ഖാര ദുക്ഖ വിപരിണാമ ദുക്ഖസങ്ഖാതേഹി തീഹി ദുക്ഖേഹി തം സമങ്ഗിപുഗ്ഗലം അഭിണ്ഹം പീളേതിയേവ. യഞ്ച തസ്സ തഥാപീളനം, തം തഥം ഹോതി, അവിതഥം, അനഞ്ഞഥം. തസ്മാ ചക്ഖു ദുക്ഖസച്ചംനാമ. ഏസ നയോ സോതാദീസു തേഭൂമകധമ്മേസു.

സേസസച്ചേസുപി യം ലോഭസ്സേവ ദുക്ഖസമുദയത്തം. യം നിബ്ബാനസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധത്തം. യം അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധമഗ്ഗത്തം തം കഥം ഹോതീതിആദിനാ വത്തബ്ബം. യാവച ലോഭോ ന പഹിയ്യതി. താവ ചക്ഖാദീനി അസ്സാദേതിയേവ. യാവച താനി അസ്സാദേതി. താവ തേസം പവത്തിയാ കമ്മാദീനി സങ്ഖരോന്തിയേവ. യാവച കമ്മാദീനി സങ്ഖരോന്തി. താവ ചക്ഖാദീനി പവത്തന്തിയേവ. യാവചതാനി പവത്തന്തി. താവ തേസം വുത്തപ്പകാരേഹി സങ്ഖാര ദുക്ഖാദീഹി നമുച്ചതിയേവ. തസ്മാ ലോഭസ്സ ദുക്ഖസമുദയത്തം തഥം ഹോതി. ചക്ഖാദീസുച പവത്തമാനേസു വുത്തപ്പകാരം സബ്ബം ദുക്ഖം ആഗച്ഛതിയേവ. അപവത്തമാനേസു നാഗച്ഛതി. തസ്മാ തേസം പവത്തിനിരോധഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധത്തം തഥം ഹോതി. തഥാ ലോഭപഹാനതോ അഞ്ഞോ ദുക്ഖമുത്തിമഗ്ഗോനാമ നത്ഥി. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗോച ഉപ്പജ്ജ മാനോ ഏകന്തേന തം പജഹതി. തസ്മാ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസ്സേവ ദുക്ഖനിരോധമഗ്ഗത്തം തഥം ഹോതി, അവിതഥം, അനഞ്ഞഥന്തി.

ഏവംസന്തേപി സച്ചസദ്ദോ പരിയായ സച്ചേസുപി വത്തതീതി വുത്തം ചത്താരിഅരിയസച്ചാനീതി. തത്ഥ ദുക്ഖസച്ചേ താവ സക്കായപരിയാ പന്നാ അജ്ഝത്തധമ്മാഏവ അരിയസച്ചംനാമ. തേയേവ ഹി അസ്മിമാനസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതാ ഹുത്വാ യാവതം മാനം ന സമൂഹനതി. താവ ദുക്ഖകിച്ചം കരോന്തി. ദുക്ഖപരിഞ്ഞാചനാമ യാവദേവ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ ഹോതി. അസ്മിമാനോച തേസ്വേവ അജ്ഝത്തധമ്മേസു നിവിസതീതി തേസു പരിഞ്ഞാതേസു പരിഞ്ഞാകിച്ചം സിദ്ധമേവ ഹോതീതി. തബ്ബിപരീ തേന പന അനിന്ദ്രിയ ബദ്ധധമ്മാ മഗ്ഗഫലധമ്മാച അട്ഠങ്ഗികവജ്ജാ ഉദയബ്ബയ പീളനതോ സങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖേഹിച അപരിമുത്തത്താ ദുക്ഖസച്ചം നാമ. സമുദയസച്ചേ ഏകോ ലോഭോയേവ അരിയസച്ചംനാമ. സോഹി അത്തസമങ്ഗിനോ സത്തേ അത്തനിച ആരമ്മണധമ്മേസുച അസ്സാദം ജനയിത്വാ നിച്ചം വട്ടദുക്ഖതോ അനുക്കണ്ഠമാനേ കരോതീതി തേസം ലോഭസദിസോ അഞ്ഞോ ഞാതിവാ മിത്തോവാ സഹായോവാ അത്താവാ അത്തനിയംവാ നത്ഥിവിയ ഖായതി. തസ്മാ തംസദിസോ അഞ്ഞോ കോചി വട്ടദുക്ഖസംവിധായകോനാമ നത്ഥി. തഞ്ച പജഹിതും സക്കോന്തസ്സ അഞ്ഞോ ദുജ്ജഹോനാമ നത്ഥി. അവസേസാപന സബ്ബേപി സാസവാ കുസലാകുസലധമ്മാ സമുദയസച്ചംനാമ.

