കമ്മട്ഠാന സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൭൦. ഏവം അട്ഠഹി പരിച്ഛേദേഹി സപച്ചയപഭേദം നാമരൂപ വിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിദിതനാമരൂപ വിഭാഗസ്സ കമ്മട്ഠാനവിധാനം ദസ്സേന്തോ സമഥവിപസ്സനാനന്തിആദി മാഹ. ഇതോ പച്ചയ സങ്ഗഹതോ പരം സമഥവിപസ്സനാനം ഭാവനാനം ദുവിധംപി കമ്മട്ഠാനം യഥാക്കമം പവക്ഖാമീതി യോജനാ. തത്ഥ കിലേസേ അഞ്ഞേപിവാ വിതക്കാദയോ ഓളാരികധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. തഥാ പവത്തോ ഏകഗ്ഗതാസങ്ഖാതോ സമാധി. വിസേസേന പസ്സന്തി ഏതായാതി വിപസ്സനാ. അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ ഭാവനാപഞ്ഞാ. തായ ഹി യോഗിനോ ഖന്ധേസു ലോകിയമഹാജനേന പസ്സിതം ഇത്ഥിപുരിസാദികം നിച്ചസുഖാദികഞ്ച അതിക്കമിത്വാ വിസേസേന അനിച്ചാദികമേവ പസ്സന്തീതി. ഭാവേതബ്ബാതി ഭാവനാ. ഭാവേന്തിവാ ചിത്തസന്താനം ഏതാഹീതി ഭാവനാ. കിരിയാ കമ്മം. തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി ഠാനം. കമ്മസ്സ ഠാനന്തി കമ്മട്ഠാനം. വീരിയാരബ്ഭസങ്ഖാതസ്സ യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. കസിണമണ്ഡലാദികം കസിണഭാവനാദികഞ്ച. ആദിമജ്ഝ പരിയോസാനാനഞ്ഹി സമുദായഭൂകം ഏകമേതം പഥവീകസിണ ഭാവനാദികം ഭാവനാകമ്മംപി അത്തനോ അവയവഭൂതസ്സ യോഗ കമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനം സമ്ഭവതീതി.

വിഭാവനിയം പന

ഉത്തരുത്തര യോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനതായ കമ്മട്ഠാനഭൂതം ഭാവനാവിധിഞ്ചാതിപി വുത്തം. തമ്പി യുജ്ജതിയേവ.

യോഗകമ്മമേവവാ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനട്ഠേനഠാനന്തി കമ്മട്ഠാനം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദുവിധേപി കമ്മട്ഠാനേ. സമഥസങ്ഗഹേതി സമഥ കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹേ. ദസകസിണാനീതി ദസകസിണമണ്ഡലാനി കസിണജ്ഝാനാനിച. തദുഭയാനിപി ഹി യോഗാനുയോഗസങ്ഖാതസ്സ സമഥ കമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനത്താ സമഥകമ്മട്ഠാനാനിനാമ ഹോന്തീതി. ദസഅസുഭാതി ദസഅസുഭവത്ഥൂനി അസുഭജ്ഝാനാനിച. ദസഅനുസ്സതി യോതി ബുദ്ധഗുണാദീനി ദസഅനുസ്സതിട്ഠാനാനി അനുസ്സരണസതി യോച. സേസാനിപി യഥാനുരൂപം വത്തബ്ബാനീതി. ചരണം ചരിയാ. സമുദാചരണന്തി അത്ഥോ. പവത്തിബഹുലതാതി വുത്തം ഹോതി. രാഗസ്സ ചരിയാ രാഗചരിയാ. രാഗചരിതാതി പാഠോ, സോ അട്ഠകഥായം നത്ഥി, പുഗ്ഗലട്ഠാനേഏവ സോ യുത്തോതി. ഏസനയോ സേസേസുപി.

[൨൪൩] യോ പന വിഭാവനിയം

ചരിയാനം സംസഗ്ഗഭേദോ വുത്തോ. സോ ഇധ നാധിപ്പേതോ.

നഹി കമ്മട്ഠാനാനംനാമ സംസഗ്ഗചരിതസ്സപി ഏകസ്സ ദ്വേ തീണി ദാതബ്ബാനി ഹോതീതി. തേനേവ ഹി സോ ഭേദോ അട്ഠകഥായം നഗരുകതോതി. സബ്ബാപി അപ്പനായ പുബ്ബഭാഗപവത്താ കാമാവചര ഭാവനാ പരികമ്മഭാവനാനാമ. സാ പന അപ്പനായ ആസന്നേ ദൂരേതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ യാ ആസന്നേ, സാ അപ്പനം ഉപേച്ച സമീപേ ഠത്വാ പവത്തത്താ ഉപചാരഭാവനാതി വുച്ചതി. ഇതരാ പന പരികമ്മ ഭാവനാഏവനാമ. ഇതി പരികമ്മഭാവനാപി സമാനാ പുബ്ബാപരവിസേസ പാകടഭാവത്ഥം അട്ഠകഥാസു ദ്വീഹി നാമേഹി ഗഹിതാതി വുത്തം പരികമ്മഭാവനാ.ല. തിസ്സോഭാവനാതി താസം പന വിസേസോ പരതോ ആഗമിസ്സതി. പരികമ്മനിമിത്തന്തി പരികമ്മഭാവനായ ആരമ്മണഭൂതം കസിണമണ്ഡലാദിനിമിത്തം. തഞ്ച തസ്സാ ആരമ്മണ ഭാവേന ഏകംപി സമാനം പുബ്ബാപരവിസേസപാകടഭാവത്ഥം പരികമ്മനിമിത്തം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തന്തി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ വുത്തം. തേസംപി വിസേസോ ആഗമിസ്സതി. വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലസങ്ഖാതേന പരിത്തപമാണേനവാ ഖല മണ്ഡലാദിസങ്ഖാതേന മഹന്തപമാണേനവാ കതം അകതംവാ പഥവീ മണ്ഡലതലമേവ അസേസഫരിതബ്ബട്ഠേന കസിണന്തി പഥവീകസിണം. സകലസദ്ദപരിയായോ ഹി കസിണസദ്ദോ. യഥാ കസിണേന ജമ്ബുദീപസ്സാതി. തസ്മാ യത്തകേ പഥവീതലേ നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി, തത്തകം ചിത്തേന അസേസം ഫരിത്വാ ഏവ ഗഹേതബ്ബം ഹോതി. ന പന തസ്സ ഏകദേസേ ഠത്വാതി, തേന വുത്തം പഥവീമണ്ഡലതലമേവ അസേസഫരിതബ്ബട്ഠേന കസിണന്തി പഥവീകസിണന്തി. ഏസനയോ സേസകസിണേസുപീതി. ഏത്ഥച, അവിഭൂതവണ്ണായ പഥവിയാ ഏക തലഭാവേനസന്നിവിട്ഠാസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തിഇധപഥവീകസിണംനാമ. തഥാ ആപോകസിണം തേജോകസിണഞ്ച. ഫുട്ഠട്ഠാനേ ചിത്തേന സണ്ഠാനം കത്വാ ഗഹിതാ വായുവട്ടി വായോകസിണംനാമ. നീലവണ്ണവിസിട്ഠാഏകാ സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി നീലകസിണംനാമ. തഥാ പീതലോഹിതോ ദാതകസിണാനിപി. ചന്ദസൂരിയഅഗ്ഗോഭാസവിസിട്ഠാ കത്ഥചി ദിസ്സമാനാ സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി ആലോകകസിണംനാമ. തിത്തിഛിദ്ദവാത പാനഛിദ്ദാദീസു ദിസ്സമാനാ ആകാസവിസിട്ഠാ സണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി ആകാസകസിണംനാമാതി. അതിവിയ ധുമാതം സുനഭാവം ഗതന്തി ഉദ്ധുമാതം. തദേവ കുച്ഛിതത്താ ഉദ്ധുമാതകം. തഥാഭൂതസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം നാമം. തദേവ പൂതിഭാവം ഗതകാലേ പുരിമവണ്ണം വിജഹിത്വാ പുന നീലഭാവം പത്തം വിനീലകം. തദേവ പുന പച്ചിത്വാ തതോ തതോ വിസന്ദമാനപുബ്ബയുത്തം വിപുബ്ബകം. യുദ്ധഭൂമിയാദീസു സത്ഥേന മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ഥപിതം വിരൂപഛിന്നസരീരം വിച്ഛിന്നകംനാമ. സോണ സിങ്ഗാലാദീഹി വിവിധാകാരേന ഖായിതപദേസയുത്തം സരീരം വിക്ഖായിതകംനാമ. സോണസിങ്ഗാലാദീഹി ഏവ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കത്വാ അപകഡ്ഢിത്വാ തതോ തതോ ഖിത്തഅങ്ഗപച്ചങ്ഗയുത്തം സരീരം വിത്തക്ഖികം നാമ. അങ്ഗപച്ചങ്ഗേസു സത്ഥേന ഹനിത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കത്വാ തതോ തതോ ഖിത്തഅങ്ഗപച്ചങ്ഗയുത്തം സരീരം ഹതവിക്ഖിത്തകംനാമ. പഗ്ഘരിത ലോഹിതസരീരം ലോഹിതകം നാമ. പുളുവപരിപൂരം സരീരം പുളുവകം. സകലോ അട്ഠിസങ്ഘാടോവാ ഏകമേകംവാ അട്ഠി അട്ഠികം നാമ. പുനപ്പുനം നിരന്തരം സരണം അനുസ്സതി. ബുദ്ധഗുണസ്സ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. ഏസ നയോ സേസാസുപീതി. തത്ഥ അരഹതാദിഗുണോ ബുദ്ധഗുണോനാമ. സ്വക്ഖാതതാദിഗുണോ ധമ്മഗുണോനാമ. സുപ്പടിപന്നതാദിഗുണോ സങ്ഘഗുണോ നാമ. അത്തനോ സീലസ്സ അഖണ്ഡതാദി ഗുണോ സീലഗുണോനാമ. അത്തനോ ദാനസ്സ വിഗതമലമച്ഛേരതാദി ഗുണോ ചാഗഗുണോനാമ. അത്താനം ദേവത്തംവാ സക്കത്തംവാ ബ്രഹ്മത്തംവാ വഹിതും സമത്ഥാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാ ദേവതാഗുണാനാമ. വത്ത പടിപത്തിവസേനവാ ധുതങ്ഗസമാദാനവസേനവാ ഝാനസമാപത്തിവസേനവാ വിപസ്സനാവസേനവാ അത്തനോ സന്താനേ ചിരംവികാലം വിക്ഖമ്ഭിതാനം കാമരാഗാദീനം വൂപസമോ അത്തനാഅധിഗതനിബ്ബാനഞ്ച ഉപസമോനാമ. ഏകഭവപരിയാപന്നസ്സ അത്തനോ ഖന്ധസന്താനസ്സ ഭേദോ മരണം നാമ. കേസകായാദീനം നാനാകായാനം സമൂഹഭൂതോ അയം കായോ കായോനാമ. അത്തനി നിരന്തരം പവത്തമാനാ അസ്സാസ പസ്സാസാ ആനാപാണംനാമ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ. യം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ ഹിതസുഖം അവിപ്പകിണ്ണം കത്വാ സങ്ഗണ്ഹതീതി അത്ഥോ. മിത്തസ്സവാ ഏസാ മിത്തേസുവാ ഭവാതി മേത്താ. അത്ഥതോ പന പരസത്താനം ഹിതൂപസംഹാരവസേന പവത്തോ അദോസോഏവ. പരസത്താനം ഹിതൂപസംഹാര ഹിതമോദന അഹിതാപനയനസങ്ഖാതം ബ്യാപാരത്തയം പഹായ തേസം കമ്മസകതാനുബ്രൂഹനവസേന ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ പേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ. തഥാ പവത്താ തത്രമജ്ഝത്തതാഏവ. അപ്പമാണേസുസത്തേസു ഭവാതി അപ്പമഞ്ഞാ. ന ഹി ഏത്തകേസു ഏവ സത്തേസു ഏതാ പവത്തേതബ്ബാ. ന തതോ അഞ്ഞേസൂതി ഏവം ഏതാസം വിസയപരിച്ഛേദോനാമ അത്ഥീതി. ഏവംസന്തേപി ആദികമ്മി കേന ആദിതോ ഏകസ്മിം പുഗ്ഗലേ അത്തനോ ഭാവനാചിത്തം ലദ്ധാസേവനം ലദ്ധവിസേസഞ്ച കത്വാ പച്ഛാ ദ്വീസു തീസൂതിആദിനാ വഡ്ഢിത്വാ സീമസമ്ഭേദോച ഓധിസോഫരണ അനോധിസോഫരണ ദിസാഫരണാനിവ കത്തബ്ബാനീതി. യം പന വിഭങ്ഗേ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീതിആദിനാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേച സബ്ബേസത്താ അവേരാ ഹോന്തൂതിആദിനാ മേത്താവിധാനം നാമ വുത്തം. തം മേത്താഝാനേ വസീഭാവപ്പത്താനം വസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതാ പന വിസേസേന ദോസപക്ഖികാനം കിലേസാനം ഉജുപടിപക്ഖഭൂതാ ഹോന്തീതി തംസമങ്ഗിനോച നിച്ചം സോമ്മഹദയഭാവേന ബ്രഹ്മസദി സത്താ ബ്രഹ്മാനോനാമ. തേസം വിഹാരോതി ബ്രഹ്മവിഹാരോ. സേട്ഠാനംവാ സേട്ഠഭൂതോവാ വിഹാരോതി ബ്രഹ്മവിഹാരോതി. ആഹാരേതി അസിത പീത ഖായിത സായിത വസേന ചതുപ്പഭേദേ അജ്ഝോഹടാഹാരേ. പടികൂലസഞ്ഞാതി ആഹാരഹേതു അനുഭവിതബ്ബാനം ദുക്ഖധമ്മാനം പച്ചവേക്ഖനവസേന സരസപടികൂലതാ പച്ചവേക്ഖനവസേന ആസയനിധാന പക്കാപക്കഫലനിസ്സന്ദപച്ചവേക്ഖന വസേന ച തത്ഥ നികന്തി പഹാനസഞ്ഞാ. ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി സരീരഗതാനം പഥവിആദീനം ചതുന്നം മഹാധാതൂനം സലക്ഖണാ ദിവസേന വിസും വിസും പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സമനുപസ്സനം. തഞ്ഹി ചതസ്സോ ധാതുയോ വവത്ഥപിയന്തി വിനിച്ഛിയന്തി സല്ലക്ഖിയന്തി ഏതേനാതി ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി വുച്ചതീതി. അസുഭസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സപഹാനായാതി വചനതോ ദസഅസുഭാ.ല. രാഗചരിതസ്സ സപ്പായാതി വുത്തം. തത്ഥ രാഗേന ചരതീതി രാഗചരിതോ. സോ ഹി കാമം കദാചി ദോസേന ചരതി. കദാചി മോഹേന. കദാചി സദ്ധാദീസുപി അഞ്ഞതരേന. രാഗോ പനസ്സ ഉസ്സന്നോ. തസ്മാ ഉസ്സന്നേന രാഗേന സോ രാഗചരിതോതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി. ഏസനയോ സേസേസുപി. മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായാതി വചനതോ മേത്താദീനം തിണ്ണം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം യഥാക്കമം ബ്യാപാദവിഹിംസാ അരതീനം നിസ്സരണതാവചനതോ സുപരിസുദ്ധാനഞ്ച വണ്ണകസിണാനം ദോസവത്ഥുത്താഭാവതോ ചതസ്സോഅപ്പമഞ്ഞായോ.ല. ദോസചരിതസ്സാതി വുത്തം. ഏത്ഥച ആദികമ്മികസ്സേവായം ചരിയവിഭാഗോ. ഉപേക്ഖാച ആദികമ്മികസ്സ നസമ്ഭവതി. വക്ഖതിഹി ഉപേക്ഖാപഞ്ചമജ്ഝാനികാതി. തസ്മാ യസ്സ പുരിമാ തിസ്സോ സപ്പായാ. തസ്സ തദനുഗതികാ ഉപേക്ഖാപി സപ്പായാനാമ ഹോതീതി കത്വാ ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരഥാ നിസ്സരണഞ്ഹേതം രാഗസ്സ. യദിദം ഉപേക്ഖാ ചേതോ വിമുത്തീതി വചനതോ ഉപേക്ഖാ രാഗചരിതസ്സാതി വത്തബ്ബം സിയാതി. നീലാദീനിച ചത്താരി കസിണാനീതി ഇദഞ്ച മനാപിയരൂപാനി നീലാദീനി സന്ധായ വുത്തം. അമനാപിയാനി പന താനി രാഗചരിതസ്സേവ സപ്പായാനീതി. ആനാപാണസതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായാതി വചനതോ ആനാപാണംവിതക്കചരിതസ്സാതി വുത്തം. മോഹചരിതോ പന പകതിയാ പമാദബഹുലോ ഹോതി വിക്ഖിത്തചിത്തോച. ആനാപാണഞ്ചനാമ നിരന്തരം പവത്തമാനം തസ്സ സതിം ഉപ്പാദേന്തം വിയ പവത്തതീതി തം മോഹചരിതസ്സസപ്പായന്തി വുത്തം സിയാ.

[൨൪൪] വിഭാവനിയം പന

ബുദ്ധിവിസയഭാവേന മോഹപടിപക്ഖത്താതി കാരണം വുത്തം. തം യുത്തം വിയ ന ദിസ്സതി.

