പച്ചയ സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൬൬. ഏവം സത്തഹി പരിച്ഛേദേഹി പഥമസ്സ നാമരൂപപരിച്ഛേദ ഞാണസ്സ വിധാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുതീയസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹഞാണസ്സ വിധാനം ദസ്സേന്തോ യേസംസങ്ഖതധമ്മാനന്തിആദി മാഹ. ഇദാനി യേസം സങ്ഖതധമ്മാനം സങ്ഖതാസങ്ഖതഭൂതാ യേധമ്മാ യഥാ യേഹി ഹേതാദീഹി പച്ചയാകാരേഹി പച്ചയാ ഉപകാരകാ ഹോന്തി. തം വിഭാഗം തേസം സങ്ഖതധമ്മാനം പച്ചയുപ്പന്നഭൂതാനം വിഭാഗഞ്ച തേസം പച്ചയധമ്മാനം വിഭാഗഞ്ച തേസംപച്ചയാകാരാനം ഇഹ വിഭാഗഞ്ച ഇമസ്മിം വുച്ചമാനേ പച്ചയസങ്ഗഹേ യഥാരഹം പവക്ഖാമീതി യോജനാ.

[൨൨൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘പച്ചയേ ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. തം തം വിഭാഗന്തി ഇമിനാ ന സമേതി.

[൨൨൫] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ഇഹ ഇമസ്മിം സമുച്ചയ സങ്ഗഹാനന്തരേ ഠാനേ’’തി ഇഹ സദ്ദസ്സ അത്ഥവിഭാവനം വുത്തം. തംപി ന യുജ്ജതി.

ഏതസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സതി ഇദാനി സദ്ദോ നിരത്ഥകോ ഹോതീതി, പടിച്ച ഫലം സമുപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. തത്ഥ പടിച്ചാതി അവിനാ, അമുഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാദികോ പച്ചയധമ്മോതി വണ്ണേന്തി. അഥവാ, സമുപ്പജ്ജനം സമുപ്പാദോ. സഹജാതധമ്മേഹി സഹേവ കലാപവസേന അഭിനിബ്ബത്തി പാതുഭാവോതി അത്ഥോ. യഥാസകം പച്ചയം പടിച്ച തേന അവിനാഭാവീഹുത്വാ സമുപ്പാദോ പടിച്ച സമുപ്പാദോ, അത്ഥതോ പന സബ്ബേസം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭൂതാനം സങ്ഖത ധമ്മാനം പച്ചയായത്തവുത്തിതാസങ്ഖാതം സബ്ബസങ്ഖതസാധാരണം ഏകം സാമഞ്ഞലക്ഖണം. യം ഇദപ്പച്ചയതാതിച വുച്ചതി. തത്ഥച ഇദപ്പച്ചയ താതി അയം ഇമസ്സ പച്ചയോ അയം ഇമസ്സ പച്ചയോതി ഏവം നിദ്ദിസിതബ്ബോ അയം പച്ചയോ ഏതേസന്തി ഇദപ്പച്ചയാ. സങ്ഖതധമ്മാ. ഇദപ്പച്ചയാനം ഭാവോ ഇദപ്പച്ചയതാ. യഥാവുത്ത സാമഞ്ഞലക്ഖണം ഏവാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന പടിച്ച ഫലം സമുപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. അവിജ്ജാദികോ പച്ചയധമ്മോതിച ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ. ഇദപ്പച്ചയാഏവ ഇദപ്പച്ചയതാതിച. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന സമുപ്പജ്ജനം സമുപ്പാദോതി അയമത്ഥോ പടിക്ഖിത്തോ. പാളിയം പന അയമേവ അധിപ്പേതോ വിയ ദിസ്സതി. യഥാഹ –

കതമോച ഭിക്ഖവേ പടിച്ചസമുപ്പാദോ. ജാതിപച്ചയാ ഭിക്ഖവേ ജരാമരണം, ഉപ്പാദാവാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാവാ തഥാഗതാനം ഠിതാവ സാ ധാതു, ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാ ഇദപ്പച്ചയതാതി.ല. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദാവാ.ല. ഇദപ്പച്ചയതാ. ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തത്ര തഥതാ അവിതഥതാ അനഞ്ഞഥതാ ഇദപ്പച്ചയതാ. അയം വുച്ചതി ഭിക്ഖവേ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി.

ഏത്ഥ ഹി ഠിതാവ സാ ധാതൂതിആദിനാ തത്ര തഥതാ അവിതഥതാതിആദിനാച യഥാവുത്തം ഇദപ്പച്ചയതാ സങ്ഖാതം സാമഞ്ഞ ലക്ഖണമേവ പടിച്ചസമുപ്പാദോനാമാതി ദസ്സേതി. ന ചേത്ഥ ഭാവസാധനേ കതേ സതി പടിച്ചസദ്ദേന സഹ സമുപ്പാദസദ്ദസ്സ അസമാനകത്തുതാസങ്ഖാതോ ബ്യഞ്ജനയുത്തിവിരോധോ അത്ഥി. യോ പടിച്ച ക്രിയായ കത്താ, തസ്സേവ സമുപ്പാദക്രിയായപി കത്തുതാ സമ്ഭവതോ. ന ഹി ക്രിയാനാമ കത്തുരഹിതാസമ്ഭവതീതി. സങ്ഖതധമ്മേസുച ഗമ്ഭീരേസു സതി അനിച്ചതാദിലക്ഖണം വിയ ഇദംപി സങ്ഖതലക്ഖണം ഗമ്ഭീരമേവ ഹോതീതി നയിധ ഗമ്ഭീരവചനവിരോധോ സമ്ഭവതി. അഥഖോ സങ്ഖതധമ്മതോ സങ്ഖതലക്ഖണമേവ ഗമ്ഭീരതരം ഹോതീതി. താദിസേന പന സാമഞ്ഞലക്ഖണേന സമ്പന്നാ യഥാവുത്താ അവിജ്ജാദയോ സങ്ഖതധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാനാമ. യഥാഹ-കതമേച ഭിക്ഖവേ പടിച്ചസമുപ്പന്നാധമ്മാ ജരാമരണം ഭിക്ഖവേ പടിച്ചസമുപ്പന്നം.ല. അവിജ്ജാ ഭിക്ഖവേ പടിച്ചസമുപ്പന്നാതി. ഇതി സബ്ബേസം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്ന ഭൂതാനം സങ്ഖതധമ്മാനം പച്ചയാ സത്ത വുത്തിതാസങ്ഖാതോ പടിച്ചസമുപ്പാദോച സോ നീയതി ഞായതി പടിവിജ്ഝീയതീതി കത്വാ നയോചാതി പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ. പഠപേതി സങ്ഖതധമ്മേ നാനാപകാരേഹി പച്ചയഭേദേഹി പവത്തേതി ദേസേതി ഏത്ഥാതി പട്ഠാനം. മഹാപകരണം. പട്ഠാനേ ദേസിതോ നയോ പട്ഠാനനയോ.

തസ്മിം തസ്മിം പച്ചയധമ്മേ ഭാവേ വിജ്ജമാനേ സതി തേ തേ ഭവന്തി സീലേനാതി തബ്ഭാവഭാവിനോ. സങ്ഖതധമ്മാ. തേസം ഭാവോ തബ്ഭാവഭാവിഭാവോ, ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി. ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം പവത്തോ സങ്ഖതധമ്മനിയാമോ. തബ്ഭാവഭാവിഭാവോഏവ ആകാരോ തബ്ഭാവഭാവിഭാവാകാരോ. സോ ഏവ തബ്ഭാവഭാവിഭാവാകാരമത്തം. മത്തസദ്ദേന ഹേതാദിപച്ചയ സത്തിനിയമം നിവത്തേതി. തേന ഉപലക്ഖിതോ നയോ പടിച്ചസമുപ്പാദ നയോ. ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതിം ആരബ്ഭാതി ഏത്ഥ ഹേതു ആരമ്മണാ ദിവസേന തഥാതഥാ ഉപകാരകതാസങ്ഖാതോ പച്ചയസത്തി വിസേസോ ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതിനാമ. സോ ഹി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു വിയ പച്ചയധമ്മുദ്ധാരമത്തേ അട്ഠത്വാ ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചഹോതിആദിനാ പച്ചയസത്തി വിസേസുദ്ധാരവസേന ആഹച്ച മത്ഥകം പാപേത്വാ ദേസിതത്താ ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതീതി വുച്ചതി. പച്ചയധമ്മാ തിട്ഠന്തി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നാഭിസങ്ഖരണ കിച്ചം പത്വാ അനോസക്കമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി ഏതായാതി കത്വാ. ആരബ്ഭാതി പടിച്ച. വുച്ചതീതി ഭഗവതാ കഥീയതി.

ഉഭയം പന വോമിസ്സിത്വാ പപഞ്ചേന്തി ആചരിയാതി ഇദം പടിച്ച സമുപ്പാദം പപഞ്ചേന്തേ സന്ധായ വുത്തം. തേഹി തം പപഞ്ചയന്താ പട്ഠാന നയംപി ആഹരിത്വാ പപഞ്ചേന്തീതി. യഥാ സൂരിയോ ഉദയന്തോ അന്ധകാരേ വിധമേത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ മഹാജനസ്സ പാകടേ കരോതി. ഏവമേവം ഉപ്പന്നം ചതുസച്ചഞാണം അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ ചതുസച്ച ധമ്മം വിദതി പാകടം കരോതീതി വിജ്ജാ. തപ്പടിപക്ഖത്താ മോഹോ അവിജ്ജാനാമ. സോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ധമ്മേസു അഞ്ഞാണഅദസ്സന സങ്ഖാതം അന്ധകാരം ജനേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതി. പടിച്ച ഫലം ഏതി ആഗച്ഛതി ഏതസ്മാ ഏതേനാതി വാ പച്ചയോ. അവിജ്ജാച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധോ. സങ്ഖതം കായവചീമനോകമ്മം അഭിസങ്ഖരോന്തി സത്താ ഏതേഹീതി സങ്ഖാരാ. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. വിജാനന്തി സത്താ ഏതേനാതി വാ വിഞ്ഞാണം. ആരമ്മണേ നമതീതി നാമം. രുപ്പതി വികാരം ആപജ്ജതീതി രൂപം. അധിട്ഠാനട്ഠേന ആയതനം. ദേവാനം ദേവായതനമിവ. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. ഫുസന്തി സമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ ഏതേനാതി വാ ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. വേദയന്തി പച്ചനുഭവന്തി സത്താ ഏതായാതിവാ വേദനാ. തസ്സതി പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ. നിച്ചപിപാസവസേന ആരമ്മണഹേതു നിച്ചം ചഞ്ചലതി പത്ഥേതി വാതി അത്ഥോ. തസ്സന്തി പരിതസ്സന്തി ചഞ്ചലന്തി സത്താ ഏതായാതി വാ തണ്ഹാ. ഉപാദിയതീതി ഉപാദാനം. അമുഞ്ചഗാഹം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. ഉപാദിയന്തി സത്താ ഏതേനാതി വാ ഉപാദാനം.

ഭവതി വഡ്ഢതീതി ഭവോ. ഭവന്തി ജായന്തി വഡ്ഢന്തി സുഖദുക്ഖാനി ഏതേനാതി വാ ഭവോ. ജനനം ജാതി. ജായന്തി പാതുഭവന്തി സങ്ഖത ധമ്മാ ഏതായാതി വാ ജാതി. ജീരണം ജരാ. ജീരന്തി ജിണ്ണഭാവം ഗച്ഛന്തി ഏതായാതി വാ ജരാ. സോചനം സോകോ. സോചന്തി ചിത്തപരിളാഹം ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി വാ സോകോ. പരിദേവനം പരിദേവോ. തം തം പവത്തിം പരികിത്തേത്വാ ദേവന്തി കന്ദന്തി ഏതേനാതി വാ പരിദേവോ. ഖമിതും സഹിതും ദുക്കരന്തി ദുക്ഖം. ദുമ്മനസ്സ വിരൂപചിത്തസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. ഭുസോ ആയാസനം ഉപായാസോ. ആയാസനന്തി അനസ്സാസനം. വിസീദനന്തി അത്ഥോ. ഏവന്തി ഇമിനാ യഥാവുത്തേന. അവിജ്ജാദി സങ്ഖാരാദിപച്ചയപച്ചയുപ്പന്ന പരംപരവിധിനാ സമുദയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതസ്സകേവലസ്സദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി അവിജ്ജാദികസ്സ ഏതസ്സ സകലസ്സ ദുക്ഖരാസിസ്സ കേനചി സുഖേന അസംമിസ്സസ്സ വാ ദുക്ഖരാസിസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥച ദുവിധോ പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ സുത്തന്തികനയോ അഭിധമ്മനയോതി. തത്ഥ സുത്തന്തികനയേന താവ അവിജ്ജാ ചതുബ്ബിധാ ദുക്ഖപടിച്ഛാദികാ സമുദയപടിച്ഛാദികാ നിരോധപടിച്ഛാദികാ മഗ്ഗപടിച്ഛാദികാചാതി. അഭിധമ്മനയേന പന പുബ്ബന്തപടിച്ഛാദികാ അപരന്ത പടിച്ഛാദികാ പുബ്ബന്താപരന്തപടിച്ഛാദികാ പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ഛാദികാതി ചതൂഹി സദ്ധിം അട്ഠ വിധാതി വേദിതബ്ബാ.

സങ്ഖാരാ സുത്തന്തികനയേന സാസവാ കുസലാകുസലചേതനാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ആനേഞ്ജാ ഭിസങ്ഖാരോതി പന തിവിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ അപുഞ്ഞാതി സങ്ഖാരോനാമ. കാമരൂപ കുസലചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോനാമ. അരൂപകുസലചേതനാ ആനേഞ്ജാതിസങ്ഖാരോനാമ. അഭിധമ്മനയേന പന സബ്ബാപി ലോകിയലോകുത്തരഭൂതാ കുസലാകുസലചേതനാ സങ്ഖാരാനാമ. കിരിയചേതനാ പന സബ്ബാപി വിഭങ്ഗേ നഗഹിതാ. അട്ഠകഥായഞ്ച കിരിയധമ്മാനം പന യസ്മാ നേവ അവിജ്ജാ ന കുസലാ കുസലമൂലാനി ഉപനിസ്സയപച്ചയത്തം ലഭന്തി. തസ്മാ കിരിയവസേന പച്ചയാകാരോ നവുത്തോതി വുത്തം. അവിജ്ജാച കുസലാകുസലമൂലാ നിച കിരിയധമ്മാനം ഉപനിസ്സയ പച്ചയാ ന ഹോന്തി. തസ്മാ കിരിയധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനായം നഗഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. സംയുത്തേപി യതോ ഖോ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതി. വിജ്ജാഉപ്പന്നാ. സോ അവിജ്ജാ വിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ നേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. ന അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം. ന ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീതി വുത്തം. അത്തനോ അനുരൂപപച്ചയവസേന പന തേസംപി പടിച്ച സമുപ്പാദോ അവാരിതോയേവ. നഹി കോചി പടിച്ചസമുപ്പാദരഹിതോ സങ്ഖതധമ്മോനാമ അത്ഥീതി. ഏസ നയോ വിഞ്ഞാണാദീസുപീതി. വിഞ്ഞാണന്തി ബാത്തിംസവിധം ലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണം സുത്തന്തികനയേന. അഭിധമ്മനയേന പന കിരിയചിത്തവജ്ജിതം ഏകൂനസത്തതിവിധം ലോകിയലോകുത്തരവിഞ്ഞാണം. നാമരൂപന്തി ലോകിയ വിഞ്ഞാണ സഹജാതം വേദനാദിഖന്ധത്തയം പടിസന്ധിയം കമ്മജരൂപം പവത്തിയം ചിത്തജ രൂപഞ്ച സുത്തന്തികനയേന. അഭിധമ്മനയേന പന സബ്ബം കുസലാകുസല വിപാകസമ്പയുത്തം ഖന്ധത്തയം വുത്തപ്പകാരരൂപഞ്ച. അട്ഠകഥായം പന ലദ്ധപച്ഛാജാതപച്ചയം സബ്ബംപി ചതുസമുട്ഠാനരൂപം ഗഹിതമേവ.

[൨൨൬] വിഭാവനിയം പന

‘‘തദുഭയംപി ഇധ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗത’’ന്തി വുത്തം. തം അനുപപന്നം.

സളായതനന്തി ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി ഏവ സബ്ബത്ഥ പാളിയം വിഭത്താനി. ഏകച്ചേ പന ആചരിയാ ബാഹിരായതനാനി ഫസ്സസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തീതി കത്വാ താനിപി ഇധ ഗണ്ഹന്തി. തംപി നിദാനവഗ്ഗ പാളിയാ സമേതിയേവ. യഥാഹ –

കതമോച ഭിക്ഖവേ ലോകസ്സ സമുദയോ. ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ. ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ.ല. ദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തീതി അയം ലോകസ്സ സമുദയോ. സോതഞ്ച.ല. മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണം. തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ.ല. ലോകസ്സ സമുദയോതി.

