വീഥിമുത്ത സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൪൩. ഏവം പവത്തികാലേ പവത്തിസങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പടിസന്ധിയം പവത്തിസങ്ഗഹം ദസ്സേതും ആദിഗാഥ മാഹ. ഏവം വുത്തനയേന പവത്തിയം പവത്തിസങ്ഗഹോനാമ വീഥിചിത്തവസേന ഉദീരിതോകഥിതോ. ഇദാനി സന്ധിയം പവത്തിസങ്ഗഹോ നാമ വീഥിമുത്ത ചിത്താനം വസേന വുച്ചതീതി യോജനാ. ഏത്ഥച പടിസന്ധിയം ചിത്തചേതസികാനം പവത്തിയാ കഥിതായ തതോ പരം ഭവങ്ഗകാലേച ചുതികാലേച തേസം പവത്തി കഥിതായേവ ഹോതീതി കത്വാ സന്ധിയമിച്ചേവ വുത്തം.

[൧൪൧] വിഭാവനിയം പന

പരതോ മരണുപ്പത്തിയം പഥമം ചുതിം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ അനന്തരേ പടിസന്ധിയാ വക്ഖമാനത്താ ഇധ സന്ധിഗ്ഗഹണേന അതീതാ നന്തര ചുതിപി ഗഹേതബ്ബാതി അധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘തദാസന്നതായ തംഗഹണേനേവ ഗഹിതചുതികാലേചാ’’തി. തം ന യുജ്ജതിയേവ.

വീഥിമുത്താനഞ്ഹി വിസയപ്പവത്തിനാമ അതീതാനന്തരഭവേ മരണുപ്പത്തിയംഏവ സിദ്ധാതി ഏകസ്മിം ഭവേ വിസയപ്പപത്തിയാ സഹ തേസം പടിസന്ധിപമുഖാനം വീഥിമുത്തചിത്താനം പവത്തിദസ്സനത്ഥംഏവ തായ അതീതാനന്തരചുതിയാ സദ്ധിം മരണുപ്പത്തിവിധാനം ഥേരേന ദസ്സിതന്തി. ഭവന്തി സത്താ സങ്ഖാരാച ഏതാസൂതി ഭൂമിയോ. അയോതി വഡ്ഢി. അത്ഥതോ പന സുഖംച സുഖഹേതു സുഖപച്ചയാച വേദിതബ്ബാ. യേഭുയ്യേന തതോ അയതോ അപഗതാ ഏത്ഥ നിബ്ബത്താ സത്താതി അപായോ. സോഏവ ഭൂമീതി അപായഭൂമി. ഓളാരികേന കാമരാഗേന കാമീയതീതി കാമോ. ഗന്തബ്ബാ ഉപഗന്തബ്ബാതി ഗതി. ഗച്ഛന്തി സത്താ ഏത്ഥാതിവാ ഗതി. അനേകവിധസമ്പത്തീനം അധിട്ഠാനതായ സോഭണാഗതി സുഗതി. കാമോച സോ സുഗതിചാതി സമാസോ. നത്ഥി യഥാവുത്തോ അയോ ഏത്ഥാതി നിരയോ. നിച്ചം വാ രയന്തി കമ്പന്തി ഫന്ദന്തി സത്താ ദുക്ഖപ്പത്താ ഏത്ഥാതി നിരയോ. മനുസ്സാ വിയ ഉദ്ധം ഉച്ചാ അഹുത്വാ തിരോ അഞ്ചിതാ ആയതാതി തിരച്ഛാനാ. യുവന്തി നാനാ വണ്ണസണ്ഠാനാപി സത്താ സമാനജാതിതായ ഏകീഭൂതാവിയ ഹോന്തി ഏതായാതി യോനി. ജാതി.

വിഭാവനിയം പന

ഖന്ധാനം പവത്തിവിസേസോതി വുത്തം.

തിരച്ഛാനാനം യോനി തിരച്ഛാനയോനി. പേച്ച ഇതാ ഗതാതി പേതാ. ഇതോ അപക്കമ്മ ചവിത്വാ ഭവന്തരേ ഗതാതി അത്ഥോ. യേകേചി കാലങ്കതാ. ദിവങ്ഗതാപി ഹി ലോകേ കാലങ്കതാ പേതാതി വുച്ചന്തി. ഇധ പന സുഖസമുസ്സയതോ പേച്ച പകട്ഠം പവാസം ദൂരം ഗതാതി അത്ഥേന യാവ തതോ ന മുച്ചന്തി. താവ നിച്ചം ദുക്ഖപ്പത്താ ലക്ഖണസംയുത്താദീസു ആഗതാ തതീയാ അപായികസത്താ അധിപ്പേതാ. പേതാനം സമൂഹോ പേത്തി. പേത്തിയാ വിസയോതി പേത്തി വിസയോ. വിസയോതിച പവത്തിദേസോ വുച്ചതി. അസുരകായോതി ഏത്ഥ സുരാ വുച്ചന്തി ഉപരി ദേവാ സുരന്തി ഇദ്ധിവിസേസേഹി ദിബ്ബന്തി, സുട്ഠുവാ രമന്തി കാമസുഖരതിം പച്ചനുഭവന്തീതി കത്വാ. ന സുരാതി അസുരാ. വേപചിത്തി പഹാരാദാദയോ സന്ധായ സുരപടിപക്ഖാ സുര സദിസാവാതി അത്ഥോ. വിയങ്കരമാതാ ഉത്തരമാതാദയോ വിനി പാതികേ സന്ധായ ഖുദ്ദകസുരാ ചൂളകസുരാതി അത്ഥോ. യമരാജാ ദയോ വേമാനികപേതേ സന്ധായ ഏകദേസേന സുരസദിസാതി അത്ഥോ. വേമാനികപേതാപി ഹി കത്ഥചി അസുരകായാതി ആഗതാ. ലോകന്തരിക നേരയികേ സന്ധായ സബ്ബസോ സുരഗുണ രഹിതാതി അത്ഥോ. തേപി ഹി ബുദ്ധവംസനിദാനട്ഠകഥായം ജാതിദുക്ഖ നിദ്ദേസേസുച അസുരകായാതി വുത്താ. തഥാ കാലകഞ്ചികപേതേ സന്ധായ സബ്ബസോ സുരഭാവരഹിതാതി അത്ഥോ. ഇതി പഞ്ചന്നം അസുരാനം വസേന അത്ഥവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ദിബ്ബാ വത ഭോകായാ പരിഹായിസ്സന്തി, പരിപൂരിസ്സന്തി അസുരകായാതി ഇമസ്മിം സുത്തപദേ ചത്താരോപി അപായാ അസുരകായാതി അട്ഠകഥായം വണ്ണിതാ.

തത്ഥ വേപചിത്തി പഹാരാദാദയോ അസുരാ താവ തിംസേസു ദേവേസു സങ്ഗഹിതാ. വിനിപാതികാസുരാ ചാതുമഹാരാജികദേവേസു. തഥാ വേമാനികപേതാസുരാ. തേപി ഹി വിനിപാതികാസുരാ വിയ തിഹേതുകാപി ദുഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഹോന്തീതി അട്ഠകഥാസു വുത്താ. യമരാജാനോ പന വേസ്സഭൂ നോത്തിച പേത്തി രാജാ സോമോ യമോ വേസ്സവണോച രാജാതി ഏവം കഥാ വത്ഥുപാളിയം ആഗതാ വേസ്സഭൂആദയോ സയം മഹിദ്ധികാ മഹാനുഭാവാ വേമാനികപേതരാജാനോ ഹുത്വാപി നേരയികേസു സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ഹേട്ഠാ നിരയലോകേസുപി രജ്ജം കാരേന്തിയേവ. തേനേവ ഹി സബ്ബേ പേതലോകാപി നിരയലോകാപി യമലോ കാതിച യമവിസയാതിച വുച്ചന്തീതി. യേച ചാതുമഹാരാജികപരി യാപന്നാ പാപജ്ഝാസയാ കുരുരകമ്മകാരിനോ രേവതിവിമാനേ യക്ഖാതി ആഗതാ സംകിച്ചജാതകേ രക്ഖസാതി ആഗതാ യക്ഖരക്ഖസാനാമ ഇതോ ഗന്ത്വാ ഉസ്സദനിരയേസു നേരയികാനം നാനാകമ്മ കാരണായോ കരോന്തോ വിചരന്തി. തേസംപി കാലോ ഉപകാലോതി ഏവമാദീഹി നാമേഹി നാരദജാതകേ ആഗതാനം നിരയ പാലാനം ഉപരിയമരാജാനം ആണാപവത്തതിയേവാതി. ലോകന്തരികാ സുരാ നിരയേ സങ്ഗഹിതാ. ഇധ പന കാലകഞ്ചികാദയോ പേതാസുരാവ അധിപ്പേതാ. തേസം അസുരാനം കായോ സമൂഹോതി അസുരകായോ. ഏത്ഥച നിരയഭൂമിനാമ പച്ചേകം സോളസുസ്സദപരി വാരാനം അട്ഠന്നം മഹാനിരയാനം വസേന അന്തോ പഥവിയം ഠിതാതി വേദിതബ്ബാ. അരഞ്ഞ പബ്ബത സമുദ്ദ ദീപകാദീസുപി നാനാനിരയ ഭൂമിയോ ഹോന്തിയേവ. തസ്മാ താദിസസ്സ വിസും വവത്ഥിതസ്സ ഓകാസസ്സ അത്ഥിതായ നിരയോത്വേവ വുത്താ. സേസാനം പന തിസ്സന്നം അപായഭുമ്മീനം താദിസസ്സ ഓകാസസ്സ നത്ഥിതായ യോനി വിസയ കായ സദ്ദേഹി യോജേത്വാ ഖന്ധാവാ ഖന്ധപ്പവത്തിപദേസാവാ ഗഹിതാതി. [അപായഭൂമി]