ഏവഞ്ഹി സതി സോ ബുദ്ധിചരിതേന സഹ വത്തബ്ബോ സിയാതി. കാമഞ്ച ബുദ്ധഗുണാദയോപി ഏകന്തേന ബുദ്ധിവിസയാഏവ ഹോന്തി. തേ പന വിസേസതോ സദ്ധം ഉപബ്രൂഹയന്തീതി വുത്തം ബുദ്ധാനുസ്സതി ആദയോ.ല. സദ്ധാചരിതസ്സാതി. പരമത്ഥതോ സുഖുമതരാനി മരണാദീനി വിപുലബുദ്ധീനം ഏവ വിസയാനാമ ഹോന്തീതി വുത്തം മരണ. ല. ബുദ്ധിചരിതസ്സാതി. സേസാനിപനസബ്ബാനിപീതി ചത്താരി ഭൂത കസിണാനി ദ്വേ ആലോകാകാസകസിണാനി ചത്താരോ ആരുപ്പാചാതി ദസവിധാനി കമ്മട്ഠാനാനി. തത്ഥാപീതി തേസു ദസസു സേസ കമ്മട്ഠാനേസുപി. പുഥുലം ഖലമണ്ഡലാദിപമാണം മോഹചരിതസ്സ സപ്പായം. സമ്ബാധസ്മിഞ്ഹി ഓകാസേ ചിത്തം ഭിയ്യോ സംമോഹം ആപജ്ജതീതി. ഖുദ്ദകം വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലപമാണം വിതക്കചരിതസ്സേവ സപ്പായം. മഹന്തഞ്ഹി വിതക്കസന്ധാവനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി. തത്ഥച വിതക്കചരിതസ്സേവാതി ഏത്ഥ ഏവസദ്ദോ ഖുദ്ദകന്തിപദേ യുജ്ജതി. വിതക്കചരിതസ്സ ഖുദ്ദകമേവ സപ്പായം. ന പുഥുലന്തി. സബ്ബഞ്ചേതം ഉജുവിപച്ചനികവസേനചേവ അതിസപ്പായതായച വുത്തം. രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ സദ്ധാദീനഞ്ച അനുപകാരികാ കുസലഭാവനാനാമ നത്ഥീതിപി അട്ഠകഥായം വുത്തം. സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബേസുപി ചത്താലീസ കമ്മട്ഠാനേസു. പരികമ്മഭാവനാ ലബ്ഭതേവ പരികമ്മേന വിനാ ഏകസ്സപി കമ്മട്ഠാനസ്സ അസമ്പജ്ജനതോ. ദസസുകമ്മട്ഠാനേസുഉപചാരഭാവനാവ സമ്പജ്ജതി നത്ഥി അപ്പനാ. കസ്മാ ഇതി ചേ. ബുദ്ധ ധമ്മ സങ്ഘ സീല ചാഗ ദേവതാ ഉപസമ ഗുണാനം താവ ഗമ്ഭീരതായ നാനാപ്പകാരഗുണാ നുസ്സരണാധിമുത്തതായഗാതി ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തത്ഥ ഗമ്ഭീര തായാതി ഏതേന ഏകേകസ്സപി ഗുണപദസ്സ ഗമ്ഭീരത്താ തബ്ബിസയോ സമാധി മഹാസമുദ്ദേ സസകോ വിയ തത്ഥ അപ്പനം പത്വാ നിച്ചലഭാവേന പതിട്ഠാതും നസക്കോതീതി ദസ്സേതി. നാനാപ്പകാര ഗുണാനുസ്സരണാധിമുത്തതായവാതി ഏതേന തേസം ഗുണാനം അതപ്പ നിയസഭാവത്താ ഏത്തകേഏവ ഗുണപദേ ഠത്വാ അപ്പനം പാപേസ്സാമീതി അത്തനോ ചിത്തം സന്ധാരേതുംപി നസക്കോതീതി ദസ്സേതീതി. സേസേസു പന മരണസഞ്ഞാവവത്ഥാനേസു മരണം താവ സഭാവ ധമ്മത്താ സംവേജനീയധമ്മത്താച ഇതരാനിച ദ്വേ സഭാവധമ്മതായ ഗമ്ഭീരത്താ അപ്പനായ പതിട്ഠാ നഹോന്തീതി. യദിഏവം കസ്മാ ലോകുത്തരജ്ഝാനാനി അതിഗമ്ഭീരേ നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ സഭാവധമ്മേ അപ്പനം പാപുണന്തി. ദുതീയചതുത്ഥാരുപ്പജ്ഝാനാനിച പഥമതതീയാരുപ്പ സങ്ഖാതേ സഭാവധമ്മേതി. വുച്ചതേ, ലോകുത്തരജ്ഝാനാനി താവ വിസുദ്ധിതോ സമ്മസനഞാണതോച പട്ഠായ അനുക്കമേന ഉപരുപരിപവത്താനം വിസുദ്ധിഭാവനാനം ബലേന അതിഗമ്ഭീരേപി നിബ്ബാനസങ്ഖാതേ സഭാവധമ്മേ അപ്പനാഭാവേന പതിട്ഠാതും സക്കോന്തി. ആരുപ്പജ്ഝാനാനിച അപ്പനാപത്തസ്സേവ പഞ്ചമജ്ഝാനസമാധിസ്സ ഉദയമത്താനി ഹോന്തീതി ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തകരണേന സഭാവധമ്മേപി ആരമ്മണേ അപ്പനാഭാവേന പതിട്ഠാതും സക്കോന്തീതി. തത്ഥാപീതി തേസു സമതിംസഅപ്പനാകമ്മട്ഠാനേസുപി. പഞ്ചകജ്ഝാനേ നിയുത്താനി പഞ്ചകജ്ഝാനി കാനി. ഝാനപഞ്ചകസ്സ ആരമ്മണഭാവയോഗ്യാനീതി വുത്തംഹോതി. പടികൂലാരമ്മണാനിനാമ അതിഅനിട്ഠാനി ലൂഖാനി ചിത്തരഭിജനനേ പരിദുബ്ബലാനി ഹോന്തീതി ന താനി അത്തനി ചിത്തം രോചേത്വാ ഥപേതും സക്കോന്തി. തസ്മാ വിതക്കേന വിനാ ചിത്തം തത്ഥ ഏകഗ്ഗം ഹുത്വാ ന തിട്ഠതി. വിതക്കബലേനേവ തിട്ഠതീതി വുത്തം ദസഅസുഭാ.ല. പഥമജ്ഝാനികാതി. യദിഏവം കഥം തേസു സോമനസ്സജ്ഝാനം ഹോതീതി നീവരണസന്താപം പഹാനബലേനചേവ തം തം ആനിസംസദസ്സന ഞാണബലേനച. ബ്യാധിദുക്ഖപീളിതസ്സ രോഗിനോ വമനവിരേചനപവത്തിയം വിയ ബഹും ദാനി വേത്തനം ലഭിസ്സാമീതി ആനിസംസദസ്സാവിനോ പുപ്ഫച്ഛട്ടകസ്സ ഗൂഥരാസിദസ്സനേ വിയ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. മേത്താദയോ തയോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ദോമനസ്സസമുട്ഠിതാനം ബ്യാപാദവിഹിം സാഅരതീനം നിസ്സരണഭൂതാ ഹോന്തീതി ന തേ കദാചി സോമനസ്സേന വിനാ അപ്പനം പാപുണന്തീതി വുത്തം മേത്താദയോ തയോ ചതുക്കജ്ഝാനികാതി. ഉപേക്ഖാ പന സത്തേസു സബ്ബസോ ഉദാസിനപക്ഖേ ഠത്വാ ഭാവിതബ്ബത്താ കദാചിപി ഉപേക്ഖാവേദനായ വിനാ അപ്പനം നപാപുണാതീതി വുത്തം ഉപേക്ഖാപഞ്ചമജ്ഝാനികാതി. ചത്താരോപനആരുപ്പാതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസാദീനി ചത്താരി ആരുപ്പാരമ്മണാനി. സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബേസുപി ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനേസു. യഥാരഹന്തി തംതംആരമ്മണാനുരൂപം. ആരമ്മണേന വിനാ പരികമ്മംനാമ ന സിജ്ഝതി. ആരമ്മണസ്സ സുട്ഠു ദള്ഹവിഭൂതഗഹണസങ്ഖാതേന ഉഗ്ഗഹേന വിനാ ആരമ്മണസമ്പത്തി നാമ നത്ഥി. അസതിച ആരമ്മണസമ്പത്തിയാ ഉപചാരജ്ഝാനംപി താവ ന സമ്പജ്ജതി. പഗേവ അപ്പനാഝാനന്തി വുത്തം പരികമ്മനിമിത്തം.ല. ലബ്ഭന്തേവാതി. തത്ഥ സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബേസുപി ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനേസു. യഥാരഹന്തി തംതംകമ്മട്ഠാനാനുരൂപം. പരിയായേനാതി ഇദം പന കസ്സചി ആരമ്മണസ്സ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സേവ അവിഭൂതതരത്താ വുത്തം. യത്ഥ പന പഥമം സഭാവധമ്മം ഗണ്ഹിത്വാ പച്ഛാ താദിസേ തദാകാരേ തംസണ്ഠാനേ പഞ്ഞത്താരമ്മണേ ഉപചാരോവാ അപ്പനാവാ പവത്തതി. തത്ഥേവ പടിഭാഗനിമിത്തംനാമ ലബ്ഭതീതി വുത്തം പടിഭാഗ നിമിത്തംപനാതിആദി. വുത്തമേവത്ഥം ദള്ഹം കരോന്തോ തത്ഥഹീതിആദിമാഹ. ഏവം സമഥകമ്മേ പഥമം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആദിതോ പട്ഠായ ഭാവനാവിധാനം ദസ്സേന്തോ കഥന്തിആദി മാഹ. നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ആരമ്മണസ്സ യഥാ സണ്ഠിതം ആകാരം ചിത്തേ ഉപരുപരി വിഭൂതം കത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ സമനുപസ്സന്തസ്സ. സാചഭാവനാതി ഉഗ്ഗഹണാകാരേന പവത്ത ജവനവീഥിപരംപരസങ്ഖാതാ സാ ചിത്തഭാവനാ പരികമ്മഭാവനാ നാമ. പുനപ്പുനം കരണവസേന വഡ്ഢനാകാരസണ്ഠിതത്താ. സമുഗ്ഗഹിതം ഹോതീതി വത്വാ യഥാ സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതം സമുഗ്ഗഹിതംനാമ ഹോതി തം ദസ്സേതും ചക്ഖുനാപസ്സന്തസ്സേവമനോദ്വാരസ്സ ആപാതമാഗതന്തി വുത്തം. തത്ഥ മനോദ്വാരസ്സആപാതമാഗതന്തി ചക്ഖൂനി നിമ്മിലിത്വാവാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാവാ ആവജ്ജന്തസ്സ ചക്ഖുനാ ദിട്ഠസദിസം മനോദ്വാരേ പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തംനാമ. സുട്ഠു അവിനസ്സമാനം കത്വാ ഗഹിതത്താ. സാച ഭാവനാ സമാധിയതി. ന താവ ഭാവനന്തരഭാവം പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ. തഥാ സമാഹിതസ്സാതി തേന മത്ഥകപത്തേന പരികമ്മസമാധിനാ സമാഹിതസ്സ ഏതസ്സ യോഗിനോ. തതോപരന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തുപ്പത്തി തോ പരം. ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ചിത്തേ സന്നിസിന്നന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ അനുയുഞ്ജന്ഥസ്സാതി നിരന്തരം പദഹന്തസ്സ. തപ്പടിഭാഗന്തി സഭാവ ധമ്മഭൂതേന തേന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേന സദിസം. വത്ഥുധമ്മവിമുച്ചിതന്തി മേഘവലാഹകന്തരതോവാ രാഹുമുഖതോവാ നിക്ഖന്തചന്ദമണ്ഡലം വിയ സഭാവധമ്മഭൂതാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ വിമുച്ചിത്വാ വിസും ഉപട്ഠിതം. തതോയേവ പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം നിമിത്തപഞ്ഞത്തിഇതി കഥിതം. ഭാവനാ മയന്തി കേവലം ഭാവനാചിത്തബലേന പസിദ്ധം. ആലമ്ബണന്തി തദേവ സമുഗ്ഗഹിതം നിമിത്താലമ്ബണം ചിത്തേസന്നിസന്നംസമപ്പിതംഹോതീതി മനോദ്വാരികചിത്തസന്താനേ സന്നിസിന്നം നിച്ചലഭാവേന സണ്ഠിതം ഹുത്വാ സുട്ഠു അപ്പിതം പവേസിതം ഹോതി. തന്തി നിമിത്താലമ്ബണം പവുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ ചന്ദമണ്ഡലാദികസ്സ വിയ തസ്സ നിമിത്താലമ്ബണസ്സ പരിസുദ്ധപരിയോദാതഭാവേന ഉപട്ഠിതതാനാമ കിലേസമലവിക്ഖമ്ഭനേന പരിസുദ്ധപരിയോദാതഭാവം പത്വാ ഓഭാസജാതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേനേവ ഹോതി. ന തസ്സ ആലമ്ബണസ്സ വസേന. നഹി പഞ്ഞത്തി ധമ്മേ താദിസോ ഗുണോനാമ ഉപലബ്ഭതീതി. തസ്മാ പടിഭാഗ നിമിത്തേ സമുപ്പന്നേ നീവരണസങ്ഖാതാനം പടിബന്ധകധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭിതതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി വുത്തം തതോപട്ഠായാതിആദി. പടിബന്ധന്തി നീവാരേന്തി നിസ്സരണപക്ഖികം ചിത്തം പാതേന്തീതി പടിബന്ധാ. നീവരണ ധമ്മാ. വിസേസേന പഹീനാ പടിബന്ധാ ഏതായാതി പടിബന്ധവിപ്പഹീനാ. സമാസേവന്തസ്സാതി സുട്ഠു ആസേവന്തസ്സ. സത്തവിധം നിമിത്ത രക്ഖണവിധാനം സമ്പാദേത്വാ ചക്കവത്തിഗബ്ഭം വിയ സുട്ഠു രക്ഖിത്വാ പുനപ്പുനം ഭാവനാവസേന സേവന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

ആവാസോ ഗോചരോ ഭസ്സം, പുഗ്ഗലോ ഭോജനം ഉതു;

ഇരിയാപഥോതി സത്തേ തേ, അസപ്പായേ വിവജ്ജയേ.

സപ്പായേ സത്ത സേവേഥ, ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജതോ;

നചിരേനേവ കാലേന, ഹോതി കസ്സചി അപ്പനാതി ഹി വുത്തം.

രൂപാവചരപഥമജ്ഝാനംഅപ്പേതീതി കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം അതിക്കമിത്വാ സാതിസയം സണ്ഹസുഖുമഭാവപ്പത്തം ഉപചാരജ്ഝാനതോ സതഗുണേനവാ സഹസ്സഗുണേനവാ ഥിരതരജ്ഝാനങ്ഗയുത്തം രൂപാവചര സങ്ഖാതം പഥമജ്ഝാനം തസ്മിം നിമിത്തേ അനുപവിസിത്വാ വിയ വത്തതീതി അത്ഥോ. തമേവ പഥമജ്ഝാനം വസീഭൂതം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. പഞ്ചസു വസീതാസു പന പഥമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പഥമം വിതക്കം ആവജ്ജതി. തതോ വിചാരം. തതോ പീതിം. തതോ സുഖം. തതോ സമാധിം. തതോ പുന വിതക്കം. തതോ വിചാരന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ഝാനങ്ഗാനി ആവജ്ജന്തസ്സ യദാ തംതംഝാനങ്ഗാലമ്ബണാ ചിത്തവാരാ അന്തരന്തരാ കതിപയഭവങ്ഗേഹി അന്തരിതാ ഹുത്വാ നിരന്തരഭൂതാ വിയ പവത്തന്തി. തദാ ആവജ്ജന പച്ചവേക്ഖന വസിതായോ വസീഭൂതാനാമ ഹോന്തി. ഏതാ പന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം മത്ഥകപ്പത്താ ഹോന്തി. തേസഞ്ഹി യമകപാടി ഹാരിയാദികാലേസു ലഹുകപവത്തിം ഇച്ഛന്താനം തംതംഝാനങ്ഗാ രമ്മണാചിത്തവാരാപി ചതുപഞ്ചജവനികാഏവ പവത്തന്തി. അന്തരഭവങ്ഗാനിപി പച്ഛിമവാരസ്സ ഉപചാര ഭൂതാനി ഭവങ്ഗ ചലന സങ്ഖാതാനി ദ്വേഏവ പവത്തന്തി. യത്ഥ അപരം ഝാനങ്ഗം ആപാത മാഗച്ഛതി. നഹി ആരമ്മണേ ആപാതം അനാഗതേ ഭവങ്ഗം ചലതി. നച വിനാ ഭവങ്ഗചലനേന ആവജ്ജനുപ്പത്തിനാമ അത്ഥീതി. ഥപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേ അഞ്ഞേസം വസിഭാവപത്താനംപി അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗചാരേ ഗണനാനാമ നത്ഥീതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പന അയം പന മത്ഥകപ്പത്താവസീ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലേ ലബ്ഭതി. അഞ്ഞേസംവാ ഏവരൂപേ കാലേതി വുത്തം. ഝാനസ്സ സീഘതരം സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസീനാമ. തേനേവ ഹി പാളിയം സമാപജ്ജനേ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി വുത്തം. ഏസനയോ സേസാസുപീതി. തഥാ സമാപജ്ജിതം ഝാനം അച്ഛരാമത്താദിവസേന അതിപരിത്തകംപി ഖണം ഥപേതും സമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസീനാമ. സമാപജ്ജിതജ്ഝാനതോ സീഘതരം വുട്ഠാതും സമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസീനാമ. പച്ചവേക്ഖനവസീ പന ആവജ്ജനവസിയാ സിദ്ധായ സിദ്ധാഏവ ഹോതീതി.

വിഭാവനിയം പന

യത്തകം കാലം ഇച്ഛതി. തത്തകം ചിരതരം ഝാനം ഥപേതും സമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസിതാനാമാതിപി വുത്തം. തഥാ പരിച്ഛിന്ന കാലതോ അന്തോ അവുട്ഠഹിത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനേവ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാനാമാതി. തംപി യുജ്ജതിയേവ.