ഫസ്സവേദനാദയോപി നയദ്വയേ തം തം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ വേദിതബ്ബാ. തണ്ഹുപാദാനാനി പാകടാനി. ഭവോ ദുവിധോ കമ്മഭവോ ഉപപത്തിഭവോച. ലോകിയകുസലാകുസലഭൂതാ ചേതനാച. ചേതനാസമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ അനഭിജ്ഝാദയോച കമ്മഭവോ. യഥാഹ-സബ്ബംപി ഭവഗാമികമ്മം കമ്മഭവോതി. കമ്മനിബ്ബത്താ പന സബ്ബേപി ലോകിയവിപാകക്ഖന്ധാ സബ്ബാനിച കമ്മജരൂപാനി ഉപപത്തിഭവോ സുത്തന്തികനയേന. അഭിധമ്മനയേന പന ലോകുത്തര ഖന്ധാപി വിഭങ്ഗേ ആഗതാഏവ. ജാതിജരാമരണാനി സബ്ബേസം സങ്ഖത ധമ്മാനം ലക്ഖണപത്താനി. സോകാദീസു ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ സോചനാകാരേന പവത്താ ദോമനസ്സവേദനാ സോകോനാമ. രോദനാകാരേന പവത്തോ അനിട്ഠോ ചിത്തജസദ്ദോ പരിദേവോനാമ. കായികാ ദുക്ഖവേദനാ ദുക്ഖംനാമ. ചേതസികാ ദുക്ഖവേദനാ ദോമനസ്സംനാമ. ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം സംസീദനവിസീദനാകാരപവത്തോ ദോസോ ഉപായാസോനാമ. അയമേത്ഥ വിഭാഗോ. യേസം പന ഖന്ധദുക്ഖേ അവിജ്ജാ അപ്പഹീനാ ഹോതി. തേസം ഇതരസച്ചേസുപി സാ അപ്പഹീനാഏവ ഹോതീതി തേ ഖന്ധപവത്തിയംഏവ സുഖസഞ്ഞം ലഭന്തി. ഖന്ധനിരോധേ ദുക്ഖസഞ്ഞം. ഖന്ധപവത്തിമഗ്ഗേഏവ സുഖമഗ്ഗസഞ്ഞം ലഭന്തി. ഖന്ധനിരോധമഗ്ഗേ ദുക്ഖമഗ്ഗസഞ്ഞം. തസ്മാ ഖന്ധപവത്തിപച്ചയഭൂതാ പുഞ്ഞാ പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരധമ്മാഏവ തേസം അവിജ്ജാനിവുടാനം സുഖകാമാനം ദുക്ഖപടികൂലാനം സത്താനം പടിസരണാ ഹോന്തീതി വുത്തം അവിജ്ജാപച്ച യാസങ്ഖാരാതി. ഏത്ഥച വിസേസതോ പച്ചുപ്പന്നഖന്ധപടിച്ഛാദികായ അവിജ്ജായ ദുച്ചരിതഭൂതാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തി. അനാഗത ഖന്ധപടിച്ഛാദികായ അവിജ്ജായ സുചരിതഭൂതാ പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി വേദിതബ്ബാ. സങ്ഖാരേസു സതി അപ്പഹീനഭവതണ്ഹാനം സത്താനം ചുതിഅനന്തരം പുനഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ കോചി വിബന്ധോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം നാമരൂപം സളായതനം ഫസ്സോ വേദനാതി ഇമേ അത്തഭാവസഞ്ഞിതാ പഞ്ചധമ്മാ ഭവന്തരേ പാതു ഭവന്തി. തത്ഥ പന വിഞ്ഞാണമേവ പധാനം ജേട്ഠകം ഹോതീതി വുത്തം. സങ്ഖാരപച്ചയാവിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണേച സതി തസ്സ ഉദയഭൂതാനം നാമരൂപാനം ഉപ്പത്തിയാ വിബന്ധോനാമ നത്ഥീതി വുത്തം. വിഞ്ഞാണപച്ചയാനാമ രൂപന്തി. ഏത്താവതാ സാമഞ്ഞതോ പരിപുണ്ണോനാമ കായോ രൂപ കായോച വുത്തോ ഹോതി. ഏവംസന്തേപി തേസു ദ്വീസു കായേസു യേധമ്മാ സത്തപഞ്ഞത്തിയാ പധാനങ്ഗഭൂതാ ഹോന്തി. യേഹിച ഫസ്സാ ദീനി ഉപരി അങ്ഗാനി ആഗതാനി ഹോന്തി. യേസുച സത്താ അത്തഗാഹം ദള്ഹതരം ഗണ്ഹന്തി. തേ വിസും നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തി വുത്തം. നാമരൂപേ സതി തേസംപി ഉപ്പത്തിയാ വിബന്ധോ നത്ഥിയേവ. സളായതനസമുട്ഠിതോച ഫസ്സോ സളായതനേ സതി ഏകന്തേന സമ്ഭവതീതി വുത്തം സളായതനപച്ചയാഫസ്സോതി. ഫസ്സസമുട്ഠിതാച വേദനാ ഫസ്സേ സതി ഏകന്തേന സമ്ഭവതിയേവാതി വുത്തം ഫസ്സപച്ചയാവേദനാതി. സുഖവേദനാസദിസോ തണ്ഹായ അവസ്സയോനാമ നത്ഥീതി വുത്തം വേദനാപച്ചയാതണ്ഹാതി. കാമുപാദാനഞ്ചനാമ ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ പുനപ്പുനം സമുദാചരിത്വാ ദള്ഹത്തപ്പത്താ തണ്ഹാഏവ, ദിട്ഠിയോച അത്തനിച അത്തനോ ആരമ്മണേസുച അസ്സാദന ഖമന രോചന ഭൂതായ തണ്ഹായ വസേന ദള്ഹത്തം ആപജ്ജന്തീതി വുത്തം തണ്ഹാപച്ചയാഉപാദാനന്തി. ഉപാദിയന്താച തസ്സ തസ്സ ഉപാദാനിയസ്സ അത്ഥസ്സ ഹിതവുഡ്ഢിസഞ്ഞിതം തംതം കമ്മഭവം ആയൂഹന്തിയേവാതി വുത്തം ഉപാദാനപച്ചയാഭവോതി. ഭവസദ്ദോ ഹേത്ഥ വഡ്ഢിപരിയായോ. യഥാ –

സുവിജാനോ ഭവം ഹോതി, ദുവിജാനോ പരാഭവോതി.

കമ്മഭവേ സതി ഏകന്തേന പുനഭവോപി സമ്ഭവതീതി വുത്തം ഭവപച്ചയാജാതീതി. ജാതിയാച സതി ഏകന്തേന ജരാമരണം ഹോതിയേവാതി വുത്തം ജാതിപച്ചയാജരാമരണന്തി. അയമേത്ഥ തബ്ഭാവഭാവിഭാവവിധി. സോകാദിവചനഞ്ചേത്ഥ ഈദിസേന തബ്ഭാവ ഭാവിഭാവേന പവത്തസ്സ സകലസ്സ വട്ടധമ്മസ്സ ആദീനവരാസിദസ്സ നത്ഥം വുത്തന്തി. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം പച്ചയസങ്ഗഹേ. തത്ഥാതി തസ്മിം പടിച്ചസമുപ്പാദനയേ. അദ്ധാനവന്തേ ധമ്മേ ഭുസോ ധാരേതീതി അദ്ധാ. കാലോ. സോ ഹി തേകാലികേ ധമ്മേ സന്താനാനുപബന്ധവസേന കപ്പപരംപരാ വസ്സ ഉതു മാസ പക്ഖ രത്തി ദിവ പരംപരാച ഹുത്വാ അപതമാനേ ധാരേന്തോ വിയ ഉപട്ഠാതീതി. അഥവാ, ഭുസോ ദഹന്തി തിട്ഠന്തി പവത്തന്തി തേകാലികാ ധമ്മാ ഏത്ഥാതി അദ്ധാ. കാലോയേവ. സോ പന സയം അഭിന്നോപി ഭേദവന്തേ ധമ്മേ ഉപാദായ ഭിന്നോ വിയ ഉപചരിതും യുത്തോതി വുത്തം തയോഅദ്ധാതി.

[൨൨൭] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘അതതി സതതം ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അദ്ധാതി വുത്തം’’. തം ന സുന്ദരം.

ഏവഞ്ഹി സതി അദ്ധാനന്തി നസിജ്ഝതി. യഥാ അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോതി. അങ്ഗാനീതി അവയവപധാനങ്ഗാനി. പധാനസമ്ഭാരാതി വുത്തം ഹോതി. ആകാരാതി അവയവകോട്ഠാസാ. കോട്ഠാസത്ഥോ ഹേത്ഥ ആകാരസദ്ദോ. യഥാ ദ്വത്തിംസാകാരാതി. ആകിരന്തി തത്ഥ തത്ഥ പകിരിത്വാ ഥപിതാ വിയ ഹോന്തീതി ആകാരാതിപി വദന്തി. സന്ധീതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം സങ്ഖേപാനം സങ്ഘടനട്ഠാനം. സങ്ഖേപാതി പധാനധമ്മസങ്ഗഹാ. വട്ടന്തി പുനപ്പുനം ആവട്ടന്തീതി വട്ടാനി. മൂലയന്തി സബ്ബേപി വട്ടധമ്മാ ഏത്ഥ തിട്ഠന്തി തദായത്തവുത്തിതായാതി മൂലാനി. പതിട്ഠാ. പഭവാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ഏകോ പുരിസോ ഏകായ അങ്ഗുലിയാ സമുദ്ദോ ദകം ഗഹേത്വാ മഹാജനസ്സ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകസ്സ ലോണഭാവം സഞ്ഞാപേന്തോ വിയ ഭഗവാപി അവിജ്ജാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദിനാ ഏകമേവ പച്ചുപ്പന്നഭവം പരിപുണ്ണം ദേസേത്വാ അനമതഗ്ഗസ്സ സകലസ്സ സംസാരവട്ടസ്സ പവത്തിം ഞാപേസി. പരിപുണ്ണം ദേസേന്തേനച നാമ തസ്സ ഏകസ്സ ഭവസ്സ ഹേതുച ദേസേതബ്ബോ ഹോതി. ഫലഞ്ച ദേസേതബ്ബം ഹോതി. തത്ഥ ഹേതൂ നാമ പുരിമഭവേ സിദ്ധാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാ. ഫലംനാമ അനാഗതഭവേ ജാതി. ഇതി ഏകഭവവിസയാപി അയം ദേസനാ ഏകദേസേന അതീതാനാഗത സാധാരണാച ഹോതീതി വുത്തം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാഅതീതോഅദ്ധാതിആദി. ഏത്ഥച അദ്ധുനോ അദ്ധാവന്താനഞ്ച അഭേദം വിയ കത്വാ വചനം ധമ്മതോ വിസും അദ്ധാസങ്ഖാതസ്സ കാലസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. കാലോയേവ ലോകം പവത്തേതി നിവത്തേതീതി പവത്തം മിച്ഛാവാദഞ്ച നീവാരേതി. ന ഹി സയം അഭാവഭൂതോ കാലോ കസ്സചി പവത്തകോ നിവത്തകോച ഭവിതും യുത്തോതി. കസ്മാ പനേത്ഥ ഏകമേകസ്സ പച്ചുപ്പന്നസ്സ അത്തഭാവസ്സ പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ അതീതഭവേ ഹേതുഞ്ച അനാഗതഭവേ ഫലഞ്ച ദസ്സേതീതി. അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം നീവാരണത്ഥം അതീതഹേതു ദസ്സനം. ഉച്ഛേദദിട്ഠി നീവാരണത്ഥം അനാഗതഫലദസ്സനം. സസ്സത ദിട്ഠിനീവാരണത്ഥം ഉഭയദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ അഹേതു അപച്ചയാ സത്താ പവത്തന്തി നിവത്തന്തി സംകിലിസ്സന്തി വിസുജ്ഝന്തീതി പവത്താ ദിട്ഠി അഹേതുദിട്ഠിനാമ. ബ്രഹ്മാ പജാപതി ഇസ്സരനിമ്മാനാദിവസേന അഭൂത ഹേതുദസ്സനം വിസമഹേതുദിട്ഠിനാമ. സത്താ മരണേ ഉച്ഛിജ്ജന്തി, അനാഗതേ ജാതിനാമ നത്ഥീതി പവത്താ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠിനാമ. അത്താനിച്ചോ ധുവോ, സോവ ഭവതോ ഭവം സന്ധാവതി സംസരതീതി പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠിനാമ. ഏവം നിച്ചോ ഹുത്വാ സന്ധാവന്തോപന അവിജ്ജാദീഹി സാധേതബ്ബോ നഹോതി. തസ്മാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരേഹി ഭവന്തരേ പുന വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിം വദന്തേന സസ്സതദിട്ഠി നീവാരിതാ ഹോതീതി.

കസ്മാ പനേത്ഥ സോകാദയോ അങ്ഗേസു നഗഹിതാതി. ജാതിയാ സതി സോകാദയോ ഏകന്തേന സമ്ഭവന്തീതി ഏവം തബ്ഭാവ ഭാവിഭാവ ലക്ഖണസ്സ അഭാവതോ. സതിപി ഹി ജാതിയാ രൂപ ലോകേ അരൂപലോകേച തേ ന സമ്ഭവന്തി. കാമലോകേപി കേസഞ്ചി ന സമ്ഭവന്തിയേവാതി. യദിഏവം കിമത്ഥം തേസം വചനന്തി. ജാതിയാവാ അവിജ്ജാദികസ്സവാ വുത്തപ്പകാരസ്സ സകലസ്സ വട്ടപവത്തസ്സ മഹാആദീനവരാസിദസ്സനത്ഥന്തി ദസ്സേതും സോകാദിവചനം പനേത്ഥ നിസ്സന്ദ ഫലനിദസ്സനന്തി വുത്തം. തത്ഥ നിസ്സന്ദഫലനിദസ്സനന്തി ജാതിയാ മഹാആദീനവ രാസിസങ്ഖാതസ്സ ഉദയഫലസ്സ നിദസ്സനന്തി അത്ഥോ. കസ്മാ പന ഇമസ്സ പച്ചുപ്പന്ന ഭവസ്സ അതീതപച്ചയാ ദ്വേ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാ ഏവ പാളിയം വുത്താ. കിം പന തേ ഏവ ദ്വേ ഇമസ്സ പച്ചയാ ഹോന്തീതി. അഞ്ഞേപി ഹോന്തിയേവ. അഥ കസ്മാ തേ പാളിയം ന വുത്താതി. അവുത്താനംപി തേസം അത്ഥതോ ലദ്ധത്താതി. കഥഞ്ച തേ അവുത്താപി ലദ്ധാതി. തബ്ഭാവ ഭാവിഭാവലക്ഖണേന തദവിനാഭാവിഭാവലക്ഖണേനച ലദ്ധാതി ദസ്സേന്തോ അവിജ്ജാസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേനാതിആദി മാഹ. ഏസ നയോ പരത്ഥപി. തത്ഥ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേനാതി പാളിയം ആദിതോ വുത്തേന അവിജ്ജാസങ്ഖാര വചനേന. തണ്ഹുപാദാനഭവാപി ഗഹിതാ ഭവന്തീതി അവിജ്ജാഭാവേ ഭാവതോ, അഭാവേച അഭാവതോ അവിജ്ജാഗഹണേന തണ്ഹുപാദാനാനിപി ഗഹിതാനി ഭവന്തി. സങ്ഖാരഭാവേച ഭാവതോ, അഭാവേച അഭാവതോ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന കമ്മഭവോപി ഗഹിതോ ഭവതീതി അത്ഥോ.

വിഭാവനിയം പന

കിലേസഭാവസാമഞ്ഞതോ അവിജ്ജാഗഹണേന തണ്ഹുപാദാനാനി. കമ്മഭാവ സാമഞ്ഞതോ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന കമ്മഭവോ ഗഹിതോതി വുത്തം. തംപി യുജ്ജതി.

തഥാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തദവിനാ ഭാവിഭാവേന തണ്ഹുപാദാനവചനേന അവിജ്ജാച ഭവവചനേന സങ്ഖാരാച ഗഹിതാതി അത്ഥോ. ലക്ഖണധമ്മാനം ലക്ഖിതബ്ബധമ്മേഹി അവിനാഭാവിഭാവതോ തദവിനാഭാവിഭാവേന ജാതിജരാ.ല. ഗഹിതന്തി വുത്തം. ഇതികത്വാതി ഇമിനാ കാരണേന. വീസതാകാരാ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പഥമം ഹേതുപഞ്ചകം ഏകോ സങ്ഖേപോ. ദുതീയം ഫലപഞ്ചകം ഏകോ. തതീയം ഹേതുപഞ്ചകം ഏകോ. ചതുത്ഥം ഫലപഞ്ചകം ഏകോ സങ്ഖേപോതി ചതുസങ്ഖേപാ ഹോന്തി. ചത്താരോ സങ്ഗഹാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ചതൂസു പന സങ്ഖേപേസു സിദ്ധേസു പഥമേന ദുതീയസ്സ ദുതീയേന തതീയസ്സ തതീയേന ചതുത്ഥസ്സാതി ഏവം തിസ്സോ സന്ധിയോപി സിജ്ഝന്തിയേവാതി വുത്തം തിസന്ധി ചതുസങ്ഖേപാച ഭവന്തീതി. ഏത്ഥച ഹേതുപഞ്ചകം ഫലപഞ്ചകന്തി ഏതം ലോകസ്സ പാകടവോഹാരവസേന വുത്തം. ഹേതുഫല സദ്ദാ പന പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നപരിയായാ ഏവ ഹോന്തീതി ദുതീയപഞ്ചകസ്സ പഥമം ഉപാദായ ഫലപഞ്ചകതാ തതീയം ഉപാദായ ഹേതുപഞ്ചകതാച ന ന സമ്ഭവതി. തഥാ തതീയസ്സപി ചതുത്ഥം ഉപാദായ ഹേതുപഞ്ചകതാ ദുതീയം ഉപാദായ ഫലപഞ്ചകതാചാതി. ഏവഞ്ഹി സതി ഹേതുതോ ഫലമേവ സിയാ. ന ഫലതോ ഹേതൂതി ചോദനാ അനോകാസാഏവ ഹോതീതി. ദ്വീസു പന ഹേതുപഞ്ചകേസു സങ്ഖാരകമ്മഭവാനം വിസേസോ അട്ഠകഥായം വുത്തോയേവ. യഥാഹ-ദാനം ദസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ മാസംപി സംവച്ഛരംപി ദാനുപകരണാനി സജ്ജന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ പുരിമചേതനായോ ആയൂഹനസങ്ഖാരാനാമ. പടിഗ്ഗാഹകാനം പന ഹത്ഥേ ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപയതോ ഉപ്പന്നാ ചേതനാ ഭവോതി വുച്ചതി. ഏകാവജ്ജനേസുവാ ഛസു ജവനേസു ചേതനാ ആയൂഹന സങ്ഖാരാനാമ. സത്തമജവനചേതനാ ഭവോ. യാകാചിവാ പന ചേതനാ ഭവോ. തംസമ്പയുത്താ ആയൂഹന സങ്ഖാരാനാമാതി. കമ്മഭവോ ഉപപത്തിഭവോതി ദ്വേ ഭവാ ദ്വാദസസു അങ്ഗേസു ഏകസ്സേവ ഭവ അങ്ഗസ്സ അവയവാനാമ ഹോന്തീതി വുത്തം കമ്മഭവസങ്ഖാതോഭവേ കദേസോതിആദി. ഏത്ഥച സങ്ഖാരകമ്മഭവാനം വിസേസോ വുത്ത നയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

[൨൨൮] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘കമ്മഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോതി ഏത്ഥ ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയചേതനാ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തം ഇധ ന യുജ്ജതി.