ഉസ്സിതോ ഉഗ്ഗതോ ഉസ്സന്നോവാ മനോ ഏതേസന്തി മനുസ്സാ. തേഹി അനന്തേസു ചക്കവാളേസുപി ഇതരഭൂമികാനം സത്താനം തിക്ഖതരസൂര വിചിത്രചിത്താ ഹോന്തി. പരിപുണ്ണാനം കുസലാകുസലകമ്മ പഥാനം ആനന്തരിയകമ്മാനഞ്ച ഏത്ഥേവ സമ്ഭവതോതി. തേസുപി പന ജമ്ബുദീപവാസിനോഏവ അതിസയേന ഉസ്സിതമനാ ഹോന്തി. ഇതരേ പന തേഹി സമാനവണ്ണാദിതായ മനുസ്സാ ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി. ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, യഥാഹ-തീഹി ഭിക്ഖവേ ഠാനേ ഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി. ദേവേച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി ഠാനേഹി. സൂരാച സതി മന്തോച ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോചാതി. അക്ഖരചിന്തകാ പന വദന്തി മനൂതി മഹാസമ്മതരാജാ വുച്ചതി. ഇമേച ജനാ തേന ഥപിതേസു മരിയാദധമ്മേസു ഠിതാ തസ്സ പുത്തട്ഠാനിയാ ഹോന്തി. തസ്മാ മനുനോ അപച്ചാ പുത്താതി മനുസ്സാതി. ഇധ പന ഭൂമിപരിയായോതി കത്വാ മനുസ്സാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഏകവചനഞ്ച കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം സേസേ സുപി. യേസു പന ചത്താരോ മഹാരാജാനോ രജ്ജം കാരേന്തി. തേ ദേവാ ചാതുമഹാരാജികാ. തത്ഥ ധതരട്ഠോ ഗന്ധപ്പാനം രാജാ ഹോതി. വിരുള്ഹകോ കുമ്ഭണ്ഡാനം. വിരൂപക്ഖോ നാഗാനം. കുവേരോ യക്ഖാനം. തത്ഥ പടിസന്ധിവസേന ഗന്ധരുക്ഖേസു അപ്പേന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി ഗന്ധപ്പാ. ഗന്ധരുക്ഖാധിവത്ഥാ ദേവാ. തേ മൂലഗന്ധാദിവസേന ദസധാ പാളിയം ആഗതാ. കുമ്ഭണ്ഡാതി ദാനവരക്ഖസാ. നാഗാ യക്ഖാച പാകടാ. സബ്ബേ തേ യേഭുയ്യേന പാപജ്ഝാസയാ കുരുരകമ്മകാരിനോ ച ഹോന്തി. തസ്മാ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ അഞ്ഞമഞ്ഞംവാ മനുസ്സാനം വാ അവിഹേഠനത്ഥായ തേസു നാനാരാജാനംവാ നാനാസേനാപതിംവാ ഥപേസും.

ആടാനാടിയസുത്തംചേത്ഥവത്തബ്ബം. തത്ഥ ഹി യക്ഖോയക്ഖിനീഗന്ധപ്പോ ഗന്ധപ്പീ കുമ്ഭണ്ഡോ കുമ്ഭണ്ഡീ നാഗോ നാഗീതിചതസ്സോ അവരുദ്ധകജാതിയോ ആഗതാ. തത്ഥ സരീരോഭാസസിരിസമ്പത്തിയുത്തോ അമനുസ്സോ യക്ഖോതിച ദേവോതിച ദേവതാതിച വുച്ചതി. സരീരോ ഭാസ സിരിസമ്പത്തിരഹിതോ വിഗച്ഛരൂപോ അമനുസ്സോ യക്ഖോത്വേവ വുച്ചതി. രുക്ഖട്ഠകവിമാനേ ജാതോ രുക്ഖദേവതാനാമ. രുക്ഖസ്സ അബ്ഭന്തരേ ജാതോ ഗന്ധപ്പോനാമ. യോ ലോകേ കട്ഠയക്ഖോതി വുച്ചതി. പുബ്ബേ നിഹീനകമ്മകതാ കാചി ഗന്ധപ്പിയോ മനുസ്സിത്ഥീനം സരീരബ്ഭന്തരേസുപി ജായന്തി. യാ വേദഗന്ഥേസു യോഗിനീതിച ലോകേ ജോഗിനീതിച വുച്ചന്തി. അഭിലക്ഖിതരത്തീസു ഗോചരപസുത കാലേ ജുതിഅത്ഥേന ജുണ്ഹാതിച വുച്ചന്തി, കുബ്ഭണ്ഡാനാമ മഹോദരാ വിസാലക്ഖാ രക്ഖസാഏവ. യേ ലോകേ ധന രക്ഖകാതി വുച്ചന്തി. തേ ഹി വേപുല്ലപബ്ബതേ മണിരതനം രക്ഖന്തി. അന്തോ ഹിമവന്തേ അബ്ഭന്തര അമ്ബരുക്ഖേ രക്ഖന്തി. ഏവം രതനട്ഠാനാനിവാ വനപ്പതി രുക്ഖേവാ ദിബ്ബോസധരുക്ഖേവാ ദിബ്ബഗന്ധരുക്ഖേവാ ഉദകസരേവാ രക്ഖിത്വാ അസന്തി ഭക്ഖന്തി. തസ്മാ രക്ഖസാതി വുച്ചന്തി. നാഗോ നാഗീതി ഏത്ഥ അന്തോ പബ്ബതേവാ അന്തോ പഥവിയംവാ നിബ്ബത്താ വസുന്ധരദേവയക്ഖജാതിയോപി ഇധ നാഗാത്വേവ വുച്ചന്തി. യാ മഹാപരിനിബ്ബാന സുത്തേ ഭൂമിചാലസുത്തപദേ പഥവീ ദേവതാതി വുത്താ. യാസം കീളാപസുത വസേന കദാചി ഭൂമിചാലോ ഹോതി. യാസഞ്ച മന്തപദാനി വത്ഥു വിജ്ജാതിച ഭൂമിവിജ്ജാതിച ബ്രഹ്മജാലസുത്തേ വുത്താനി. തേസുച നാനാ ഇദ്ധിമന്താ അവരുദ്ധകാ പാപാതിരതാ കിബ്ബിസകമ്മകാരിനോ കീളാ സോണ്ഡവസേനവാ ഘാസസോണ്ഡവസേനവാ പേതേസുചനിരയേസുച പകതി വണ്ണേനവാ സോണഗിജ്ഝകാകാദിവണ്ണേനവാ സത്തേ വിഹേഠയന്താ വിചരന്തി. സബ്ബഞ്ചേ തം സുത്തന്തേസുവാ ജാതകേസുവാ വേദഗന്ഥേസുവാ കുസലേഹി വേദിതബ്ബന്തി.

സഹ പുഞ്ഞകാരിനോ തേത്തിംസ ജനാ മാഘേനനാമ ജേട്ഠപുരിസേന സഹ ഏത്ഥ നിബ്ബത്താതി തേത്തിംസാ. സാഏവ താവതിംസാ നിരുത്തി നയേന. കാമഞ്ചേത്ഥ സബ്ബചക്കവാളേസുപി അയം ദുതീയദേവ ലോകോ ജനവസതസുത്തേ ആഗത നയേന സക്കട്ഠാനിയാനം പജാപതി വരുണ ഈസാനാദീനം തേത്തിംസ ദേവരാജൂനം നിബന്ധനോ കാസോ ഹോതി. സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം. സഹസ്സം താവതിംസാനന്തി ഹി അങ്ഗുത്തരേ വുത്തം. മാഘപുരിസാ പന തേസു സമുദാഗതേസു ദേവരാജട്ഠാനേസു പച്ചാജാതാ ഹോന്തി. ഏതരഹി ധരമാനാച തസ്മാ തേസം വസേന അയം വചനത്ഥോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. അപരേ പന യഥാ ഇന്ദഗോപകവണ്ണാഭാ. താവ ദിസ്സന്തി തിംസതീതി ഇമസ്മിം വിധുരജാതകേ താവ സദ്ദോ തിംസസദ്ദപരിവാരമത്തോ ഹോതി. തഥാ ഇധാപീതി കത്വാ തിംസമത്താനം സക്കട്ഠാനിയാനം ദേവരാജകുലാനം നിവാസട്ഠാ നത്താ താവതിംസാനാമാതി യുത്തം സിയാ. അട്ഠകഥാസു പന യഥാവുത്തം നിരുത്തിനയം കപ്പേത്വാ മാഘവത്ഥൂസുച തേസു തേസുച ഠാനേസു സക്കാനം തേത്തിംസ സങ്ഖാഏവ വുത്താതിപി വദന്തി. തം ന യുജ്ജതി. പാളിയംഏവ ബ്രഹ്മാസനങ്കുമാരോ തേത്തിംസേ അത്തഭാവേ അഭിനിമ്മിനിത്വാ ദേവാനം താവതിംസാനം പല്ലങ്കേസു നിസീദിത്വാതി വുത്തത്താ. യാമോതി തസ്മിം ദേവലോകേ ഇസ്സരദേവകുലസ്സ നാമം. തഥാ സുയാമോതിച. തം സഹചരിതത്താ പന സോ ദേവ ലോകോപി തത്ഥ നിബ്ബത്തദേവാപി യാമാത്വേവ വുച്ചന്തി. വിപുലായ സിരിസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതത്താ നിച്ചം തുസന്തി അതിവിയ ഹട്ഠതുട്ഠമുഖാ ഹോന്തി ഏത്ഥാതി തുസിതാ. യഥാരുചിതേ ഭോഗേ സയമേവ നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാ രമന്തി ഏത്ഥാതി നിമ്മാനരതീ. അത്തനോ രുചിം ഞത്വാ പരേഹി നിമ്മിതേസു ഭോഗേസു വസം വത്തേന്തി ഏത്ഥാതി പരനിമ്മിതവസവത്തീ. ബ്രൂഹന്തി വഡ്ഢന്തി അതിപണീതേഹി ഝാനാദി ഗുണേഹി വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തീതി ബ്രഹ്മാനോ. മഹന്താ ബ്രഹ്മാനോ മഹാബ്രഹ്മാനോതി വത്തബ്ബേ മഹാസദ്ദസ്സ ലോപോ.