പാളിയഞ്ഹി പഥമജ്ഝാനം യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം അധിട്ഠാതി. അധിട്ഠാനായ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതിആദിനാ സീഘതരംവാ ഹോതു. ചിരതരംവാ. യത്തകം കാലം ഝാനം ഥപേതുംവാ യത്തകേ കാലേ തതോ ഉട്ഠാതുംവാ ഇച്ഛതി. തത്തകം കാലം അനൂനംവാ അനധികംവാ കത്വാ അധിട്ഠാതുംവാ വുട്ഠാതുംവാ സമത്ഥതാപി ദസ്സിതായേവ ഹോതീതി. ഏവഞ്ചസതി വുട്ഠാനവസിതാപി അധിട്ഠാനവസിതായ സിദ്ധായ സിദ്ധാഏവാതി താസം ദ്വിന്നം വിസേസകപ്പനാപി നിപ്പയോജനാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ. വസനം വസീ. സമത്ഥതാതി അത്ഥോ. ഇസ്സര ഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. വസീഏവ വസിതാ. യഥാ ദേവോഏവ ദേവതാതി. കത്വാ പദഹതോതി സമ്ബന്ധോ. വിതക്കാദികം ഓളാരികങ്ഗം പഹാനായാതി ഏത്ഥ പഥമജ്ഝാനം താവ വസീഭൂതം കത്വാ ഠിതസ്സ വിതക്കോ ഓളാരികതോ ഉപട്ഠാതി. തദാ അഹോവതമേ അവിതക്കം ഝാനം അസ്സാതി ഏവമസ്സ അജ്ഝാസയോ സണ്ഠാതി. തദാ അവിതക്കം ഝാനം സമാപജ്ജിസ്സാമീതി പുന തസ്മിം പടിഭാഗനിമിത്തേ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ സാ ഭാവനാ വിതക്കവിരാഗഭാവനാനാമ ഹോതി. സാപി യാവ വിതക്കേ നികന്തി ന പരിയാദിയതി, താവ പരികമ്മഭാവനാനാമ. പരിയാദിന്നായ പന വിതക്കനികന്തിയാ ഉപചാര ഭാവനാനാമ ഹോതി. ഏസനയോ സേസജ്ഝാനുപചാരേസുപി. ഏവം തംതംഝാനങ്ഗവിരാഗഭാവനാബലേന വിതക്കാദികസ്സ ഓളാരികസ്സ തസ്സ തസ്സ ഝാനങ്ഗസ്സ പജഹനത്ഥായ. വിചാരാദിസുഖുമങ്ഗുപ്പത്തിയാതി വിചാരാദീനം സുഖുമാനം ചതുന്നം തിണ്ണം ദ്വിന്നം പുന ദ്വിന്നംവാ ഝാനങ്ഗാനം തേന തേന വിതക്കാദിനാ ഓളാരികേന അങ്ഗേന വിനാ പുന ഉപ്പത്തിയാ. പാഹതോതി പദഹന്തസ്സ. പധാനനാമകം ആതാപവീരിയം കരോന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ദുതീയജ്ഝാനാദയോതി ദുതീയജ്ഝാനാദീനി സേസരൂപാവചരജ്ഝാനാനി. യഥാരഹന്തി ഇദം ദ്വാവീസകമ്മട്ഠാനേസു ദുതീയജ്ഝാനാദീനം അനുരൂപാനി കസിണആനാപാണാനി സന്ധായ വുത്തം. അവസേസേസു പന അട്ഠാരസകമ്മട്ഠാനേസു യസ്മാ അരൂപജ്ഝാനാനി നാമ ആരമ്മണാതിക്കമനവസേനേവ പവത്തന്തി. തദതിക്കമനത്ഥഞ്ച കസിണുഗ്ഘാടനംനാമ ഹോതി. തസ്മാ യേസു തദുഗ്ഘാടനം സമ്ഭവതി. താനിയേവ കസിണാനി ദസ്സേതും ആകാസവജ്ജിതകസിണേസൂതി വുത്തം. ആകാസകസിണഞ്ഹി ഉഗ്ഘാടീയമാനംപി ആകാസ മേവ ഹോതീതി നത്ഥി തത്ഥ തദതിക്കമനസമ്ഭവോതി. ഉഗ്ഘാടേത്വാതി യഥാദിട്ഠേ കസിണനിമിത്തേ കസിണനിമിത്തസഞ്ഞം അകത്വാ തത്ഥ ആകാസം അനന്തം ആകാസം അനന്തന്തി ആകാസസഞ്ഞം പവത്തേന്തസ്സ ചിത്തേ തംകസിണനിമിത്തം അന്തരധായതി. തപ്പമാണം ആകാസമേവ ഉപട്ഠാതി. ഏവം കസിണസഞ്ഞാവിധമനേന ആകാസസഞ്ഞാപവത്തനേനച യംകിഞ്ചി കസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ വിയോജേത്വാതി അത്ഥോ. ലദ്ധം ആകാസം ആരബ്ഭാതി പാട്ഠസേസേന സമ്ബന്ധോ. ഏസനയോ പഥമാ രുപ്പവിഞ്ഞാണന്തിആദീസുപി. അനന്തവസേനാതി അനന്തം ആകാസന്തി ഏവം പവത്തമനസികാരവസേന. സന്തമേതം പണീതമേതന്തി പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി ഏത്ഥ തഥാ സമ്ഭാവേത്വാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സപി ആരമ്മണസ്സ സമതിക്കന്തത്താ ഉപരി ഝാനം ഹോതിയേവാതി വുത്തം ചതുത്ഥാരുപ്പമപ്പേതീതി. പരികമ്മംകത്വാതി സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹന്തിആദിനാ സമനുസ്സരണപരികമ്മം കത്വാ. തസ്മിന്തി തസ്മിം ബുദ്ധഗുണാദികേ ആലമ്ബണേ. ഭൂമത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. നിമിത്തേതി തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ആകാരസങ്ഖാതേ നിമിത്തേ. ഭാവലക്ഖണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. സാധുകമുഗ്ഗഹിതേതി ആരമ്മണസ്സ വിഭൂതതര വസേനവാ ചിത്തസ്സ തസ്മിം നിന്നപോണപബ്ഭാരവസേനവാ സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതേ. ഉപചാരോച സമ്പജ്ജതി അരിയസാവകാനം ദിട്ഠസച്ചാനന്തി അധിപ്പായോ. ഇതരേസംപി വാ മരണസഞ്ഞാവവത്ഥാനേസൂതി. ഏത്ഥച നീവരണവിക്ഖമ്ഭനേന ഝാനങ്ഗപാതുഭാവേനചഉപചാരസമ്പദാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനേസുയഥാരഹംസമഥജ്ഝാനാനം പവത്തിം ദസ്സേത്വാഇദാനിതേസുസമഥജ്ഝാനേസുകസിണജ്ഝാനാനം നിസന്ദഭൂതംഅഭിഞ്ഞാ പവത്തിം ദസ്സേതും അഭിഞ്ഞാവസേനപവത്തമാനന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ കതാധികാരോ ഹോതി. ആസന്നഭവേ സമഥജ്ഝാനേസു കതാഭിയോഗോവാ ഹോതി, പൂരിതബോധിസമ്ഭാരോ മഹാപുരിസ ജാതികോവാ. തസ്സ അട്ഠവിധേസു നവവിധേസുവാ സമഥജ്ഝാനേസുസിജ്ഝ മാനേസു അഭിഞ്ഞാപി സിജ്ഝതിയേവ. രൂപജ്ഝാനമത്തേസുപി സിജ്ഝന്തേസു സിജ്ഝതി യേവാതിപി വദന്തി. തേനേവ ഹി അട്ഠസാലിനിയം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേച ആരുപ്പജ്ഝാനാനംപച്ചയഭാവംഅനുപഗതസ്സപിആകാസകസിണജ്ഝാനസ്സ അഭിഞ്ഞാപാദകതാസമ്ഭവോ വുത്തോതി. ദീഘനികായട്ഠകഥായം പന നഹി അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചുദ്ദസഹാകാരേഹി ചിണ്ണവസീഭാവം വിനാ ഉപരി അഭിഞ്ഞാധിഗമോ ഹോതീതി വുത്തം. തം പന ഥപേത്വാ പുരിസ വിസേസേ അവസേസാനം ബഹൂനം ആദികമ്മികകുലപുത്താനം സാധാരണവസേന വുത്തന്തി യുത്തം. തേനേവ ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഇമേഹി പന ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം അപരിദമേത്വാ പുബ്ബേ അഭാവിതഭാവനോ ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ ഇദ്ധിവികുബ്ബനം സമ്പാദേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി വുത്തം. തസ്മാ താദിസാനം അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചിണ്ണവസീഭാവാനം അഭിഞ്ഞാകമ്മേ ആദികമ്മികകുലപുത്താനം കസിണാ നുലോമതോ കസിണപടിലോമതോതിആദിനാ നയേന വുത്തേഹി ചുദ്ദസഹി ആകാരേഹി അത്തനോ രൂപപഞ്ചമജ്ഝാനചിത്തം പരിദമേത്വാ തിക്ഖം സൂരം അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ഇദാനി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കരിസ്സാ മീതി ആരഭന്താനം അഭിഞ്ഞാവസേന പവത്തമാനം പന രൂപാവചരപഞ്ച മജ്ഝാനം രൂപാദീസു ഛസു ആലമ്ബണേസു യഥാരഹം അപ്പേതീതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അഭിഞ്ഞാപാദകപഞ്ചമജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി അഭിഞ്ഞായ പാദകത്ഥായ യംഅഭിഞ്ഞാജാതികം രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനം സബ്ബപഥമം സമാപജ്ജിയതി. തതോ ഭവങ്ഗപവത്തിവസേന വുട്ഠഹിത്വാ. അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അധിട്ഠേയ്യം. സവത്ഥുകം സതരൂപസഹസ്സരൂപാദികം നിമ്മിതരൂപം. തം അധിട്ഠേയ്യം ആദി യസ്സ അവത്ഥുകസ്സ ആവിഭാവതിരോഭാവാദികസ്സ കമ്മസ്സാതി അധിട്ഠേയ്യാദികം. ആവജ്ജിത്വാ പരികമ്മംകരോന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ഇദ്ധിവിധേ താവ യംയംസതാദികം നിമ്മിതരൂപംവാ ആവിഭാവാദികം നിമ്മിതകമ്മംവാ നിപ്ഫാദേതും ഇച്ഛതി. തം തം അവജ്ജിത്വാ സല്ലക്ഖേത്വാ സതം ഹോമി സഹസ്സം ഹോമീതിവാ സതം ഹോതു സഹസ്സം ഹോതൂതിവാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഹോതു ഏവഞ്ചേവഞ്ച ഹോതൂതിവാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. ദിബ്ബസോതാദീസു പന യം യം ആരമ്മണം സോതുംവാ പസ്സിതുംവാ ജാനിതുംവാ അനുസ്സരിതുംവാ ഇച്ഛതി. തം തം സല്ലക്ഖേത്വാ അസുകസ്സ അസുകാനംവാ സദ്ദം സുണോമീതിആദിനാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. അട്ഠകഥായം പന പരികമ്മം കത്വാ പുന പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം ആഗതമേവ. യഥാഹ അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സചേ സതം ഇച്ഛതി. സതം ഹോമീതി പരികമ്മം കത്വാ പുന അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠാതി. അധിട്ഠാനചിത്തേന സഹേവ സതം ഹോതീതി. തത്ഥച ആദിതോ പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം പരികമ്മ ചിത്തസ്സ സമാദാനത്ഥായ ഹോതി. പച്ഛിമം പന അഭിഞ്ഞായ അനു ബലപ്പദാനത്ഥായാതി. തഥാ ഹി പാദകജ്ഝാനബലേന സുട്ഠു സമാഹിതം പരികമ്മചിത്തംനാമ അത്തനോ വിസയേ അഭിഞ്ഞാചിത്തഗതികം ഹോതി. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണകാലേ തേനേവ ചിത്തേന തസ്മിം ഭവേ അതീതം ധമ്മജാതം യാവ പടിസന്ധിയാ ജാനാതി. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം തംസമ്പയുത്തം ഞാണം പരികമ്മസമാധിഞാണന്തി വുത്തം. അതീതംസഞാണന്തിപി വുച്ചതീതി. സേസാഭിഞ്ഞാസുപി തസ്സ ഞാണസ്സ വിസയവിസേസോ യഥാരഹം വത്തബ്ബോതി. ഥേരേന പന പച്ഛിമം പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനംനാമ ന സബ്ബേസം ഹോതി. ന ഹി അഭിഞ്ഞാസു വസീഭാവപത്താനം പുന പാദകജ്ഝാനേന കിച്ചം അത്ഥീതി കത്വാ തം ഇധ നഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. രൂപാദീസുആലമ്ബണേസുയഥാരഹമപ്പേതീതി ഏത്ഥ ഇദ്ധിവിധഞാണം താവ തേകാലികഭൂതേസു ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തതി. തഞ്ഹി രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണധമ്മേസു യം യം നിപ്ഫാദേതി. തം തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതി. പാദകജ്ഝാനചിത്തം പന കായഗതികം അധിട്ഠഹിത്വാ ദിസ്സമാനേനകായേന ആകാസേഗമനകാലേ അതീതം പാദകജ്ഝാനചിത്തം ആരബ്ഭ പവത്തതി. കായം ചിത്തഗതികം അധിട്ഠഹിത്വാ അദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനകാലേ പച്ചുപ്പന്നം രൂപകായം ആരബ്ഭ പവത്തതി. തഥാപവത്തമാനസ്സ പന തസ്സ ഞാണസ്സ കിഞ്ചിരൂപം ആരമ്മണ മത്തം ഹോതി. കിഞ്ചി ആരമ്മണപുരേജാതം. കിഞ്ചി വത്ഥാരമ്മണ പുരേജാതം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അനാഗതേ ഇദംനാമ ഹോതൂതി അധിട്ഠാന കാലേ അനാഗതം തംതംരൂപധമ്മം ആരബ്ഭ പവത്തതീതി. പച്ചുപ്പന്നോ സദ്ദോ ദിബ്ബസോതസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. അതീതേ സത്തദിവസാനി അനാഗതേ സത്തദിവസാനീതി ഏത്ഥന്തരേ കാലേ അതീതാ നാഗതപച്ചുപ്പന്നഭൂതം പരസ്സചിത്തം ചത്താരോവാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയ ഞാണസ്സ. ചിത്തഞ്ഹി ജാനന്തോ തം സമ്പയുത്തധമ്മംപി ഇച്ഛന്തോ ജാനിസ്സതിയേവ. ഏവഞ്ച കത്വാ പട്ഠാനേ കുസലാ ഖന്ധാ ചേതോ പരിയഞാണസ്സ യഥാകമ്മുപഗഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോതി ഞാണദ്വയം ഏകതോ കത്വാ വുത്തം. ഏത്ഥച അട്ഠകഥായം താവ പരചിത്തസ്സ പച്ചുപ്പന്നാലമ്ബണതാനാമ സന്തതിവസേനവാ അദ്ധാ വസേനവാ യോജിതാ. യദി ഹി ഖണികവസേന യോജേയ്യ. ആവജ്ജനേ പച്ചുപ്പന്നം യംകിഞ്ചി ഏകം ചിത്തം ആവജ്ജേത്വാ നിരുദ്ധേ ജവനാനിപി തദേവ ആവജ്ജനേന സദ്ധിം നിരുദ്ധം അതീതം ഗണ്ഹന്തീതി താനി കാലതോ ആവജ്ജനേന സഹ ഭിന്നാലമ്ബണാനി നാമ ഹോന്തി. നച അനിട്ഠേ മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ കാലമത്തേനാപി തേസം തേന സഹ ഭിന്നാലമ്ബണതാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി അനു മതാതി. തസ്മാ ഈദിസേസു ഠാനേസു പച്ചുപ്പന്നംനാമ സന്തതിവസേന അദ്ധാവസേനച ഗഹേതും യുത്തന്തി. മൂലടീകായം പന ഖണികപച്ചുപ്പന്ന വസേനേവ യോജിതം. നഹി അഭിധമ്മേ അതീതാരമ്മണത്തികം സന്തതി അദ്ധാനവസേനേവ വുത്തന്തി സക്കാ വത്തും. ഇതരഥാ പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോതി വത്തബ്ബോ സിയാ. ന തു വുത്തോ. അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോതിച്ചേവ പന വുത്തോ, തസ്മാ ആവജ്ജനാദീനി സബ്ബാനി ചിത്താനി പച്ചേകം അത്തനാ ഖണവസേന സഹുപ്പന്നാനി പരസ്സ ചിത്താനിഗണ്ഹന്തീതി യുത്തം, നച താനി ധമ്മതോ ഭിന്നാ ലമ്ബണാനിനാമ ഹോന്തി. ഗഹണാ കാരസ്സ അഭിന്നത്താ. ആവജ്ജനംപി ഹി ചിത്തന്തേവ ആവജ്ജതി. ജവനാനിച ചിത്തം ചിത്തന്തേവ ജവന്തി. താനിച സബ്ബാനി ചിത്താനിഏവ ഹോന്തീതി. അതീതാനന്തര ചുതിതോ പന പട്ഠായ അതീതാ ഖന്ധാ ഖന്ധുപനി ബന്ധാ നാമ ഗോത്തകസിണ നിമിത്താദികാ പഞ്ഞത്തിയോ നിബ്ബാനഞ്ച പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നം രൂപാരമ്മണം ദിബ്ബചക്ഖുസ്സാതി ഏവം രൂപാദീസു ഛസു ആലമ്ബണേസു യഥാരഹ മപ്പേതീതി. ഇദാനി അഭിഞ്ഞാവസേന പവക്ഖസ്സ തസ്സ പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സ കിച്ചഭേദേന പഭേദം ദസ്സേതും ഇദ്ധിവിധന്തിആദിഗാഥ മാഹ. തത്ഥ യം യം അധിട്ഠാതി. യഥാ യഥാച അധിട്ഠാതി. തസ്സ തസ്സ തഥാ തഥാവാ ഇജ്ഝന സങ്ഖാതോ വിധോ കോട്ഠാസോ പകാരോവാ ഏതസ്സാതി ഇദ്ധിവിധം. തം പന തിവിധം അധിട്ഠാ നിദ്ധി വികുബ്ബനിദ്ധി മനോമയിദ്ധി വസേന. തത്ഥ അത്തനോ പകതിവണ്ണം അവിജഹിത്വാ തസ്സേവ സത സഹസ്സാദി ബഹുഭാവ കരണ വസേനവാ ആകാസഗമനാദിവസേന വാ ബഹിദ്ധാ നാനാവണ്ണ പാടിഹാരിയ ദസ്സന വസേനവാ പവത്തിതാ ഇദ്ധി അധിട്ഠാനിദ്ധിനാമ. പകതിവണ്ണം പന വിജഹിത്വാ അത്താനമേവ കുമാരവണ്ണനാഗവണ്ണാദികം കത്വാ ദസ്സനവസേന പവത്തിതാ ഇദ്ധി വികുബ്ബനിദ്ധിനാമ. അത്തനോ സരീരബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞം സബ്ബസോ അത്തനാ സദിസം സരീരം നിമ്മിനിത്വാ നീഹരിത്വാ ദസ്സനവസേന പവത്തിതാ ഇദ്ധി മനോമയിദ്ധിനാമ. ദിവേ ഭവം ദിബ്ബം. ദേവലോകേ ജാതന്തി അത്ഥോ. ദിബ്ബഞ്ച തം സോതഞ്ചാതി ദിബ്ബസോതം. ദേവാനം ഉളാരകമ്മനിബ്ബത്താ ദൂരേപി പടിച്ഛന്നേപി ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനസമത്ഥം പസാദസോതം. ദിബ്ബസോതസദിസത്താ പന ഇദം അഭിഞ്ഞാഞാണംപി ദിബ്ബസോതന്തി വുച്ചതി. കസിണജ്ഝാന സങ്ഖാതേനവാ ദിബ്ബവിഹാരേന പടിലദ്ധത്താ സയഞ്ച തസ്മിം ദിബ്ബവിഹാരേ പരിയാപന്നത്താ ദിബ്ബഞ്ച തം സോതഞ്ചാതി ദിബ്ബസോതം. പരസ്സ ചിത്തം വിജാനന്തി ഏതേനാതി പരചിത്തവിജാനനം. തദേവ ചേതോപരിയായന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തി ഏതേനാതി കത്വാ ചേതോപരിയഞാണന്തിപി വുച്ചതി. പുബ്ബേ നിവാസോ വുച്ചതി അതീതഭവേസു അത്തനോ ഛസു ദ്വാരേസു ആപാതം ആഗതാ സുട്ഠു വിദിതാ ധമ്മാ. പുബ്ബേ അതീതജാതീസു ഗോചര നിവാസവസേന നിവസിംസു അത്തനോ ഛദ്വാരികാനി ചിത്താനി ഏത്ഥാതി കത്വാ. സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം പന പരേസം ഛദ്വാരഗഹിതാപി ധമ്മാ പുബ്ബേ നിവാസോ ഹോതിയേവ, പുബ്ബേ നിവാസസ്സ അനുസ്സരണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി. ഇധ പന തം സമ്പയുത്തഞാണം അധിപ്പേതം. പുബ്ബേ വുത്തനയേന ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖുചാതി ദിബ്ബചക്ഖു. തം സദിസത്താ ഇദം അഭിഞ്ഞാഞാണംപി ദിബ്ബചക്ഖൂതി വുച്ചതി. ദിബ്ബവിഹാര വസേന പടിലദ്ധത്താ സയഞ്ച ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താ ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖുചാതി ദിബ്ബചക്ഖു. യഥാകമ്മുപഗഞാണം അനാഗതംസഞാണന്തി ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി ഇമസ്സേവ പരിഭണ്ഡഞാണാനിനാമ. നഹി തേസം പടിലാഭത്ഥായ വിസും ചിത്തപരിദമനപരികമ്മംനാമ അത്ഥി. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ പടിലദ്ധേ തേസംപി പടിലദ്ധത്താതി. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാ നിരയേസു ദുക്ഖം ദേവേസുവാ സുഖം അനുഭവന്തേ സത്തേ ദിസ്വാ തേസം അതീതം കമ്മം ജാനിസ്സാമീതി പരികമ്മം കരോന്തസ്സ തം കമ്മാരമ്മണം യഥാകമ്മുപഗഞാണം പവത്തതി. തതോ ചവിത്വാ കത്ഥ ഭവിസ്സന്തീതി തേസം അനാഗതേ പവത്തിം പസ്സിസ്സാമീതി പരികമ്മം കരോന്തസ്സ തേസം അനാഗതഖന്ധാരമ്മണം അനാഗതംസഞാണം പവത്തതി. പുബ്ബേ നിവാസാനുസ്സതി ഞാണം വിയച സബ്ബംപി അനാഗതധമ്മജാതം ഏതസ്സ ആരമ്മണം ഹോതിയേവ. ഏതഞ്ഹി അത്തനോ വിസയേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണഗതികന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം.