തേസം ദ്വിന്നംപി ദ്വീസു ഹേതുപഞ്ചകേസു സങ്ഗഹിതത്താതി. യഥാ രുതപാളിനയേനവാ ഏതം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവസേസാചാതി ഇദം ജാതിജരാമരണേഹി സദ്ധിം വിഞ്ഞാണാദിഫലപഞ്ചകം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥച യദേതം പുബ്ബേ ജാതിജരാമരണഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണാദി ഫല പഞ്ചകം ഗഹിതം. തം അത്ഥതോ ഉപപത്തിഭവോഏവ. നഹി ഫലപഞ്ചകതോ അഞ്ഞോ ഉപപത്തിഭവോനാമ അത്ഥീതി. ഏവം സന്തേപി ധമ്മവിഭാഗ രക്ഖണത്ഥം ഉപപത്തിഭവസദ്ദേന ചതുത്ഥപഞ്ചകം ഗഹിതന്തി യുത്തം. ദ്വാദസസു അങ്ഗേസു അവിജ്ജാനാമ മോഹോ. സോച അകുസലമൂലം. തണ്ഹാനാമ ലോഭോ. സോച അകുസല മൂലന്തി വുത്തം അവിജ്ജാ തണ്ഹാവസേന ദ്വേ മൂലാനീതി. അഥവാ, മൂലന്തി സീസം. ദ്വേ വട്ടസീസാനീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന പുരിമം പഞ്ചകദ്വയം ഏകം ഭവചക്കം പച്ഛിമം പഞ്ചകദ്വയം ഏകം ഭവചക്കന്തി കത്വാ പുരിമം അവിജ്ജാമൂലം. തഞ്ച ദിട്ഠിചരിതാനംവാ അപായഗാമീനംവാ ചക്കം. പച്ഛിമം തണ്ഹാമൂലം. തഞ്ച രാഗചരിതാനംവാ സുഗതിഗാമീനംവാ ചക്കന്തി ദസ്സിതം. ചക്കന്തി പന യതോ പട്ഠായ വട്ടസന്താനസ്സ ആരബ്ഭോ ഹോതി. തസ്മിം പുന ആഗതേഏവ ചക്കംനാമ സിയാ. തസ്മാ ഇധ ദുതീയേന ഹേതുഫല യുഗളേന സദ്ധിം സബ്ബം ഏകമേവ ചക്കന്തി യുത്തം.

കസ്മാ പനേത്ഥ ആഗമനസമ്ഭാരേസു അവിജ്ജാഏവ സീസം കത്വാ വുത്താ. ഗമനസമ്ഭാരേസുച തണ്ഹാഏവ. നനു ഉഭയത്ഥ ഉഭയംപി സീസം കത്വാ വത്തബ്ബന്തി. വുച്ചതേ, സുഖവേദനാസദിസോ ഹി തണ്ഹായ ആഹാരോനാമ നത്ഥി. തസ്മാ വേദനങ്ഗതോ പരം വട്ടങ്ഗം ഘടേന്തേന വേദനാ നുരൂപാതണ്ഹാഏവ വത്തബ്ബാ. ന അവിജ്ജാതി ഗമനസമ്ഭാരേസു താവ അവിജ്ജായ ഓകാസോ നത്ഥി. സബ്ബപഥമം ആരബ്ഭട്ഠാനേച സബ്ബപധാനാ അവിജ്ജാഏവ വത്തബ്ബാ ഹോതി. സാച സങ്ഖാരുപ്പാദനേ അവിരജ്ഝനകങ്ഗഭൂതാതി ന തേസം അന്തരേ ഏകസ്സ അങ്ഗസ്സ അത്ഥായ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അത്ഥീതി ആഗമനസമ്ഭാരേസു തണ്ഹായ ഓകാസോ നത്ഥീതി. അയഞ്ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാനാമ പധാനങ്ഗപരിഗ്ഗഹ വസേന പവത്താ. ന ലബ്ഭമാന സബ്ബധമ്മ പരിഗ്ഗഹ വസേനാതി.

യം പന വിഭാവനിയം

പുബ്ബന്തസ്സ അവിജ്ജാമൂലം. അപരന്തസ്സ തണ്ഹാമൂലന്തി വുത്തം.

തത്ഥ പുബ്ബന്തസ്സാതി പുബ്ബസ്സ ഹേതുഫലകോട്ഠാസസ്സ. അപരന്തസ്സാതി പച്ഛിമസ്സ ഹേതുഫല കോട്ഠാസസ്സാതി അത്ഥോതി. കസ്മാ പനേതാനി ദ്വേമൂലാനിനാമ ഹോന്തീതി ആഹ –

തേസമേവച മൂലാനം, നിരോധേന നിരുജ്ഝതീതി.

തേസം സമുദയേന സകലവട്ടം സമുദേതി. നിരോധേനച നിരുജ്ഝതി. തസ്മാ താനി ദ്വേമൂലാനിനാമാതി വുത്തം ഹോതി. കേചി പന പടിലോമ പടിച്ചസമുപ്പാദ ദസ്സനമേതന്തി വദന്തി. പടിലോമ പടിച്ച സമുപ്പാദോനാമ അവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതിആദികോ നിരോധവാരോ. ഇദാനി സോകാദി വചനം ന കേവലം നിസ്സന്ദഫല നിദസ്സനത്ഥമേവ ഹോതി. അഥഖോ ജരാമരണേന സദ്ധിം ഏകം അങ്ഗം ഹുത്വാ ഉപരി വട്ടമൂലധമ്മപടിപാദകാനം ദുക്ഖധമ്മാനം നിദസ്സനത്ഥംപി ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ജരാമരണ മുച്ഛായാതിആദി മാഹ. തത്ഥ മുച്ഛാസദ്ദേന സോകാദീനം ഗഹണം. തേപി ഹി സയം ആസവസമ്ഭൂതാ ഹുത്വാ പുന ആസവുപ്പാദായ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഏതേന തേസം ജരാമരണങ്ഗേ ഗഹണം സിദ്ധം ഭവതി. ജരാമരണമുച്ഛായ അഭിണ്ഹസോ പീളിതാനം ബാലാനം ആസവാ അഭിണ്ഹസോ സമുപ്പജ്ജന്തി. ആസവാനംസമുപ്പാദാഅവിജ്ജാച പവഡ്ഢതി. ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോതി ഹി വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി പുന ആബന്ധമേവ വട്ടന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥച –

നാനാ ബ്യസനഫുട്ഠസ്സ, സോകാദീനം പവത്തിതോ;

അവിജ്ജാ തണ്ഹാ വഡ്ഢന്തി, യതോ വട്ടം പവത്തതീ തിപി.

വത്തബ്ബം. യഥാഹ-കതമോച ഭിക്ഖവേ ദുക്ഖസ്സ വിപാകോ. സമ്മോഹവേപക്കം വാഹം ഭിക്ഖവേ ദുക്ഖം വദാമി. പരിയേട്ഠിവേപക്കംവാതി തത്ഥ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ. പരിയേട്ഠി തണ്ഹാ. തദുഭയം വിപാകം ഏതസ്സാതി കത്വാജരാമരണസോകാദികം ദുക്ഖം സമ്മോഹവേപക്കം പരിയേട്ഠിവേപക്കന്തിച വുച്ചതീതി. തത്ഥ സമ്മോഹോനാമ ഞാതിബ്യസനാ ദിനാ ഫുട്ഠോസോചതി പരിദേവതി ഉരതാളി കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതീതി ഏവം ആഗതോ സമ്മോഹോ. പരിയിട്ഠിനാമ യഥാ ജിഗച്ഛാതി പീളിതോ. ഭോജനം പത്ഥേതി പരിയേസതി പിപാസാഭിപീളിതോ. പാണിയം പത്ഥേതി പരിയേസതി, ഏവം കേനചി ദുക്ഖേന ഫുട്ഠോ സുഖം പത്ഥേതി പരിയേസതീതി ഏവം പവത്താ പരിയിട്ഠിതണ്ഹാ. ഏത്ഥ പന യസ്മാ ജരാമരണസദിസം മഹന്തം വിസടം നിയതഞ്ച ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദുക്ഖട്ഠാനംനാമ നത്ഥി. ദുക്ഖനിസ്സരണത്ഥഞ്ച സത്ഥുസാസനം. തസ്മാ അയം പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ ജരാമരണനിദാനാ ഹോതി. യഥാഹ-കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതിച ജിയ്യതിച മിയ്യതിച ചവതിച ഉപപജ്ജതിച. അഥച പനിമസ്സം ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സാതിആദി. യേസു പന അങ്ഗേസു ആദിതോ പട്ഠായ ഞാതേസു ജരാമരണം സമൂലം ഖനിത്വാ തതോ അത്താനം മോചേതും സക്കോതി. താനി ദസ്സേതും ജാതിആദീനി പുരിമാനി അങ്ഗാനി ദേസിതാനി. അപിച. ഏകസ്മിം ഭവേ ഠത്വാ ആഗമനസമ്ഭാരേഹിച ഗമനസമ്ഭാരേഹിച ആഗതിയാച ഗതിയാച സദ്ധിം അത്തഭാവനിബ്ബത്തിയാ ദസ്സിതായ അതീതേ അനാഗതേച സകലസംസാരേ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ തസ്സ തസ്സ അത്തഭാവസ്സ നിബ്ബത്തി ദസ്സിതാഏവ ഹോതി. സബ്ബാനിച ദിട്ഠിഗതാനി നിവത്തിതാനി. ഭവചക്കഞ്ച അനാദിമന്തം ഹുത്വാ ആബന്ധതിയേവ. തസ്മാ ജരാമരണവചനേനവാ സോകാദിവചനേനവാ അവിജ്ജം അചിന്തേത്വാ വട്ടപവത്തസ്സ മഹാആദീനവരാസിദസ്സനമേവ പച്ചേതബ്ബന്തി. ഇച്ചേവന്തിആദി നിഗമനം. ഇച്ചേവം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദിനാ നയേന പഠപേസീതി സമ്ബന്ധോ. ഇച്ചേവം ആബന്ധം അനാദികം തേഭൂമകം വട്ടന്തിപി യോജേന്തി.

തത്ഥ ഇച്ചേവം ആബന്ധന്തി ജരാമരണമുച്ഛായാതിആദിനാ വുത്ത നയേന പുനപ്പുനം ആബന്ധം. അനാദികന്തി കസ്മാ വുത്തം. നനു അവിജ്ജാ ആദിമ്ഹി വുത്താതി. വുച്ചതേ, വട്ടസ്സ ആദിഭൂതത്താ സാ ആദിമ്ഹി വുത്താ ന ഹോതി. വട്ടകഥായ സീസ ഭൂതത്താഏവ സാ ആദിമ്ഹി വുത്താ. ഏവം വുത്തായ പന തായ വട്ടസ്സ അനാദികഭാവോപി ദസ്സിതോ. അവിജ്ജാ ഹി നാമ ബഹിദ്ധാ ന ലബ്ഭതി. സത്തസന്താനേ ഏവ ലബ്ഭതീതി പച്ചക്ഖതോവ സിദ്ധമേതം. തസ്മാ ഇധ അതീതഭവേ അവിജ്ജായ സിദ്ധായ തസ്സാഅധിട്ഠാനഭൂതോ അത്തഭാവോപി തസ്മിം ഭവേ സിജ്ഝതിയേവ. സിജ്ഝന്തോ ച ഇമസ്സം ദസനോയം വുത്ത നയേന അഞ്ഞായ അവിജ്ജായ ഏവ സിജ്ഝതി, ന അഞ്ഞഥാ. ഏവഞ്ച സഭി പുന തസ്സപി അധിട്ഠാനഭൂതോ അത്തഭാവോ സിജ്ഝതിയേവാതി അവിജ്ജാ അത്തഭാവോചാതി ഉഭയം പേതം അനവട്ഠിതം അനാദികമേവ ഹോതീതി. വട്ടസ്സ പന തിവിധസ്സപി പധാനപച്ചയഭൂതത്താ സാ വട്ടകഥായ സീസഭൂതാ ഹോതി. യദി സാ വട്ടസ്സ ആദിഭൂതാ ന ഹോതി. അഥ തസ്സാപി പച്ചയോ വത്തബ്ബോതി. സച്ചം. തസ്സാ പന പച്ചയേ വുത്തേപി തസ്സ പച്ചയസ്സപി പച്ചയോ വത്തബ്ബോതി ആഗച്ഛതിയേവ. ഏവഞ്ച സതി തസ്സ തസ്സാതി നിട്ഠാനമേവ നപഞ്ഞാ യേയ്യാതി. അഞ്ഞത്ഥ പന വുത്തോയേവ. യഥാഹ-ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോതി. യഥാചാഹ-അവിജ്ജം പാഹം ഭിക്ഖവേ സാഹാരം സനിദാനം വദാമി. കോചസ്സാ ആഹാരോ. പഞ്ചനീവരണാ തിസ്സ വചനീയന്തി. യഥാചാഹ-അവിജ്ജാ പച്ചയോ, സങ്ഖാരാ പച്ചയുപ്പന്നാ. ഉഭയമേതം പടിച്ച സമുപ്പന്നന്തി. പഠപേസീതി പഞ്ഞാപേസി ദേസേസീതി അത്ഥോ. [പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ.]

൧൬൭. ഇദാനി പട്ഠാനനയം ദസ്സേതും ഹേതുപച്ചയോതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥഹേതുച സോ പച്ചയോചാതി ഹേതുപച്ചയോ, ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ കേനട്ഠേന ഹേതൂതി മൂലട്ഠേന, കോച മൂലട്ഠോതി. രുക്ഖാനം രുക്ഖമൂലസ്സ വിയ ഭൂമിയം സഹജാതധമ്മാനം ആരമ്മണേസു സുപ്പതിട്ഠി തഭാവസാധനട്ഠോ മൂലട്ഠോനാമ. സഹജാതധമ്മാനം കുസലാദി ഭാവസാധനട്ഠോ മൂലട്ഠോനാമാതിപി വദന്തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. സദ്ദത്ഥതോ പന ഹിനോന്തി വുദ്ധിവിരുള്ഹിവേപുല്ലപത്തിവസേന സുട്ഠു പതിട്ഠഹന്തി സഹജാതധമ്മാ ഏത്ഥ ഏതേനവാ ആരമ്മണേ ദള്ഹനിപാതിനാ ഥാമബലസമ്പന്നേനാതി ഹേതു. പച്ചയ സദ്ദോ പന ഉപകാരകട്ഠോ. ഉപകാരകോതിച സയം യാദിസേന സഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനേ അനുപ്പന്നാവാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഉപ്പന്നാവാ തിട്ഠന്തി ഠിതാവാ ഉപരുപരിവുദ്ധിവിരുള്ഹിയാ പച്ചയത്തം ഉപഗച്ഛന്തി. താദി സേനസഭാവേന ഉപലദ്ധിയേവ. നഹി സഭാവധമ്മേസു ഈഹാവാ ബ്യാപാരോവാ ഉപലബ്ഭതി. യേന കത്താവാ കാരേതാവാ ഉപലബ്ഭേയ്യാതി. തഥാ ഉപലദ്ധിയം പന സതി അനുരൂപാനം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം അനുപ്പന്നാനംവാ ഉപ്പജ്ജനതോ ഉപ്പന്നാനംവാ ഠിതിഭാവപത്തിതോ ഠിതാനം വാ ഉപരുപരിവുദ്ധിവിരുള്ഹിയാ പച്ചയത്തുപഗമനതോ സുട്ഠു കരാന്തോ വിയ സാധേന്തോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ ഉപകാരകോ ത്വേവ വുച്ചതീതി. ഇതി ആരമ്മണേ ഥിരഭാവവുദ്ധി വിരുള്ഹിഭാവസാധന സങ്ഖാതേന മൂലഭാവേന ഉപകാരകാ ഛഹേതുധമ്മാ ഹേതുപച്ചയോ നാമ.