ഏത്ഥ സിയാ, നനു അവിജ്ജാപി സബ്ബസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ മൂലഭാവേന വുത്താതി സാപി സമുദയേ അരിയസച്ചേഏവ വത്തബ്ബാതി. വുച്ചതേ, യഥാഹി ഏകോ ഛേകോ ഉയ്യാനപാലോ സമ്പത്തിയുത്തം ഭൂമി ഭാഗം ലഭിത്വാ അത്തനോ ഞാണബലേന ഭൂമിഭാഗഞ്ച നാനാബീജാനിച അഭിസങ്ഖരിത്വാ നന്ദനസദിസം ഉയ്യാനം മാപേസി. തത്ഥ ഭൂമി ഉയ്യാന പാലസ്സ ബീജാനം രുക്ഖാനഞ്ച പതിട്ഠാനകിച്ചം സാധേതി. ബീജാനിച അങ്കുരുപ്പാദനകിച്ചം സാധേന്തി, ഉയ്യാനപാലോയേവ പന സബ്ബകിച്ചാനി സാധേതി. സോ ഹി ഭൂമിയം ബീജേസു രുക്ഖേസുച യംയം കത്തബ്ബം ഹോതി. തം സബ്ബം കരോതി. മമേതന്തി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി രക്ഖതി. തതോ ഉപ്പന്നേ ഭോഗേ ഭുഞ്ജതി. തസ്മാ കോ ഇദം മാപേസി, കസ്സേദം ഉയ്യാനന്തി വുത്തേ ഉയ്യാനപാലോയേവ മാപേസി. തസ്സേദം ഉയ്യാനം ഇച്ചേവ വുച്ചതി. ന ഭൂമിം മാപേസി. ബീജാനി മാപേന്തി. തേസം ഇദം ഉയ്യാനന്തി വുച്ചതി. കാ പന ഉയ്യാനസമ്പത്തിയാ പച്ചയപരംപരാതി വുത്തേ പന ഭൂമിഏവ ആദിതോ വത്തബ്ബാ. ന ഉയ്യാനപാലോ. നച ബീജാനീതി. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. പടിച്ചസമുപ്പാദ നയഞ്ഹി പത്വാ പച്ചയപരം പരവസേന ദുക്ഖ ധമ്മാനം പവത്തി നിവത്തിവിധാനേ അവിജ്ജാഏവ ആദി പഭവപധാനഭൂതാ ഹോതി, ന തണ്ഹാ. സച്ചദേസനായം പന തേസം നിബ്ബത്തകധമ്മവിധാനേ തണ്ഹാഏവ സാമിജേട്ഠക പധാനഭൂതാ ഹോതി. ന അവിജ്ജാതി നത്ഥി സമുദയാരിയസച്ചഭാവേ അവിജ്ജായ ഓകാസോതി ദട്ഠബ്ബോ. കിലേസാനം തദങ്ഗനിരോധവിക്ഖമ്ഭന നിരോധാ നിരോധസച്ചംനാമ. നിബ്ബാനം നിരോധാരിയസച്ചംനാമ. ഛസു ലോകിയവിസുദ്ധീസു മഗ്ഗങ്ഗാനി മഗ്ഗസച്ചം നാമ. അട്ഠങ്ഗികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോഏവ മഗ്ഗഅരിയസച്ചംനാമാതി.