വിഭാവനിയം പന

അനാഗതേ സത്തദിവസതോ പട്ഠായ ചിത്തചേതസികധമ്മാ ദുതീയദിവസതോ പട്ഠായ യംകിഞ്ചി ആരമ്മണം ഏതസ്സ വിസയോതി അധിപ്പേതം. തമ്പി യുത്തംവിയ ദിസ്സതി.

നഹി ഭവന്തരേപി അനാവതധമ്മേ ജാനിതും സമത്ഥം ഏതം ഇമസ്മിം ഭവേ അനാഗതധമ്മേ നജാനാതീതി സക്കാ ഭവിതും. യഥാ ചേതം, തഥാ പുബ്ബേനിവാസഞാണംപി ഇമസ്മിം ഭവേ പരസന്താനഗതേ അതീതധമ്മേതി. പാളിയം പന അട്ഠകഥാസുച ഭവന്തരഗതധമ്മേഹി ഏവ ഞാണദ്വയം യോജിതം. തം പന അസാധാരണകാലവസേന ആനുഭാവവിസേസപാകടത്ഥം യോജിതന്തി യുത്തം സിയാതി. ഗോചരഭേദോതി ദസകസിണാദീസു ഗോചരേസു സമഥജ്ഝാനാനം പവത്തിഭേദോ.

സമഥകമ്മട്ഠാനനയോ.