പരിസതി ഭവാതി പാരിസജ്ജാ. പരിസാസു ജാതാതിവാ പാരിസജ്ജാ. പരിചാരികാതി അത്ഥോ. മഹാബ്രഹ്മാനം പാരിസജ്ജാതി ബ്രഹ്മ പാരിസജ്ജാ. പുരേ ഉച്ചേ ഠാനേ ഓദഹന്തി തിട്ഠന്തീതി പുരോഹിതാ. മഹാബ്രഹ്മാനം പുരോഹിതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. മഹന്താ ബ്രഹ്മാനോ മഹാബ്രഹ്മാനോ. സഹസ്സോബ്രഹ്മാ ദ്വിസഹസ്സോബ്രഹ്മാ. തിസഹസ്സോബ്രഹ്മാതിആദിനാ സങ്ഖാരുപപത്തിസുത്തേ ആഗതാ അധിപതിബ്രഹ്മാനോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സഹസ്സോബ്രഹ്മാതി ചക്കവാളസഹസ്സമ്ഹി ഇസ്സരോ ബ്രഹ്മാ. ദ്വിസഹസ്സോതി ദ്വീസു ചക്കവാള സഹസ്സേസു ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. തയോപേതേ ഏകതല വാസിനോ ഹോന്തി. തത്ഥ ലോകേ മഹാജനാ വിസും വിസും കുലദേവതായോനാമ ഉപട്ഠഹന്തി. കേചി മഹാദേവംനാമ ഉപട്ഠഹന്തി. കേചി വാസുദേവംനാമ. കേചി മഹേസരംനാമ. കേചി പരമേസ്വാരം നാമാതി. ഘരദേവതാ ഗാമദേവതാ രുക്ഖദേവതാദയോപി തേസം മഹാദേവരാജാനം ഉപട്ഠകാഏവ സമ്പജ്ജന്തി. തത്ഥ മഹാദേവരാ ജാനോവിയ മഹാബ്രഹ്മാനോ ദട്ഠബ്ബാ. ഘരദേവതാദയോവിയ ബ്രഹ്മ പുരോഹിതാദട്ഠബ്ബാ, മനുസ്സാവിയ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥച ഘര ദേവതാദയോ മഹാദേവരാ ജാനോ അദിസ്വാവ ഉപട്ഠഹന്തി. മനുസ്സാ ച തേഉഭോപി അദിസ്വാവ ഉപട്ഠഹന്തി. ഏവമേവം ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മഹാബ്രഹ്മാനോപി നപസ്സന്തി. മഹാബ്രഹ്മാനം നിവാസട്ഠാനംപി നജാനന്തി. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാഉഭോപി നപസ്സന്തി. ഉഭിന്നംനിവാസട്ഠാനംപി നജാനന്തി. യദാ പന ഓളാരികം രൂപം മാപേത്വാ അത്താനം ദസ്സേന്തി. തദാ ഏവ പസ്സന്തി. ഏസനയോ ഉപരിഭൂമീസുപി. യം പന ബ്രഹ്മനിമന്തന സുത്തട്ഠകഥായം വുത്തം ബ്രഹ്മാനം പകതിരൂപം കസ്സചി ആപാതം ന ഗച്ഛതീതി. തം ബ്രഹ്മപുരോ ഹിതാ ദീനം ഉപരിമാനം ബ്രഹ്മാനം പകതിരൂപം കസ്സചി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിനോവാ ദേവസ്സവാ മനുസ്സസ്സവാആപാതം നഗച്ഛതീതി കത്വാ വുത്തം. ഹേട്ഠിമാനം പന പകതിരൂപം ഉപരിമസ്സ ആപാതം ആഗച്ഛിസ്സതിയേവ. തേനേവ ഹി ജനവസഭസുത്തട്ഠകഥായം ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമാഹി ദേവാ ഉപരിമദേവാനം ഓളാരികം കത്വാ മാപിതമേവ അത്തഭാവം പസ്സിതും സക്കോന്തീതി വുത്തം. തത്ഥദുതീയതലേ പരിത്താഭാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാഏവ. അപ്പമാണാഭാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ ഏവ. ആഭസ്സരാതി മഹാബ്രഹ്മാനോഏവ. തസ്മിം തലേ അധിപതി ബ്രഹ്മാനോഏവാതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠിമതലതോ പന വിസേസ കരണത്ഥം ആഭാവസേന നാമഗഹണം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ പരിത്താ ആഭാ ഏതേസന്തി പരിത്താഭാ. അപ്പമാണാ ആഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണാഭാ. ആഭാസരന്തി നിച്ഛരന്തി ഏതേസൂതി ആഭസ്സരാതി. തതീയതലേ പരിത്തസുഭാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാഏവ. അപ്പമാണസുതാതി ബ്രഹ്മപുരോഹിതാഏവ. സുതകിണ്ണാതി മഹാബ്രഹ്മനോഏവ. തസ്മിം തലേ അധിപതിബ്രഹ്മാനോ ഏവാതി അത്ഥോ. തത്ഥ സുഭാതി ഏകഗ്ഘനാ അചലസണ്ഠിതാ ആഭാഏവ വുച്ചന്തി. പരിത്താ സുഭാ ഏതേസന്തി പരിത്തസുഭാ. അപ്പമാണാ സുഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണസുഭാ. സുതേഹി ആകിണ്ണാതി സുഭാകിണ്ണാ. സുഭകിണ്ഹാതിപി പഠന്തി. തേസം ആകാരസ്സ രസ്സോ അന്തിമണകാരസ്സ ച ഹകാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേസു പന ദ്വീസു തലേസു പകതികായപ്പഭാ അധിമത്താ ഹോന്തി. തസ്മാ താസം വസേന പരിത്താഭാതിആദികം നാമം സിദ്ധം. ന ബ്രഹ്മപാരി സജ്ജാതിആദികം. ഏവഞ്ച കത്വാ വേരഞ്ജസുത്തേ പഥമതലവാസിനോ ബ്രഹ്മകായികാ ദേവാതി ആഗതാ. ദുതീയതലവാസിനോ ആഭാദേവാതി. തതീയതലവാസിനോ സുഭാദേവാതി ചതുത്ഥതലേ വിപുലം ഫലം ഏതേസന്തി വേഹപ്ഫലാ. അഥവാ ഇഞ്ജനജാതികേഹി സോമനസ്സജ്ഝാനേഹി നിബ്ബത്താനം തിണ്ണം ഹേട്ഠിമതലാനം തേജോസം വട്ടാദികേന അന്തരായേന ഭൂമിതലേന സഹ ആയുകപ്പനിവത്തിവസേന ഇഞ്ജിതം പുഞ്ഞഫലം അത്ഥി. തേസു ഹി യം സുഭാകിണ്ണാനം ദേവാനം ചതുസട്ഠികപ്പാനീതി വുത്തം. തം തസ്മിം തലേ ആദികപ്പികാനം വസേന വുത്തം. പച്ഛിമികാനം പന തേസട്ഠികപ്പ ദ്വാസട്ഠികപ്പ ഏകസട്ഠി കപ്പാദി വസേന ഇഞ്ജിതം പടിലീനം പുഞ്ഞഫലം ഹോതീതി. ആനേഞ്ജജാതികേന ഉപേക്ഖാഝാനേന നിബ്ബത്താനം പന കേനചി അന്തരായേന താദിസം ഇഞ്ജിതം പുഞ്ഞഫലം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ഝാന സാമത്ഥിയാനുരൂപം വിസേസേന ഈഹിതം അഭിവഡ്ഢിതം പുഞ്ഞഫലം ഏത്ഥ അത്ഥീതി വേഹപ്ഫലാ.