അരിയസദ്ദോ ചേത്ഥ കത്ഥചി കദാചി കേസഞ്ചി കുതോചി കഥഞ്ചി അവിതഥഭാവേന ഉത്തമത്ഥവാചകോതി. വിഭാവനിയം പന അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന സച്ചസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വിഭാവിതോ ദുക്ഖംഅരിയ സച്ചന്തി ഏത്ഥ പീളനട്ഠോ, സങ്ഖതട്ഠോ, സന്താപട്ഠോ, വിപരിണാമട്ഠോതി ഇമേഹി ചതൂഹി അത്ഥേഹി ചക്ഖാദികസ്സ ഏകേകസ്സ തേഭൂമകധമ്മസ്സ ദുക്ഖസച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ സങ്ഖതട്ഠ വിപരിണാമട്ഠാ പുബ്ബേ സങ്ഖാര ദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖേസു വുത്തനയാഏവ. പദത്ഥതോപന പച്ചയേഹി സങ്ഖരീയതീതി സങ്ഖതോ. പഗേവ കമ്മാദിപച്ചയാഭിസങ്ഖരണദുക്ഖേന വിനാ ന ഉപ്പജ്ജതി, നപവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി. വിരൂപോ ഹുത്വാ പരിണാമോ വിപരിണാമോ. പരിഹാനിചേവ പരിഭേദോച. പീളനട്ഠോതി ഏത്ഥ പീളിതബ്ബന്തി പീളനം. പീളേതീതി പീളനം. പീളീയതേ പീളനം. അത്ഥോതി സഭാവോ. പീളനം അത്ഥോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. തത്ഥ യഥാ ഏകിസ്സാ ദുഗ്ഗതിത്ഥിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പുത്തോ ഉപ്പജ്ജതി. സോച നാനാരോഗേഹി സയം നിച്ചം പീളിതോ ഹുത്വാ പടിജഗ്ഗനദുക്ഖേഹി മാതരഞ്ച നിച്ചം പീളേതിയേവ. യഞ്ച തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി താദിസസ്സ പുത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനം, തഞ്ച തസ്സാ ഇത്ഥിയാ പീളനകിച്ചമേവ ഹോതി. ഏവമേവം യേ ചക്ഖാദയോ ധമ്മാ ജരാമരണേഹി നിച്ചം പീളീയന്തി, തേ പടിജഗ്ഗനദുക്ഖേഹി തം സമങ്ഗീനം പുഗ്ഗലം നിച്ചം പീളേന്തിയേവ. യഞ്ച തസ്സ സന്താനേ തേസം ഉപ്പജ്ജനം, തഞ്ച തസ്സ പീളനകിച്ചമേവാതി. യഥാഹയോ ഭിക്ഖവേ ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ ഠിതി അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോ. ദുക്ഖസ്സേസോ ഉപ്പാദോ. രോഗാനം ഠിതി ജരാമരണസ്സ പാതുഭാവോ. യോ ഭിക്ഖവേ സോതസ്സ ഘാനസ്സ ജിവ്ഹായ കായസ്സ മനസ്സ ഉപ്പാദോതിആദി.

സന്താപട്ഠോതി രാഗഗ്ഗിആദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ഭുസം പരിദയ്ഹനട്ഠോ. യഥാഹ –

ചക്ഖും ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം. രാഗഗ്ഗിനാ ആദിത്തം. ദോസഗ്ഗിനാ. മോഹഗ്ഗിനാ. ജാതിയാ. ജരായ. മരണേന. സോകേന. പരിദേവേന. ദുക്ഖേന. ദോമനസ്സേന. ഉപായാസേന ആദിത്തന്തി വദാമി. സോതം ആദിത്തം. ഘാനം ആദിത്തം. ജിവ്ഹാ ആദിത്താ. കായോ ആദിത്തോ. മനോ ആദിത്തോതി.