൧൭൧. സബ്ബലോകിയമഹാജനേഹി യഥാദിട്ഠം പുഗ്ഗലസത്തഇത്ഥി പുരിസാദികം നിച്ച ധുവ സുഖ അത്ത നിമിത്തഞ്ച അതിക്കമിത്വാ വിസേസേന പസ്സന്തി ഏതായാതി വിപസ്സനാ. കിരിയാ കമ്മം. ഭാവനാപയോഗോ. വിപസ്സനായ കമ്മം വിപസ്സനാകമ്മം. വിപസ്സനാ ഏവ വാ കമ്മന്തി വിപസ്സനാ കമ്മം. വിപസ്സനാകമ്മസ്സ ഠാനം അധിട്ഠാനം ഭുമീതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. ഖന്ധാദിധമ്മജാതം. വിപസ്സനാ കമ്മമേവ വാ ഉത്തരുത്തരസ്സ ഭാവനാ വിസേസസ്സ ആനിസംസവിസേസസ്സവാ ഠാനം ആസന്നകാരണന്തി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. തസ്മിം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ സത്തവിധേന വിസുദ്ധി സങ്ഗഹോ തീണി ലക്ഖണാനീതിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. നിച്ചസീലമേവ സയഞ്ച ദുസ്സില്യമലതോ വിസുദ്ധത്താ കായം വാചഞ്ച തതോ വിസോധനതോ വിസുദ്ധീതി സീലവിസുദ്ധി. സുഭാവിത ചിത്തസന്താനമേവ സയഞ്ച നീവരണമലതോ വിസുദ്ധത്താ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലഞ്ച തതോ വിസോധനതോ വിസുദ്ധീതി ചിത്തവിസുദ്ധി. ചിത്തസീസേന ചേത്ഥ സമാധി അധിപ്പേതോ. ധമ്മവവത്ഥാനഞാണസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിഏവ തം സമങ്ഗിപുഗ്ഗലം സക്കായദിട്ഠിമലതോ വിസോധനതോ വിസുദ്ധീതി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. സോളസവിധം അട്ഠവിധം കങ്ഖം വിതരന്തി അതിക്കമന്തി ഏതായാതി കങ്ഖാവിതരണാ. പച്ചയപരിഗ്ഗഹഞാണം. സാ ഏവ തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലം അഹേതു ദിട്ഠി വിസമഹേതുദിട്ഠീഹി സദ്ധിം യഥാവുത്താഹി ദുവിധാഹി കങ്ഖാഹി വിസോധനതോ വിസുദ്ധീതി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി. മഗ്ഗോച അമഗ്ഗോച മഗ്ഗാമഗ്ഗാ. തത്ഥ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധാധിഗമനസ്സ ഉപായഭൂതോ മനസികാരവിധിവാ അരിയമഗ്ഗോവാ മഗ്ഗോനാമ. തസ്സ അനുപായഭൂതോ മനസികാരോവാ അധിമാനവത്ഥൂനിവാ അമഗ്ഗോനാമ. മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗതോ അമഗ്ഗസ്സച അമഗ്ഗതോ ജാനനം ദസ്സനഞ്ച മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനം. തമേവ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ വിസോധനതോ വിസുദ്ധീതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ. ഉപരി വിസേസം പടിപജ്ജന്തി ഏതായാതി പടിപദാ. വിപസ്സനാപരംപരസങ്ഖാതോ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ. പടിപദാഭൂതം ഞാണദസ്സനന്തി പടിപദാഞാണദസ്സനം. തമേവ നിച്ചസഞ്ഞാദിതോ വിസുദ്ധത്താ വിസുദ്ധീതി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനാമ, അരിയമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാത ഞാണദസ്സനമേവ സമ്മോഹമലതോ വിസുദ്ധത്താ വിസുദ്ധീതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനാമ. ഏത്ഥച സുതമയാദിവസേന സിദ്ധം അനുമാന ഞാണംപി ഞാണമേവാതി തം പടിക്ഖിപിത്വാ അത്ഥപച്ചക്ഖഞാണമേവ ഗഹേതും സബ്ബത്ഥ ദസ്സനഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ലക്ഖീയന്തി സല്ലക്ഖീയന്തി ഇമേ അനിച്ചാഏവാതി ഏകന്തേന വിനിച്ഛീയന്തി ധമ്മാ ഏതേനാതി ലക്ഖണം അനിച്ചതാ ഏവ ലക്ഖണന്തി അനിച്ചലക്ഖണം. പുബ്ബപദേ ഭാവപച്ചയലോപോ. അഞ്ഞോഹി അനിച്ചോ, അഞ്ഞാ അനിച്ചതാതി. തത്ഥ യഥാഗമനക്രിയായോഗേന പുരിസോ ഗതോതി വുച്ചതി. ന പന ഗമന ക്രിയാ പുരിസോ. നച പുരിസോ ഗമനക്രിയാ. അഞ്ഞാ ഹി ക്രിയാ, അഞ്ഞോ പുരിസോ. തഥാ അനിച്ചതായോഗേന സബ്ബോ സങ്ഖതധമ്മോ അനിച്ചോതി വുച്ചതി. ന പന അനിച്ചതാ സോ ധമ്മോ, നച സോ ധമ്മോ അനിച്ചതാ. അഞ്ഞാ ഹി അനിച്ചതാ, അഞ്ഞോ സോ ധമ്മോതി. കതമാ പന സാ അനിച്ചതാതി. വിപരിണാമാ കാരോ. ജീരണാകാരോ ഭിജ്ജനാകാരോതി വുത്തം ഹോതി. തം പന ആകാരം ദിസ്വാ തദാകാരവന്തേ ധമ്മേ ഞാണം പവത്തതി അയം ധമ്മോ അനിച്ചോതി. തസ്മാ സാ അനിച്ചതായേവ ഇധ ലക്ഖണന്തിപി വുച്ചതീതി. ഏസനയോ സേസേസുപി ദ്വീസു. തത്ഥ പന അഭിണ്ഹസംപടിപീളനാകാരോ ദുക്ഖതാനാമ. അവസവത്തനാകാരോ അനത്തതാനാമാതി. യഥാവുത്തായ പന അനിച്ചതായ സഹ അനിച്ചസ്സ ധമ്മസ്സ അനിച്ചേന വാ ധമ്മേന സഹ അനിച്ചതായ അനുഅനുപസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാ. ഏസ നയോ സേസാസുപി ദ്വീസു. യാവ സരീരേ ധമ്മാനം തിവിധലക്ഖണയുത്തതാ അത്തനോ ഞാണേന പഞ്ഞായതി. താവ തേസു തിവിധലക്ഖണവിഭാവനവസേന പുനപ്പുനം മസനം ആമസനം സമ്മസനം. സമ്മസനാകാരേന പവത്തം ഞാണം സമ്മസനഞാണം. ഉദയോ വുച്ചതി തംതം ഖണാനുരൂപം തംതം പച്ചയാനുരൂപഞ്ച നവനവാനം ധമ്മാനം പാതു ഭാവോ ചേവ ഉപരുപരി വഡ്ഢനഞ്ച. വയോ വുച്ചതി യത്ഥ യത്ഥ ലദ്ധപച്ചയാ നവനവാ ധമ്മാ പാതുഭവന്തി ചേവ വഡ്ഢന്തിച. തത്ഥ തത്ഥ അലദ്ധപച്ചയാനം പുരാണധമ്മാനം അന്തരധാനം. സമൂഹ സന്തതിവസേന പന ഉദയപക്ഖസ്സവാ വയപക്ഖസ്സവാ സമനുപസ്സനഞാണം ഉദയബ്ബയഞാണം. തേസു പന ദ്വീസു പക്ഖേസു ഉദയകോട്ഠാസോനാമ ഉപരുപരി പാകടോ ഹുത്വാ ആഗച്ഛതി. വയകോട്ഠാസോ പന അപാകടോ. സോ ഏവ ച അനിച്ചതായ പരമാ കോടീതി തസ്സേവ സുട്ഠുതരം സമനുപസ്സനഞാണം ഭങ്ഗഞാണം. ഭങ്ഗേ ദിട്ഠേ ഏവം ഭിജ്ജനസഭാവാനം ധമ്മാനം അനേകസഹസ്സസോക ദുക്ഖവത്ഥുഭാവേന തഥാ തഥാ ഭായിതബ്ബപകാരസമനുപസ്സനഞാണം ഭയഞാണം നാമ. ലോകേ പന കിഞ്ചി ഭയവത്ഥും പസ്സന്താപി ആസന്നേ അഞ്ഞസ്മിം പടിസരണേ സതി ന ഭായന്തി. അസതി ഏവ ഭായന്തി. ഏവം ഭായിതബ്ബാനം തേസം സബ്ബസോ അഞ്ഞപടിസരണാഭാവദസ്സനം ആദീനവഞാണം നാമ. കുതോചി പടിസരണാഭാവേന തേഹി ഉക്കണ്ഠതാകാര സഹിതം വിപസ്സനാഞാണം നിബ്ബിദാഞാണംനാമ. നിബ്ബിന്ദീയമാനേഹി തേഹി അത്താനം വിമുച്ചിതും അജ്ഝാസയസഹിതം വിപസ്സനാഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം നാമ. സുട്ഠു മുച്ചിതും ഇച്ഛന്തസ്സ സീഘം മുച്ചനത്ഥം തേസം ധമ്മാനം ചത്താലീസായ ആകാരേഹി അനേകാദീനവരാസി ഭാവ പടിസങ്ഖാനവസേന സുട്ഠുവിപ്ഫാരതരം പവത്തമാനം വിപസ്സനാ ഞാണം പടിസങ്ഖാഞാണം നാമ. തേസം പന അനേകാദീനവരാസിഭാവേ സുട്ഠു ദിട്ഠേ സങ്ഖാരേസു നികന്തിയാ പരിയാദിന്നായ ഇദാനി മുച്ചനുപായോ ലദ്ധോതി അധിമത്തബ്യാപാരം അകത്വാ സമേന വായാമേന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സങ്ഖാരപരിഗ്ഗഹേ മജ്ഝത്താകാരസഹിതം സങ്ഖാരേസുവാ ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച പഹായ ഉദാസിനഭാവസഹിതം വിപസ്സനാഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണംനാമ. ഉപരി മഗ്ഗപ്പവത്തിം വഹിതും സമത്ഥഭാവേന മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ അനുലോമേഹി ഥാമബലേഹി സമ്പന്നം വിപസ്സനാഞാണം അനുലോമഞാണം നാമ. ഹേട്ഠിമാനംവാ ഞാണാനംതം അനുലോമം ഹോതി ലക്ഖണത്തയസ്സ സുട്ഠുതരം വിഭാവനതോ. ഉപരിമഗ്ഗസ്സവാ അനുലോമം ഹോതി തസ്സ പരികമ്മഭാവതോ, പദട്ഠാനത്താചാതിപി അനുലോമഞാണം നാമാതി. അത്ത ജീവസുഞ്ഞതാദസ്സന ബലേന ഖന്ധേസു കിലേസബന്ധനതോ വിമുച്ചമാനോ മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതാവിമോക്ഖോ നാമ. സങ്ഖാരാനം യാനി നിമിത്താനി കിലേസാനം അവസ്സയോ ഹോതി. താനി വിധമിത്വാ സബ്ബസോ ധമ്മാനം അനാഥ ഭാവ ദസ്സന ബലേന വിമുച്ചമാനോ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോവിമോക്ഖോ നാമ. സങ്ഖാരേസു സബ്ബസോ അസ്സാസാഭാവ ദസ്സനബലേന വിമുച്ചമാനോ മഗ്ഗോ അപ്പണിഹിതോവിമോക്ഖോനാമ. സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാതി അനത്താനുപസ്സനാ. സാ ഹി ധമ്മാനം സമൂഹഘന സന്തതിഘന കിച്ചഘന ആരമ്മണഘനേസു തംതംഘന വിനിബ്ഭുജ്ജന വസേന പവത്തത്താ അത്താ ഇതി ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി സാരസ്സ അഭാവാനുപസ്സനതോ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാതി വുച്ചതി. അനിമിത്താ നുപസ്സനാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാ. സാപി ഹി സന്തതി വിച്ഛേദന വസേന പവത്തത്താ അഹന്തി ഗഹിതസ്സ നിമിത്തസ്സ വിധമനതോ അനിമിത്താനുപസ്സനാതി വുച്ചതി. അപണിഹിതാനുപസ്സനാതി ദുക്ഖാ നുപസ്സനാ. സാപി ഹി മഹാആദീനവരാസി ഭാവ വിഭാവനവസേന പവത്തത്താ ഇദം മമ ഏതം മമാതി ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി പണിഹിത ഗുണസ്സ അഭാവാനുപസ്സനതോ അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാതി വുച്ചതീതി. പാതിമോക്ഖസംവരസീലന്തി വിനയപഞ്ഞത്തിസീലം. തഞ്ഹി സബ്ബലോ കിയസീലാനം ജേട്ഠകത്താ പതിച ഹോതി. ചതുഭൂമകകുസലാനം ആദിപഭവഭൂതത്താ മുഖഞ്ച. ഇതി പതിമുഖട്ഠേന പാതിമോക്ഖന്തി വുച്ചതി. തമേവച ദുസ്സില്യമഗ്ഗസ്സ സംവരണതോ പിദഹനതോ സംവരോതി വുച്ചതീതി. യേസം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി വിഫന്ദിതാനി ഹോന്തി. ലോലാനി ഹോന്തി. തദനുബന്ധാച അകുസലധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസം ഉപ്പത്തി മഗ്ഗസ്സ സംവരണവസേന പവത്തമാനാ സതി ഇന്ദ്രിയ സംവരോനാമ. സോ ഏവ സീലന്തി ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം. ആജീവന്തി ജീവിതം കപ്പേന്തി ഏതേനാതി ആജീവോ. പച്ചയപരിയേസനവായാമോ. സോയേവ ബുദ്ധപടികുട്ഠേഹി പുപ്ഫദാനാദീഹി മിച്ഛാപയോഗേഹി തിവിധകുഹനവത്ഥുഹിച പരിസുദ്ധത്താ ആജീവപാരിസുദ്ധിനാമ. സാ ഏവ സീലന്തി സമാസോ. തഥാരൂപേന പരിസുദ്ധേന ഭിക്ഖാചാരാദിനാ പയോഗേന പടിലദ്ധാനം പച്ചയാനം പടിഗ്ഗഹണ പരിഭുഞ്ജനകാലേസു സമ്മോഹസ്സ ഗേധസ്സ മദസ്സ പമാദസ്സച പഹാനത്ഥം തംതംപയോജനമരിയാദംവാ പടികൂലലക്ഖണംവാ ധാതുമത്തലക്ഖണംവാ പരിഗ്ഗഹണ പച്ചവേക്ഖനവസേന പവത്തം പച്ചയസേവനേ പടിസങ്ഖാഞാണം പച്ചയ സന്നിസ്സിതസീലംനാമ. പരിസുജ്ഝതീതി പരിസുദ്ധി. പരിസുദ്ധിഏവ പാരിസുദ്ധി. സാ ഏവ സീലന്തി സമാസോ. ചത്താരി പാരിസുദ്ധിസീലാനീതി ചതുപാരി സുദ്ധിസീലം. ചിത്തവിസുദ്ധീതി ഏത്ഥ ചിത്തസദ്ദേന സമാധി നിദ്ദിട്ഠോതി വുത്തം ദുവിധോപിസമാധി ചിത്തവിസുദ്ധിനാമാതി. ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാന വസേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മാനം പച്ചത്തസഭാവോ ലക്ഖണംനാമ. അഗ്ഗിസ്സ ഉണ്ഹത്തം വിയ. തേന സഭാവേന സാധേതബ്ബം കിച്ചംവാ സാധനപച്ചയാ പടിലദ്ധഗുണസങ്ഖാതാ സമ്പത്തിവാ രസോനാമ. അഗ്ഗിസ്സ പരിവാചന ജോതനാനി വിയ. സാ ഏവ സമ്പത്തിവാ കാരിയസങ്ഖാതം ഫലംവാ പച്ചുപട്ഠാനംനാമ. അഗ്ഗിസ്സ ധൂമോ വിയ. അത്തനോ ഉപ്പത്തിയാ അസാധാരണപച്ചയസങ്ഖാതം ആസന്നകാരണം പദട്ഠാനംനാമ. തേസം വസേന നാമസ്സച രൂപസ്സച പരിഗ്ഗഹോ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം നാമരൂപവവത്ഥാനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനാമ. ഏത്ഥച പരിഗ്ഗഹോ ദുവിധോ സങ്ഖേപ പരിഗ്ഗഹോ വിത്ഥാരപരിഗ്ഗഹോതി. തത്ഥ അജ്ഝത്തധമ്മേ ദ്വിധാ കത്വാ ഇദം നാമമേവ, ന രൂപം. ഇദം രൂപമേവ, ന നാമം. അഞ്ഞം നാമം അഞ്ഞം രൂപം. തദുഭയതോച അഞ്ഞോ അത്താവാ ജീവോവാ സത്തോവാ പുഗ്ഗലോവാ മനുസ്സോവാ ദേവോവാ ബ്രഹ്മാവാ നത്ഥീതി ഏവം പച്ചക്ഖതോ സുദിട്ഠം കത്വാ പരിഗ്ഗണ്ഹനം സങ്ഖേപപരിഗ്ഗഹോനാമ. ഞാണുത്തരികോഹി പുഗ്ഗലോ ഏത്തകമത്തേനപി സക്കായദിട്ഠിം വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി സദ്ധിം സഞ്ഞാ ചിത്തവിപല്ലാസേഹീതി. തയോ ഹി വിപല്ലാസാ. യഥാഹ-അനത്തനി അത്താതി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ചിത്തവിപല്ലാസോ ദിട്ഠിവിപല്ലാസോതി. തത്ഥ സത്ഥുസാസനധമ്മേ സുട്ഠു പതിട്ഠിതേന സദ്ധാമത്തേനപി ദിട്ഠി വിപല്ലാസോ വിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി. ഇതരേ പന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹേ കതേയേവ വിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തി. യാവച ഏതേ ദ്വേ അവിക്ഖമ്ഭിതാ ഹോന്തി. താവ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോച അപരിസുദ്ധോയേവ ഹോതി. തംമൂലികാച കിലേസധമ്മാ അവിക്ഖമ്ഭിതാ ഏവ ഹോന്തീതി അപിച. ചതുന്നം ആഹാരാനം വസേന ചതുധാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം വസേന പഞ്ചധാ, ഛന്നം ധാതൂനം വസേന ഛധാതിആദിനാ നയേന നാമരൂപം പരിഗ്ഗഹേ തബ്ബമേവ. തത്ഥ ഛ ധാതുയോനാമ പഥവിധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതു ആകാസധാതു വിഞ്ഞാണധാതുയോ. പക്കുസാതി കുലപുത്തോ ഹി ഇമാ ഛ ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ചപിത്വാ സുദ്ധാവാസേസു നിബ്ബത്തോതി. യത്തകേ വാ പന ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അത്താ മേതി പവത്തമാനേ സഞ്ഞാചിത്തദിട്ഠി വിപല്ലാസേ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. തത്തകാപി പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ യേവാതി. ഇമസ്മിം പന സങ്ഗഹപകരണേ യോ യോ ചിത്തചേതസിക വിഭാഗോ രൂപവിഭാഗോച ഹേട്ഠാ വുത്തോ. തസ്സ സബ്ബസ്സ വസേന നാമരൂപസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനം വിത്ഥാരപരിഗ്ഗഹോനാമ. അയംപന ആദികമ്മികാനം അവിസയോ. പടിവിദ്ധചതുസച്ചാനം പന ആഭിധമ്മികത്ഥേരാനം ഏവ വിസയോതി വേദിതബ്ബോ. നാമരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ പന നാമരൂപ മത്തതോ ഉദ്ധം അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അഭാവദസ്സനതോച സരീരബ്ഭന്തരേ ജീവസഞ്ഞിതോ അത്താ അത്ഥി. സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദേതി, സംസരതി, സന്ധാവതീതി ഏവം പവത്താ ദിട്ഠി പഹീയതി. സുദ്ധേ നാമേ ഏവവാരൂപേ ഏവവാ പുഗ്ഗലസത്തക്രിയസഞ്ഞിതാനം ഈഹാബ്യാപാരാനം സബ്ബസോ അഭാവദസ്സനതോ തദുഭയസംയോഗേഏവ തേസം ലബ്ഭമാനതാ ദസ്സനതോച തദുഭയംവാ ഏകമേകംവാ ഉദ്ദിസ്സ അത്താതി പവത്താ ദിട്ഠി പഹീയതി. അത്താ ജീവോ സത്തോ പുഗ്ഗലോ മനുസ്സോ ദേവോ ബ്രഹ്മാതി ഏവമാദീസു വോഹാരേസുച വോഹാര മത്തേ അട്ഠത്വാ അത്താനാമ ഏകന്തതോ അത്ഥി ജീവോനാമ ഏകന്തതോ അത്ഥീതിആദിനാ തദത്ഥാഭിനിവേസവസേന അതിധാവനഞ്ച പഹീയതീതി ദട്ഠബ്ബം. തദത്ഥാഭിനിവേസോതിച അത്താനാമ അത്ഥി ജീവോനാമ അത്ഥീതിആദിനാ ദള്ഹതരം അഭിനിവേസോ. അതിധാവനന്തി നാമരൂപം അത്താതിആദിനാ ഗഹണം. പച്ചയപരിഗ്ഗഹോതി ഏത്ഥപി ദുവിധോ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ചാതി. തത്ഥ വത്ഥാരമ്മണവസേന നാമസ്സ ചിത്തോതുകാഹാരവസേന രൂപസ്സ അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനകമ്മവസേന തദുഭയസ്സച പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ സങ്ഖേപതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതിനാമ. ഹേട്ഠാ പച്ചയസങ്ഗഹേ വിഭത്തേഹി പടിച്ചസമുപ്പാദനയ പട്ഠാനനയേഹി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വിത്ഥാരതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതിനാമ. ഏത്ഥപി പട്ഠാനനയേന പരിഗ്ഗഹോ ആദികമ്മികാനം അവിസയോഏവ. പച്ചയം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപന യഥാവവത്ഥിതസ്സ സബ്ബസ്സ നാമരൂപസ്സ സബ്ബസോ പച്ചയായത്തവുത്തികതാദസ്സനതോ അഹേതുകദിട്ഠി പഹീയതി. അത്തനോ അനുരൂപപച്ചയസാമഗ്ഗിയാ വിനാ അഞ്ഞഥാ പവത്തിയാ അദസ്സനതോ ഇസ്സരനിമ്മാന കാലനിമ്മാനാദികാ വിസമഹേതുദിട്ഠിച പഹീയതി. ഹേതുസമ്ഭാരപച്ചയേഹി കമ്മപ്പവത്തിയാ വിപാകപ്പവത്തിയാച അഞ്ഞസ്സ കമ്മകാരകസ്സവാ വിപാക വേദകസ്സവാ കത്തുനോ അഭാവദസ്സനതോ കാരക വേദക ദിട്ഠി പഹീയതി. അനമതഗ്ഗേച സംസാരേ തീസു അദ്ധാസു ഹേതുഫല പരംപരാവസേന കേവലസ്സ നാമരൂപമത്തസ്സേവ പവത്തിദസ്സനതോ അഹോസിം നുഖോ അഹമതീതമദ്ധാനന്തി ഏവമാദികായ പുഗ്ഗലസത്ത വിസയായ സോളസവിധായ കങ്ഖായച അതിക്കമോ ഹോതി. സഭാവധമ്മപവത്തിയാച സുട്ഠു ദിട്ഠായ ദേസനാധമ്മസ്സ സുധമ്മതാ ദസ്സനതോ ബുദ്ധസുബുദ്ധതഞ്ച ദിസ്വാ സത്ഥരി കങ്ഖതി ധമ്മേ കങ്ഖതീതിആദിനയപവത്താ അട്ഠവിധാപി കങ്ഖാ പഹീയതീതി. ലോകുത്തരധമ്മാനം സങ്ഖതാനംപി സതം അസമ്മസനുപഗത്താ തേഭൂമകസങ്ഖാരേസൂതി വുത്തം. അനുസയസമൂഹനത്ഥഞ്ച സമ്മസനന്തി കത്വാ യത്ഥ കാമരാഗാദയോ അനുസയാ അനുസേന്തി. തേയേവ ധമ്മാ സമ്മസനാരഹാ ഹോന്തീതി വുത്തം തേഭൂമകസങ്ഖാരേസൂതി. ഇമസ്സ ച പദസ്സ ലക്ഖണത്തയം സമ്മസന്തസ്സാതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അതീതാദിഭേദഭിന്നേസൂതി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദീഹി ഏകാദസഹി ഭേദേഹി ഭിന്നേസു. ഖന്ധാദിനയംആരബ്ഭാതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ വിഭത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം ദ്വാരഛക്കം ആരമ്മണഛക്കം വിഞ്ഞാണഛക്കം ഫസ്സഛക്കം വേദനാഛക്കം സഞ്ഞാഛക്കന്തി ഏവമാദികം സമ്മസനഭൂമിവിഭാഗനയം ആരബ്ഭ അനുഗന്ത്വാ തംനയാനുസാരേനാതി അത്ഥോ. തത്ഥ പന തേവീസതിയാ ധമ്മകോട്ഠാസേസു യസ്സ യോ കോട്ഠാസോ പാകടോ ഹോതി. തേന തം ഗഹേത്വാ സമ്മസനം ആരഭിതബ്ബം. സക്കോന്തേന പന സബ്ബമ്പി ഗഹേത്വാ ആരഭിതബ്ബമേവ. കലാപവസേനസംഖിപിത്വാതി ഖന്ധപഞ്ചകേന യേ രൂപം താവ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാദിഭേദഭിന്നംപി സമാനം സബ്ബം ഏകരൂപപിണ്ഡഭാവേന സംഖിപിത്വാ ഏസ നയോ വേദനാ ദീസുപീതി. തത്രായം നയോ. യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തംവാ ബഹിദ്ധാവാ ഓളാരിതംവാ സുഖുമംവാ ഹീനംവാ പണീതംവാ യം ദൂരേ സന്തികേവാ. സബ്ബം രൂപം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേന. യാകാചി വേദനാ.ല. യാകാചി സഞ്ഞാ.ല. യേകേചി സങ്ഖാരാ.ല. യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം.ല. സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന. ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി. ഏത്ഥച സബ്ബം രൂപം.ല. സബ്ബം വിഞ്ഞാണന്തി ഗഹണമേവ കലാപവസേന സങ്ഖിപനന്തി ദട്ഠബ്ബം. അനിച്ചംഖയട്ഠേനാതി ഏത്ഥ രൂപം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന. വേദനാ അനിച്ചാ. സഞ്ഞാ അനിച്ചാ. സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതിആദിനാ നയേന സമ്മസിതബ്ബധമ്മപരിഗ്ഗഹേന സഹേവ സമ്മസനം കാതബ്ബം. ഇതരഥാ സമ്മസനം ന രുഹതി. തദത്ഥസ്സ പന പാകടത്താ ഇധ അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതിആദിനാ സമ്മസനപദമേവ ഥേരേന ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ രൂപം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി തംതംരൂപം ഞാണേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ അയം പഥവിധാതു അനിച്ചാ ഖയട്ഠേന. അയം ആപോധാതു അനിച്ചാ ഖയട്ഠേനാതിആദിനാ സമ്മസനം കാതബ്ബം. തത്ഥ ഇമസ്മിം കായേ സബ്ബം ഥദ്ധക്രിയാമത്തം പഥവീനാമ. സാച ക്രിയാ സീതുണ്ഹപരിവത്തിയാവാ പരിവത്തതി. നാനാഹാരപരിവത്തിയാ വാ നാനാചിത്തപരിവത്തിയാവാ നാനിരിയാപഥപരിവത്തിയാവാ നാനാ കായികക്രിയാ പരിവത്തിയാവാ പരിവത്തതി. നാനാസന്തതി സങ്കന്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ നവനവാസു ക്രിയാസന്തതീസു പാതുഭോന്തീസു പുബ്ബപുബ്ബക്രിയാസന്തതിയോ നസ്സന്തി. യസ്മാച സന്തതി നാമ ധമ്മതോ വിസും നത്ഥി, തസ്മാ നവനവസന്തതീനം പാതുഭാവോനാമ നവനവക്രിയാനം ഉപ്പത്തിഏവ. പുബ്ബപുബ്ബസന്തതീനം നസ്സനംനാമ പുബ്ബപുബ്ബ ക്രിയാനം ഭിജ്ജനമേവാതി. ഏവം അത്തനോ കായേ നാനാഥദ്ധക്രിയാനം പരിവത്തിം പസ്സന്തോ പഥവിധാതുയാ ഖയവയം പസ്സതി. തഞ്ച പസ്സന്തോ തംസഹജാതാനം രൂപാനം ഖയവയം പസ്സതിയേവ. ആപോ നാമ ആബന്ധനക്രിയാമത്തം. തേജോനാമ സീതക്രിയാമത്തം ഉണ്ഹ ക്രിയാമത്തഞ്ച. വായോനാമ വിത്ഥമ്ഭനക്രിയാമത്തം. ഇമാച ക്രിയാ ഖണേ ഖണേ പരിവത്തന്തിയേവ. ഇമാസഞ്ച, വിസും വിസും സന്തതിപരിവത്തിം പസ്സന്തോ ആപാദീനം തംസഹജാതരൂപാനഞ്ച ഖയവയം പസ്സതി. സന്തതിപരിവത്തിം പന ബഹിദ്ധാ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ജാനാതി, സരീരബ്ഭന്തരേ പന കായസംഫസ്സേന ജാനാതി. സന്തതിസരീരഭൂതാനം പന ധാതൂനം ഖയവയം ഞാണേനഏവ പസ്സതി. തസ്മാ അത്തനോ സരീരബ്ഭന്തരേ തംതംസന്തതി പരിവത്തിം ഞത്വാവാ തഥാ തഥാ കപ്പേത്വാ വാ രൂപധാതൂനം അനിച്ചത്തം ഞാണേന സുദിട്ഠം കത്വാ പുനപ്പുനം സമ്മസിതബ്ബം. സേസഖന്ധേസുപി തംതംസന്തതിനാനാത്തം ഞത്വാ വേദനാദീനം ഖയവയം സുദിട്ഠം കത്വാ സമ്മസനം കാതബ്ബന്തി. ഭയട്ഠേനാതി ഭായിതബ്ബട്ഠേന. യഞ്ഹി അനിച്ചം ഹോതി. ഖണമത്തേപി വിപരിണാമധമ്മം. തം ഏകന്തേന ഭായിതബ്ബമേവ. കസ്മാ, തഞ്ഹി യോ അഭായിത്വാ വിസ്സാസം കരോതി. ഏതം മേതി അത്തനോ അങ്ഗം കത്വാ പരിഹരതി. തം അപരിയന്തേഹി അനേകസഹസ്സേഹി അഭിസങ്ഖരണദുക്ഖേഹിവാ വിപരിണാമദുക്ഖേഹിവാ അഭിണ്ഹം പീളേതി. ബാധതി. ഇതി നാനാദുക്ഖധമ്മേഹി അഭിണ്ഹം സമ്പടിപീളനസഭാവത്താ ഏകന്തേന ഭായിതബ്ബട്ഠേന ദുക്ഖംനാമാതി. അത്തപടിപക്ഖത്താ അനത്താ. യോ ഹി ഇതോ ഉദ്ധം മയ്ഹം അബ്ഭന്തരിമതരോനാമ നത്ഥീതി ഏവം പരമജ്ഝത്തഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതോ ഹോതി. സോ അത്താതി വുച്ചതി. കതമോ പന തഥാപരിഗ്ഗഹി തബ്ബോതി. യോ അത്തനോ വസേ സബ്ബസോ വത്തതി. യഥാ വുത്തേഹി അഭിസങ്ഖരണകിച്ചേഹി വിനാ കേവലം അത്തനോ ഛന്ദേനവാ വസേനവാ അജ്ഝാസയേനവാ ആണാവിധാനേനവാ നിച്ചം അവിരജ്ഝമാനോ പവത്തതി. സോ തഥാ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി. തഥാരൂപോ ഏവ ഹി ധമ്മോ നിച്ചം സുഖകാമാനം ദുക്ഖപടികൂലാനം സത്താനം അത്തകിച്ചം കരോതി നാമാതി. യോ പന നിച്ചം സുഖകാമാനം തേസം യഥാപവത്തം സുഖം വിദ്ധംസേതി വികിരേതി. ദുക്ഖപടികൂലാനം തേസം അഭിസങ്ഖരണാദി മൂലകം നാനാദുക്ഖം ജനേതി വഡ്ഢേതി. സോ അത്തപടിപക്ഖോഏവ ഹോതി. ഇദഞ്ച രൂപം ഏദിസമേവ ഹോതി. ഇതി അത്തകിച്ചസ്സ അകരണതോ അത്തപടിപക്ഖകിച്ചസ്സ കരണതോച രൂപം അനത്താനാമാതി. കസ്മാ പനേതം അത്തനോ വസേ നവത്തതി അത്തകിച്ചം ന കരോതി അത്തപടിപക്ഖകിച്ചം കരോതീതി ആഹ അസാരകട്ഠേനാതി. തത്ഥ സാരോനാമ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ വിനാ കേവലം അജ്ഝാസയമത്തേന ഉപ്പജ്ജിതുംവാ ഉപ്പജ്ജിത്വാച പച്ചയുപത്ഥമ്ഭേന വിനാ യദിച്ഛകം പതിട്ഠാതും വാ സമത്ഥഭാവസങ്ഖാതോ ഥാമബലവിസേസോ വുച്ചതി. രൂപം പന സയംപി ഏവരൂപോ സാരോനാമ ന ഹോതി. നച ഏവരൂപേന സാരേന യുത്തന്തി. നഹി തസ്സ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ വിനാ ഉപ്പജ്ജിതുംവാ ഉപ്പജ്ജിത്വാപി പച്ചയുപത്ഥമ്ഭേന വിനാ ഖണമത്തംപി പതിട്ഠാതുംവാ ഥാമോവാ ബലംവാ അത്ഥി. യഞ്ച അത്തനോ ഥാമേന ബലേന വിനാ കേവലം പച്ചയസാമഗ്ഗി ബലേനേവ ഉപ്പജ്ജതി. പച്ചയുപത്ഥമ്ഭേനേവ പതിട്ഠാതി. തം അനേക സഹസ്സാനി പച്ചയാഭിസങ്ഖരണദുക്ഖാനി ജനേത്വാ ഏകന്തേന നിച്ചം അത്തപടിപക്ഖകിച്ചം കരോതി, പീളേതി, ബാധതിയേവാതി. ഏസനയോ വേദനാ അനിച്ചാ ഖയട്ഠേനാതിആദീസു. ഇതി ലക്ഖണത്തയം സമ്മ സന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. അദ്ധാനവസേനാതി ഏകേകഭവപരിച്ഛിന്നസ്സ പവത്തകാലസ്സ വസേന. നഹി ഭവന്തരേ ഉപ്പന്നം ഖന്ധപഞ്ചകം അഞ്ഞം ഭവന്തരം ഗച്ഛതി. തസ്മിം തസ്മിം ഭവേഏവ അസേസം നിരുജ്ഝതീതി. അപിച, ഏകസ്മിം ഭവേപി തിണ്ണം വയാനം മന്ദാദീനം ദസന്നം ദസകാനം സംവച്ഛരഉതു മാസ പക്ഖതിഥി അഹോരത്തി യാമ പഹാരാദീനഞ്ച വസേന അദ്ധാനഭേദോ യോജേതബ്ബോ. സന്തതിവസേനാതി സഭാഗേകസന്താനവസേന പവത്തമാനായ രൂപസന്തതിയാവാ അരൂപ സന്തതിയാവാ വസേന. ഖണവസേനാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം ആയു പരിമാണസങ്ഖാതസ്സ ഖണസ്സ വസേന. ഏത്ഥച ഖണവസേന സമ്മസനംനാമ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ഏവ വിസയോ സിയാ, ന സാവകാനം. നഹി തേ ഏവം പരിത്തകേ ഖണേ ഉപ്പാദംവാ നിരോധംവാ സമ്പാപുണിതും സക്കോന്തീതി. തസ്മാ അദ്ധാസന്തതിവസേന സമ്മസനമേവ ഇധാ ധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ലക്ഖണത്തയംസമ്മസന്തസ്സാതി തേസു തേഭൂമക സങ്ഖാരേസു ധമ്മേസു തിലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ തേ ധമ്മേ പുനപ്പുനം ആമസന്തസ്സ പരിമജ്ജന്തസ്സ. തേസം ധമ്മാനം അനിച്ച ജാതികതംവാ ദുക്ഖജാതികതംവാ അനത്തജാതികതംവാ ഞാണേ സുട്ഠു പാകടം കരോന്തസ്സാതി അത്ഥോ. വിസേസതോ പന ഇമസ്മിം ഞാണേ അനിച്ചലക്ഖണദസ്സനമേവ പധാനം. തസ്മിം ദിട്ഠേയേവ ഇതരാനി കമേന ദിട്ഠാനി ഹോന്തി. അദിട്ഠേച അദിട്ഠാനീതി. തസ്മാ ആദിതോ അനിച്ചലക്ഖണസ്സേവ സുട്ഠു പാകടഭാവോ അധിപ്പേതോതി. തേസ്വേവാതി തേഭൂമകസങ്ഖാരേസു ഏവ. പച്ചയവസേനാതി രൂപക്ഖന്ധേ താവ അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനകമ്മാഹാരസങ്ഖാതാനം പച്ചയാനം വസേന. വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരേസു പന ആഹാരട്ഠാനേ ഫസ്സോ വത്തബ്ബോ. വിഞ്ഞാണേച നാമരൂപം. തത്രായം നയോ. അതീതാനന്തരഭവേ അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാന കമ്മേസു അപ്പഹീനവസേന സമുദിതേസു ഇമസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ രൂപസന്തതിയോ വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാര വിഞ്ഞാണസന്തതിയോച സമുദേന്തി. യാവ മരണകാലാ ഖണേ ഖണേ നാനാകലാപവസേന ഉദേന്തി പസവന്തി. തേസു പന തസ്മിം ഭവേ ഏവ പഹീനവസേന നിരുദ്ധേസു താ രൂപാരൂപസന്തതിയോ നിരുജ്ഝന്തി. ഭവന്തരേ പുന അനുപ്പാദസങ്ഖാതം നിരോധം പാപുണന്തി. ഏത്ഥ പന യഥാ ഉദകേ സതി മച്ഛാനാമ ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി. ഏവം കമ്മജേസു നാമരൂപേസു സതി ഇതരാനി നാമരൂപാനി ഹോന്തി. അസതി ന ഹോന്തീതി ഇതരാനി സബ്ബാനി കമ്മജേസു സങ്ഗഹേത്വാ കമ്മവസേന ഉദയബ്ബയവിധാനം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം അവിജ്ജാതണ്ഹുപാദാനകമ്മപച്ചയാനം വസേന പഞ്ചക്ഖന്ധസ്സ ഉദയബ്ബയപവത്തി ഹോതീതി. കമ്മവസേന പന ഇമസ്മിം ഭവേ സമുദേന്താനിപി പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ ഖണേ ഖണേ കബളീകാരാഹാരൂപത്ഥമ്ഭനം ലദ്ധാ ഏവ യഥാ പവത്തരൂപസന്തതിയോ അനുബന്ധ മാനാ നവനവാ രൂപസന്തതിയോ സമുദേന്തി. അലദ്ധാ പന നിരുജ്ഝന്തി. തം സന്തതിയം പുന അനുപ്പാദസങ്ഖാതം ഏകഭവനിരോധം പാപുണന്തി, യഥാ പവത്തസന്തതിയോ വാ ഛിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തി അന്തരധായന്തീതി.

വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരാ പന ബഹിദ്ധാ ആരമ്മണേസു ആപാതാഗതേസു ആരമ്മണസമ്ഫസ്സം ലദ്ധാഏവ ഛദ്വാരികാ കുസലാകുസലവിപാക ക്രിയഭൂതാ സമുദേന്തി. നവനവാ സന്തതിയോ പാതുഭവന്തി. അലദ്ധാ പന നിരുജ്ഝന്തി. സന്തതിം ന ഘടേന്തി. വിഞ്ഞാണംച സഹജാത നാമേച വത്ഥുരൂപേച പവത്തമാനേഏവ പവത്തതി. നിവത്തമാനേ നിവത്തതീതി. ഖണവസേനാതി വുത്തപ്പകാരേ പച്ചയേ അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം നാമരൂപാനം പവത്തിക്ഖണവസേന. ഖണസദ്ദേന ചേത്ഥ സമ്മസനഞാണേ വുത്തരൂപസന്തതി നാമസന്തതിയോപി ഗഹേതബ്ബാ. നഹി സാവകാനം ഞാണം ഖണവസേന നാമരൂപാനം ഉദയംവാ വയം വാ സമ്പാപുണിതും സക്കോതീതി. യഥാ പന രത്തന്ധകാരേ അന്തോ ലേണേ മഹന്തോ തമോഖന്ധോ ജായതി. ദീപം ജാലേന്തസ്സ പന ദീപോഭാസോ ഏകക്ഖണേ ഏവ സകലം അന്തോലേണം ഫരമാനോ ഉദേതി. തമോഖന്ധോ വേതി. ആലോകസ്സ ഉദയോ ഹോതി. തമോഖന്ധസ്സ വയോ. പുന ദീപേ നിബ്ബാപീയമാനേ തമോഖന്ധസ്സ ഉദയോ ഹോതി. ആലോകസ്സ വയോ. ഏവ മേവം സരീരേ നാനാഉതുവസേനവാ നാനാഹാരവസേനവാ നാനാചിത്ത വസേനവാ നാനിരിയാപഥവസേനവാ നാനാപയോഗവസേനവാ ഉദയപക്ഖാനം വയപക്ഖാനഞ്ച നാനാസന്തതീനം ഉദയഞ്ച ഉദയതോ വയഞ്ച വയതോ സുദിട്ഠം കത്വാ സമനുപസ്സന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഏവം സമനുപസ്സന്തസ്സ പന ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം പത്തസ്സ ഉദയബ്ബയ ഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ വഹന്തേ ദസവിധാ വിപസ്സനുപക്കിലേസസങ്ഖാതാ പാരിപന്ഥകധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ ദസ്സേതും ഓഭാസോതിആദിഗാഥ മാഹ. തത്ഥ ഓഭാസോതി വിപസ്സനാ ചിത്തസമുട്ഠിതോ സരീരോഭാസോ. പീതീതി വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്താ പഞ്ചവിധാ പീതി. പസ്സദ്ധീതി ദുവിധാപസ്സദ്ധി. അധിമോക്ഖോതി സദ്ധാധിമോക്ഖോ. പഗ്ഗഹോതി വീരിയം. സുഖന്തി സോമനസ്സം. ഞാണന്തി വിപസ്സനാ ഞാണം. ഉപട്ഠാനന്തി സതി. ഉപേക്ഖാതി തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ ചേവ ആവജ്ജനുപേക്ഖാ ച. നികന്തീതി ഓഭാസാദീഹി സഹ വിപസ്സനായ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമാ തണ്ഹാ. അയമേവ പന ഏകന്തതോ വിപസ്സനുപക്കിലേസോ ഹോതി. ഓഭാസാദയോ പന തസ്സാ വത്ഥുഭൂതത്താ ഉപക്കിലേസാതി വുത്താ. തേസു ഹി ഉപ്പജ്ജമാനേസു ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ. ഏവരൂപാ പീതി.ല. ഉപേക്ഖാ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ അദ്ധാ മഗ്ഗം പത്തോസ്മി. ഫലം പത്തോസ്മീതി ഏവം അസ്സാദസഹിതാ അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞാ അഫലേ ഫലസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി. തദാ കോചി അബ്യത്തോ യോഗാവചരോ കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അധിമാനവസേന വിക്ഖിപന്തോ വിചരതീതി. ബ്യത്തോ പന താവദേവ സഭിം പടിലഭിത്വാ ഇദാനി മമ ഏതേസു ഓഭാസാദീസു ഏതം മമ ഏസോ ഹ മസ്മി ഏസോ മേ അത്താതി ചിത്തസ്സ നികാമനാകാരോ പഞ്ഞായതി. നച ലോകുത്തരധമ്മോനാമ ഈദിസസ്സ നികാമനസ്സ വത്ഥു. അദ്ധാ മമ സംകിലേസധമ്മോ ഉപ്പന്നോ. സോ വഡ്ഢമാനോ മം നിയ്യാനമുഖതോ പാതേത്വാ വട്ടമുഖേ യോജേസ്സതി. ഹന്ദ തേസ്വേവ ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ നികന്തിം സോധേത്വാ യഥാപവത്തം വിപസ്സനാവീഥിം പടിപാദേസ്സാമീതി തേ ഓഭാസാദയോ ഏവ താവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. അയം മേ ഓഭാസോ അനിച്ചോ ഖയട്ഠേന ദുക്ഖോ ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതിആദിനാ സമ്മസതീതി അത്ഥോ. ഏവം തേ ഓഭാസാദികേ വിപസ്സനായ ഉപക്കിലേസഭൂതേ പരിപന്ഥ ധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തപ്പരിഗ്ഗഹവസേന തേസു നികന്തിം പരിയാദി യിത്വാ ഠിതസ്സ ഉപ്പന്നം മഗ്ഗാമഗ്ഗലക്ഖണവവത്ഥാനഞാണം മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണ ദസ്സനവിസുദ്ധിനാമ. അമഗ്ഗേസു ഓഭാസാദീസു മഗ്ഗസഞ്ഞാമലതോ യഥാ വുത്തനികന്തിമലതോച വിസുദ്ധത്താ. തഞ്ഹി ഞാണം തേസു നികന്തിയാപി വിക്ഖമ്ഭിതായ ഏവ ഓഭാസാദിപടിബന്ധതോ സുട്ഠു പരിസുദ്ധംനാമ ഹോതീതി.

[൨൪൫] വിഭാവനിയം പന

അനിച്ചാദിവസേന ഓഭാസാദി പടിബന്ധപരിഗ്ഗഹം വിസും അവത്വാ മഗ്ഗാമഗ്ഗജാനനമത്തേനേവ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനാമ വുത്താ. സാ അട്ഠകഥായ ന സമേതി.