നത്ഥി സഞ്ഞാമുഖേന ഗഹിതാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ ഏതേസന്തി അസഞ്ഞാ. അസഞ്ഞാച തേ സത്താചാതി അസഞ്ഞസത്താ. ചിത്തചേ തസികാനം പന നത്ഥിതായ തേസം അസത്തപസങ്ഗതാ സമ്ഭവതീതി സത്തഗഹണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേ ദ്വേപി ഏകതലവാസിനോ ഏവ ഹോന്തി. ഏത്ഥപി നിബ്ബത്തകജ്ഝാനസ്സ ഹീനമജ്ഝിമപണീതതാ വിസേസസ്സ അത്ഥിതായ തദനുരൂപം ബ്രഹ്മാനംപി പാരിസജ്ജ പുരോഹിത മഹാബ്രഹ്മത്ത വിസേസോ സമ്ഭവതിയേവ. ആയുവേമത്തതായ പന അഞ്ഞമഞ്ഞ അദസ്സനാദീനഞ്ച നത്ഥിതായ പാരിസജ്ജാദിവസേന ഭൂമിവിഭാഗോ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം അവിഹാദീസുപി. ഓളാരികാനം കാമരാഗപടിഘാനുസയാനം നത്ഥിതായ സുദ്ധാനം അനാഗാമിഅരഹന്താനമേവ ആവാസാതി സുദ്ധാവാസാ. തത്ഥ പഥമഭൂമിവാസിനോ അപ്പകേന കാലേന അത്തനോ ഠാനം നവിജഹന്തീതി അവിഹാ. അഥവാ, ഓളാരികാനം പഞ്ചന്നം സംയോജനാനം പഹീനത്താ നത്ഥി ചിത്തസ്സ വിഹഞ്ഞനം സമഥവിപസ്സ നാധമ്മേസു അവിപ്ഫാരികതാപത്തി ഏതേസന്തി അവിഹാ. ദുതീയഭൂമി വാസിനോ ന കേനചി ചിത്തപരിളാഹേന തപ്പന്തീതി അതപ്പാ. തതീയ തലവാസിനോ പരിസുദ്ധേഹി പസാദചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു ധമ്മചക്ഖു പഞ്ഞാ ചക്ഖൂഹി സമ്പന്നത്താ സുട്ഠു പസ്സന്തീതി സുദസ്സാ. ചതുത്ഥഭൂമിവാസിനോ പന തതോ അതിസയേന സുട്ഠു ദസ്സനഭാവേന സമന്നാഗതാതി സുദസ്സിനോ. അതിസയത്ഥേ ഹി അയം ഈകാരോതി. പഞ്ചമഭൂമി വാസിനോ ഉപരി അഞ്ഞസ്സ ഭൂമന്തരഗതസ്സ രൂപിബ്രഹ്മുനോ നത്ഥിതായ നത്ഥി രൂപീനം സത്താനം മജ്ഝേ കേനചി ഗുണേന കനിട്ഠഭാവോ ഏതേസന്തി അകനിട്ഠാ.

ആകാസാനഞ്ചായതനഭൂമീതി ഏത്ഥ യത്തകം ആകാസപദേസം ഫരിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതന സഞ്ഞിതാ ചതുക്ഖന്ധാ പവത്തന്തി. സോ ഖന്ധസഹിതോ ആകാസപദേസോ ആകാസാനഞ്ചായയനഭൂമി. ഏവം സേസാസു. പുഥുജ്ജനാ സോതാപന്നാ സകദാഗാമിനോചാപി പുഗ്ഗലാ സുദ്ധാവാസേസു സബ്ബഥാ സബ്ബപകാരേനപി നലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച സകദാഗാമീനം പടിക്ഖേപേന അനാഗാമി മഗ്ഗട്ഠസ്സപി തത്ഥ പടിക്ഖേപോ സിദ്ധോ ഹോതീതി ഉപരിമാനം തിണ്ണം അരിയാനമേവ തത്ഥ പടിലാഭോ ഇമായ ഗാഥായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. സേസട്ഠാനേസൂതി പഞ്ചസുദ്ധാവാസതോ അസഞ്ഞാപായതോച അവസേസേസു ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു, അനരിയാതി പുഥുജ്ജനാ. [ഭൂമിചതുക്കം]

൧൪൪. ഓക്കന്തിക്ഖണേതി പടിസന്ധിക്ഖണേ. പടിസന്ധിഹി ഭവന്തരേ ഓക്കമനം അനുപവിസനന്ഥി അത്ഥേന ഓക്കന്തീതി വുച്ചതി. തതോ പരം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാതി യോജനാ. കേചി പന ഭവങ്ഗപരിയോസാനേതി പഠന്തി. തം ന യുജ്ജതി. ജാതിയാ അന്ധോ ജച്ചന്ധോ. ആദിസദ്ദേന ജാതി ബധിര ജച്ചഘാനക ജാതിമൂഗ ജച്ചേള ജച്ചുമ്മത്തക പണ്ഡക ഉഭതോ ബ്യഞ്ജനക നപുംസക മമ്മാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ യസ്സ ചക്ഖും ഉപ്പാദേതും അസമത്ഥേന കമ്മേന പടിസന്ധി ലദ്ധാ. സോ ജച്ചന്ധോ നാമ. ഏസനയോ സേസേസുപി. തത്ഥ പസാദസോത രഹിതോ ജാതിബധിരോ നാമ. പസാദ ഘാനരഹിതോ ജച്ച ഘാനകോ നാമ. പസാദജിവ്ഹാരഹിതോ നാമ നത്ഥി. വചനരഹിതോ ജാതിമൂഗോനാമ. ദിസാവിദിസാമത്തംപി സഞ്ഞാപേതും അസക്കുണേയ്യോ ജാതിഏളോ നാമ. സബ്ബകാലംപി വിപല്ലട്ഠചിത്തോ ജച്ചുമ്മത്തകോനാമ. കാമഹേതു ആസിത്തകാദിഭാവേന വിപ്പകാരപത്തോ പണ്ഡകോനാമ. ദ്വീഹി ബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതോ ഉഭതോ ബ്യഞ്ജനകോനാമ. ഭാവദ്വയ രഹിതോ നപുംസകോനാമ. പകതിവചനേപി ഏകമേകം അക്ഖരം മഹുസ്സാഹേന ഉപ്പാദേന്തോ വിബച്ഛവചനോ മമ്മോനാമ. ഏത്ഥച ചക്ഖും ഉപ്പാദേതും സമത്ഥേന കമ്മേന ലദ്ധപടിസന്ധികസ്സ പവത്തികാലേ തംവാ അഞ്ഞംവാ കമ്മം ചക്ഖും ഉപ്പാദേതി. അസമത്ഥേനകമ്മേന ലദ്ധപടിസന്ധി കസ്സ പന വത്ഥുവിപന്നസ്സ പവത്തികാലേ അഞ്ഞംപി കമ്മം ചക്ഖും ഉപ്പാദേതീതി നത്ഥി. തസ്മാ ഗബ്ഭസേയ്യകാനംപി ജച്ചന്ധഭാവോ പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. ഏസനയോ സേസേസു ജാതി ബധിരാദീസു. ആയതനാനം പടിലാഭോ ജാതീതി വുത്തത്താ ചക്ഖുസ്സ ഉപ്പജ്ജനാരഹകാലോ ചക്ഖുസ്സ ജാതികാലോനാമ. തദാ അനുപ്പന്ന ചക്ഖുകോ ജച്ചന്ധോനാമാതി ഏവം അത്തനോ അത്തനോ ഉപ്പജ്ജനാരഹ കാലവസേന തസ്സ തസ്സ ആയതനസ്സ ജാതികാലോ വേദിതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹിസതി ജാതിമൂഗാദയോപി ഉപപന്നോ ഹോന്തീതിച വദന്തി. വിഭാവനി യംപി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോതി.

[൧൪൨] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘അപരേ പന ജച്ചന്ധോതി പസുതിയംയേവ അന്ധോ. മാതു കുച്ഛിയം അന്ധോ ഹുത്വാ നിക്ഖന്തോതി അത്ഥോ. തേന ദുഹേതുകതിഹേതുകാനം മാതുകുച്ഛിയം ചക്ഖുസ്സ അവിപജ്ജനം സിദ്ധന്തി വദന്തീതി’’ വുത്തം. തം ന യുത്തം.