ആരമന്തി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സുട്ഠു രതിം അനുഭവന്താ വിയ അജ്ഝോലമ്ബമാനാ പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി ആരമ്മണം. ആരമ്മണഭാനേവ ഉപകാരകാ ഛളാരമ്മണധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയോ. അധിപതി സദ്ദത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. അധിപതി ഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അധിപതിപച്ചയോ. സോ ദുവിധോ ആരമ്മണാധിപതി സഹാജാതാധിപതിവസേന. ആരമ്മണധമ്മാപി ഹി കേചി ഗരുകതാ അത്തനോ ആരമ്മണികധമ്മേ സാമിനോ വിയ ദാസേ അത്തനോ വസേവത്തയമാനാ അത്തനി നിച്ചം നിന്നപോണപബ്ഭാരേഏവ കരോന്തീതി. നത്ഥി അന്തരം ഏതസ്സാതി അനന്തരോ, അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അനന്തരപച്ചയോ. സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സമനന്തരപച്ചയോ. ഇമേസം ദ്വിന്നം പച്ചയാനം ധമ്മതോ വിസേസോ നത്ഥി. അത്ഥതോ പന പുരിമചിത്തേ നിരുദ്ധേപി പച്ഛാ സന്താനം ഉച്ഛിജ്ജിതും അദത്വാ സന്താനാനുബന്ധവസേന സാരമ്മണധമ്മ ഭാവേന അത്തസദിസസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ ഉപ്പാദനം അനന്തരപച്ചയതാ. ധമ്മന്തരേ ഉപ്പാദിയമാനേപി യംകിഞ്ചി ധമ്മം അനുപ്പാദേത്വാ പടിസന്ധാദീനം കിച്ചട്ഠാനാനം പടിപാടിയാ ചിത്തനിയാമം നാമ സാധേത്വാ അനുരൂപസ്സേവ ധമ്മന്തരസ്സ ഉപ്പാദനം സമനന്തരപച്ചയതാതി. ഏവഞ്ഹി സതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ അസഞ്ഞസത്താ ചവന്തസ്സച പുരിമപച്ഛിമഭാഗപവത്താനം ചിത്തുപ്പാദാനംപി അനന്തരതാ സമനന്തരതാച ഉപപന്നാ ഹോതീതി. നഹി അഭാവ ഭൂതോ അന്തരേ കാലോ തേസം അന്തരം കരോതിനാമ. നച അഞ്ഞസന്താനഭൂതോ അന്തരേ രൂപധമ്മോ. അഞ്ഞഞ്ഹി രൂപസന്താനം, അഞ്ഞം അരൂപസന്താനം. അട്ഠകഥായം പന കാലാനന്തരതാ സമനന്തരപച്ചയോതി വാദം പടിക്ഖിപിത്വാ സണ്ഠാനാഭാവതോ സുട്ഠു അനന്തരാതി സമനന്തരാതി വുത്തം. ഏതേന യഥാസണ്ഠാനവന്താനം രൂപധമ്മാനം അനന്തരതാനാമ മജ്ഝേ പരിച്ഛേദസഹിതായേവ ഹോതി. ന തഥാ സണ്ഠാനരഹിതാനം അരൂപധമ്മാനം. തസ്മാ പുരിമപച്ഛിമാനം തേസം ഏകീഭൂതാനം വിയ പവത്തിസമനന്തരതാനാമ. തഥാ പവത്തന സമത്ഥതാ സമനന്തരപച്ചയതാതി ദസ്സേതി.

യേ പന ധമ്മാ അത്തനി ജാതേ ഏവ ജായന്തി, നോ അജാതേ. അത്തനാ സഹേവച ജായന്തി, നോ പുരേ പച്ഛാച, തേസം ജാതത്ഥായ വിയ സയം തേഹി സഹ ജാതഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതപച്ചയോ. പകാസസ്സ പദീപോ വിയ. പദീപജാലഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം പകാസസങ്ഖാതേന ആലോകേന സഹേവ ഉപ്പജ്ജതീതി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭന്തം തിദണ്ഡം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ. ഏവഞ്ച സതി ഇമസ്സ പച്ചയസ്സ പുരിമേന സഹ വിസേസോ പാകടോ ഹോതി. നഹി സഹ ജാതസദ്ദോ ഏവരൂപം അഞ്ഞമഞ്ഞോപത്ഥമ്ഭനം ബോധേതീതി. നിസ്സയന്തി ഏത്ഥാതി നിസ്സയോ. നിസ്സയഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ നിസ്സയപച്ചയോ. സോ പന സഹജാതനിസ്സയോ വത്ഥുപുരേജാത നിസ്സയോതി ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ സഹജാതോവ സമാനോ പടകോട്ഠകോ വിയ ചിത്തകമ്മാനം പതിട്ഠാഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സഹജാതനിസ്സയോ. പഥവീ വിയ തിണരുക്ഖാദീനം പുരേ ജാതോ ഹുത്വാ അധിട്ഠാനഭാവേന ഉപകാരകോ വത്ഥുപുരേജാത നിസ്സയോ. ബലവതരോ പന നിസ്സയോ ഉപനിസ്സയോ. യഥാ ഹി സാലിഭത്തസ്സ ഉപ്പത്തിയാ സൂദോവാ ഉക്ഖലിവാകട്ഠംവാ അഗ്ഗിവാനിസ്സയോ ഏവ ഹോതി, ന ഉപനിസ്സയോ. സാലിഖേത്തവുട്ഠിധാരാ ഏവ പന ഉപനിസ്സയോ, ന ഹി താസുഅസതി ഭത്തുപ്പത്തിയാ സൂദാദീനംപി ഥാമോനാമ അത്ഥീതി. തഥാ യഹിം പച്ചയേ അസതി നിസ്സയധമ്മാപി നത്ഥി. കുതോ നിസ്സിതധമ്മാ. സോ പച്ചയോ നിസ്സയതോപി ബലവതരട്ഠേന ഉപനിസ്സയോതി വുച്ചതീതി.

സോ പന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ അനന്തരൂപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഗരുകതാ ആരമ്മണ ധമ്മാ ഗരുകതത്താഏവ അധിപതിഭൂതാ ബലവ നിസ്സയഭൂതാച ഹോന്തി. അനന്തരപച്ചയധമ്മാച തേഹി വിനാ ചിത്തസന്താനപവത്തിയാ ഏവ അഭാവതോ ബലവനിസ്സയാഏവ ഹോന്തി. പകതൂപനിസ്സയോതി ഏത്ഥ പന പകതോ ഉപനിസ്സയോതി പകതൂപനിസ്സയോ. പകതോതിച യഥാ കതേ സതി അനുരൂപേ കാലേ തസ്മിംസന്താനേ ഏകന്തേന പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ പാതുഭവന്തി, തഥാ സുട്ഠു കതോതി അത്ഥോ. കരണഞ്ചേത്ഥ സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാതിച രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാതിച വുത്താനം ധമ്മാനം അത്തനോ സന്താനേ പുബ്ബഭാഗേ വുത്തപ്പകാരേന സുട്ഠു ഉപ്പാദനം. കായികം സുഖം കായികം ദുക്ഖം പുഗ്ഗലോ ഉതു ഭോജനം സേനാസനന്തി ഏവം വുത്താനം ധമ്മാനം സുട്ഠു ഉപസേവനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

പുരേതരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ പുരേജാതപച്ചയോ. സോ ദുവിധോ ആരമ്മണപുരേജാത നിസ്സയ പുരേജാത വസേന. നിസ്സയാരമ്മണധമ്മാ ഏവ ഹി കേചി പുരേജാത താമത്തവിസിട്ഠാ പുരേജാതപച്ചയോതി വുത്താതി. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരേന പന നിസ്സയാരമ്മണാകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ പുരേജാതാകാരേന ഉപകാരകതാ പുരേജാതപച്ചയതാതി വുത്തം. ഏവം സന്തേപി പുരേ ജാതതാവിസിട്ഠേഹി നിസ്സയാരമ്മണസത്തിവിസേസേഹി അഞ്ഞോ വിസും പുരേജാതസത്തിവിസേസോനാമ നദിസ്സതിയേവ. പുരേ രോപേത്വാ ജാതാനം രുക്ഖപോതകാനം വിയ പച്ഛാ ആസിഞ്ചിയമാനം ഉദകം പുരേ ജാതാനം ചതുസമുട്ഠാനികരൂപധമ്മാനം വുദ്ധവിരുള്ഹഭാവഞ്ച പച്ഛാപി അത്തനാ സദിസസ്സ രൂപസന്താനസ്സ പവത്തിയാ പച്ചയഭാവഞ്ച പാപേത്വാ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേന ഉപകാരകോ പച്ഛാജാതോ അരൂപധമ്മോ പച്ഛാ ജാതപച്ചയോ. അട്ഠകഥായം പന ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാ ചേതനാവിയാതി വുത്തം. മൂലടീകായഞ്ച ഏതേന മനോസഞ്ചേ തനാഹാരവസേന പവത്തമാനേഹി അരൂപധമ്മേഹി രൂപകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭിത ഭാവം ദസ്സേതി, തേനേവ ആഹാരാസാ വിയാതി അവത്വാ ചേതനാഗഹണം കരോതീതി വുത്തം. സാ പന പച്ഛാജാതാ സസമ്പയുത്താ ആഹാരാസാ ചേതനാ പുരേജാതാനം തേസം ഗിജ്ഝസരീരരൂപാനം ചിരകാലം കബളീകാരാഹാരേന വിനാപി അമിലാത ഭാവം ഉപരൂപരിച വുദ്ധവിരുള്ഹരൂപസന്താനുപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവം പാപേത്വാ ഉപത്ഥമ്ഭതിയേവ. യസ്മാ സുപാകടേന പച്ഛാജാതപച്ചയേക ദേസേന സകലസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയസ്സ സാധനത്ഥായ അയം ഉപമാ ഇധ വുത്താ വിയ ദിസ്സതി. ചേതനാ ഗഹണഞ്ച പച്ഛാജാത പച്ചയം പത്വാപി ചേതനാഏവ പധാനാ ജാതാതി ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതന്തി ന ന സക്കാ വത്തും. ഏവഞ്ഹി സതി പച്ഛാജാതസ്സ അത്ഥസ്സ പച്ഛാ ജാതായ ഏവ ഉപമായ സാധനം ഉപപന്നം ഹോതീതി. യഥാവുത്ത ടീകാപാഠേപി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതിയേവ.

ആസേവന്തി തം സുട്ഠു ഭജന്തി അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാ ധമ്മാ സുട്ഠു സേവമാനാ വിയ ഭജമാനാ വിയ തസ്സ പുരിമസ്സ സബ്ബപാരിപൂരം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഏവ പുനപ്പുനം പവത്തന്തീതി ആസേവനം. ആസേവേതിവാ തേ ധമ്മേ അത്തനോ പരിവാസം സുട്ഠു ഗാഹാപേതി. വഡ്ഢേതീതിവാ ആസേവനം. അപിച കുസലാദിഭാവേന അത്തനാ സദിസസ്സ പയോഗേന കരണീയസ്സ അനന്തരധമ്മസ്സ പുനപ്പുനം കരണം പവത്തനം അത്തസദിസസ്സവാ അത്തസദിസഭാവാപാദനം വാസനം ആസേവനട്ഠോതി മൂലടീകായം വുത്തം. തത്ഥ പയോഗേന കരണീയസ്സാതി ഏതേന ആവജ്ജനദ്വയഞ്ച സബ്ബവിപാകധമ്മേച നിവത്തേതി. നഹി ആവജ്ജന ദ്വയസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും പവത്തമാനസ്സപി വഡ്ഢേതുംവാ ഹാപേതുംവാ പയോഗേന കരണീയതാനാമ അത്ഥി പരിദുബ്ബലത്താ. വിപാകേസുച അരിയഫലാനി പരികമ്മപയോഗേന കരണീയാനിപി മഗ്ഗചേതനാനുഭാവേന വിനാ കേവലേന തേന പയോഗേനേവ സാധേതബ്ബാനി ന ഹോന്തി. കേവലം കമ്മവേഗേന സന്താനേ പാതിതേസു ലോകിയവിപാകേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. പുനപ്പുനം കരണം പവത്തനന്തി ഉപരുപരി പഗുണ ബലവഭാവാപാദനേന സഹ പവത്തനം സന്ധായ വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി പരിയത്തിധമ്മ വിജ്ജാസിപ്പുഗ്ഗഹണേസു പുരിമാഭിയോഗോ വിയ ആസേവനട്ഠേന അനന്തരേ പവത്താനം സജാതിയാനം ധമ്മാനം പഗുണബലവഭാവായ ഉപകാരകോ ധമ്മോ ആസേവനപച്ചയോ നാമാതി സിദ്ധം ഹോതീതി.

കായങ്ഗവാചങ്ഗചിത്തങ്ഗാഭിസങ്ഖരണഭൂതേന ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതേ ന കിരിയാഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ കമ്മപച്ചയോ. സോ ദുവിധോ സഹജാതനാനാക്ഖണികവസേന. തത്ഥ ജേട്ഠസിസ്സ മഹാ വഡ്ഢകിആദയോ വിയ സകിച്ചപരകിച്ചസാധനവസേന പവത്താ സബ്ബാപി സഹജാതചേതനാ സഹജാതപച്ചയോ. യഥാ പന ഇത്ഥിപുരിസാനം സകിം സന്നിപാതപ്പയോഗോ കാമസുഖാനുഭവനകിച്ചഞ്ച കാലന്തരേ പുത്തപാതുഭാവത്ഥായവത്ഥുമ്ഹി ബീജനിധാന കിച്ചഞ്ച സമ്പാദേതി. ഏവമേവം യഥാവുത്താഭിസങ്ഖരണകിച്ചഞ്ച തദഭിസങ്ഖരണവേഗജനിതം കാലന്തരേ വിപാകകടത്താരൂപാനം പാതുഭാവത്ഥായ സന്താനേ കിരിയാ വിസേസനിധാന കിച്ചഞ്ച സമ്പാദേത്വാ നിരുദ്ധാ കുസലാകുസല ചേതനാ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോനാമ. വിപച്ചനമത്തഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ വിപാകപച്ചയോ. വിപച്ചന ഭാവോച നാമ ലോകേ സബ്ബേസം പുപ്ഫഫലാദീനം സുട്ഠു വിപക്കഭാവം പത്തകാലേ സബ്ബാകാരേന മന്ദഭാവോ ഹോതി. ഏവം നിരുസ്സാഹസന്ത ഭാവസങ്ഖാകേന മന്ദമന്ദാകാരേന സന്താനേ പാതുഭാവോ. തതോയേവച വിപാകാനം പവത്തി അവിഭൂതാ ഹോതി. സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായന്തസ്സ പുരിമഭവസിദ്ധേ കമ്മാദി ആരമ്മണേ പവത്താനിപി താനി വുട്ഠിതകാലേ കിഞ്ചിജാനനചിത്ത പവത്തിയാ പച്ചയാ നഹോന്തീതി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദീനി പന പച്ഛാജാനനചിത്ത പവത്തിയാ പച്ചയാ ഹോന്താനിപി വത്ഥാരമ്മണ ഘട്ടനാനുഭാവ ബലേന സഹേവ ഹോന്തി. ന തേസം ഉസ്സാഹബ്യാപാരമത്ത വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

അരൂപിനോ തയോ ആഹാരാ സഹജാതധമ്മാനം ജനനട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേനച, കബളീകാരാഹാരോ പന ഇമസ്സ ചതുസമുട്ഠാനി കസ്സ കായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേനേവ ഉപകാരകതാ ആഹാരപച്ചയോ. അപിച, ആഹാരട്ഠോനാമ ഉപത്ഥമ്ഭനപ്പധാനോ ഹോതി. തേനേവ ഹി പാളിയം കബളീകാരോ ആഹാരോ ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി അവത്വാ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോത്വേവ വുത്തം. തസ്മാ അരൂപാഹാരാനംപി ആഹാരട്ഠോ ഉപത്ഥമ്ഭനവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. ജനയന്താപി ഹി ആഹാരാ അത്തനാ ജനിതാനഞ്ച തദഞ്ഞേസഞ്ചസന്താനട്ഠിതിയാ പച്ചയഭാവത്ഥായ ഉപത്ഥമ്ഭനേന സഹേവ ജനേന്തീതി.

ഇസ്സരിയട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ. സോ തിവിധോ സഹജാതാദിവസേന. തത്ഥ സഹജാതധമ്മാനം അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേസു ഇസ്സരഭൂതാ അരൂപിന്ദ്രിയധമ്മാ സഹജാതിന്ദ്രിയപച്ചയോ. പച്ഛാ ജാതാനം പഞ്ചവിഞ്ഞാണ ധമ്മാനം ദസ്സനാദി കിച്ചേസു ഇസ്സരഭൂതാ പുരേ ജാതാ പഞ്ചപസാദിന്ദ്രിയധമ്മാ പുരേ ജാതിന്ദ്രിയപച്ചയോ. സഹജാതാനം കടത്താരൂപാനം ചിരതരപവത്തിയം ഇസ്സരഭൂതം രൂപജീവിതം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയപച്ചയോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഭാവിന്ദ്രിയദ്വയം ഇധ ന ഗഹിതന്തി. വുച്ചതേ, യസ്സ ജനകത്തംവാ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തംവാ അനുപാലകത്തംവാ അത്ഥി. സോ പച്ചയധമ്മോനാമ. ഭാവദ്വയസ്സ പന സഹജാത ധമ്മാനം അത്ഥായ ഏതം തയംപി നത്ഥി. കേവലം പന തംസഹിതേ സന്താനേ കമ്മാദീഹി അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തമാനാനം ചതുസമുട്ഠാനികധമ്മാനം ഇത്ഥാകാരാദിവസേനേവ യോ പവത്തിനിയമോ അത്ഥി, സോ ഭാവരൂപാ നുഭാവേന സിദ്ധോ. തസ്മാ തേസം ധമ്മാനം താദിസേ നിയാമകിച്ചേ ഇസ്സരത്തായേവ ദ്വയം ഇന്ദ്രിയംനാമ ഹോതി. ന ഇന്ദ്രിയപച്ചയത്തേ നാതി തം ഇധ നഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ തസ്മിം ഭുസം ദള്ഹം നിപതിത്വാ വിയ ഝായനട്ഠേന ഓലോകനട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഝാനപച്ചയോ. ദുഗ്ഗതി സുഗതി നിബ്ബാന സമ്പാപകട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ മഗ്ഗപച്ചയോ. ഏത്ഥച യേനയേന സമ്മാദസ്സനാദിനാ ലക്ഖണവിസേസേന സമ്പന്നത്താ കുസലഭൂതാ സമ്മാദിട്ഠാദയോ സുഗതി നിബ്ബാന സമ്പാപകട്ഠേന മഗ്ഗപച്ചയാനാമ ഹോന്തി. അബ്യാകതഭൂതാനംപി തേസം സോ സോ ലക്ഖണവിസേസോ അത്ഥിയേവാതി തേസമ്പി തേനേവട്ഠേന മഗ്ഗപച്ചയതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. സതിപി മഗ്ഗങ്ഗാനം തംതം സമ്പാപകട്ഠേനച ഉപകാരകത്തേ തംസമുട്ഠിതാനം രൂപധമ്മാനം സോ അത്ഥോ ന പാപുണാതി. തേസം പന മഗ്ഗപച്ചയധമ്മേഹി സമുട്ഠിതത്തായേവ മഗ്ഗപച്ചയുപ്പന്നതാ പച്ചേതബ്ബാ. ഏസനയോ ഹേതുകമ്മിന്ദ്രിയഝാന പച്ചയേസുപീതി.