തഥാ പരിപന്ഥവിമുത്തസ്സാതി തഥാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ തതോ വിപസ്സനുപക്കിലേസപരിപന്ഥതോ വിമുത്തസ്സ യാവാനുലോമാതി യാവഅനുലോമഞാണാ. തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. വിപസ്സനാപരിപാകംആഗമ്മാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭാവം പത്വാ തിവിധ വിമോക്ഖമുഖഭാവപ്പത്തിയാചേവ സത്തഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗസ്സ പച്ചയ ഭാവപ്പത്തിയാച വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിപാകം ആഗമ്മ പടിച്ച. ഇദാനി അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി വത്തബ്ബക്ഖണേതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പനാ തിച സോതാപത്തിമഗ്ഗഅപ്പനാ. ദ്വേതീണിവിപസ്സനാചിത്താനീതി തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ദ്വേ വിപസ്സനാചിത്താനി. മന്ദപഞ്ഞസ്സ തീണി വിപസ്സനാചിത്താനി. യംകിഞ്ചീതി തീസു ലക്ഖണേസു അഞ്ഞതരം യംകിഞ്ചി. യാസിഖാപത്താസാനുലോമാസങ്ഖാരുപേക്ഖാതി മത്ഥകപത്താ അനുലോമഞാണസഹിതാ യാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അത്ഥി. സാ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാതിച വുച്ചതീതി യോജനാ. സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം അനുലോമഞാണന്തി ഇമാനി ദ്വേ ഞാണാനി വുട്ഠാനഗാമിനി വിപസ്സനാനാമാതി വുച്ചന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദം പന പരിപാകഗതവിപസ്സനാ ദസ്സനവചനം. ഏത്ഥച വുട്ഠാനന്തി മഗ്ഗോ വുച്ചതി. സോ ഹി വിപസ്സനാഞാണസ്സ ആരമ്മണഭൂത സങ്ഖാരനിമിത്തതോവാ സയം സംയോജനവത്ഥുഭാവതോവാ വുട്ഠാതി. തം സമങ്ഗിപുഗ്ഗലംവാ പുഥുജ്ജനഭാവതോ സമുദയപഹാനവസേന വട്ട പവത്തതോച വുട്ഠാപേതി. തസ്മാ വുട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. അവസ്സം വുട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി ഏതായാതി വുട്ഠാനഗാമിനീതി ഏവം ദ്വിന്നം ഞാണാനം വുട്ഠാന ഗാമിനിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തതോപരന്തി ദ്വിന്നംവാ തിണ്ണംവാ വിപസ്സനാ ചിത്താനം പവത്തിയാ പരം നിബ്ബാനം ആലമ്ബിത്വാതി മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയം ഹുത്വാ തസ്സ പുരേചരഭാവേന നിബ്ബാനമേവ ആരമ്മണം കത്വാ. തതോ യേവച തം വിപസ്സനാനാമം നലഭതീതി. പുഥുജ്ജന ഗോത്തമഭിഭവന്തന്തി ഏതേന ഗോത്തം ഭവതി അഭിഭവതീതി ഗോത്രഭു. ഗോത്തന്തി ചേത്ഥ പരിപുണ്ണകിലേസ സമായോഗേന അനരിയഭാവസങ്ഖാതാ പുഥുജ്ജനജാതി വുച്ചതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. അരിയഗോത്തമഭിസമ്ഭോന്തഞ്ചാതി ഏതേന ഗോത്തം ഭവതി പാപുണാതീതി ഗോത്രഭു. ഗോത്തന്തിച തംതം കിലേസ വിസുദ്ധഭാവ സങ്ഖാതാ അരിയജാതി വുച്ചതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. മഗ്ഗോ അപ്പനാ വീഥിം ഓതരതീതി സമ്ബന്ധോ. ദുക്ഖസച്ചംപരിജാനന്തോതി തേഭൂമക ധമ്മാനം ഏകന്തദുക്ഖഭാവം പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തോ. പരിജാനനഞ്ചേത്ഥ തേസം ദുക്ഖഭാവ പടിച്ഛാദകസ്സ സമ്മോഹസ്സ പഹാനമേവ ദട്ഠബ്ബം. സമുദയ സച്ചംപജഹന്തോതി അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ അനുസയഭാവേന പവത്തമാനം തണ്ഹാസങ്ഖാതം സമുദയസച്ചം ഏകദേസേനവാ അനവസേസേനവാ അപച്ഛാവത്തികം കത്വാ പജഹന്തോ. നിരോധസച്ചംസച്ഛികരോന്തോതി ചക്ഖുമാ വിയ നഭമജ്ഝേ വിരോചമാനം ചന്ദമണ്ഡലം അത്തനോ സന്താനേ ഏകദേസസ്സവാ സകലസ്സവാ കിലേസ വട്ടസ്സവാ ആയതിം ഭാവിനോ വിപാകവട്ടസ്സംവാ അത്തനോ സന്താനേ പുന അനുപ്പാദധമ്മഭാപത്തിവസേന നിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം പച്ചക്ഖം കരോന്തോ. മഗ്ഗസച്ചംഭാവനാവസേനാതി ഇതോ പുബ്ബേ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നപുബ്ബസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഉപ്പാദനസങ്ഖാതായ ഭാവനായ വസേന. മഗ്ഗചേതനായ പന ആനന്തരികഫലത്താ തങ്ഖണേ അപനീതഗ്ഗികേ പദേസേ പുന ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ നിബ്ബാപേന്തോ വിയ മഗ്ഗാനുകൂലപവത്തിവസേന ദുക്ഖപരിജാനനാദീനി ചത്താരി കിച്ചാനി അനുകുബ്ബന്താനി തതോപരം ദ്വേവാ തീണിവാ ഫലചിത്താനി പവത്തന്തി. തതോപരം ഭവങ്ഗപാതോ ഹോതീതി ദസ്സേതും തതോപരന്തിആദിമാഹ. യഥാ പന പസാദചക്ഖുനാവാ ദിബ്ബചക്ഖുനാവാ കിഞ്ചിരൂപം പസ്സന്തസ്സ താനി ചക്ഖൂനി തം രൂപം പച്ചക്ഖം കത്വാ പച്ഛാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സപി പച്ചക്ഖതോ പാതുഭൂതം കത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ന താവ തേസം ഉപ്പത്തിക്ഖണേ തം രൂപം തസ്സ അഹം ഇദംനാമ പസ്സാമീതി പാകടം ഹോതി. പച്ഛാ പന പച്ചവേക്ഖന വാരേസു പവത്തമാനേസുഏവ തംരൂപം തദനുബന്ധാച നാനാകാരാ തസ്സ പാതുഭൂതാ ഹോന്തി. ഏവമേവം ഇധപി പച്ചവേക്ഖനവാരേസു പവത്തമാനേസുഏവ നിബ്ബാനഞ്ച തദനുബന്ധാനി മഗ്ഗഫലാദീനിച പാതുഭവന്തീതി വുത്തം പുനഭവങ്ഗം.ല. പവത്തന്തീതി. ഇദാനി പച്ചവേക്ഖനഞാണസ്സ ഭൂമിം ദസ്സേതും മഗ്ഗംഫലഞ്ചനിബ്ബാനന്തിആദിഗാഥ മാഹ. തത്ഥ പണ്ഡിതോതി അരിയായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഫലട്ഠോ. ഹീനേതി പഹീനേ. സേസേതി അപഹീനേ ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝേ. ഇമാനി പന ദ്വേ പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖനാനി കേസഞ്ചി ജീവിതസമസീസിപുഗ്ഗലാനം കിലേസ വിഭാഗേസു അകോവിദാനഞ്ച നലബ്ഭന്തീതി വുത്തം പച്ചവേക്ഖതിവാനവാതി. ഏത്ഥച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ താവ സബ്ബപഥമം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖനം വുത്തം. തതോ ഫലപച്ചവേക്ഖനം. തതോ പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖനം. തതോ അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖനം. അവസാനേ നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖനം വുത്തം. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠകഥായം പന സബ്ബപഥമം കിലേസപച്ചവേക്ഖനം അധിപ്പേതം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ പച്ചവേക്ഖനേസു പഥമം കിലേസപച്ചവേക്ഖനം ഹോതി. തതോ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖനാനീതി. തം പന പാളിയം പച്ചവേക്ഖന ഞാണസ്സ നിദ്ദേസതോ പുബ്ബേ പഥമം ഛിന്നമനുപസ്സനേ പഞ്ഞാവിമുത്തി ഞാണന്തി ഏവം വിസും വിമുത്തിഞാണസ്സ ആഗതത്താ വുത്തം. തത്ഥ ഛിന്നന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നം കിലേസജാതന്തി അത്ഥോ. പാളി അനു സാരേന വുച്ചമാനേ പന പഥമം പഹീനം കിലേസാനം പച്ചവേക്ഖനം. തതോ പച്ചേകം മഗ്ഗങ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാദീനം പച്ചവേക്ഖനം. തതോ തേസം ആരമ്മണഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പച്ചവേക്ഖനം. തതോ ഫലധമ്മാനം പച്ചവേക്ഖനം. തതോ തേസം ആരമ്മണഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ പച്ചവേക്ഖനന്തി വത്തബ്ബം ഹോതി. പാളിയഞ്ഹി പച്ചവേക്ഖനഞാണനിദ്ദേസേ നിബ്ബാനം മഗ്ഗവാരേപി ഫലവാരേപി ദ്വിക്ഖത്തും ആഗതന്തി. ഇതി നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖനം നാമ ഇതരേസം പച്ചവേക്ഖനാനം ആദിമ്ഹിവാ മജ്ഝേ അന്തരന്തരാവാ അവസാനേവാ യത്ഥകത്ഥചി പവത്തതീതി സിദ്ധം ഹോതി. തഥാ കിലേസപച്ചവേക്ഖനംപി മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖനാനം ആദിമ്ഹിവാ പച്ഛാവാതി. ഏവഞ്ഹി സതി മഗ്ഗം ഫലഞ്ച നിബ്ബാനന്തി അയം ഗാഥാപി അവിരുദ്ധാ ഹോതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അധിമാനനിദ്ദേസട്ഠകഥാസു സോ ഹി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാന പഹീന കിലേസാ വസിട്ഠകിലേസ പച്ചവേക്ഖനേന സഞ്ജാതസോമനസ്സോ അരിയഗുണപടിവേധേ നിക്കങ്ഖോതി വുത്തം. ഏത്ഥച സോതാപന്നസ്സ പഞ്ച പച്ചവേക്ഖനാനി ഹോന്തി. തഥാ സകദാഗാമിസ്സ പഞ്ച. അനാഗാമിസ്സ പഞ്ച. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസോനാമ നത്ഥീതി ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖനാനി ഹോന്തീതി. ഇദഞ്ച പരിപുണ്ണ വസേന ലബ്ഭമാനം സന്ധായ വുത്തം. അപരിപുണ്ണംപി പന ഹോതിയേവ. തഥാ ഹി ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തഅട്ഠകഥായം സാ പന ന സബ്ബേസം പരിപുണ്ണാ ഹോതി. ഏകോ ഹി പഹീനകിലേസമേവ പച്ചവേക്ഖതി. ഏകോ അവസിട്ഠകിലേസമേവ. ഏകോ മഗ്ഗമേവ. ഏകോ ഫലമേവ. ഏകോനിബ്ബാനമേവ. ഇമാസു പന പഞ്ചസുപച്ചവേക്ഖനാസു ഏകംവാദ്വേവാ നോ ലദ്ധും നവട്ടതീതി വുത്തം. ഏവം ഛബ്ബിസുദ്ധികമേന ഭാവേതബ്ബോ ചതുബ്ബിധോ മഗ്ഗോ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനാമ വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. മഗ്ഗസദ്ദേന ചേത്ഥ ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗഞാണം തദനുകൂലപവത്തിവസേന ഫലഞാണഞ്ച ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ. തത്ഥാതി തേസു അനുപസ്സനാ മഗ്ഗഫലേസു. അഭിനിവിസനം അഭിനിവേസോ. ഹേട്ഠാ സിലാപഥവിയം നിഖാതസിനേരുപാദസ്സ വിയ അജ്ഝത്തഖന്ധേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പവത്തീതി അത്ഥോ. അത്താ ഇതി അഭിനിവേസോ അത്താഭിനിവേസോ. തം അത്താഭിനിവേസം. മുഞ്ചന്തീതി അജ്ഝത്തധമ്മാനം കേവലം പച്ചയായത്ത വുത്തിതായ ഖണഭങ്ഗസ്സച അദിട്ഠത്താ സോ അഭിനിവേസോ പവത്തതി. തസ്മാ തം ദ്വയം സുദിട്ഠം കത്വാ രൂപം അനത്താ വേദനാ അനത്താതിആദിനാ പുനപ്പുനം സമനുപസ്സനാവസേന തം അഭിനിവേസം വിമോചയമാനാതി അത്ഥോ. വിമോക്ഖമുഖം ഹോതി, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖ സങ്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഫലസ്സച പവേസനദ്വാരഭൂതത്താ, വിപല്ലാസ നിമിത്തന്തി വിപരീതവസേന ആസനം ഉപഗമനം പവത്തനംവാ വിപല്ലാസോ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി ഉപഗമനം പവത്തനംവാതി അത്ഥോ. സോ ഏവ കിലേ സുപ്പത്തിയാ ആസന്നകാരണത്താ നിമിത്തന്തി വിപല്ലാസനിമിത്തം. മുഞ്ചന്തീതി അജ്ഝത്തധമ്മാനം ഖണഭങ്ഗസ്സ അദിട്ഠത്താ തംനിമിത്തം ഹോതീതി തേസം ഖണഭങ്ഗം സുദിട്ഠം കത്വാ രൂപം അനിച്ചം വേദനാ അനിച്ചാതിആദിനാ പുനപ്പുനം സമനുപസ്സനാവസേന തംനിമിത്തം വിമോചയമാനാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാപണിധിന്തി തണ്ഹാഏവ അഭിസങ്ഗവസേന ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ പണിദഹനതോ ദള്ഹം ഥപനതോ പണിധീതി തണ്ഹാപണിധി. തംതണ്ഹാ പണിധിം. മുഞ്ചന്തീതി അജ്ഝത്തധമ്മാനം മഹാആദീനവരാസിഭാവസ്സ അദിട്ഠത്താ സോപണിധി ഹോതീതി തേസം മഹാആദീനവരാസിഭാവം സുദിട്ഠം കത്വാ രൂപംദുക്ഖം വേദനാദുക്ഖാതിആദിനാ പുനപ്പുനം സമനുപസ്സനാവസേന തംപണിധിം വിമോചയമാനാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതാ വിമോക്ഖമുഖഭൂതാ തിസ്സോ അനുപസ്സനാ ഏവം വിസേസ നാമികാ ഹോന്തി. തസ്മാ. യസ്മാ സങ്ഖാരേസു സുഞ്ഞതദസ്സനവസേന അത്ഥസിദ്ധിനാമ കേവലം അത്താകിനിവേസഭൂതസ്സ ദിട്ഠിഗാഹസ്സ പടിപക്ഖഭൂതസ്സ ഞാണസ്സേവ ആനുഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ തഥാ സമനുപസ്സിത്വാ വിമുഞ്ചന്തസ്സ വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി സഹജാതഞാണ കിച്ചേന നാമം ലഭതീതി വുത്തം യദിവുട്ഠാന.ല. സുഞ്ഞതോവിമോക്ഖോ നാമഹോതിമഗ്ഗോതി. അനിച്ചദസ്സനവസേന അത്ഥസിദ്ധിനാമ നിമിത്താതി നിവേസഭൂതസ്സ മാനഗാഹസ്സ പടിപക്ഖഭൂതായ സദ്ധായപി ആനുഭാവോ. തസ്മാ തഥാ സമനുപസ്സിത്വാ വിമുച്ചന്തസ്സ വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി സഹജാതസദ്ധാ കിച്ചേന നാമം ലഭതീതി വുത്തം യദിഅനിച്ചതോ.ല. അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോനാമാതി. ദുക്ഖദസ്സനവസേന അത്ഥസിദ്ധിനാമ പണിധിസങ്ഖാത തണ്ഹാഗാഹപടിപക്ഖഭൂതസ്സ സമാധിസ്സപി ആനുഭാവോ. തസ്മാ തഥാ സമനുപസ്സിത്വാ വിമുച്ചന്തസ്സ വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി സഹജാതസമാധികിച്ചേന നാമം ലഭതീതി വുത്തം. യദി ദുക്ഖതോ. ല. അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോനാമാതി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ അനിച്ചതോ മനസികരോതോ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ സമാധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതീതി. മഗ്ഗേ പന തിണ്ണം ധമ്മാനം കിച്ചവിസേസോനാമ വിപസ്സനാഗമനവസേനേവ സിദ്ധോതി വുത്തം മഗ്ഗോ. ല. നാമാനി ലഭതീതി. തത്ഥ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ അരിയസാവകോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീനാമ ഹോതി. മജ്ഝേ ഛസു മഗ്ഗഫലക്ഖണേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ. അരഹത്തഫലക്ഖണേ പഞ്ഞാവിമുത്തോനാമ. അനിമിത്തവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീനാമ. ഉപരി സത്തസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോനാമ. അപണിഹിതവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ പന അട്ഠസുപി ഠാനേസു കായസക്ഖിനാമ. സോയേവ അരൂപജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിമുത്തോ അരഹത്തഫലേ ഠിതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമാതി ഏത്താവതാ യം ഹേട്ഠാ വുത്തം വിപസ്സനാപരിപാകമാഗമ്മാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭാവം പത്വാ തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവപ്പത്തിയാചേവ സത്തഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗസ്സ പച്ചയഭാവപ്പത്തിയാച വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിപാകം ആഗമ്മ പടിച്ചാതി. തം സരൂപതോ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി. മഗ്ഗവീഥിയം ഫലഞ്ച മഗ്ഗാഗമന വസേന തഥാ തീണി നാമാനി ലഭതീതി യോജനാ. യഥാവുത്തനയേന വിപസ്സന്താനന്തി യദി അനത്തതോ വിപസ്സതീതിആദിനാ വുത്തപ്പകാരനയേന വിപസ്സന്താനം ചതുന്നം ഫലട്ഠാനം പുഗ്ഗലാനം. യഥാസകംഫലന്തി സോതാപന്നസ്സ സോതാപത്തിഫലം. സകദാഗാമിസ്സ സകദാഗാമിഫലന്തിആദിനാ നയേന അത്തനോ അത്തനോ സന്തകഭൂതം യം യം ഫലം വിപസ്സനാഗമന വസേനേവ സുഞ്ഞതാദിവിമോക്ഖോതിച വുച്ചതി. നമഗ്ഗാഗമനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥച വിപസ്സനാഗമന വസേന മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്ത നാമലാഭോനാമ സുത്തന്തികപരിയായേന വുത്തോ. അഭിധമ്മേ പന അനിമിത്തോ നാമമഗ്ഗോ നആഗതോ. നഹി സോ നിപ്പരിയായതോ അനിമിത്തോനാമ ഹോതി. ഹീനപണീതാദിവസേന വിഭാഗാരഹസ്സ സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സ സബ്ഭാവതോ. തേനേവ ഹിസ്സ ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാ ഭിഞ്ഞാദിവസേനവാ പാരമിധമ്മാനം പരിത്തമഹന്താദിവസേനവാ ഹീന പണീത പണീതതര പണീതതമ വിഭാഗോ സന്ദിസ്സതീതി. അട്ഠകഥായം പന അനിച്ചാനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു നിച്ചനിമിത്തം വിധമനവസേന പവത്തത്താ അനിമിത്താനുപസ്സനാനാമ സമാനാപി സയം സങ്ഖാരനിമിത്തേ പരിയാപന്നത്താ ഏകന്തേന അത്തനോനാമം മഗ്ഗസ്സ ദാതും നസക്കോതി. തസ്മാ മഗ്ഗോ അഭിധമ്മ പരിയായേന അനിമിത്തനാമം നലഭതീതി വുത്തം. സുത്തന്തികപരിയായേന പന യഥാ പഥവികസിണാരമ്മണം ഝാനം പഥവികസിണന്തി വുച്ചതി. ഏവം സുഞ്ഞതാദിനാമം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്താനി മഗ്ഗഫലാനിപി ആരമ്മണവസേനപി സുഞ്ഞതാദിനാമം ലഭന്തി. ആരമ്മണകരണവസേന പന സമ്പയോഗവസേനവാ പലിബോധകരാച നിമിത്തകരാച പണിധികരാച രാഗാദയോ കിലേസധമ്മാ തേസു നത്ഥി. തസ്മാ താനി അഞ്ഞം ആഗമനംവാ ആരമ്മണംവാ അനപേക്ഖിത്വാ അത്തനോ സഭാവേനപി സുഞ്ഞതാദിനാമം ലഭന്തീതി ദസ്സേതും ആരമ്മണവസേനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സരസവസേനാതി അത്തനോ സഭാവേന. നാമത്തയന്തി സുഞ്ഞതാദി നാമത്തികം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു മഗ്ഗവീഥി ഫലസമാപത്തിവീഥീസു. സബ്ബേസംപീതി സബ്ബേസംപി മഗ്ഗഫലാനം. സമമേവാതി സമാനമേവ. സദിസമേവ. ഏത്ഥപനാതി ഏതേസു പന യഥാവുത്തേസു മഗ്ഗഫലേസു. യസ്മാ സബ്ബാദിട്ഠിയോച സോളസവിധാ വിചികിച്ഛാച അത്തദിട്ഠിമൂലികാ ഏവ ഹോന്തി. അത്തദിട്ഠിയാ നിരുദ്ധായ നിരുജ്ഝന്തി സബ്ബാനിച അപായഗാമി കമ്മാനിനാമ അത്തദിട്ഠിയാ സതിയാഏവ വിപച്ചന്തി. അസതിയാ ന വിപച്ചന്തി. ദിട്ഠസച്ചാനഞ്ച സാ ദിട്ഠി സബ്ബസോ പഹീനാ ഹോതി. തസ്മാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം.ല. പഹീനാപായ ഗമനോതി വുത്തം. അപായം ഗച്ഛന്തി ഏതേഹീതി അപായഗമനാനി. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാവിപ്പയുത്താ അകുസലധമ്മാചേവ പുബ്ബേകതദുച്ചരിതകമ്മാനിച. പഹീനാനി അപായഗമനാനി ഏതസ്സാതി പഹീനാപായഗമനോ. പടിവിദ്ധചതുസച്ചാനം പഹീനഅത്തദിട്ഠീനം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഏകന്തേന ഉപരൂപരി വഡ്ഢനപക്ഖേ ഠിതാ ഹോന്തി. കിലേസധമ്മാ പന ഹായനപക്ഖേ. തസ്മാ തേ അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ ഗച്ഛന്താ ഉപരിമ കോടിയാ സത്തഹി ഭവേഹി സബ്ബസോ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം സത്തക്ഖത്തുപരമോസോതാപന്നോനാമ ഹോതീതി, തത്ഥ സത്തക്ഖത്തുസദ്ദേന സത്തപടിസന്ധിഗഹണവാരാ വുച്ചന്തി. പരമോതി ഉക്കംസപരിച്ഛേദോ. ഇതി സത്തക്ഖത്തും പരമോ ഏതസ്സാതി. സത്തക്ഖത്തുപരമോ. സോ പന ദേവേസു സത്തക്ഖത്തു പരമോ, മനുസ്സേസു സത്തക്ഖത്തു പരമോ, ഉഭയത്ഥ സത്തക്ഖത്തു പരമോതി തിവിധോ ഹോതി. യഥാഹ –

കതമോച പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി, അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ, സമ്ബോധിപരായനോ, സോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേച മനുസ്സേച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തു പരമോതി.