ആദിപനം സന്താപനം പരിദയ്ഹനന്തി ഇധ അത്ഥതോ ഏകന്തി. ഏത്ഥ സിയാ, അരിയമഗ്ഗോപി ചിരകാലം പാരമിതാഭിസങ്ഖരണദുക്ഖേന അന്തിമഭവേച സീലാദിവിസുദ്ധിഭാവനാഭിസങ്ഖരണദുക്ഖേന പുഗ്ഗലം സുസം പീളേതിയേവ. തഥാ വിപരിണാമധമ്മോച. തസ്മാ സോപി പിളനാദിഅത്ഥേന ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹോ സിയാതി.ന. സബ്ബദുക്ഖസന്തി വംഹത്താ. സോ ഹി വുത്തപ്പകാരം അഭിസങ്ഖരണദുക്ഖം പരിപുണ്ണം അനുഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സകിം ഉപ്പജ്ജമാനോ സബ്ബം കിലേസജാതം ഖേപേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി. നിരുജ്ഝമാനോച സബ്ബം ആയതിം അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വട്ടദുക്ഖം വൂപസമേന്തോ നിരുജ്ഝതി. വൂപസന്തംച അനാഗത ദുക്ഖം ഉപാദായ വുത്തപ്പകാരം അഭിസങ്ഖരണദുക്ഖം ഗണനുപഗം നഹോതി. ഭിജ്ജന്തോച അനുത്തരം വിമുത്തിസുഖം ദത്വാവ ഭിജ്ജതി. തസ്മാ തസ്സ വിപരിണാമപച്ചയാപി പുഗ്ഗലസ്സ കാചി ഹാനിനാമ നത്ഥീതി ന സോ ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹോതി. ലോകിയധമ്മാ പന ഉപ്പജ്ജമാനാ പവത്ത മാനാച പുബ്ബേ വുത്തപകാരേഹി സങ്ഖാരദുക്ഖേഹി ഭുസം പീളേത്വാ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി പവത്തന്തിച. നിരുജ്ഝമാനാ മഹന്തം പരിളാഹദുക്ഖം ജനേത്വാ അപരിയന്തേ ഖുരചക്കസദിസേ വട്ടദുക്ഖയന്തേ പുഗ്ഗലം യോജേന്താവ നിരുജ്ഝന്തി. തസ്മാ തേഏവ പീളനാദിഅത്ഥേഹി ഏകന്തദുക്ഖാ ഹോന്തീതി. ഏതേന നിബ്ബാനസ്സപി സമ്പാപകപച്ചയാഭിസങ്ഖരണലേസം ഗഹേത്വാ ദുക്ഖസച്ചത്തപസങ്ഗോ നിവത്തിതോ ഹോതീതി.

ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചന്തി ഏത്ഥ ഭവാഭവസങ്ഖാതം ദുക്ഖക്ഖന്ധം സമുദേതി. പുനപ്പുനം അബ്ബോച്ഛിന്നം കത്വാ ഉദയതി ഉട്ഠാപേതി വഡ്ഢേതിവാതി ദുക്ഖസമുദയോ, ആയൂഹനട്ഠോ, നിദാനട്ഠോ, സംയോഗട്ഠോ, പലിബോധട്ഠോതി ചതൂഹി അത്ഥേഹി ലോഭസ്സ ദുക്ഖസമുദയതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ആയൂഹനട്ഠോതി ഭവാഭവ സങ്ഖാതസ്സ ഏകേകസ്മിം ഭവേപി വത്ഥുകാമപടിസംയുത്തസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ ഭിയ്യോ പരിബ്യൂഹനട്ഠോ രാസികരണട്ഠോ നിദാനട്ഠോതി തദേവ നിരന്തരം കത്വാ അനുപ്പദാനട്ഠോ നിയ്യാതനട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. സംയോഗട്ഠോതി ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്മിംഏവ ദള്ഹം ബന്ധനട്ഠോ. പലിബോധട്ഠോതി തതോ തസ്സ തസ്സ മുച്ചനുപായസ്സ നീവാരണ വസേന പലിബുന്ധനട്ഠോ ഉപരുന്ധനട്ഠോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖനിരോധോ അരിയസച്ചന്തി ഏത്ഥ വട്ടദുക്ഖസ്സ നിരുജ്ഝനം അനുപ്പാദ ധമ്മതാപത്തി വസേന ഖിയ്യാനം ദുക്ഖനിരോധോ. ദുക്ഖം വാ നിരുജ്ഝതി നപവത്തതി ഏതസ്മിന്തി ദുക്ഖനിരോധോ. നിസ്സരണട്ഠോ വിവേകട്ഠോ, അസങ്ഖതട്ഠോ, അമതട്ഠോതി ചതൂഹി അത്ഥേഹി നിബ്ബാനസ്സ ദുക്ഖനിരോധതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ നിസ്സരണട്ഠോതി നിസ്സരണ വിമുത്തിയാ വിമുച്ചനട്ഠോ. വിവേകട്ഠോതി വട്ടദുക്ഖപലിബോധതോ വിവിച്ചനട്ഠോ. അസങ്ഖതട്ഠോതി സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ അഭാവട്ഠോ. അമതട്ഠോതി മരണദുക്ഖസ്സ അഭാവട്ഠോതി.

ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാതി ഏത്ഥ ദുക്ഖനിരോധം ഗമേതി സമ്പാപേതീതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ. അത്തനോ സന്താനേ പടിലാഭകരണ വസേന പടിപജ്ജിതബ്ബാതി പടിപദാ. ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീച സാ പടിപദാ ചാതി വിഗ്ഗഹോ. നിയ്യാനട്ഠോ, ഹേത്വട്ഠോ, ദസ്സനട്ഠോ, അധിപതേയ്യട്ഠോതി ചതൂഹി അത്ഥേഹി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസ്സ ദുക്ഖനിരോധമഗ്ഗതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ നിയ്യാനട്ഠോതി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദികം വട്ടസോതം പടിനിവത്തേത്വാ അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതിആദികം വട്ടപടിസോതം അഭിമുഖം നിഗ്ഗമനട്ഠോ. ഹേത്വട്ഠോതി സബ്ബേസം അരിയഗുണാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവ സാധനട്ഠോ. ദസ്സനട്ഠോതി അഞ്ഞാണഅദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സമ്മോഹസ്സ പഹാന വസേന ചതുസച്ചധമ്മസ്സ പടിവിജ്ഝനട്ഠോ. അധിപതേയ്യട്ഠോതി തണ്ഹാ ദാസബ്യവിമുത്തിയാ ഭൂജിസ്സഭാവപത്തിവസേന സയമേവ അത്തനോ അധിപതി ഹുത്വാ വിരോചനട്ഠോ. ലോകിയമഗ്ഗാ ഹി തണ്ഹായ ആരമ്മണഭാവേ ഠിതാ തണ്ഹാദാസബ്യം നാതിവത്തന്തീതി. ഏത്ഥച ഇമേ സത്താനാമ ഏകന്തേന ദുക്ഖപടികൂലാ ഹോന്തി ദുക്ഖഭീരുകാ. യേച അത്തനി ദുക്ഖം ജനേന്തി. തേസു വേരിസഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തി. അത്തനോ പന ഏകന്തദുക്ഖംവാ ഏകന്തദുക്ഖജനകംവാ തേ നജാനന്തി. തസ്മാ തേ അത്തനോ ദുക്ഖമുത്തിയാ യം യം കമ്മം ആയൂഹന്തി. തം തം അത്തനോ ദുക്ഖവഡ്ഢിയാഏവ സമ്പജ്ജതി. കിം പന ഏകന്തദുക്ഖം, കിംച ഏകന്ത ദുക്ഖജനകന്തി. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭൂതാ അത്തനോ അത്തനോ അത്തഹാവപരിയാപന്നാ തേഭൂമകധമ്മാഏവ അത്തനോ അത്തനോ ഏകന്തദുക്ഖാനാമ. കസ്മാ, തേഹി മുത്തേഏവ സബ്ബദുക്ഖേഹി മുച്ചനതോ, അമുത്തേച അമുച്ചനതോതി. അത്തനോ തണ്ഹാഏവ അത്തനോ ഏകന്തദുക്ഖജനകംനാമ. കസ്മാ, തായ പഹീനായഏവ ഏകന്ത ദുക്ഖേഹി മുച്ചനതോ, അപഹീനായച അമുച്ചനതോതി.

തഥാ ഇമേ സത്താ ഏകന്തേന സുഖകാമാ ഹോന്തി സുഖാഭിനന്ദിനോ. യേച അത്തനി സുഖം ജനേന്തി. തേസു പിയമിത്തസഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തി. അത്തനോപന ഏകന്തസുഖംവാ ഏകന്തസുഖമഗ്ഗംവാതേ നജാനന്തി. തസ്മാ തേ അത്തനോ സുഖവഡ്ഢിയാ യം യം കമ്മം ആയൂഹന്തി. തം തം അത്തനോ ദുക്ഖവഡ്ഢിയാഏവ സമ്പജ്ജതി. കിം പന ഏകന്തസുഖം കോച ഏകന്ത സുഖമഗ്ഗോതി. ഏകന്തദുക്ഖധമ്മസ്സ അഭാവോഏവ അത്തനോ ഏകന്ത സുഖംനാമ. ഏകന്തദുക്ഖജനകസ്സ പഹാനമഗ്ഗോഏവ അത്തനോ ഏകന്ത സുഖമഗ്ഗോനാമാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഇമാനി ചതുസച്ചപദാനി കഥേസീതി വേദിതബ്ബം.