ഏകുപ്പാദതാദീഹി പകാരേഹി സമം ഏകീഭൂതോ വിയ ഹുത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞയുത്തഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ സമ്പയുത്തപച്ചയോ. സമാനേപി സഹജാതഭാവേന നിസ്സയ നിസ്സിത ഭാവേനച യുത്തഭാവേ ഏകുപ്പാദതാദികസ്സ സമ്പയോഗലക്ഖണസ്സ വിരഹതോ വിപ്പയുത്തഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ. യത്ഥ സമ്പയുത്താ സങ്കാ സമ്ഭവതി, തത്ഥേവ തദാസങ്കാ വിഗമനത്ഥം അയം വിപ്പയുത്തപച്ചയോനാമ വുത്തോതി തദാസങ്ഖാ രഹിതേസു ആരമ്മണാനന്തരാദീസു വിപ്പയുത്തപച്ചയപസങ്ഗോ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബോ. ഹേട്ഠാവുത്തപ്പകാരേസു ഏവ പച്ചയധമ്മേസു യോ യോ അത്ഥിതാ സങ്ഖാതേന ഖണപച്ചുപ്പന്ന സമങ്ഗിഭാവേന താദിസസ്സേവ ഖണപച്ചുപ്പന്ന സമങ്ഗിനോ ധമ്മസ്സ സഹജാതാദിവസേന ഉപകാരകോ സോ സോ അത്ഥിപച്ചയോ. യസ്മിം വിജ്ജാമാനേ സതി അഞ്ഞോ ഉപ്പജ്ജിതും ഓകാസം നലഭതി. സോ തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസദാന സങ്ഖാതേന സയം അന്തരഹിതഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ നത്ഥിപച്ചയോ. അയംപി വിസും സത്തിവിസേസോ ന ഹോതി. തേനേവ ചിത്തേന ഗച്ഛതി നിസീദതി തിട്ഠതീതിആദിനാ പച്ഛിമചിത്തേ ഠിതാനംപി പുരിമചിത്തം വത്തതിയേവാതി ലോകസ്സ അഭിമാനോ ഹോതി. തസ്മാ യത്ഥ അത്ഥിതാസങ്കാ സമ്ഭവതി. തത്ഥ തദാസങ്കാ നിവത്തനത്ഥം അയം പച്ചയോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

വിനാസം ഗതോ വിഗതോ. യസ്മിം അവിഗതേ അഞ്ഞോ ഉപ്പജ്ജിതും ഓകാസം നലഭതി, സോ തസ്സ ഓകാസദാനസങ്ഖാതേന സയം വിഗതഭാവേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ വിഗതപച്ചയോ. വത്തമാനതാ സങ്ഖാതേന അവിഗതഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപകാരകോ ധമ്മോ അവിഗതപച്ചയോ. പുരിമപച്ചയ ദുകമേവ ചേത്ഥ നാനത്ഥ പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം ഞാണവിസദത്ഥഞ്ച പരിയായന്തരേന വിഗതദുകംനാമ കത്വാ ദേസിതന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി അത്ഥീതി ഖോ കച്ചാന അയമേകോ അന്തോ. നത്ഥീതി അയം ദുതീയോ അന്തോതിആദിനാ നാനാഅത്ഥദീപകാ അത്ഥി നത്ഥി സദ്ദാ സാസനേ ലോകേച ദിസ്സന്തി. പുബ്ബേ വുത്തസ്സേവ ച അത്ഥസ്സ പുന പരിയായന്തരേന വചനം സോതൂനം ഞാണവിസദത്ഥായ ഹോതീതി. ടീകാകാരാ പന ബഹും തേസം പച്ചയ ദുകാനം നാനത്ഥസമ്ഭവം വണ്ണേന്തിയേവാതി. [പച്ചയുദ്ദേസോ]

൧൬൮. ഇദാനി യഥാ ഉദ്ദിട്ഠേ ചതുവീസതിപച്ചയേ പഥമം ഛഹി രാസീഹി സങ്ഗഹേത്വാ പുന രാസീനം അനുക്കമേന തേസം പച്ചയാനം നിദ്ദേസം ദസ്സേന്തോ ഛധാനാമന്തുനാമസ്സാതി ഗാഥാദ്വയ മാഹ. നാമം നാമസ്സ ഛധാ ഛബ്ബിധേഹി പച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി. നാമം നാമരൂപീനം പഞ്ചധാ. പുന നാമം രൂപസ്സ ഏകധാ, രൂപം നാമസ്സ ഏകധാഏവ. പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനി നാമസ്സ ദുവിധാ, ദ്വയം നാമരൂപം ദ്വയസ്സേവ നാമരൂപസ്സ നവധാതി ഏവം ഛക്കപഞ്ചകാദിവസേന പച്ചയാ ഛബ്ബിധാ ഹോന്തി. കഥം ഹോന്തീതി യോജനാ.

[൨൨൯] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനി നാമസ്സ ദ്വിധാ ദ്വിപകാരാ പച്ചയാ ഹോന്തീതി വുത്തം’’. തം ന സുന്ദരം.

പച്ചയകഥാ ഹി നാമ പച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നതോ പച്ചയസത്തിതോതി തീഹി പകാരേഹി വുത്തായേവ സുവുത്താ ഹോതീതി. യസ്മാ പന അനന്തരാദിപച്ചയാനാമ ചിത്തസന്താനസ്സ അവിച്ഛേദായ കിച്ചട്ഠാനാനുക്കമപടിപാദനായ ഏവ ച ഹോന്തി. തസ്മാ കുസലാദീസു അരൂപധമ്മേസു യോകോചി ധമ്മോ യസ്സ കസ്സചി അവിരുദ്ധസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ന ന ഹോതീതി വുത്തം അനന്തരനിരുദ്ധാചിത്തചേതസികാധമ്മാതിആദി. തത്ഥ അവിരുദ്ധസ്സാതിഏതേന അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാനം കുസലാകുസലാനം സോമനസ്സദോമനസ്സാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തര പച്ചയപടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. പടുപ്പന്നാനന്തി പുനുപ്പന്നാനം പടിപാടിയാ ഉപ്പന്നാനംവാ. പുനപ്പുനം സന്താനപരിഭാവനാവസേന പവത്തോ ആസേവനപച്ചയോനാമ, കേവലം പയോഗസാധനീയേസു ജവവേഗ സഹിതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഏവ ലബ്ഭതീതി വുത്തം പുരിമാനി ജവനാനീതിആദി. തത്ഥ ജവനാനീതി മഗ്ഗഫലജവനവജ്ജാനി ലോകിയ കുസലാ കുസലക്രിയജവനാനി പച്ഛിമാനംജവനാനന്തി ഫലജവനവജ്ജാനം കുസലാകുസലക്രിയജവനാനം. ഭിന്നജാതികാ ഹി ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സബ്ബാകാരപാരിപൂരം പരിവാസംനാമ ഗഹേതുംവാ ഗാഹാപേതുംപാ ന സക്കോന്തി. യദി സക്കുണേയ്യും, ജാതിമത്തേനപി ധമ്മാ പുബ്ബാപരം അഭിന്നാഏവ സിയുന്തി. തസ്മാ ഭിന്നജാതികം ഫലജവനം മഗ്ഗതോ പരിവാസം ഗഹേതും ന സക്കോതി. മഗ്ഗോപി അത്തനോ പരിവാസം ഫലസ്സ ദാതും ന സക്കോതി. ഫലചിത്താനിച പരികമ്മപയോഗബലേന ജവന കിച്ചാനി ഹോന്തി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞം പരിവാസദാന ഗഹണ ബലേനാതി. യസ്മാ കാമാവചരഭാവതോ മഹഗ്ഗതാ നുത്തര ഭാവപ്പത്തിനാമ ആസേവനബലേന ഹോതി, തസ്മാ ഗോത്രഭു ഝാന മഗ്ഗാനം ഭൂമി ഭേദോ ഇധ അപ്പമാണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഹേതു.ല. നാമരൂപാനന്തി ഏത്ഥ ഹേതുമഗ്ഗങ്ഗാനി അഹേതുകവജ്ജിതാനം, ഝാനങ്ഗാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതാനം സഹജാതാനം നാമരൂപാനം. സഹജാതരൂപലക്ഖണം പന സയമേവ വക്ഖതി. ചേതനാനാമ പവത്തമാനാ ദ്വേ കിച്ചാനി സാധേതി സഹജാതാനം സംവിധാനഞ്ച ആയതിം വിപാകപാതു ഭാവത്ഥായ തസ്മിം സന്താനേ അത്തനോ പവത്താ കാരസങ്ഖാത ബീജനിധാനഞ്ചാതി. തത്ഥ സംവിധാനകിച്ചം സബ്ബചേതനാ സാധാരണം ഹോതി. ബീജനിധാനകിച്ചം പന കുസലാകുസലഭാവപ്പത്തായഏവ ചേതനായ ഹോതീതി വുത്തം സഹജാതാചേതനാതിആദി. തത്ഥ സഹജാതാചേതനാതി അന്തമസോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണ സഹജാതാപി ചേതനാ. സാപി ഹി സഹജാതാനം സംവിദഹനസങ്ഖാതേന കമ്മഭാവേന പവത്തത്താ കമ്മംഏവനാമ ഹോതീതി. യസ്മാ അത്തനോ പവത്താകാരസങ്ഖാതസ്സ വിപാകബീജസ്സ നിദഹനംനാമ, ന താവദേവ ബീജകിച്ചം സമ്പാദേതി. അമ്ബബീജാദീനി വിയ പരിണതഭാവം പത്വാ ഖണന്തരേഏവ സമ്പാദേതീതി വുത്തം നാനാക്ഖണികാ ചേതനാതിആദി. തത്ഥ നാനാക്ഖണികാചേതനാതി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മ പവത്തിക്ഖണതോ വിസും ഭൂതേ അതീതകാലേ സിദ്ധാ കുസലാ കുസലചേതനാ. കുസലാകുസലചേതനാതിവാ പാഠോ സിയാ.

വിപാകക്ഖന്ധാഅഞ്ഞമഞ്ഞംസഹജാതാനംരൂപാനന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സച സഹജാതരൂപാനഞ്ചാതി അത്ഥോ. യഥാനാമ പുരേ ജാതാ സാലരുക്ഖപോതകാ പച്ഛാ അനുവസ്സം വസ്സന്താനം വുട്ഠിധാരാനം വസേന വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ തസ്മിം ഠാനേ യാവകപ്പാവസാനാപി മഹന്തസ്സ സാലവനസണ്ഡസ്സ പവത്തിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി. ഏവം പടിസന്ധിക്ഖണതോ പട്ഠായ പുരിമചിത്തക്ഖണേസു ഉപ്പന്നാ സകലസരീരേ കമ്മജകായോ ചിത്തജകായോ ഉതുജകായോ ആഹാരജ കായോതി സബ്ബേ സകലസരീരട്ഠകാ ചതുസമുട്ഠാനിക രൂപധമ്മാ പച്ഛാജാതാനം പഥമഭവങ്ഗാദീനം ചിത്തചേതസികാനം വസേന വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം പത്വാ ഉപരുപരി ചതുസമുട്ഠാനിക രൂപപരംപരാപവത്തിയാ പച്ചയത്തം ഉപഗച്ഛന്തീതി വുത്തം പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാതിആദി. തത്ഥ പുരേജാതസ്സാതി ആതീതാനന്തരചിത്തേ ജാതസ്സാതി വദന്തി. യാവ അട്ഠമചിത്താവാ പുരേജാതസ്സ. ഏത്തകോ ഹി കാലോ രൂപധമ്മാനം വഡ്ഢനകാലോനാമ. തതോപരം ഹായനകാലേ പച്ഛാജാതേന പയോജനം നത്ഥീതി. യാവ സോളസമചിത്താ ഏവ വാ പുരേജാതസ്സ. യദഗ്ഗേന ഹി മരണാസന്നകാലേ വത്ഥുരൂപം ചുതിചിത്തസ്സ പുരേജാതപച്ചയതം ഉപഗച്ഛതി. തദഗ്ഗേന ചുതിചിത്തംപി തസ്സ വത്ഥുരൂപസ്സ പച്ഛാജാതപച്ചയോ ന ഹോതീതി നവത്തബ്ബോ. തഥാ സേസരൂപാനഞ്ച. യഥാ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭന്തോ ആഹാരോ വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതമേവ ഉപത്ഥമ്ഭതി. ഹായനപക്ഖേ ഠിതം നുപത്ഥമ്ഭതീതി നത്ഥി. തദാപി തദനുരൂപസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഏവമയംപീതി.

അരൂപധമ്മാനം ആനുഭാവോനാമ മഹാവിപ്ഫാരോ ഹോതി. തസ്മാ തേ കായേകദേസേ വത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പന്നാപി സകലം ഇമം ചതുജകായം ഉപത്ഥമ്ഭേതും സക്കോന്തിയേവാതി വുത്തം ഇമസ്സകായസ്സാതി. ചക്ഖാദീനി പസാദവത്ഥൂനി രൂപാദീഹി സഹലദ്ധഘട്ടനാനിഏവ വിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവം ഗച്ഛന്തി. ഘട്ടനഞ്ച ഠിതിപത്തകാലേഏവാതി തേസം നിച്ചകാലംപി അത്തനോ വിഞ്ഞാണസ്സ പുരേജാതപച്ചയതാ സിദ്ധി ഹോതി. വിഞ്ഞാണഞ്ചനാമ പഞ്ചവോകാരഭവേ വത്ഥുനിസ്സയേന വിനാ ഉപ്പജ്ജിതും നസക്കോതീതി, യദാ പുരേജാതംവാ വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതംവാ വത്ഥും ന ലഭതി, തദാ പടിസന്ധികാലേവാ മരണാസന്നകാലേവാ യം യം ലഭതി, തം തം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. യദാ പന പുരേ ജാതം സുട്ഠു ബലവന്തഞ്ച വത്ഥും ലഭതി, തദാ തദേവ നിസ്സായ പവത്തതി. തഞ്ച നിയമതോ പവത്തികാലേഏവ ലബ്ഭതി, നോ പടിസന്ധികാലേ. നഹി തദാ വിഞ്ഞാണപച്ചയേന ഉപ്പന്നം വത്ഥുപുരേജാതം ഭവിതും സക്കോതീതി വുത്തം ഛവത്ഥൂനി പവത്തിയന്തി.

പഞ്ചാലമ്ബണാനിച പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയാതി ഇദം നിയമസിദ്ധിഗഹണ വസേന വുത്തം. സബ്ബാനി പന പച്ചുപ്പന്നഭൂതാനി നിപ്ഫന്നരൂപാനി മനോവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ പുരേജാതപച്ചയാ ഹോന്തിയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ. ആരമ്മണപുരേജാതം ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. സോതം, ഘാനം, ജിവ്ഹം, കായം, രൂപേ, സദ്ദേ, ഗന്ധേ, രസേ, ഫോട്ഠബ്ബേ, വത്ഥും, പച്ചുപ്പന്നേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി, പച്ചുപ്പന്നം ചക്ഖും അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതീതിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായഞ്ച ഉപ്പാദക്ഖണം അതിക്കമിത്വാ ഠിതിപത്തം അട്ഠാരസവിധം രൂപമേവ പുരേജാതപച്ചയോതി വുത്തന്തി. ഏത്ഥച കിഞ്ചാപി പട്ഠാനേ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം പടിസന്ധിചിത്തം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ഭവങ്ഗസ്സഅനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവം പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനംപി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതായ വുത്തത്താ പച്ചുപ്പന്നഭൂതാനി കമ്മനിമിത്ത ഗതിനിമിത്താനി ആരബ്ഭ പവത്തി കാലേ പടിസന്ധിചിത്താനംപി ആരമ്മണപുരേജാതം ലബ്ഭമാനം വിയ ദിസ്സതി. ഏവംസന്തേപി പുരേജാതപച്ചയസ്സ പച്ചനിയേ പടിസന്ധിക്ഖണേ വിപാകാ ബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോതിആദിനാ പാളിയംഏവ തം പടിക്ഖിത്തന്തി. ഏത്ഥച ആരുപ്പേ വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേപി വത്ഥുപുരേ ജാതസ്സ അഭാവാ അപരിബ്യത്തത്താവാ തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആരമ്മണമത്തഭാവേഏവ ഠിതത്താ പടിക്ഖിത്തന്തി കാരണം വദന്തി. ആരമ്മണമേവഗരുകതന്തി പച്ചവേക്ഖനവസേന അസ്സാദനാദിവസേനച ഗരുകതം ഇട്ഠാരമ്മണ മാഹ. തഞ്ച ഖോ തസ്സതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇച്ഛാവസേന വേദിതബ്ബം. ഗൂഥകുണപാദീനിപി ഹി തദഭിനന്ദന്താനം കിമിമക്ഖിക സുനഖ ഗിജ്ഝ കാകാദീനം ഗരുകതാനിഏവ ആരമ്മണാനി ഹോന്തീതി.

[൨൩൦] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ഗരുകതന്തി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖിത’’ന്തിആദി വുത്തം. തം അനുപപന്നം.