ഏത്ഥ ഹി ച സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ. ഏതേന യോച ദേവേഏവ സത്തക്ഖത്തും സംസരതി. യോച മനുസ്സേഏവ സത്തക്ഖത്തും സംസരതി. യോച ദേവേച മനുസ്സേച മിസ്സകഭവ വസേന സത്തക്ഖത്തും സംസരതി. തിവിധോ പേസോ സത്തക്ഖത്തു പരമോനാമാതി ദസ്സേതി. അട്ഠകഥായം പന മിസ്സകഭവ വസേനസ്സ അത്ഥോ വുത്തോ. ഏത്ഥച യസ്മാ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനസ്സച ഉപരിമഗ്ഗ വിപസ്സനാ യച ആനുഭാവം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലം ഇമസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവഗതിയാ ഏവ സത്തക്ഖത്തുപരമോനാമ വുത്തോ. സോച പാളിയം കതമേസം പഞ്ചന്നം ഇധ നിട്ഠാ. സത്തക്ഖത്തുപരമസ്സ കോലം കോലസ്സ ഏകബീജിസ്സ സകദാഗാമിസ്സ യോച ദിട്ഠേവധമ്മേ അരഹാതി വുത്തത്താ കാമഭവേഏവ ഝാനരഹിതോ സുക്ഖവിപസ്സകോവാ പരിഹീനജ്ഝാനോവാ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവച പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠ കഥായം തയോപി ഇമേ സോതാപന്നാ കാമഭവവസേന വുത്താ. രൂപാരൂപഭവേ പന ബഹുകാപി പടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹന്തീതി വുത്തം. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച അട്ഠമം ഭവന്തി കാമഭവേ അട്ഠമം പടിസന്ധിന്തി വുത്തം. തസ്മാ യേ കാമഭവേയേവ സത്തവാരതോ ഓരംവാ ദിട്ഠധമ്മേ യേവവാ ഉപരിമഗ്ഗം ഗണ്ഹന്തി. തേസം തഥാരൂപോ പവത്തിവിസേസോ ഉപരി മഗ്ഗവിപസ്സനാബലേന സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥാസു ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയാമേതീതി വുത്തം. യേ പന ദിട്ഠധമ്മേവാ സക്കഅനാഥപിണ്ഡികവിസാഖാദയോ വിയ സത്തസു ഭവേസു യത്ഥകത്ഥചി ഭവേവാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛന്തി. യേച ബ്രഹ്മലോകേയേവ സോതാപത്തിമഗ്ഗം ലഭിത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായന്തി. തേസം തഥാരൂപോ പവത്തി വിസേസോ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനബലേന സിദ്ധോതി. യസ്മാച പാളിയം സത്തക്ഖത്തും ദേവേചാതി ഏതേന കാമഭവേ സത്ത ഓപപാതിക പടിസന്ധിയോ ദസ്സേതി. സത്തക്ഖത്തും മനുസ്സേചാതി ഏതേന സത്ത ഗബ്ഭസേയ്യകപടിസന്ധിയോ ദസ്സേതീതി ഉഭയേന ചുദ്ദസ പടിസന്ധിയോ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തസ്മാ തേന പരിയായേന ലബ്ഭമാനേ ചുദ്ദസഭവേ സന്ധായ സക്കപഞ്ഹസുത്തേ –

ഇതോ സത്ത തതോ സത്ത, സംസരാനി ചതുദ്ദസാതി വുത്തം. തഥാ അങ്ഗുത്തരേച തികനിപാതേ സചേ ഉദായി ആനന്ദോ അവിതരാഗോ കാലം കരേയ്യ, തേന ചിത്തപസാദേന സത്തക്ഖത്തും ദേവേസു ദേവരജ്ജം കരേയ്യ. സത്തക്ഖത്തും ഇമസ്മിംയേവ ജമ്ബുദീപേ മഹാരജ്ജം കരേയ്യ. അപിച ഉദായി ആനന്ദോ ദിട്ഠേവധമ്മേ പരിനിബ്ബാ യിസ്സതീതി വുത്തം. കേചി പന ഇമേഹി സുത്തപദേഹി സത്തക്ഖത്തു പരമസ്സ സോതാപന്നസ്സ കാമഭവേ ചുദ്ദസ പടിസന്ധിയോ ഇച്ഛന്തി. മഹാവഗ്ഗസംയുത്തടീകായഞ്ച കേചി പന കാമഭവേ സത്തക്ഖത്തുംഏവ ഉപ്പജ്ജതി, ന തതോ ഉദ്ധന്തി വദന്തി. തം വീമംസിതബ്ബന്തി വുത്തം. വിഭങ്ഗേ പന തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠാനസുത്തേസുച അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതിച, അങ്ഗുത്തരേ ഛക്കനിപാതേ അഭബ്ബോ ദിട്ഠസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠമം ഭവം നിബ്ബത്തേതുന്തി ച, മഹാനിദ്ദേസേ അജിതപഞ്ഹേ സോഹാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ, നിരോധേന സത്തഭവേ ഥപേത്വാ അനമ തഗ്ഗേസംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി. വൂപസമന്തി. അത്ഥം ഗച്ഛന്തി. പടിപസ്സമ്ഭന്തീതിച, ഏവം ദള്ഹം കത്വാ വുത്തത്താ യഥാവുത്തനയേനേവ തേസം സുത്തപദാനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. രാഗദോസമോഹാനന്തി കാമരാഗസ്സ ദോസസ്സ തദേകട്ഠമോഹസ്സച. തനുകരത്താതി യഥാ സോതാപന്നസന്താനേ ഉപ്പജ്ജന്താ ധമ്മികേസു കാമവത്ഥൂസു ബലവന്താ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. യതോ തേസം മേഥുനവത്ഥുസമായോഗോപി പവത്തതി, തഥാ ഉപ്പജ്ജിതും അസമത്ഥേ കത്വാ സംലിഖനവസേന തനുകരണതോ. അധിച്ചുപ്പത്തിവസേനച പരിയുട്ഠാനമന്ദതാവസേനച തനുകഭാവം സാധനതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ അധിച്ചുപ്പത്തിവസേനാതി കദാചി ചിരേന ഉപ്പത്തിവസേന. പരിയുട്ഠാനമന്ദതായാതി ചിരേന ഉപ്പജ്ജന്താനംപി മന്ദതരം പരിയുട്ഠാനവസേന. മഹാസിവത്ഥേരേന പന തേസംപി മേഥുനവത്ഥു സമായോഗോ ഇച്ഛിതോ. സോ മഹാട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തോ. യഞ്ച ഛക്കനിപാതേ മിഗാസാലവത്ഥുമ്ഹി അബ്രഹ്മചാരിനോപി ഇസിദത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സകദാഗാമിത്തം ഭഗവതാ ബ്യാകതം, തംപി തസ്സ ആസന്നമരണകാലേ അധിഗമവസേന ബ്യാകതന്തി വേദിതബ്ബം. സകിംദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ആഗമനതോ സകദാഗാമീനാമ ഹോതീതി യോജനാ. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ പഥമപരിച്ഛേദേ വുത്തമേവ. അരഹത്തംഭാവേത്വാതി അരഹത്തമഗ്ഗം ഭാവേത്വാഖീണാ ചത്താരോ ആസവാ യസ്സാതി ഖീണാസവോ. ദക്ഖിണാ വുച്ചതി കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ ആയതിം ഫലപടിലാഭത്ഥായ ദിന്നദാനം. ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി സത്താ ഏതായാതി കത്വാ. തായ പന ദക്ഖിണായ വിപത്തികരാനം കിലേസാനം സബ്ബസോ അഭാവതോ സമ്പത്തികരാനഞ്ച സീലക്ഖന്ധാദിഗുണാനം സബ്ബസോ പരിപുണ്ണത്താ ദക്ഖിണേയ്യേസു അഗ്ഗോ ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ തംദക്ഖിണം പടിഗ്ഗഹിതും അരഹതീതി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ. പുഗ്ഗലഭേദോതി ചതുന്നം ഫലട്ഠപുഗ്ഗലാനം സങ്ഖേപഭേദോ. വിത്ഥാരഭേദോ പന ഏവം വേദിതബ്ബോ, അട്ഠകഥാസു താവ ചതുവീസതി സോതാപന്നാ, ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ, അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമിനോ, ദ്വാദസ അരഹന്തോതി ഫലട്ഠാനം ഛന്നവുതിഭേദോ വുത്തോ. തത്ഥ സദ്ധാധിമുത്തോ പഞ്ഞാധിമുത്തോതി ദ്വേ സോതാപന്നാ ഹോന്തി. തേ ഏകബീജീ കോലംകോലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോചാതി തീഹി ഗുണിതാ ഛ. പുന ചതൂഹി പടിപദാഹി ഗുണിതാ ചതുവീസതി ഹോന്തി. തിവിധ വിമോക്ഖചതുപടിപദാനം പന ഭേദേന ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ ദ്വാദസ അരഹന്തോച ഹോന്തി. അനാഗാമിനോ പന അവിഹേസു താവ തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായിനോ, ഏകോ ഉപഹച്ച പരിനിബ്ബായീ, ഏകോ ഉദ്ധം സോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി പഞ്ച. തേയേവ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീചാതി ദ്വീഹി ഗുണിതാ ദസ. തഥാ അതപ്പസു ദസ്സസുദസ്സീസു തിചത്താലീസ ഹോന്തി. അകനിട്ഠേ പന ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീനാമ നത്ഥീതി ചത്താരോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോ ചത്താരോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോതി അട്ഠാതി. സബ്ബേ അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തീതി. സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം പന ദ്വാദസ സോതാപന്നാ, ദ്വാദസ സകദാഗാമിനോ, ചതുവീസതി അനാഗാമിനോ, ദ്വേ അരഹന്തോ, ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാതി ചതുപഞ്ഞാസ ഹോന്തി. തേയേവ സദ്ധാധുര പഞ്ഞാധുര വസേന ദ്വീഹി ഗുണിതാ അട്ഠസതം പുഗ്ഗലാ ഹോന്തീതി ആഗതോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലഭേദേ. സബ്ബേസംപീതി ചതുന്നം ഫലട്ഠാനംപി സാധാരണാവ. ന നിരോധസമാപത്തി വിയ ഏകച്ചാനംഏവ സാധാരണാതി അധിപ്പായോ. അതിവിയ മമായിതസ്സ അഭിനിന്ദി തസ്സ അജ്ഝോസിതസ്സ അത്തനോ ചിത്തസന്താനസ്സ അപവത്തികരണം നാമ ബഹലരാഗവിമുത്താനംഏവ സിജ്ഝതീതി വുത്തം, അനാഗാമീനഞ്ചേവ അരഹന്താനഞ്ചലബ്ഭതീതി. തേസംപി അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനം കാമരൂപഭവഗതാനഞ്ഞേവ ഇധ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. കസ്മാ, ആദിതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബനിരോധബലേനേവ ഗന്തബ്ബത്താ. തേനാഹ തത്ഥാതിആദി. തത്രായം വിധി, പഥമജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ ഗതേ സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി. തതോ ദുതീയജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥഗതേ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. തതോ തതീയം ഝാനം. തതോ ചതുത്ഥം ഝാനം. തതോ പഞ്ചമം ഝാനം. തതോ ആകാസാനഞ്ചായതനം. തതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചാ യതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥഗതേ സങ്ഖാരേ തഥേവ വിപസ്സതി. തതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ നാനാബദ്ധഅവികോപനം സങ്ഘപതിമാനനം സത്ഥുപക്കോസനം അദ്ധാന പരിച്ഛേദോതി ഇമം ചതുബ്ബിധം പുബ്ബകിച്ചം കരോതി. തതോ നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി. ഏകംവാ ദ്വേവാ ചിത്തവാരേ അതിക്കമിത്വാ അചിത്തകോ ഹോതി നിരോധം ഫുസതീതി. തത്ഥതത്ഥേവാതി തതോ തതോ ഝാനതോ തസ്മിം തസ്മിം വുട്ഠിതകാലേഏവ. വിപസ്സന്തോതി നിരോധസ്സ സമഥ വിപസ്സനാ യുഗനന്ധബലേനേവ പത്തബ്ബത്താ വിപസ്സനാബലേനപി ചിത്തസന്താനസ്സ സണ്ഹസുഖുമഭാവാ പാദനത്ഥം ഇദം പഥമജ്ഝാനം അനിച്ചന്തിആദിനാ നയേന വിപസ്സന്തോ. യാവആകിഞ്ചഞ്ഞായതനംഗന്ത്വാതി യാവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനം, താവ സമാപജ്ജനവുട്ഠാനവിപസ്സനാവസേന ഗന്ത്വാ. ആവജ്ജനാധിട്ഠാന പച്ചവേക്ഖനാനിപേത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാനിയേവ. തേനേവ ഹി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പഞ്ചവിധാ വസിയോ നിരോധപരികമ്മേസു വുത്താതി. തതോപരന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനഗതേ സങ്ഖാരേവിപസ്സനാനന്തരം, അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അധിട്ഠേയ്യം. അത്തനോ സരീരാബന്ധേ പരിക്ഖാരേ ഥപേത്വാ നാനാബന്ധാനി ചിവരാദീനി പരിക്ഖാരാനി അഗ്ഗിആദിനാ പരിസ്സയേന മാവിനസ്സന്തൂതിവാ, ഏകസീമായം സങ്ഘകമ്മേ കരീയമാനേ സങ്ഘോ മം പഭിമാനേസ്സതി, തദാ വുട്ഠഹാമീതിവാ, സത്ഥാ മം കേനചികാരണേന പക്കോസാ പേസ്സതി, തദാ വുട്ഠഹാമീതിവാ അധിട്ഠാനകിച്ചം. ആദിസദ്ദേന നിരോധബ്ഭന്തരേഏവ മരണം നുഖോ മേ ഭവിസ്സതീതി ഏവം പവത്തോ അദ്ധാന പരിച്ഛേദോ ഗഹിതോ. ദ്വിന്നം.ല. വോച്ഛിജ്ജതിചിത്തസന്തതി തദത്ഥായ ആദിതോ പട്ഠായ തഥാരൂപസ്സ പയോഗവിസേസസ്സ സുട്ഠു കതത്താ. തതോതി തസ്മിം കാലേ. അനാഗാമിനോ അനാഗാമി ഫലചിത്തം നിരാവജ്ജനംപി നിപ്പരികമ്മംപീതി അധിപ്പായോ. തഥാഹി ആദിതോ പട്ഠായ പുനപ്പുനം പവത്തിതം വിപസ്സനാപരികമ്മമേവ തസ്സ പരികമ്മട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ന വിസും ആസന്നപരികമ്മം നാമ അത്ഥീതി. പച്ചവേക്ഖനന്തി ഫലപച്ചവേക്ഖനം. ഏവം ദുവിധം കമ്മട്ഠാനനയം നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി യദത്ഥം സോ നിദ്ദിസീയതി, തദത്ഥേ സോതുജനേ നിയോജേന്തോ ഭാവേ തബ്ബന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ പടിപജ്ജിതബ്ബാതി പടിപത്തി. പടിപജ്ജന്തിവാ ഏതായ ഉപരുപരി വിസേസന്തി പടിപത്തി. സീലാദിധമ്മോ. രസീയതി നിരാമിസസുഖാനുഭവനവസേന അനുഭവീയതീതി രസോ. ഝാനമഗ്ഗ ഫലഭൂതോ അധിഗമധമ്മോ. അരഹത്ത ഫലമേവവാ. തദുഭയം പടിച്ച ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സമേവവാ. പടിപത്തിയാ രസോ പടിപത്തി രസോ. സോഏവ അസ്സാദിതബ്ബട്ഠേന അസ്സാദോ ചാതി പടിപത്തി രസസ്സാദോ. സാസനേ പടിപത്തിരസസ്സാദം പത്ഥയന്തേന ഭിക്ഖുനാ ഇച്ചേവം മയാ നിദ്ദിട്ഠം ഉത്തമം ഭാവനാദ്വയം ഭാവേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദിപനാ നിട്ഠിതാ.