ലോകേ മാതുകുച്ഛിയംയേവ അന്ധോ ഹുത്വാ നിക്ഖന്തസ്സപി ഏകച്ചസ്സ തം തം സിപ്പവിജ്ജാഠാനേസു പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയഭാവസ്സ ദിട്ഠത്താ. ഥപേത്വാ ഹി മഹാബോധിസത്തേ അഞ്ഞേച പച്ഛിമഭവികേ സത്തേ അവസേസാനം ദ്വിഹേതുക തിഹേതുകാനംപി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പരൂപക്കമേനവാ മാതുയാ വിസമപയോഗേനവാ നാനാബാധേനവാ ഉപ്പന്നാനംപി ചക്ഖുസോതാനം വിപത്തിനാമ നത്ഥീതി ന സക്കാ നിയമേതുന്തി. ഭുമ്മസ്സിതാനഞ്ച വിനിപാതികാസുരാനന്തി ഏത്ഥ ഭൂമിയം ജാതാതി ഭുമ്മാ. ഭൂമിസമ്ബന്ധേസു രുക്ഖട്ഠക പബ്ബതട്ഠക വിമാനേസു നിബ്ബത്താ ആളവക സാതാഗിര ഹേമവതാദയോ മഹിദ്ധികാ ഭുമ്മാദേവാ. യേ ലോകേ ബലിഹരണ വസേന പൂജനീയട്ഠേന യക്ഖാതിപി വുച്ചന്തി. യേ പന ഭുമ്മദേവജാതികാപി സമാനാ അത്തനോ പുഞ്ഞനിബ്ബത്തസ്സ കസ്സചി ഭോഗസുഖസ്സ അഭാവാ കിച്ഛജീവി കപ്പത്താ വിചരന്തി. തേ തേസം മഹിദ്ധികാനം ഭുമ്മദേവാനം പരംപര പാരിസജ്ജേസു പരിയാപന്നത്താ ഭുമ്മേ ദേവേ സിതാ നിസ്സിതാതി അത്ഥേന ഭുമ്മസ്സിതാനാമ ഹോന്തി. ഭുമ്മിസ്സിതാതിപി പാഠോ. പുഞ്ഞനിബ്ബത്തസ്സ നിവാസട്ഠാനസ്സ അഭാവാ രുക്ഖഗുമ്ബലേണഗുഹാസുസാനാ ദീസു വിവിത്തേസു ഭൂമിപദേസേസു നിസ്സായ വസന്തീതി അത്ഥോ. തേയേവ വിരൂപാ ഹുത്വാ ഭവന്തരേ നിപതന്തീതി വിനിപാതികാ. വിനിപാതികാച തേ ഹേട്ഠാവുത്തട്ഠേന അസുരാചാതി വിനിപാതികാ സുരാ. തേ പന ഗാമസമീപേവാ അന്തോഗാമേവാ വിവിത്തട്ഠാനേസു വസിത്വാ ഗാമവാസീഹി ഛഡ്ഡിതാനി ഭത്തസിത്ഥപൂവഖജ്ജമച്ഛമംസാദീനി പരിയേസിത്വാവാ താനി അലഭിത്വാ ദാരകേവാ ഗിലാനേവാ പീളേത്വാവാ സക്കോന്താ പന അഞ്ഞേപി മനുസ്സേ താസേത്വാ പീളേത്വാവാ ജീവിതം കപ്പേന്തീതി. തേസം വിനിപാതികാസുരാനം. ഏകച്ചാനന്തി അധിപ്പായോ. ന ഹി സബ്ബേ വിനിപാതികാ സുരാനാമ അഹേതു കാഏവാതി സക്കാ വത്തും. ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകാനംപി സബ്ഭാവതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ തേസം ഏകച്ചാനം പിയങ്കരമാതാ ഉത്തരമാതാ ധമ്മഗുത്താ ഫുസ്സമിത്താദീനം ധമ്മാഭിസമയോപി അട്ഠകഥാസു വുത്തോതി. ഏകച്ചേ യക്ഖജാതികാപി രക്ഖസജാതികാപി വേമാനികപേതാപി പരദത്തുപജീവി പേതാപി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

തേസൂതി യഥാവുത്തപടിസന്ധി യുത്തേസു പുഗ്ഗലേസു. യസ്മാ ആയുപരിച്ഛേദോനാമ ഏകഭൂമിപരിയാപന്നാനം സബ്ബസത്താനം അസേസസാ ധാരണനിയമപരിമാണവസേന പവത്തോ. അപായാനം മനുസ്സാനം ഭുമ്മ ദേവാനഞ്ച താദിസോ നിയമപരിമാണോനാമ നത്ഥി. ന ഹി സകലചക്ക വാളപരിയാപന്നാ ഏകഭൂമകാ സബ്ബനിരയാ ഏകആയുപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി. തിരച്ഛാനാദീസുപി ഏസേവനയോ. തസ്മാ വുത്തം ചതുന്നം അപായാനന്തിആദി. ചതുന്നം അപായാനം ആപായികപുഗ്ഗലാനം ആയുപ്പമാണ ഗണനായ നിയമോ നത്ഥി, തത്ഥ യേഭുയ്യേന കമ്മപമാണത്താ. തത്ഥ നിരയേസു അബ്ബുദാദീനം ദസന്നം നിരയാനം ഭഗവതാ വുത്തോ ആയുപരിച്ഛേദോപി തത്ഥ തത്ഥ നിബ്ബത്തകേന കമ്മേനേവസിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സാനന്തി ഇദം ജമ്ബുദീപഗാസീനം വസേന വുത്തന്തി വദന്തി. തേ സഞ്ഞേവ ഹി ആയുകപ്പസ്സ ആരോഹണം ഓരോഹണഞ്ച അത്ഥി. ന ഇതരദീപവാസീനം. തേസു ഹി ഉത്തരകുരുവാസീനം നിയമതോ വസ്സ സഹസ്സം ഹോതി. ഇതരേസം ദ്വിന്നം പഞ്ചവസ്സ സതാനീതിച വദന്തി. ഏവം സന്തേ തേസു ദീപേസു ആദികപ്പികാനംപി സോഏവ പരിച്ഛേദോതി ആപജ്ജതി. ജമ്ബുദീപവാസീനം പന സമവിസമാചാരനിസന്ദഭൂതാ ചന്ദസൂരിയനക്ഖത്താദീനം വിസമസമഗതിമൂലികാഉതുആഹാരാനം സമ്പത്തി വിപത്തിയോ തേസംപി സാധാരണാഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ തേസുപി ആയുപരിച്ഛേദാനം ആരോഹണം ഓരോഹണഞ്ച നത്ഥീതി നവത്തബ്ബം. നിസന്ദമത്തത്താ ജമ്ബുദീപഗതിയാ ഏകഗതികാ നഹോന്തീതി പന വത്തബ്ബം. തഥാ ഹി പാളിയം ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ അമമാ അപരിഗ്ഗഹാ. നിയതായുകാ അവസേസായുനാതി വുത്തം. തത്ഥ അവസേസായുനാതി അസങ്ഖ്യേയ്യതോ ഓരോഹിത്വാ നിച്ചലം ഠിതേന വസ്സസഹസ്സേനാതി അത്ഥോതി.

വിനിപാതികാസുരാനന്തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബേസംപി മഹേസക്ഖാനം അപ്പേസക്ഖാനഞ്ച ഭുമ്മദേവാനം വേമാനികപേതാദീനഞ്ച ഇധ അധിപ്പേതത്താ. തേസഞ്ഹി സബ്ബേസംപി കമ്മമേവ പമാണന്തി. ചാതുമഹാരാജികാനംപനദേവാനന്തി ഇദം ഉപരിമേ ചാതുമഹാരാജികേ സന്ധായ വുത്തം. ദിബ്ബാനീതി തസ്മിം ദേവലോകേ സിദ്ധാനി. പഞ്ച വസ്സസതാനീതി ഇദഞ്ച യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. യസ്മാ പന കസ്സപബുദ്ധസ്സ സാവകഭൂതാ സോതാപന്നദേവ പുത്താ ആകാസട്ഠക വിമാനേസു നിബ്ബത്താ യാവ നിമിരാജകാലാപി തിട്ഠന്തീതി ജാതകട്ഠകഥായം വുത്താ. തസ്മാ കേസഞ്ചി ആകാസട്ഠകദേവാനംപി കമ്മപമാണതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ന ചേത്ഥ പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തി ചിന്തേതബ്ബാ. ന ഹി സോതാ പന്നാനം സത്തക്ഖത്തുതോ പരം കാമഭവേ പടിസന്ധിനാമ അത്ഥി. ന ച തസ്മിം ദേവലോകേ സഹസ്സക്ഖത്തും നിബ്ബത്തമാനാപി തത്തകം കാലം സംപാപുണിതും സക്കോന്തീതി. മനുസ്സഗണനായാതി മനുസ്സാനം വസ്സഗണനായ. മനുസ്സലോകേ ഹി പഞ്ഞാസവസ്സാനി ചാതുമഹാരാജികേ ഏകോ ദിബ്ബരത്തിദിവോ ഹോതി. തിംസരത്തിദിവാ ഏകോ ദിബ്ബമാസോ. ദ്വാദസമാസാ ഏകം ദിബ്ബവസ്സം. തേന ദിബ്ബവസ്സേന തേസം പഞ്ചവസ്സസതാനി മനുസ്സഗണനായ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സം ഹോതീതി. തതോതി ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണതോ. ചതുഗുണന്തി ആയുപമാണസ്സ ദിഗുണവുദ്ധിയാചേവ ദിബ്ബസ്സ രത്തിദിവസ്സ ദിഗുണവുദ്ധിയാച വസേന ചതൂഹി ഭാഗേഹി ഗുണിതം വഡ്ഢിതന്തി അത്ഥോ. ഏസനയോ സേസേസുപി. തത്ഥ ആയുപമാണസ്സ ദിഗുണവുദ്ധിനാമ ഹേട്ഠിമാനം ദേവാനം ആയുപമാണതോ ഉപരിമാനം ദേവാനം ആയുപമാണസ്സ ദിഗുണവുദ്ധി. ഏതേന താവതിംസാനം ദിബ്ബം ഏകം വസ്സസഹസ്സം. യാമാനം ദ്വേവസ്സസഹസ്സാനി. തുസിതാനം ചത്താരി, നിമ്മാനരതീനം അട്ഠ. വസവത്തീനം ദിബ്ബാനി സോളസവസ്സ സഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം ഹോതീതി സിദ്ധം ഹോതി.