ചക്ഖും ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതീതിആദിനാ അസ്സാ ദനാദിവസേനപി അസ്സ നിദ്ദേസസ്സ പവത്തത്താതി. രാഗാദയോ പന ധമ്മാതി ഏതേന രാഗോ ദോസോ മോഹോ മാനോ ദിട്ഠി പത്ഥനാതി ഏവം വുത്തേഹി ധമ്മേഹി സഹ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ പഞ്ചഅനന്തരിയ കമ്മാനിച ഗഹിതാനി ഹോന്തി. തത്ഥ അനന്തരിയവജ്ജാനി താനി സമതിക്കമമുഖേന യഥാരഹം അജ്ഝത്തം സബ്ബേസം ചതുഭൂമക കുസലാനം അനന്തരിയകമ്മാനി പന കാമാവചരകുസലാനമേവ ഉപ്പത്തിയാ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തി. താനിയേവച സബ്ബാനി യഥാരഹം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാച രാഗാദീനം പാണാതിപാതാദീനഞ്ച സബ്ബേസം അകുസലാനം കായികസുഖദുക്ഖാദീനഞ്ച അബ്യാകതധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ ബലവ നിസ്സയാ ഹോന്തി. സദ്ധാദയോതി ഏതേന സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാതി ഏവം വുത്തേഹി ധമ്മേഹി സഹ സബ്ബേ ദാനസീലാദയോ ചതുഭൂമകകു സലാനം രാഗാദി അകുസലാനം സുഖദുക്ഖാദിചതുഭൂമക അബ്യാകതാ നഞ്ച ഉപ്പത്തിയാ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി. സുഖം ദുക്ഖം പുഗ്ഗലോ ഭോജനം ഉതുസേനാസനന്തി ഏതേന നിബ്ബാനവജ്ജാ സബ്ബേ ചതുഭൂമകാ ബ്യാകതാ ഗഹിതാ, തേപി ഹി യഥാരഹം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാച കുസലാകുസലാ ബ്യാകതധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി. കമ്മംവിപാകാനന്തി ഏത്ഥ സുട്ഠു ബലവം കമ്മം അധിപ്പേതം, ന ദുബ്ബലന്തി. കസ്മാ പനേത്ഥ രൂപധമ്മാ പച്ചയുപ്പന്നേസു ന ഗഹിതാ. നനു തേസംപി ബഹിദ്ധാ രുക്ഖതിണാദീനം വുദ്ധിവിരുള്ഹി വേപുല്ലത്ഥായ അജ്ഝത്തഞ്ച ആരോഗ്യാദിഅത്ഥായ പഥവിരസ ആപോരസ വസ്സോദക ബിജമൂലഭേസജ്ജാദയോ ബലവനിസ്സയാ ഹോന്തീതി. അയം പനത്ഥോ മൂലടീകായം കഥിതോയേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

നഹി രൂപാബ്യാകതം പകതൂപനിസ്സയം ലഭതി. അചേതനേന രൂപസന്താനേന പകതസ്സേവ അഭാവതോ. യഥാ ഹി അരൂപസന്താനേന കത്തുഭൂതേന സദ്ധാദയോ നിപ്ഫാദിതാ ഉതുഭോജനാദയോച ഉപസേവിതാ. ന ഏവം രൂപസന്താനേന. യസ്മിഞ്ച ഉതുബീജാദികേ കമ്മാദികേച സതി രൂപം പവത്തതി. ന തം തേന രൂപേന പകതം ഹോതി. സചേതനസ്സേവ ഹി ഉപ്പാദനുപസേവനപയോഗവസേന ചേതനം പകപ്പനം പകരണം. രൂപഞ്ച അചേതനന്തി.

ഇദം വുത്തം ഹോതി, ദുവിധം സന്താനം രൂപസന്താനം അരൂപസന്താനന്തി. തത്ഥ യേന സന്താനേന പുബ്ബേ കിഞ്ചി സുട്ഠുഉപ്പാദിതംവാ ഹോതി ഉപസേവിതംവാ, തസ്സേവ പുബ്ബേ അത്തനാ ഉപ്പാദിതുപസേവിതാ ധമ്മാ കാലന്തരേ അത്തനോ ഉപനിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തി. പകരണസങ്ഖാതഞ്ച തഥാ ഉപ്പാദനുപസേവനംനാമ സചേതനേ അരൂപസന്താനേഏവ ലബ്ഭതി, ന അചേതനേ രൂപസന്താനേതി. തസ്മാ രൂപധമ്മാ ഉപനിസ്സയംനാമ നലബ്ഭന്തീതി. ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, അസതി ന ഹോതീതി ഏവം വുത്തേന സുത്തന്തികപരിയായേന പന ഉപനിസ്സയോ നാമ രൂപധമ്മാനം മജ്ഝേപി വത്തബ്ബോയേവാതി.

[൨൩൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘യഥാരഹം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാച രാഗാദയോ.ല. സേനാസനഞ്ചാതി’’ വിയോജേത്വാ ‘‘രാഗാദയോ ഹി അജ്ഝത്തം നിപ്ഫാദികാ. പുഗ്ഗലാദയോ ബഹിദ്ധാ സേവിതാതി’’ വുത്തം. തം നസുന്ദരം.

ന ഹി അത്തനോ പരസ്സച ഉപ്പന്നാ രാഗാദയോ പരസ്സ അത്തനോ ച സന്താനേ രാഗാദീനം ബലവനിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സമാനച്ഛന്ദാനം ഇത്ഥി പുരിസാദീനം മനോപദോസിക ദേവാദീനഞ്ചേത്ഥ രാഗാദയോ നിദസ്സനം.

[൨൩൨] യാച തത്ഥ

‘‘യഥാഠിതവസേന യോജനം’’ കത്വാ ‘‘അത്തനോഹി രാഗാദയോ’’തിആദിനാ അത്ഥവിഭാവനാ കതാ. സാപി അനുപപന്നായേവ.

തായ ഹി അത്തനോ രാഗാദയോ സദ്ധാദയോച അജ്ഝത്തം കുസലാദീനം അത്തനോ സദ്ധായോ പന ബഹിദ്ധാ കുസലസ്സാതി ഏവം അപരിപുണ്ണസ്സ അത്ഥസ്സ വിഭാവിതത്താതി.

[൨൩൩] യഞ്ച

‘തത്ഥാ’തിആദിനാ അത്തനോരാഗാദയോനിസ്സായഅജ്ഝത്തം കുസലാകുസലാനമേവ ഉപ്പത്തിവിധാനം വുത്തം. തംപി അനുപപന്നമേവ.

നയദസ്സനമത്തഭൂതംപി ഹി സംവണ്ണനാവാക്യംനാമ നയമുഖം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തബ്ബം ഹോതീതി. ഗരുകതംആരമ്മണന്തി ഏത്ഥ സബ്ബം ലോകിയകുസലം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി ച കാമാവചര കുസലസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി ചതുന്നം ഞാണസമ്പയുത്ത മഹാക്രിയജവനാനം. നിബ്ബാനം അട്ഠവിധലോകുത്തരസ്സ ഥപേത്വാ പടിഘദ്വയ മോമൂഹ ദ്വയ ദുക്ഖസഹഗത കായവിഞ്ഞാണാനി അവസേസം സബ്ബം ലോകിയ കുസലാകുസലാബ്യാകതധമ്മജാതം ലോഭസഹഗതചിത്തസ്സാതി ഏവം പച്ചയ പച്ചയുപ്പന്ന വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

[൨൩൪] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ഗരുക തംആലമ്ബണന്തി പച്ചവേക്ഖനഅസ്സാദാദിനാ ഗരുകതം ആരമ്മണ’’ന്തി വത്വാ തം വിഭാവേന്തേന ‘‘തഞ്ഹി ഝാനമഗ്ഗ ഫലവിപസ്സനാ നിബ്ബാനാദിഭേദം പച്ചവേക്ഖന അസ്സാദാദിമഗ്ഗഫലാദിധമ്മേ അത്താധീനേ കരോതീതി ആരമ്മണാധിപതിനാമാ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ദാന സീല ഉപോസഥകമ്മ പുബ്ബേ സുചിണ്ണഗോത്രഭു വോദാന മഗ്ഗഫല നിബ്ബാനാനിചേവ രാഗദിട്ഠിചക്ഖുസോതാദീനിചാതി പന വത്തബ്ബം. വിപസ്സനാതിച ഇദം ഗോത്രഭുവോദാനാനിയേവ സന്ധായ വുത്തം സിയാ. നച താനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി വിപസ്സനാനാമ ഹോന്തീതി. സഹജാതാനംനാമരൂപാനന്തി ദ്വിഹേതുക തിഹേതുക ജവനസഹ ജാതാനന്തി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹജാത രൂപാനഞ്ചാതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സച പടിസന്ധിക്ഖണേ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനം പവത്തിയം ചിത്ത സമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച. ഏസ നയോ പരത്ഥപി. പഞ്ചവോകാരഭവേ പടിസന്ധിക്ഖണേ വിഞ്ഞാണം വത്ഥുനാ വിനാ പതിട്ഠം നലഭതി. വത്ഥുചതേന വിനാ പതിട്ഠം നലഭതീതി വുത്തം പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുവിപാകാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേ യോ അത്തനോ ഉപത്ഥമ്ഭകം പച്ചുപത്ഥമ്ഭതി. സോഏവ പച്ചയുപ്പന്നഭാവം ഗച്ഛതി. ചിത്തസമുട്ഠാന രൂപാനിച ചിത്തം കിഞ്ചി ഉപത്ഥമ്ഭേതും നസക്കോന്തി. തഥാ ഉപാദാരൂപാനിച മഹാഭൂതേതി വുത്തം ചിത്തചേതസികാധമ്മാഅഞ്ഞമഞ്ഞന്തിആദി.

[൨൩൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘യസ്മാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞുവത്ഥമ്ഭനവസേനേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ. ന സഹജാതമത്തതോതി പവത്തിയം രൂപം നാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി. തസ്മാ വുത്തം ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി’’ വുത്തം. തത്ഥ ന സഹജാതമത്തതോതി ഏതേന യദി സഹജാതമത്തതോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാസിയാ. ഏവംസതി പവത്തിയം രൂപം നാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ സിയാതി അനുഞ്ഞാതം ഹോതി. സഹജാതപച്ചയേപി പന പവത്തിയം രൂപം നാമാനം പച്ചയോ നഹോതിയേവ. തസ്മാ ന സുന്ദരമേതന്തി.

ഛവത്ഥൂനി സത്തന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി ഏത്ഥ വത്ഥുസഹജാത നിസ്സയോ വത്ഥുപുരേജാതനിസ്സയോ വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതനിസ്സയോതി തിവിധോ വത്ഥുനിസ്സയോ. തത്ഥ പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥു വിപാകാനം ഖന്ധാനം വത്ഥുസഹജാതനിസ്സയോ. യം പന പവത്തിയം പുരേജാതം, വത്ഥും നിസ്സായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തം തസ്സ ചിത്തസ്സ വത്ഥുപുരേജാതനിസ്സയോനാമ. യം പന പുരേജാതം വത്ഥു യസ്സ ചിത്തസ്സ നിസ്സയോചേവ ഹോതി ആരമ്മണഞ്ച, തം തസ്സ വത്ഥാരമ്മണ പുരേജാതനിസ്സയോനാമ. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ ആരമ്മണ നിസ്സയ പുരേജാതവിപ്പയുത്ത അത്ഥിഅവിഗതന്തി തീണീതി. കഥഞ്ച തം ചിത്തസ്സ നിസ്സയോച ആരമ്മണഞ്ച ഹോതീതി. പച്ചുപ്പന്നം വത്ഥും ആരബ്ഭ സമ്മസനവസേനവാ അസ്സാദനാദിവസേനവാ ഇദ്ധിവിധകിച്ചാധിട്ഠാനവസേനവാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം തം ചിത്തസ്സ നിസ്സയോച ആരമ്മണഞ്ച ഹോതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ-അജ്ഝത്തം വത്ഥും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ വിപസ്സതി, അസ്സാദേതി. അഭിനന്ദതി. തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി.

ഏത്ഥ പന ആചരിയാ ഇമം വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതനിസ്സയംനാമ മരണാസന്നകാലേഏവ വാചനാമഗ്ഗം ആരോപയിംസു. അയംപനേത്ഥ തേസം അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥായം താവ അനിട്ഠേ ഠാനേ ആവജ്ജനേന വിനാ വീഥിചിത്താനം പവത്തി പടിസിദ്ധാ ഹോതി. തഥാ ഏകാവജ്ജനവീഥി യഞ്ച ചിത്താനം ആരമ്മണംനാമ ധമ്മതോച കാലതോച അഭിന്നമേവ ഇച്ഛന്തി അട്ഠകഥാചരിയാ. പകതികാലേച ചിത്താനിനാമ പച്ചേക വത്ഥുനിസ്സയാനി ഹോന്തി. തസ്മാ യദാ പച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വത്ഥും ആരബ്ഭഅനിച്ചാദിവസേന സമ്മസന്തി, ഏതം മമാതിവാ അസ്സാദേന്തി, തദായം വത്ഥു ആവജ്ജിതം ഹോതി. ജവനാനിപി തദേവ ഗണ്ഹന്തി. ന അത്തനോ അത്തനോ നിസ്സയവത്ഥൂനി. യദി ഹി താനിവാ അഞ്ഞംവാ ആരമ്മണം ഗണ്ഹേയ്യും. നിരാവജ്ജനാനിനാമ ജവനാനി ഹോന്തി. കസ്മാ, ആവജ്ജനേന ആവജ്ജിതം അഗഹേത്വാ അഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പവത്തനതോതി. ഭിന്നാ രമ്മണാനിചനാമ ഹോന്തി. പച്ഛാ ഉപ്പന്നാനി പച്ചേകവത്ഥൂനിവാ അഞ്ഞംവാ ഗഹേത്വാ പവത്തനതോതി. നച തഥാ സക്കാ ഭവിതും അട്ഠകഥാ വിരോധതോ. തസ്മാ സോ വത്ഥാരമ്മണ പുരേജാതപച്ചയോ പകതി കാലേ ന സക്കാ ലദ്ധുന്തി. മരണാസന്നകാലേ പന സബ്ബാനി ആവജ്ജനാദീനി ചിത്താനി ഏകമേവ വത്ഥും നിസ്സായ പവത്തന്തീതി തം ആരബ്ഭ പവത്താനം ആവജ്ജനാദീനം തേസം തദേവ വത്ഥുച ആരമ്മണഞ്ച ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സതി തേസം നിരാവജ്ജനതാവാ ഭിന്നാരമ്മണതാവാ നത്ഥീതി അയം തേസം അധിപ്പായോതി.

തത്ഥ പന യദി ആവജ്ജനേന ആവജ്ജിതം വത്ഥും അഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ നിസ്സയവത്ഥൂനി ഗണ്ഹേയ്യും. നിരാവജ്ജനാനിനാമ ജവനാനി ഭവേയ്യുന്തി ഇദം താവ ന യുജ്ജതി. ആവജ്ജനേന ആവജ്ജി തപ്പകാരസ്സേവ ഗഹണതോ. യഥാ ഹി ആവജ്ജനംപി വത്ഥുന്ത്വേവ ആവജ്ജതി. തഥാ ജവനാനിച വത്ഥുന്ത്വേവ ജവന്തി. നോ അഞ്ഞഥാതി നത്ഥി ജവനാനം നിരാവജ്ജനതാതി. യഥാ ച നിരാവജ്ജനതാ നത്ഥി, തഥാ ഭിന്നാരമ്മണതാപി തേസം നത്ഥിയേവ. കസ്മാ, വിഭാഗസ്സ അസമ്ഭവതോ. നഹി സന്തതിഘനവസേന ഏകീഭൂതമിവ പുബ്ബാപരം പവത്ത മാനേസു ബഹൂസു വത്ഥുസു ഏകമേകം വത്ഥും ഇദമേവാതി വിസും കത്വാ ആവജ്ജനംവാജവനാനിവാ ഗഹേതും സക്കോന്തി. നച തഥാ അസക്കുണേയ്യേസു ഠാനേസു ഏകന്തേന ധമ്മതോവാ കാലതോവാ ഭിന്നാ രമ്മണതാനാമ സക്കാ ലദ്ധുന്തി ഇതി ഭിന്നാരമ്മണതാപി തേസം നത്ഥി യേവാതി. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതനിസ്സയ വിധാനസ്സ പകതികാലേപി ലബ്ഭമാനതാ സാധിതാ ഹോതീതി.