[൨൨൩] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഏത്ഥ ഏതേനാതിവാ ദുക്ഖനിരോധോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഏതേനാതി ഇദം നയുജ്ജതി.

ന ഹി നിബ്ബാനം ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധ ക്രിയാസാധനേ ദുക്ഖേന സഹകാരീ കാരണം ഹോതീതി. സേസചേതസികാതി വേദനാ സഞ്ഞാഹി സേസാ പഞ്ഞാസ ചേതസികാ. അതീതാദിവസേന തിവിധ ഭിന്നാനം അജ്ഝത്താദി ഓളാരികാദി ഹീനാദി ദൂരാദിവസേന ദുവിധഭിന്നാനഞ്ച ധമ്മാനം രാസട്ഠേന ഖന്ധവോഹാരോ ഹോതി. നിബ്ബാനസ്സ പന താദി സോ ഭേദോ നത്ഥീതി വുത്തം ഭേദാഭാവേനാതിആദി. തഞ്ഹി അതീതാദികേ തിവിധഭേദേ ഏകംപി ന ഹോതി. കസ്മാ. അനിദ്ദിസിതബ്ബ ധമ്മത്താ. തഞ്ഹി തേകാലികധമ്മാനം ഖയവിരാഗനിരോധഭൂതോ അനിമിത്ത ധമ്മോയേവ ഹോതി. തസ്മാ ഇദം അതീതേ അസുകബുദ്ധകാലേ നിബ്ബാനം. ഇദം അനാഗതേ. ഇദം ഏതരഹീതി ഏവം കാലഭേദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം നഹോതി. തഥാ ദിസാ ദേസഠാനഭേദേന പരിനിബ്ബുതപുഗ്ഗലഭേദേന ച. കേവലം പന അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ യത്തകാനി അനത്ഥ പദാനി ദിസ്സന്തി. തപ്പടിപക്ഖസിദ്ധേഹി ഗുണപദേഹിഏവ തം കഥേ തബ്ബന്തി. ദുകേസു പന അജ്ഝത്തദുകം പത്വാ തം ബഹിദ്ധാഏവ ഹോതി. ന അജ്ഝത്തം. ഓളാരികദുകം പത്വാ സുഖുമമേവ ഹോതി, ന ഓളാരികം. ഹീനദുകം പത്വാ പണീതമേവ ഹോതി, ന ഹീനം. ദൂരേ ദുകം പത്വാ ദൂരേഏവ ഹോതി, ന സന്തികേതി. ഖന്ധസങ്ഗഹനിസ്സടന്തി ഖന്ധസങ്ഗഹതോ വിമുത്തം.

ദ്വാരാലമ്ബണഭേദേനാതി ദ്വാരഛക്ക ആരമ്മണഛക്കാനം ഭേദേന. ആയതനാനി ദ്വാദസ ഭവന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച ദ്വാരഛക്കം ധമ്മാരമ്മണംഏവാതി സേസധമ്മാലമ്ബണം സന്ധായ ആരമ്മണഛക്കം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വാരാ.ല. പരിയായേനാതി ഛന്നം ദ്വാരാനം ഛന്നം ആലമ്ബണാനം തേസു ദ്വാരാലമ്ബണേസു ഉപ്പന്നാനം വിഞ്ഞാണാനഞ്ച കമേന ധാതുയോ അട്ഠാരസ ഭവന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥപി ദ്വാരഛക്കേ മനോദ്വാരം വിഞ്ഞാണേകദേസമേവ ഹോതി. ദ്വാരഛക്കം വിഞ്ഞാണസത്തകഞ്ച ധമ്മാ ലമ്ബണേകദേസമേവാതി. മഗ്ഗോ ലോകുത്തരോ മഗ്ഗോനാമ മതോതി യോജനാ. മഗ്ഗയുത്താ ഏകൂനതിംസധമ്മാ ഫലഭൂതാച സത്തതിംസ ധമ്മാ ചതുസച്ച വിനിസ്സടാ ചതൂഹി അരിയസച്ചേഹി വിനിസ്സടാ വിമുത്താ. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ സമുച്ചയ സങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.