ദിബ്ബസ്സ രത്തിദിവസ്സ ദിഗുണവുദ്ധിനാമ ഹേട്ഠിമാനം ദേവാനം രത്തിദിവതോ ഉപരിമാനം രത്തിദിവസ്സ ദിഗുണവുദ്ധി. ഏതേന മനുസ്സലോകേ ഏകം വസ്സസതം താവതിംസേ ഏകോ ദിബ്ബരത്തിദിവോ. ദ്വേവസ്സസതാനി യാമേ. ചത്താരി തുസിതേ. അട്ഠ നിമ്മാനരതിയം. സഹസ്സം ഛ ചവസ്സസതാനി വസവത്തിയം ഏകോ ദിബ്ബരത്തിദിവോതി സിദ്ധം ഹോതി. രത്തിദിവാനഞ്ച ദിഗുണവുദ്ധിയാ സിദ്ധായ മാസസംവച്ഛരാനംപി ദിഗുണവുദ്ധി സിദ്ധാവ ഹോതീതി. ഏവഞ്ചസതി യഥാവുത്താനി താവതിംസാദീനം ദിബ്ബവസ്സസഹസ്സാദിനിപി അത്തനോ അത്തനോ രത്തിദിവമാസസംവച്ഛരേതിഏവ വേദിതബ്ബാനീതി സിദ്ധം ഹോതി. തഥാച സതി ഉപരിമാനം ആയുപരിമാണാനി ഹേട്ഠിമാനം ആയുപരിമാണതോ ചതുഗുണാനീതി സിദ്ധം ഹോതി. തേന വുത്തം. തതോ ചതുഗുണം താവതിംസാനം. തതോ ചതുഗുണം യാമാനന്തിആദി. ദിബ്ബഗണനായ ച തഥാ സിദ്ധായ സതി മനുസ്സഗണനായപി ചതുഗുണഭാവോ സിദ്ധോയേവ ഹോതി. തസ്മാ മനുസ്സഗണനായപി ഹേട്ഠിമാനം നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാദീനി ചതൂഹി ഉപരൂപരിഗുണിതാനി ഉപരിമാനം തികോടിസട്ഠിവസ്സസത സഹസ്സാദിനി ഭവന്തീതി കത്വാ താനി സബ്ബാനിപി ആദിഅന്തദസ്സന വസേന നിദ്ദിസന്തോ നവസതന്തി ഗാഥമാഹ. വസ്സാനം നവസതം കോടിയോ ച ഏകവീസ കോടിയോ ച തഥാസട്ഠിവസ്സ സതസഹസ്സാനി ച വസവത്തീസു ദേവേസു ആയുപ്പമാണം ഹോതീതി യോജനാ.

യസ്മാ അവിതക്കവിചാരമത്തം ഝാനം ഓളാരികസ്സ വിതക്കസ്സ സമതിക്കമാ പഥമജ്ഝാനതോ സുട്ഠുബലവം ഹോതി. തതോയേവ തതീയജ്ഝാനതോപി നാതിദുബ്ബലഞ്ച ഹോതി. തസ്മാ തം തതീയജ്ഝാനേന ഏകതോ ഹുത്വാ സമതലേ ഭൂമന്തരേ വിപാകം ദേതീതി വുത്തം ദുതീയജ്ഝാനവിപാകം തതിയജ്ഝാനവിപാകഞ്ച ദുതീയജ്ഝാനഭൂമിയന്തി. തേനേവച ഭൂമീനം ഠിതിക്കമോപി ചതുത്ഥജ്ഝാന വസേനേവ സിദ്ധോ. ഥേരേന പന ഹേട്ഠാ പഞ്ചകനയവസേനേവ ഝാനാനി വുത്താനി. തസ്മാ ഇധപി തേനേവ നയേന വിപാകാനി ഗഹേത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനവിപാകം തതീയജ്ഝാനഭൂമിയന്തിആദി വുത്തം. തേസൂതി താഹി ഛഹി പടിസന്ധീതി ഗഹിതപടിസന്ധികേസു. കപ്പസ്സാതി ഇദം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പം സന്ധായ വുത്തം. ചതുബ്ബിധാ ഹി കപ്പാമഹാകപ്പോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ അന്തരകപ്പോ ആയുകപ്പോതി, തത്ഥ ആയുകപ്പോനാമ തേസം തേസം സത്താനം തംതം ആയുപരിച്ഛേദോ വുച്ചതി. അന്തരകപ്പോനാമ ഏകസ്സവിവട്ടട്ഠായിഅസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ അബ്ഭന്തരേ മനുസ്സാനം ആയുകപ്പസ്സ ഹായനവഡ്ഢനവസേന ദിസ്സമാനന്തരാ ചതുസട്ഠിപഭേദാ ചൂളകപ്പാ വുച്ചന്തി. പീസതിഭേദാതി കേചി. അസീതിഭേദാതി അപരേ. ചുദ്ദസപ്പ ഭേദാതി വേദവിദു. യേ ലോകേ മന്വന്തരകപ്പാതി വുച്ചന്തി. ഏകമേകേന മനുനാമകേന മഹാസമ്മതരാജേന ഉപലക്ഖിതാ അന്തരകപ്പാതി വുത്തം ഹോതി. കേചി പന ഏകസ്മിം വിവട്ടട്ഠായിമ്ഹി മഹാസമ്മതരാ ജാനം ഏകമേവ ഇച്ഛന്തി. ചതുസട്ഠിഅന്തരകപ്പാ പന ഏകോ അസങ്ഖ്യേ കപ്പോനാമ. സോ ചതുബ്ബിധോ സംവട്ടോ സംവട്ടട്ഠായീ വിവട്ടോ വിവട്ടട്ഠായീതി. തത്ഥ വിനസ്സമാനോ കപ്പോ സംവട്ടോ. യഥാ വിനട്ഠം തിട്ഠമാനോ കപ്പോ സംവട്ടട്ഠായീ. വഡ്ഢമാനോ കപ്പോ വിവട്ടോ. യഥാ വിവട്ടം തിട്ഠമാനോ കപ്പോ വിവട്ടട്ഠായീതി വേദിതബ്ബോ. തേ പന ചത്താരോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പാ ഏകോ മഹാകപ്പോനാമ. ഏത്ഥച യോ ജനായാമവിത്ഥാരേ സേതസാസപരാസിമ്ഹി വസ്സസത വസ്സസതച്ചയേന ഏകേകബീജഹരണേന പരിക്ഖീണേപി ഏകോ മഹാകപ്പോ പരിക്ഖയം നഗച്ഛതി. ഏവം ദിഘോ മഹാകപ്പോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ യദാ കപ്പോ തേജേന സംവട്ടതി. ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിനാ ദയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി. സുഭാകിണ്ണതോ ഹേട്ഠാ ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വായുനാ സംവട്ടതി. വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ വാതേന വിദ്ധംസതീതി ഏവം അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അയം ലോകോ നിരന്തരം സത്തസു വാരേസു അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി. അട്ഠമേ വാരേ ഉദകേന വിനസ്സതി. പുന സത്തസു അഗ്ഗിനാ. അട്ഠമേ ഉദകേനാതി ഏവം അട്ഠന്നം അട്ഠകാനം വസേന ചതുസട്ഠിവാരേസു അന്തിമേ ഉദകവാരേ ഉദകം പഹായ വാതവാരോ ഹോതീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി. കഥം. യം വുത്തം ആഭസ്സരാനം അട്ഠകപ്പാനീതി. ഏതേന അട്ഠമേ വാരേ ആപോസംവട്ടോ ഹോതി. അന്തരാ സത്തസു സത്തസു വാരേസു തേജോസംവട്ടാ ഹോന്തീതി സിദ്ധം. യഞ്ച വുത്തം സുഭാകിണ്ണാനം ചതുസട്ഠികപ്പാനീതി. ഏതേന ചതുസട്ഠിമേ ചതുസട്ഠിമേ വാരേ വാതസംവട്ടോഹോതി. അന്തരാ തേസട്ഠിയാ വാരേസു തേജോസംവട്ടാ ആപോസംവട്ടാച ഹോന്തീതി സിദ്ധം ഹോതീതി. തേനാഹു പോരാണാ –

അഗ്ഗിനാ ഭസ്സരാ ഹേട്ഠാ, ആപേന സുഭാകിണ്ണതോ;

വേഹപ്ഫലതോ വാതേന, ഏവം ലോകോ വിനസ്സതി.

സത്തസത്തഗ്ഗിനാ വാരാ, അട്ഠമേ അട്ഠമേ ദകാ;

ചതുസട്ഠി യദാ പുണ്ണാ, ഏകോ വായുവാരോ സിയാതി.

ഏവഞ്ച വിനട്ഠേ ലോകേ ഏകസ്മിം കപ്പേപി പഥമജ്ഝാനഭൂമി അവിനട്ഠാനാമ നത്ഥി. തസ്മാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനംദേവാനം കപ്പസ്സതതീയോ ഭാഗോ ആയുപ്പമാണം, ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനംഉപഡ്ഢകപ്പോ, മഹാ ബ്രഹ്മാനംഏകോകപ്പോതി ഏത്ഥ അസങ്ഖ്യേയ്യ കപ്പോവ സമ്ഭവതി. നമഹാകപ്പോ. തേന വുത്തം കപ്പസ്സാതി ഇദം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പം സന്ധായ വുത്തന്തി. ആയുകപ്പം സന്ധായ വുത്തന്തിപി യുജ്ജതിയേവ. തേജോസംവട്ടകപ്പേസു ഹി പഥമജ്ഝാനതലം വിവട്ടമാനം സബ്ബപഥമം വിവട്ടതി. സംവട്ടമാനം സബ്ബപച്ഛാ സംവട്ടതി. തസ്മാ വിവട്ടസ്സ പച്ഛിമഡ്ഢേന സംവട്ടസ്സച പുബ്ബഡ്ഢേന സഹ ഏകം വിവട്ടട്ഠായികപ്പം ഗഹേത്വാ ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി തസ്മിം തലേ ഏകോ ആയുകപ്പോതി സക്കാ വത്തുന്തി. ദുതീയ തലതോ പട്ഠായ പന മഹാകപ്പോവ ഗഹേതബ്ബോ. അപ്പകം ഊനകംവാ അധികംവാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി കത്വാ ഉപഡ്ഢേഹി സഹ സത്തകപ്പാനി സന്ധായ ആഭസ്സരാനം അട്ഠകപ്പാനീതി വുത്തം. ഏവം ചതുസട്ഠികപ്പാനീതി ഏത്ഥപീതി. ആകാസാനഞ്ചായതനഭവം ഉപഗച്ഛന്തീതി ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗാ, തേസം. ഏകോവ വിസയോ ആരമ്മണം യസ്സ തം ഏകവിസയം. ഏകജാതിയന്തി ഏകസ്മിം ഭവേ. [പടിസന്ധിചതുക്കം.]