അപിച, സബ്ബം പച്ചുപ്പന്നം അത്തനോ രൂപകായം ആരബ്ഭ രൂപം മേ അനിച്ചന്തിവാ ഏതം മമാതിവാ സമനുപസ്സന്താനം അജ്ഝത്തരൂപേസു ഇദം നാമരൂപം തസ്സചിത്തസ്സ ആരമ്മണം നഹോതീതി നവത്തബ്ബം. ആരമ്മണ ഭൂതേസു പന തേസു കിഞ്ചി ആരമ്മണമത്തം കിഞ്ചി ആരമ്മണപുരേജാതം കിഞ്ചി വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതം ഹോതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. കബളീ കാരോ ആഹാരോതി കാമാവചരസത്താനം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നോ ചതുസമുട്ഠാനിക രൂപാഹാരോചേവ ബഹിദ്ധാഹാരോച. ഗബ്ഭസേയ്യകാനഞ്ഹി യാവ മാതുയാ ആഹാരഫരണം നലബ്ഭതി, താവ കലലാദികാലേസു തിസമുട്ഠാനികോ അജ്ഝത്താഹാരോയേവ ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചം സാധേതി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ-പടിസന്ധിക്ഖണേ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോതി, ഓജട്ഠമകരൂപസമുട്ഠാപനം പനസ്സ ബഹിദ്ധാഹാരുപത്ഥമ്ഭനം ലദ്ധകാലേയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യദിഏവം –

യഞ്ചസ്സ ഭുഞ്ജതി മാതാ, അന്നം പാനഞ്ച ഭോജനം. തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, മാതുകുച്ഛിഗതോ തിരോതി

കസ്മാ വുത്തന്തി. പാകടാഹാരേന തസ്സ യക്ഖസ്സ ബോധനത്ഥന്തി. ഇമസ്സകായസ്സാതി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം താവ പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏകസമുട്ഠാനികസ്സ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ദ്വിസമുട്ഠാനി കസ്സ തതോപരം തിസമുട്ഠാനികസ്സ ഓജാഫരണകാലേ ചതുസമുട്ഠാനികസ്സച കായസ്സ. ഇതരേസംപി യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബം. രൂപലോകേ പന വിനാപി ദുവിധേന ഓജാഹാരകിച്ചേന അപ്പനാപത്ത കമ്മവിസേസേന സിദ്ധസ്സ സുചിരംപി അദ്ധാനം ഫരിതും സമത്ഥസ്സ രൂപ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ തഥാരൂപാനഞ്ച ഭവങ്ഗപരിയാപന്നാനം അരൂപാഹാരാനം വസേന അനേകകപ്പാനിപി അത്തഭാവസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏതേനുപായേന കമ്മജകായബഹുതരേസു ദേവേസു പേതനിരയേസുച സുചിരംപി കാലം ബഹിദ്ധാഹാരേന വിനാ അത്തഭാവസ്സ പവത്തി വത്തബ്ബാ. തേസു പന അജ്ഝത്താഹാരോപി ലബ്ഭതിയേവാതി കിഞ്ചാപി ഓക്കന്തിക്ഖണേ വിപാകക്ഖന്ധാപി വത്ഥുസ്സ വിപ്പയുത്തപച്ചയാ ഹോന്തി. തേ പന ചിത്തചേതസികാധമ്മാ സഹജാതരൂപാനന്തി ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹിസ്സന്തീതി കത്വാ ഓക്കന്തിക്ഖണേവത്ഥുവിപാകാനന്തി വുത്തം.

സബ്ബഥാതി സബ്ബപകാരം സഹജാതന്തിആദിനാ യോജേതബ്ബം. പകാരോച തിവിധോ ഹോതി സഹജാതപച്ചയോതിആദിവസേന വേദിതബ്ബോ. രൂപജീവിതമിച്ചയന്തി ഏവം പോരാണേഹി വുത്തോ അയം അത്ഥിപച്ചയോ അവിഗതപച്ചയോചാതി യോജേതബ്ബം. നനു കബളീകാരാഹാരോ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച സഹജാതേ സങ്ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി തിവിധോവ അത്ഥിപച്ചയോ സിയാതി.ന. സഹജനനസങ്ഖാതസ്സ സഹുപ്പാദനലക്ഖണസ്സ അഭാവാ. സഹുപ്പാദനലക്ഖണോ ഹി സഹജാതപച്ചയോ. കബളീകാരാഹാരോച ഓജട്ഠമകരൂപാനി ഉപ്പാദേന്തോപി അത്തനോ ഠിതിക്ഖണേഏവ ഉപ്പാദേതി, നോ ഉപ്പാദക്ഖണേ. യഥാച മഹാഭൂതാ സഹജാതരൂപാനി ഉപത്ഥമ്ഭന്താ അത്തനാ സഹ ഉപ്പാദനപുബ്ബകാഏവ ഉപത്ഥമ്ഭന്തി, ന തഥാ സോ ആഹാരോ. സോ പന വിനാവ സഹുപ്പാദനകിച്ചേന സഹജാതാനിപി അസഹജാതാനിപി ഉപത്ഥമ്ഭതീതി രൂപജീവിതംപി സഹ ഉപ്പാദനകിച്ചേന വിനാവ സഹ ജാതരൂപാനി അനുപാലേതി. ഇതി ഇമേ ദ്വേപി ധമ്മാ സഹജാത ലക്ഖണാഭാവാഏവ സഹജാതപച്ചയേ അസങ്ഗഹിതാ. ഇദാനി സബ്ബേപി ചതുവീസതിപച്ചയാ സങ്ഗയ്ഹമാനാ ചത്താരോപച്ചയാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും ആരമ്മണൂപനിസ്സയ.ല. സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം. തത്രായം സമോധാനവിധി, ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു അധിപതി പച്ചയോ താവ ദുവിധോ ആരമ്മണസഹജാതവസേന. തത്ഥ ആരമ്മണാധിപതി തീസു കമ്മവജ്ജേസു സമോധാനം ഗച്ഛതി. ആരമ്മണ മത്തംപി ഹി കമ്മേന സഹ സമോധാനം നഗച്ഛതി. കുതോ അധിപതി ഭൂതന്തി.

ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ ആരമ്മണമത്തംപി.ല. ന ഗച്ഛതീതി വുത്തം. നനു കമ്മാരമ്മണാപി പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതിയോ ഹോന്തീതി. സച്ചം. ഏത്ഥ പന മൂലടീകായം കമ്മം പന തസ്മിം കതേ പവത്തമാനാനം കതൂപചിത ഭാവേന കമ്മപച്ചയോ ഹോതി. ന ആരമ്മണാകാരേന. വിസയ മത്തതാവസേനച ആരമ്മണപച്ചയോ ഹോതി. ന സന്താനവിസേസനം കത്വാ ഫലുപ്പാദനസങ്ഖാതേന കമ്മപച്ചയാകാരേന. തസ്മാ തേ പച്ചയാകാരവിസഭാഗത്താ സഹ ഘടനം നഗച്ഛന്തീതി വിസജ്ജിതന്തി. സഹജാതാധിപതി പന അത്ഥിപച്ചയേ. നിസ്സയപച്ചയോ തിവിധോ സഹജാതോ വത്ഥുപുരേജാതോ വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതോതി. തത്ഥ പുരിമാ ദ്വേ അത്ഥിപച്ചയേ, പച്ഛിമോ പന ദ്വീസു ആരമ്മണത്ഥി പച്ചയേസു. സോ ചേ ഗരുകതോ ഹോതി ഉപനിസ്സയേപീതി. പുരേജാതപച്ചയോ തിവിധോ ആരമ്മണപുരേജാതോ വത്ഥുപുരേ ജാതോ വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതോതി. തത്ഥ വത്ഥുപുരേജാതോ അത്ഥിപച്ചയേ. ഇതരേ ദ്വേ ദ്വീസു ആരമ്മണത്ഥിപച്ചയേസു. തേചേ ഗരുകതാ ഹോന്തി. ഉപനിസ്സയേപീതി. കമ്മപച്ചയോ ദുവിധോ സഹജാതോ നാനാക്ഖണികോതി. തത്ഥ സഹജാതോ അത്ഥിപച്ചയേ. നാനാക്ഖണികോ പന ദുവിധോ ബലവാ ദുബ്ബലോച. തത്ഥച ബലവാ ദുവിധോ അകാലികോ കാലികോച, തദുഭയാപി ഉപനിസ്സയേ. ദുബ്ബലോ പന വിസും കമ്മപച്ചയോയേവ. സബ്ബോ ആഹാരപച്ചയോ സബ്ബോച ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ അത്ഥിപച്ചയേ.

വിപ്പയുത്തപച്ചയോ ചതുബ്ബിധോ സഹജാതോ വത്ഥുപുരേജാതോ വത്ഥാരമ്മണപുരേജാതോ പച്ഛാജാതോതി. തത്ഥ പുരിമാ ദ്വേ പച്ഛിമോച അത്ഥിപച്ചയേ. തതീയോ പന ദ്വീസു ആരമ്മണത്ഥി പച്ചയേസു. സോ ചേ ഗരുകതോ ഹോതി, ഉപനിസ്സയേപീതി. സേസേസു പന സത്തരസപച്ചയേസു ഹേതു, സഹജാത, അഞ്ഞമഞ്ഞ, വിപാക, ഝാന, മഗ്ഗ, സമ്പയുത്ത, അവിഗതവസേന അട്ഠപച്ചയാ പച്ഛാ ജാതോച അത്ഥിപച്ചയേ. അനന്തര സമനന്തര ആസേവന നത്ഥി വിഗത വസേന പഞ്ചപച്ചയാ ഉപനിസ്സയേതി. ഇതി സബ്ബേപി ചതുവീസതിപച്ചയാ സഭാഗസങ്ഗഹവസേന സംഖിപ്പമാനാ ആരമ്മണാദീസു ചതൂസു പച്ചയേസു സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി.

[൨൩൬] വിഭാവനിയം പന

തേസു ചതൂസു ഏകേകസ്മിംപി സബ്ബേ ചതുവീസതിപച്ചയാ സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘നഹി സോ കോചിപച്ചയോതി’’ആദി. തം സബ്ബംപി ആചരിയസ്സ മതിമത്തമേവ.

[൨൩൭] യഞ്ഹി തത്ഥ

‘‘നഹി സോ കോചിപച്ചയോ അത്ഥി. യോ ചിത്തചേതസി കാനം ആരമ്മണഭാവം നഗച്ഛേയ്യാതി’’ വുത്തം, തം താവ ന യുജ്ജതി. നഹി ഇധ ധമ്മസരൂപമത്തേന സമോധാനം അധിപ്പേതം. പച്ചയട്ഠേന സഹേവ അധിപ്പേതം. നച ഹേതാദിപച്ചയട്ഠോ ആരമ്മണാദിപച്ചയട്ഠോ ഹോതീതി. ഏസനയോ ‘‘സക സകപച്ചയുപ്പന്നസ്സച ഉപനിസ്സയഭാവം നഗച്ഛതീതി’’ ഏത്ഥാപി.

ഏത്ഥ പന യോ സകസകപച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപനിസ്സയഭാവം നഗച്ഛതി. നഹി സോ കോചി പച്ചയോ അത്ഥീതി യോജനാ.

[൨൩൮] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘കമ്മഹേതുകത്താച ലോകപ്പവത്തിയാ ഫലഹേതൂപചാര വസേന സബ്ബേപി കമ്മസഭാവം നാതിവത്തന്തീതി’’ വുത്തം.

[൨൩൯] യഞ്ച

‘‘തേച പരമത്ഥതോ ലോകസമ്മുതിവസേനച വിജ്ജമാനാ യേവാതി’’ വുത്തം. തദുഭയം പന സബ്ബസോ സാസനയുത്തി യാപി വിരുദ്ധമേവാതി.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പട്ഠാനനയേ. സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബേസു സഹ ജാതസഭാഗേസു പച്ചയേസു. യസ്മാ പന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണംനാമ നാമരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബദ്ധഓകാസേ ചുതിപരിച്ഛിന്നസ്സ സകലസ്സ തസ്സ തസ്സ ഭവസ്സ സീസഭൂതം ബീജഭൂതഞ്ച ഹോതി. യതോ സകലകായഭൂതസ്സ നാനാരൂപാരൂപസന്താനസ്സ നിബ്ബത്തി ഹോതി. ബീജതോ വിയ മഹാരുക്ഖസ്സ. യഥാഹ –

വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി ആനന്ദ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ന ഓക്കമിസ്സഥ. അപിനുഖോ നാമരൂപം മാതുകുച്ഛിസ്മിം സമുച്ചിസ്സഥാതി. നോ ഹേതം ഭന്തേ. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി ആനന്ദ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഓക്കമിത്വാ വോക്കമിസ്സഥ. അപിനുഖോ നാമരൂപം ഇത്ഥത്തായ അഭിനിബ്ബത്തിസ്സഥാതി. നോഹേതം ഭന്തേ. വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി ആനന്ദ ദഹരസ്സേവ സതോ വോച്ഛിജ്ജിസ്സഥ കുമാരസ്സവാ കുമാരികായവാ. അപിനുഖോ നാമരൂപം വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സഥാതി. നോഹേതം ഭന്തേ. തസ്മാ ഹി ആനന്ദ ഏസേവ ഹേതു ഏസ നിദാനം ഏസ സമുദയോ ഏസ പച്ചയോ നാമരൂപസ്സ. യദിദം വിഞ്ഞാണന്തി.

തത്ഥ സമുച്ചിസ്സഥാതി വഡ്ഢിസ്സഥ. നാമരൂപഞ്ഹി വിഞ്ഞാണസ്സ വഡ്ഢിയേവാതി. വോക്കമിസ്സഥാതി ഭിജ്ജിസ്സഥ. ഇത്ഥത്ഥായാതി ഈദിസസ്സ അത്തഭാവസ്സ അത്ഥായാതി അത്ഥോ. വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലന്തി പഥമവയവസേന വുദ്ധിം. മജ്ഝിമവയവസേന വിരുള്ഹിം. പച്ഛിമവയവസേന വേപുല്ലന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപുപ്പത്തിയാ ഏകന്തേന വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഉപ്പന്നഞ്ച പനേതം പടിസന്ധിരൂപം പുന സയം തസ്മിം ഭവേ യാവ ചുതിയാ പവത്തമാനാനം സബ്ബാസം ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസന്തതീനം സിത ഭൂതം ബീജഭൂതഞ്ച ഹോതി. അതിബലവന്തംപി ഹി ചിത്തം പുരിമുപ്പന്നായ രൂപപവേണിയാ അസതി രൂപം ജനേതും നസക്കോതി. ഏവം ഉതു ആഹാരാപീതി. തതോയേവ ഹി അരൂപഭവേ കാമാവചരാദീനി രൂപജനകചിത്താനിപി തത്ഥ രൂപം നജനേന്തീതി. അസഞ്ഞസത്തേപി ഉതു സമുട്ഠാനരൂപസന്തതിയോ പഥമുപ്പന്നായ കമ്മജരൂപസന്തതിയാ വിജ്ജ മാനത്താഏവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. വുത്തഞ്ഹി വിഭങ്ഗടീകായം അരൂപം പന രൂപസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതീതി യസ്മിം രൂപേ സതി ചിത്തം അഞ്ഞം രൂപം ഉപ്പാദേയ്യ. തദേവ തത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ. പുരിമരൂപസ്സാപി ഹി പച്ചയഭാവോ അത്ഥി പുത്തസ്സ പിതിസദിസതാദസ്സനതോതി. ഏത്ഥച പുത്തസ്സ പിതിസദിസതാദസ്സനതോതി ഏതേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. യഥാ തിണരുക്ഖാനം ബീജഭാവസങ്ഖാതം നിയാമരൂപംനാമ അത്ഥി. യസ്സ ആനുഭാവേന തന്നിബ്ബത്താതിണരുക്ഖാ വഡ്ഢന്താ യഥാവാ തഥാവാ അവഡ്ഢിത്വാഅത്തനാ സമാനബീജേഹിഏവ തിണരുക്ഖേഹി സബ്ബസോ സദിസാ കാരം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢന്തി. ഏവമേവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം സത്താനം യോനി ഭാവസങ്ഖാതം നിയാമ രൂപംനാമ അത്ഥി. യസ്സാനുഭാവേന തേ സമാന ജാതികേഹിഏവ കുലേഹി വിസേസതോ മാതാപിതൂഹി ഏവ സബ്ബസോ സദിസരൂപസണ്ഠാനാ ഹോന്തി. ഇതി ബീജനിയാമോ വിയ യോനിനിയാമോപി ഹോതി. സോച പടിസന്ധിരൂപസ്സേവ ആനുഭാവോതി വേദിതബ്ബോ.

അപിച, അയം യോനിനിയാമോനാമ കലലകാലാദീസു പുത്താനം സരീരേസു മാതാപിതൂഹി സമുദാഗതം ഉതുജരൂപസന്താനംഏവ. യസ്സ ആനുഭാവേന തംസന്താനം സമാനജാതികസത്തസണ്ഠാനസദിസം അത്തനോ ഞാതികുലസദിസഞ്ച ഹോതി. യഥാഹിഇത്ഥിഭാവാദിരൂപം സത്താനം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ബീജരൂപഞ്ച തിണരുക്ഖാനം തംതംവണ്ണസണ്ഠാനാ ദീനി നിയാമേതി. ഏവം യോനിരൂപം നാനാജാതിവസേന സത്താനം നിയാമകം വവത്ഥാപകം ഹോതീതി. ഏത്താവതാ പവത്തിയം ഥപേത്വാ ചിത്തജരൂപം സബ്ബേസം തിസമുട്ഠാനികരൂപാനം ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തനിരപേക്ഖതാ പുരിമുപ്പന്ന രൂപപവേണി പടിബദ്ധതാച സാധിതാ ഹോതി. തേനേവച തേസം ചിത്തസ്സ ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസുപി ചിത്തരഹിതേ നിരോധസമാപത്തി കാലേപി ഉപ്പത്തി ഹോതീതി. തേന വുത്തം സഹജാതരൂപന്തി പനേത്ഥാതിആദി. ഇതീതിആദി നിഗമനം. തത്ഥ സമ്ഭവംതി യഥാ സമ്ഭവം. സമ്ഭവാതിവാ സമ്ഭൂതാ. അജ്ഝത്തഞ്ചാതി അജ്ഝത്തഭൂതാച. ബഹിദ്ധാചാതി ബഹിദ്ധാഭൂതാച. സങ്ഖതാതി സങ്ഖതഭൂതാ. അസങ്ഖതാതി അസങ്ഖതഭൂതാ. ഏവം തേകാലികാച കാലമുത്താച അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ സമ്ഭൂതാച. തഥാ സങ്ഖതാസങ്ഖതഭൂതാച പഞ്ഞത്തി നാമരൂപാനം വസേന തിവിധാ ഠിതാ ധമ്മാ പട്ഠാനേ സബ്ബഥാ ചതുവീസതി പച്ചയാനാമ ഹോന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച തിവിധാ ഠിതാനം ധമ്മാനം തേകാലികാദിഭാവേ സതി ചതുവീസതിപച്ചയാനംപി യഥാസമ്ഭവം തേകാലികാദിഭേദോ സിദ്ധോ ഹോതി. തത്ഥ ആരമ്മണഅധിപതി ഉപനിസ്സയപച്ചയാ തേകാലികാ കാലമുത്താച ഹോന്തി.

[൨൪൦] വിഭാവനിയം പന

‘‘ആരമ്മണഅധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയാനം തികാലികാനന്തി’’ വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനാനംപി കാലമുത്താനം തേസു പവിട്ഠത്താതി. തത്ഥ ഇമസ്മിം ഭവേ അഭിനവാനം ധനധഞ്ഞഭോഗാനംവാ വിജ്ജാസിപ്പസുതപരി യത്തീനംവാ സീലസമാധിപഞ്ഞാനംവാ ഭവന്തരേ ഭവസമ്പത്തിഭോഗ സമ്പത്തി മഗ്ഗഫലസമ്പത്തീനംവാ പടിലാഭത്ഥായ പുബ്ബയോഗം കരോന്തസ്സ അനാഗതാനം താസം ഉപനിസ്സയപച്ചയതാ വേദിതബ്ബാ. പട്ഠാനേ പന അനാഗതം ചക്ഖുസമ്പദം പത്ഥയമാനോ സോത, ഘാന, ജിവ്ഹാ, കായസമ്പദം, വണ്ണസമ്പദം, സദ്ദ, ഗന്ധ, രസ, ഫോട്ഠബ്ബസമ്പദം പത്ഥയമാനോ അനാഗതേ ഖന്ധേ പത്ഥയമാനോ ദാനം ദേതി സീലം സമാദിയതീതിആദിനാ ഭവന്തരപരിയാപന്നാഏവ സമ്പത്തിയോ വുത്താ. താ പന ദാനാദീനം കമ്മാനം അനുരൂപവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. കമ്മപച്ചയോ പന പച്ചുപ്പന്നാതീതവസേന ദ്വികാലികോ. അനന്തര സമനന്തര ആസേവന നത്ഥി വിഗത പച്ചയാ അതീതകാലികാ. സേസാ പന്നരസ പച്ചയാ പച്ചുപ്പന്നകാലികാതി. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദുകേ ആരമ്മണാ ധിപതി സഹജാത അഞ്ഞമഞ്ഞ നിസ്സയ ഉപനിസ്സയ പുരേജാത ആഹാര അത്ഥി അവിഗതാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ഹോന്തി. സേസാ ചുദ്ദസ പച്ചയാ അജ്ഝത്താവ. ആരമ്മണ അധിപതി ഉപനിസ്സയാ സങ്ഖതാ അസങ്ഖതാച ഹോന്തി. സേസാ സങ്ഖതാവാതി. പഞ്ചവിധംപിഅരൂപന്തി പവുച്ചതി. കസ്മാ, കദാചിപി രൂപസങ്ഖാതം സണ്ഠാനത്ഥം അനുപഗമനതോ നാമന്തിച പവുച്ചതി. കസ്മാ, അധിവചനസങ്ഖാതനാമാഭിധാനവസേനേവ സുണന്തേഹി ഗഹേതബ്ബഭാവുപഗമനതോതി.

൧൬൯. പഞ്ഞപീയതീതി പഞ്ഞത്തി. അയംപി ഏകോ വചനത്ഥോതി ലോകിയമഹാജനേഹി ഥപീയതി. വോഹരീയതി ചേവ സമ്പടിച്ഛീ യതിചാതി അത്ഥോ. യോകോചി സമ്മുതിസച്ചഭൂതോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ. തഥാ പഞ്ഞാപേതബ്ബാ അത്ഥാ പഞ്ഞപീയന്തി ഏതായാതി പഞ്ഞത്തി. ബ്യഞ്ജനത്ഥജോതകോ പഞ്ഞത്തിസദ്ദോതി ഏവം ദുവിധാ പഞ്ഞത്തീതി വുത്തം തതോഅവസേസാ.ല. ദുവിധാഹോതീതി. തത്ഥ പഞ്ഞാപീയത്താ പഞ്ഞത്തീതി അത്ഥ പഞ്ഞത്തിമാഹ. പഞ്ഞാപനതോപഞ്ഞത്തീതി സദ്ദപഞ്ഞത്തിം. തംതംഭൂതവിപരിണാമാകാരന്തി പഥവിയാദീനം തേസം തേസം മഹാഭൂതാനം അധിമത്തഭാവപ്പകാരസങ്ഖാതം തഥാ തഥാ പരിണാ മാകാരം. പവത്തിവിസേസാകാരന്തി അത്ഥോ. ഉപാദായാതി പടിച്ച. നിസ്സായ. പഥമം ചിത്തേന ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. തഥാതഥാ പഞ്ഞത്താതി അയം പഥവീനാമ അയം പബ്ബതോനാമാതി ഏവമാദി നയേന മഹാജനേന പഞ്ഞത്താ, കഥിതാ, വോഹരിതാതി അത്ഥോ. പഥവിപബ്ബതാദികാതിആദിസദ്ദേന നദി സമുദ്ദാദികായോ സങ്ഗണ്ഹതി. അയം സമൂഹപഞ്ഞത്തിനാമ.

[൨൪൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തീതി’’ വുത്താ. സാ യുത്താ വിയ നദിസ്സതി.

നഹി ഇധ സണ്ഠാനം പധാനം ഹോതീതി. സമ്ഭാരസന്നിവേസാകാരന്തി കട്ഠാദീനം സമ്ഭാരാനം തഥാ തഥാ സന്നിവേസാകാരം. ഏത്ഥാപി ആദിസദ്ദേന നാവാദയോ സങ്ഗണ്ഹതി. അയം സണ്ഠാന പഞ്ഞത്തി. കട്ഠാദയോ ഏവ ഹി ഗേഹാകാരേന സണ്ഠിതാ ഗേഹന്തി രഥാകാരേന സണ്ഠിതാ രഥോതി വുച്ചന്തീതി.

[൨൪൨] വിഭാവനിയം പന

‘‘സമൂഹപഞ്ഞത്തീതി’’ വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

നഹി ഇധ സമൂഹോ പധാനന്തി. പുരിസപുഗ്ഗലാദികാ സത്തപഞ്ഞത്തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തീതിപി വുച്ചതി. ചന്ദാവട്ടനാദികന്തി ചന്ദസൂരിയാദീനം സിനേരും പദക്ഖിണം കത്വാ ആവട്ടനാദികം. യതോ ചന്ദിമസൂരിയാ ഉദേന്തി, സാ പുബ്ബദിസാനാമ. പുബ്ബതരം ലദ്ധപ്പകാസത്താ. യത്ഥ പന അത്ഥം ഗച്ഛന്തി, സാ പച്ഛിമദിസാനാമ. പച്ഛാലദ്ധപകാസത്താ. താസം ദക്ഖിണപസ്സാ ദിസാ വുഡ്ഢിഅത്ഥേന ദക്ഖിണദിസാനാമ. ഇതരാ പന ഉച്ചതരട്ഠേന ഉത്തരാദിസാതി വുച്ചതി. യദാ സൂരിയോ ഉദേതി, തദാ സകലസ്സ അഹസ്സ പുബ്ബഭാഗത്താ പുബ്ബന്ഹോതി വുച്ചതീതി. ഏവമാദികാ ദിസാ പഞ്ഞത്തി കാലപഞ്ഞത്തിയോനാമ. ആദിസദ്ദേന ഥലനിന്നാദികാ ദേസപഞ്ഞത്തി സങ്ഗഹിതാതി. അസമ്ഫുട്ഠാകാരന്തി മഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ഫുസനാകാരം. അയം ആകാസപഞ്ഞത്തിനാമ. തം തം ഭൂതനിമിത്തന്തി പഥവീകസിണാദികം ഉദ്ധുമാതകാദികഞ്ച ഭൂതനിമിത്തം. നീലകസിണാദികം വണ്ണനിമിത്തഞ്ച ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. ഭാവനാ വിസേസന്തി പരികമ്മാദികം ഭാവനാവിസേസംച. ഏതേന പരികമ്മനിമിത്ത ഉഗ്ഗഹനിമിത്ത പടിഭാഗനിമിത്താനം സിദ്ധകാരണം വദതി. അയം നിമിത്തപഞ്ഞത്തിനാമ.

ഏവമാദിഭേദാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അട്ഠകഥായം ആഗതാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിആദയോ സങ്ഗഹിതാ. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനാപീതി ഏതേന സമ്മുതിതോ ലദ്ധഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവ ഹി താസം വിജ്ജമാനഭാവം ഗഹേത്വാ തഥാ തഥാ വോഹരന്താനം മുസാവാദോനാമ നഹോതീതി. അത്ഥച്ഛായാകാരേനാതി തം തം ഭൂതാദീനം പരമത്ഥാനം സമൂഹസണ്ഠാനാദിഛായാകാരേന. അത്ഥച്ഛാ യാകാരേനാതിവാ സദ്ദാഭിധേയ്യസങ്ഖാതേന ദബ്ബപടിബിമ്ബാകാരേന സവിഗ്ഗഹാകാരേനാതി അത്ഥോ, തംതംഉപാദായാതി പരമത്ഥധമ്മാനം തംതംപവത്തിവിസേസം ഉപാദായ. ഉപനിധായാതി ഓലുമ്ബിയ. പരികപ്പിയമാനാതി പരികപ്പബുദ്ധിയാ പരികപ്പേത്വാ ഗയ്ഹമാനാ. ഏത്ഥ പന ഏവമാദിപഭേദാ ആലമ്ബണഭൂതാ പരികപ്പിയമാനാ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തി പഞ്ഞാപീയതീതി അത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി യോജനാ. സങ്ഖായതീതി ഗണീയതി. ഗണനുപഗം കത്വാ ഥപീയതീതി അത്ഥോ. സമഞ്ഞായതീതി സമ്മന്നീയതി. നാമം, നാമകമ്മം, നാമധേയ്യം, നിരുത്തി, ബ്യഞ്ജനം, അഭിലാപോതി ഇമേ ഛ നാമ നാമകമ്മാ. തത്ഥ അത്ഥേ നമതീതി നാമം. അത്ഥവിസയം ഏവ ഹുത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. അത്തനിച അത്ഥം നാമേതീതി നാമം. പിടകത്തയസങ്ഖാതേ ഹി നാമേ സതി തദുഗ്ഗണ്ഹന്താനം സബ്ബേ തദത്ഥാ പദേപദേ വാക്യേവാക്യേ ആഗച്ഛന്തി യേവാതി.

അപിച സുണന്താനം ഞാണം തംതംഅത്ഥാഭിമുഖം നാമേതീതി നാമം നാമഗഹണവസേന കത്തബ്ബത്താ നാമമേവ കമ്മന്തി നാമകമ്മം. ധീയതി ധാരീയതീതി ധേയ്യം. നാമമേവ ധേയ്യന്തി നാമധേയ്യം. അവിദിതപക്ഖേ ഠിതോ അത്ഥോ ഏതായ തതോ നീഹരിത്വാ വുച്ചതി കഥീയതീതി നിരുത്തി. അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ പാകടകരണതോ ബ്യഞ്ജനം. അഭിബ്യത്തം കത്വാ ലപീയതി കഥീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി അഭിലാപോ. ഏത്ഥച വണ്ണപഞ്ഞത്തി, അക്ഖരപഞ്ഞത്തി, സരപഞ്ഞത്തി, ദീഘപഞ്ഞത്തി, രസ്സ പഞ്ഞത്തി. ബ്യഞ്ജനവഗ്ഗഘോസാഘോസപഞ്ഞത്തി, ലിങ്ഗപഞ്ഞത്തി. പദപഞ്ഞത്തി, വാക്യപഞ്ഞത്തിയോപി ഏതസ്സേവ പഭേദാതി ദട്ഠബ്ബാ. പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനേസു അത്ഥേസു പവത്താ പഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. അവിജ്ജ മാനേസു ഭൂമിപബ്ബതാദീസു പവത്താ പഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. ഏതാ ഏവ സമാസട്ഠാനം പത്വാ ദ്വിപദസംയോഗവസേന ഇതരാ ചതസ്സോപി ഹോന്തീതി ദസ്സേതും തത്ഥാതിആദി വുത്തം. ഏതായ പഞ്ഞാപേന്തീതി ഏതേന വിജ്ജമാനം അത്ഥം പഞ്ഞപേന്തി ഏതായാതി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി ഇമമത്ഥം വദതി. ഏസനയോ പരത്ഥപി. ഛ അഭിഞ്ഞാ അസ്സാതി ഛളഭിഞ്ഞോതി കത്വാ വിസേസനഭൂതാനം ഛന്നം അഭിഞ്ഞാനം വിജ്ജമാനത്താ വിസേസിതബ്ബഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ ഛള ഭിഞ്ഞോതി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. ഇത്ഥീ അവിജ്ജമാനാ സദ്ദോ വിജ്ജമാനോതി ഇത്ഥിയാസദ്ദോ ഇത്ഥിസദ്ദോതി അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാന പഞ്ഞത്തി നാമ. ചക്ഖുച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ച ഉഭയംപി വിജ്ജാമാനന്തി ചക്ഖുസ്മിം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. രാജാച പുത്തോച ദ്വേപി അവിജ്ജമാനാഏവാതി രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോതി അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിനാമാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഉഭിന്നന്തിആദിമാഹ.

ഏത്ഥ പന വചനതോ ച വചനത്ഥതോച വിനിമുത്താ സദ്ദസഭാവാ നാമപഞ്ഞത്തിനാമ വിസും നത്ഥീതി വദന്തി. തം ന യുജ്ജതി. അത്ഥജോതക ഭാവേന വിസും സിദ്ധത്താ. സദ്ദോ ഹി നാമ അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനഭാവം ഉപഗതോയേവ അത്ഥജോതനേ സമത്ഥോ ഹോതി. പരമത്ഥ സദ്ദോച ഖണികോ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭൂതോ തബ്ഭാവം ഉപഗതോ നഹോതീതി. തസ്മാ സദ്ദസഭാവാനാമ പഞ്ഞത്തിനാമ വിസും അത്ഥിയേവ. അത്ഥിഭാവോചസ്സാ വചനസദ്ദം സുത്വാ അനന്തരേ അക്ഖര പദ ബ്യഞ്ജനഗോചരചിത്തസ്സ തദനന്തരേച തദത്ഥവിജാനനചിത്തസ്സ പവത്തിയാ പാകടോതി ദസ്സേന്തോ ഗാഥാദ്വയം ആഹ. തത്ഥ വചീഘോസാ നുസാരേനാതി ഉച്ചാരിയമാനസദ്ദസങ്ഖാതസ്സ വചീഘോസസ്സ ആരമ്മണകരണസങ്ഖാതേന അനുസാരേന ഉപ്പന്നായ സോതവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ പവത്തിയാ അനന്തരേ ഉപ്പന്നസ്സ മനോദ്വാരസ്സ ഗോചര ഭൂതാ സായം പഞ്ഞത്തീതി സമ്ബന്ധോ. കീദിസീ പന സായം പഞ്ഞത്തീതി ആഹ അത്ഥായസ്സാ.ല. തതോപരന്തി. തത്ഥ തതോപരന്തി തതോ നാമപഞ്ഞത്താരമ്മണസ്സ മനോദ്വാരസ്സ ഉപ്പത്തിതോ പരം അത്ഥാ വിഞ്ഞായന്തീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്സാ നാമപഞ്ഞത്തിയാ അനുസാരേന പരമത്ഥപഞ്ഞത്തിഭൂതാ അത്ഥാ വിഞ്ഞായന്തി. സാ അയം പഞ്ഞത്തി ലോകസങ്കേതനിമ്മിതാതി വിഞ്ഞേയ്യാതി യോജനാ.

ഏത്ഥച സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാതി ഏത്ഥ അതീതസദ്ദമത്താ രമ്മണാ തദനുവത്തികാനാമ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി സാരത്ഥദീപനിയം-തേന വുത്തവചനേ യത്തകാനി അക്ഖരാനി ഹോന്തി. തേസു ഏകമേകം പച്ചുപ്പന്നം അതീതഞ്ച ഗഹേത്വാ സോത വിഞ്ഞാണവീഥിയാ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാച ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായ അവസാനേ താനി അക്ഖരാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ അക്ഖരസമൂഹം ഗഹേത്വാ ഏകാ മനോവിഞ്ഞാണവീഥി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തദനന്തരം അയം അക്ഖരസമൂഹോ ഏതസ്സ നാമന്തി നാമപഞ്ഞത്തിഗഹണവസേന അപരായ മനോവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായ തദനന്തരം ഉപ്പന്നായ മനോവിഞ്ഞാണ വീഥിയാ അയമേതസ്സ അത്ഥോതി പകതിയാ തദത്ഥവിജാനനം സമ്ഭവതീതി. മണിസാരമഞ്ജൂസായം പന തദനുവത്തികവീഥിതോ പരം ഏകം വിനിച്ഛയവീഥിം വിഞ്ഞത്തിഗഹണവീഥിഞ്ച വദതി. തതോ പരം ഏകക്ഖരേ സദ്ദേ ഏകത്ഥജോതികായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ഗഹണം ഹോതി. യാ വദന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗേ മനസാ വവത്ഥാപിതോ പഞ്ഞത്തിസദ്ദോനാമ വുച്ചതി. തതോപരം തദത്ഥഗഹണന്തി. ഈദിസേസു പന ഠാനേസു തത്ഥ തത്ഥ ജവനവീഥിവാരാനം പടിപാടികഥനംനാമ പധാനപാകടഗഹണവസേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏകച്ഛരക്ഖണേ അനേക കോടിസതസഹസ്സാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഹി വുത്തം. തഥാ –

ഏകമത്തോ ഭവേ രസ്സോ, ദ്വിമത്തോ ദീഘമുച്ചതേ;

തിമത്തോതുപ്ലുതോ ഞേയ്യോ, ബ്യഞ്ജനം അദ്ധമത്തികന്തിചം.

ന ച പരമത്ഥസദ്ദസങ്ഘാടാനം സതസഹസ്സംപി ഏകക്ഖരംനാമ ഭവിതും പഹോതി. തസ്മാ ഇധ ബഹും വിചാരണാ അമ്ഹേഹി നകതാതി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ അട്ഠമസ്സ പച്ചയസങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.