൧൪൫. ജനേതീതി ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭകം. ഉപപീളേതീതി ഉപപീളകം. ഉപഘാതേതീതി ഉപഘാതകം. തത്ഥ ജനകം നാമ പടിസന്ധിപവത്തീസു വിപാകക്ഖന്ധ കടത്താരൂപാനം നിബ്ബത്തികാ കുസലാകുസലചേതനാ. തത്ഥ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തികാ കമ്മപഥപത്താവ ദട്ഠബ്ബാ. പവത്തിനിബ്ബത്തികാ പന കമ്മപഥം പത്താപി അപത്താപി അന്തമസോ പഞ്ചദ്വാരികജവനചേതനാപി സുപിനന്തേ കുസലാകുസലചേതനാപീതി. ഉപത്ഥമ്ഭകംനാമ വിപച്ചിതും അലദ്ധോകാസാവാ വിപക്കവിപാകാ വാ സബ്ബാപി കുസലാകുസലചേതനാ. സാ ഹി ജനകഭൂതാപി സമാനാ അത്തനോവിപാകവാരതോ പുരേവാ പച്ഛാവാ സഭാങ്ഗം കമ്മന്ത രംവാകമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധസന്താനംവാഉപത്ഥമ്ഭമാനാ പവത്തതി. യഥാ ഗന്ഥാരബ്ഭേ രതനത്തയപണാമചേതനാതി. യം പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഉപത്ഥമ്ഭകം പന വിപാകം ജനേതും നസക്കോതീതി വുത്തം. തം അലദ്ധവിപാകവാരം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി പച്ചയസാമഗ്ഗിയം സതി കിഞ്ചികമ്മം പവത്തിവിപാകമത്തസ്സപി അജനകംനാമ അത്ഥീതി. തത്ഥ കമ്മന്തരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനംനാമ അലദ്ധോകാസസ്സ അഞ്ഞസ്സ ജനകകമ്മസ്സ ഓകാസകരണം. തം പന മരണാസന്നകാലേ പാകടം. തദാ ഹി കുസലേ ജവിതേ അഞ്ഞം പടിസന്ധിജനകം കുസലകമ്മം ഓകാസം ലഭതി. അകുസലേ ജവിതേ അഞ്ഞം അകുസലകമ്മന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം ഇതി വുത്തകേ –

ഇമസ്മിം ചായം സമയേ, കാലങ്കരിയാഥ പുഗ്ഗലോ;

സഗ്ഗമ്ഹി ഉപപജ്ജേയ്യ, ചിത്തഞ്ഹിസ്സ പസാദിതം.

ഇമസ്മിം ചായം സമയേ, കാലങ്കരിയാഥ പുഗ്ഗലോ;

നിരയേ ഉപപജ്ജേയ്യ, ചിത്തഞ്ഹിസ്സ പദൂസിതന്തി.

പവത്തികാലേപി ഏതം ബഹുലം ലബ്ഭതിയേവ. കമ്മനിബ്ബത്തഖന്ധസന്താനസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനംനാമ അഞ്ഞേന ലദ്ധോകാസേന കുസലകമ്മേനവാ അകുസലകമ്മേനവാ നിബ്ബത്തസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ ജീവിതന്തരായേ അപനേത്വാ ജീവിതപരിക്ഖാരേ സമുദാനേത്വാ ചിരതര പവത്തികരണം. യഥാഹ –

അഭിവാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുദ്ധാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയു വണ്ണോ സുഖം ബലന്തി.

ഏത്ഥ പന കുസലംപി അകുസലകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ അകുസലംപി കുസലകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകംനാമ നത്ഥീതി നവത്തബ്ബം. അകുസല കമ്മ നിബ്ബത്തസ്സപി ഹി മഹിദ്ധികാനം നാഗസുപണ്ണാദീനം ഖന്ധസന്താനസ്സ പവത്തികാലേ പുബ്ബകതം കുസലം വുത്തനയേന ഉപബ്രൂഹനം കരോതിയേവ. തഥാകുസലകമ്മനിബ്ബത്തസ്സപി കേസഞ്ചി വിനിപാതികാസുരാദീനം ഖന്ധസന്താനസ്സ പവത്തികാലേ പുബ്ബകതം അകുസലം ചിരതരപ്പവത്തിം കരോതിയേവാതി. ഉപപീളകഉപഘാതകാനിപി വുത്തപ്പകാരാ കുസലാകുസല ചേതനായോഏവ. താപി ഹി ജനകഭൂതാപി സമാനാ അത്തനോ വിപാകവാരതോ പുരേവാ പച്ഛാ വാ വിപാകവാര ഗഹണ കാലേപി വാ കമ്മന്തരംവാ കമ്മനിബ്ബത്ത ഖന്ധസന്താനംവാ ദുബ്ബലതരം കത്വാവാ വിബാധയമാനാ സബ്ബസോവാ ഉപച്ഛിന്ദമാനാ പവത്തന്തീതി. തത്ഥ ഉപപീളകേ താവ കമ്മന്തരസ്സ വിബാധനംനാമ അഞ്ഞസ്സ ജനകകമ്മസ്സ ദുബ്ബലഭാവകരണം. കമ്മഞ്ഹി നാമ ആയൂഹനകാലേ ബലവന്തംപി പച്ഛാ കതേന ഉജുപടിപക്ഖേന കമ്മന്തരേന വിബാധിയമാനം പുന വിഹതസാമത്ഥിയം ഹോതി. ഉപരിഭൂമി നിബ്ബത്തകംപി സമാനം ഹേട്ഠാഭൂമിയം നിബ്ബത്തേതി. മഹേസക്ഖേസു മഹിദ്ധികേസു നിബ്ബത്തകംപി സമാനം അപ്പേസക്ഖേസു നിബ്ബത്തേതി. തഥാ ഉച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തകംപി നീചകുലേസു. ദീഘായുകേസു നിബ്ബത്തകംപി അപ്പായുകേസു. മഹാഭോഗേസു നിബ്ബത്തകംപി അപ്പഭോഗേസു. പുരിസത്ത ഭാവനിബ്ബത്തകംപി സമാനം ഇത്ഥത്തഭാവംവാ നപുംസകഭാവം വാ നിബ്ബത്തേതി. വണ്ണസമ്പത്തിനിബ്ബത്തകംപി ദുബ്ബണ്ണഭാവം. ഇന്ദ്രിയസമ്പത്തിനിബ്ബത്തകംപി അന്ധംവാ ബധിരംവാ യംകിഞ്ചി ഇന്ദ്രിയവേകല്ലം. അങ്ഗപച്ചങ്ഗ സമ്പത്തിജനകംപി ഹത്ഥപാദാദി അങ്ഗവേകല്ലം ജനേതി. തഥാ ആയൂഹനകാലേ മഹാനിരയേസു നിബ്ബത്തകംപി അകുസലം പച്ഛാകതേന ബലവകുസലേന വിബാധിയമാനം ഉസ്സദേസുവാ പേതേസുവാ നിബ്ബത്തേതി. അജാതസത്തു രാജാ ചേത്ഥ നിദസ്സനം. ഉസ്സദേസു നിബ്ബത്തകംപി പേതേസുവാ തിരച്ഛാ നേസുവാതി ആദിസബ്ബം വത്തബ്ബം.

ഉപത്ഥമ്ഭകംപി തബ്ബിപരിയായേന വേദിതബ്ബമേവ. തഥാ ഹി കമ്മം നാമ കതകാലേദുബ്ബലംപിസമാനം പച്ഛാസഭാഗേനബലവതാകുസലേനവാ അകുസലേനവാ ഉപത്ഥമ്ഭീയമാനം സുട്ഠു ബലവം ഹോതീതി. കമ്മനിബ്ബത്ത ഖന്ധസന്താനസ്സ വിബാധനംനാമ അഞ്ഞേന കമ്മേന നിബ്ബത്തസ്സ സത്തസ്സ ഗഹിതപടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യദാകദാചി സരീരേ നാനാഅന്തരായേ ഉപ്പാദേത്വാവാ ഠാനന്തരഖേത്തവത്ഥു ഗോമഹിംസ ധന ധഞ്ഞഭോഗ സമ്പത്തീനം പുത്തദാരഞാതി മിത്താനഞ്ച വിപത്തിം കത്വാവാ ദുക്ഖുപ്പത്തി കരണം. ദുവിധഞ്ഹി കമ്മഫലംനാമ വിപാകഫലം നിസന്ദഫലന്തി. തത്ഥ വിപാകഫലംനാമ കമ്മകാരകസ്സേവ ഹോതി. ന അഞ്ഞസ്സ. നിസന്ദ ഫലം പന അഞ്ഞേസംപി സാധാരണമേവ. ധമ്മപദേ ആനന്ദസേട്ഠിവത്ഥു ഏത്ഥ വത്തബ്ബം. ചക്ഖാദീസു പന കമ്മജസന്തഥിസീസേസു യേന കമ്മേന യംകിഞ്ചി ഏകംവാ ദ്വേവാ തീണിവാ സബ്ബസോ ഭിജ്ജന്തി. ചക്ഖുപാലത്ഥേ രാദീനം വിയ. തം കമ്മം ഉപഘാതകേ സങ്ഗഹിതന്തി യുത്തം. ഉപഘാ തകന്തി പന ഉപച്ഛേദകന്തിച അത്ഥതോ ഏകം. തഥാ ഹി മജ്ഝിമട്ഠ കഥായം പഥമം ഉപച്ഛേദകനാമേന വത്വാ ഉപഘാതകന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമന്തി വുത്തം. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം പഥമം ഉപഘാതകനാമേന വത്വാ ഉപച്ഛേദകന്തിപി തസ്സേവേതം നാമന്തി വുത്തം. വിസുദ്ധി മഗ്ഗേപി മരണസ്സതിനിദ്ദേസേ തദേവ കമ്മുപച്ഛേദകകമ്മന്തി വുത്തം. ഇധച പരതോ ഉപച്ഛേദകകമ്മുനാതി വക്ഖതി.

ഇമസ്സപി കമ്മന്തരുപച്ഛേദനം മരണാസന്നകാലേ പാകടം. തദാഹി പഥമം പാപകമ്മബലേന ദുഗ്ഗതിനിമിത്തേ ഉപട്ഠഹന്തേ പുന കല്യാണ കമ്മം തം പടിബാഹിത്വാ സുഗതിനിമിത്തം ദസ്സേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തേതി. കല്യാണകമ്മബലേന സുഗതിനിമിത്തേ ഉപട്ഠഹന്തേ പുന പാപകമ്മം തം പടിബാഹിത്വാ ദുഗ്ഗതിനിമിത്തം ദസ്സേത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തേതി. ദുട്ഠ ഗാമണിരഞ്ഞോ സോണത്ഥേരപിതുച വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം പന കുസലാകുസലകമ്മക്ഖയ കരസ്സ മഗ്ഗകമ്മസ്സപി കമ്മന്തരുപച്ഛേദകഹാ വുത്താ. അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരാദീനം വിയാതി. ഇമസ്മിം ഭവേ ലദ്ധാനി മഹഗ്ഗതകമ്മാനി യേന അകുസലേന പരിഹായന്തി. തസ്സപി കമ്മന്തരുപച്ഛേദകേ സങ്ഗഹോ യുത്തോ. ദേവദത്തസ്സ വിയാതി. കമ്മനിബ്ബത്തഖന്ധസന്താനുപച്ഛേദനം പന തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ആയു കമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു ലദ്ധോകാസസ്സ കസ്സചി അപരാധകമ്മസ്സ ബലേന കലലകാലതോ പട്ഠായ അന്തരാവ കേനചിരോഗേനവാ ഭയേനവാ ഉപക്കമേനവാ മരന്താനം വസേന വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥച കമ്മന്തരസ്സവാ കമ്മനിബ്ബത്തഖന്ധസന്താനസ്സവാ ഉപത്ഥമ്ഭനാ ദീനി സന്ധായ ഇമേസം ചതുന്നംപി കമ്മാനം കുസലാകുസലഭാവോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തോ. മജ്ഝിമട്ഠകഥായം പന സംവണ്ണേതബ്ബസുത്താനുരൂപം കമ്മനിബ്ബത്തഖന്ധസന്താനസ്സേവ ഉപത്ഥമ്ഭനാദീനി സന്ധായ ഉപത്ഥമ്ഭകസ്സ കുസലഭാവോ ഉപപീളകഉപഘാതകാനം അകുസലഭാവോ വുത്തോ. സോ പന മജ്ഝിമടീകായം അങ്ഗുത്തരടീകായഞ്ച അരുച്ചമാനോ വിയ വുത്തോ. മഹാടീകായം പന സോ കേചി വാദോപി കതോ. തത്ഥപന സംവണ്ണേതബ്ബസുത്താനുരൂപം വുത്തത്താ വിസും പാളിനയോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന ച കേചിവാദോ കത്തബ്ബോ. സുത്തസ്മിംഹി അപ്പായുകസംവത്തനികാഏസാ മാണവപടിപദാ, യദിദം പാണാതിപാതീ ഹോതീതിആദിനാ ഉപഘാതകം പാണാതിപാതവസേനേവ വുത്തം. ഉപപീളകഞ്ച ബത്വാബാധസംവത്തനികാ ഏസാ മാണവ പടിപദാ, യദിദം സത്താനം വിഹേഠകജാതികോ ഹോതീതിആദിനാ വിഹിംസാദീനം വസേന വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭകഞ്ച ദീഘായുകസംവത്തനികാ ഏസാ മാണവ പടിപദാ. യദിദം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതീതിആദിനാ പാണാതിപാതവിരതിആദീനം വസേന വുത്തം. സബ്ബഞ്ചേതം മനുസ്സത്തം ആഗതസ്സേവ സത്തസ്സ വസേനാതി ഏവം വിസും പാളിനയോ വേദിതബ്ബോതി. മഹാടീകായം പന അങ്ഗുത്തരടീകായഞ്ച കമ്മന്തരുപത്ഥമ്ഭനാദീനി അനിച്ഛന്തേഹി ജനകാദിഭാവോനാമ വിപാകം പടിഇച്ഛിതബ്ബോ. നകമ്മന്തി വിപാകസ്സേവ ഉപഘാതകതാ യുത്താ വിയ ദിസ്സതീതി വുത്തം.

കിച്ചവസേനാതി ജനനം ഉപത്ഥമ്ഭനം ഉപപീളനം ഉപച്ഛിന്ദനന്തി ചതുന്നം കിച്ചാനം വസേന. തത്ഥ ഏകാ പാണാതിപാതചേതനാ ചത്താരി കിച്ചാനി സാധേതി. സാ ഹി യാവ വിപച്ചിതും ഓകാസം നലഭതി. താവ ഉപത്ഥമ്ഭനാദീസു തീസു കിച്ചേസു യംകിഞ്ചി ലദ്ധപച്ചയം കിച്ചം കരോതി. യദാ വിപച്ചിതും ഓകാസം ലഭതി. തദാ ഏകായ ചേതനായ ഏകാഏവ പടിസന്ധി ഹോതീതി ഏവം സാകേതപഞ്ഹേ വുത്തനയേന ഏകം അപായഭവം ജനേതി. തതോ പരം പന പടിസന്ധിജനനകിച്ചം നത്ഥി. പവത്തി വിപാകജനനേന സഹ ഇതരാനി തീണി കിച്ചാനി ഭവസതസഹസ്സേപി കപ്പസതസഹസ്സേപി സാധേതിയേവ. ധമ്മദിന്നായനാമ ഉഗ്ഗസേന രഞ്ഞോ ദേവിയാ വത്ഥു ഏത്ഥ വത്തബ്ബം. സാ പന യദാ അത്തനോ വിപാകവാരതോ പുരേ അരിയഭൂതസ്സവാ പുഥുജ്ജനഭൂതസ്സപി കല്യാണ ചിത്തസമങ്ഗിനോവാ ഉപച്ഛേദനം കരോതി. തദാ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മന്ത രസ്സേവ ഓകാസം കരോതി. സയം വിപാകം നജനേതി. യദാ പന പാപചിത്തസമങ്ഗിനോ ഖന്ധസന്താനം ഉപച്ഛിന്ദതി. തദാഏവ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ജനേതി. സകിം ലദ്ധപടിസന്ധിവാരതോ പന പട്ഠായ അനേകേസു അത്തഭാവ സതസഹസ്സേസുപി ഉപച്ഛേദനാദീനിയേവ കരോതി. ഏത്ഥ മഹാമോഗ്ഗലാന ത്ഥേര വത്ഥു സാമാവതി വത്ഥു വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖു വത്ഥു ദുസ്സിമാര കലാബുരാജവത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി. യസ്മാ പന ഇദം ഉപച്ഛേദകകമ്മം നാമ തിരച്ഛാനഗതാനം ബഹുലം ലബ്ഭതി. തസ്മാ സുട്ഠു ബലവം അകുസലകമ്മം ദുബ്ബലസ്സ അകുസലകമ്മസ്സവാ അകുസലകമ്മനിബ്ബത്തഖന്ധസന്താനസ്സവാ ഉപച്ഛേദകംനാമ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. തേനേവ ഹി മജ്ഝിമട്ഠകഥായം ബഹുകസ്മിഞ്ഹി അകുസലകമ്മേ ആയൂഹിതേ ബലവകമ്മം ദുബ്ബല കമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതീതി വുത്തം.

അപിച പവത്തിയംപി കമ്മന്തരജനിതം ഭവങ്ഗസന്താനം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ പഞ്ചസു ചക്ഖു സോത ഘാന ജിവ്ഹാ ഭാവ ദസക സങ്ഖാതേസു സന്തതി സീസേസു അഞ്ഞതരസ്സ സന്തതിസീസസ്സ സബ്ബസോ ഉപച്ഛിന്ദനംപി ഇമസ്സേവ കിച്ചന്തി യുത്തം. യം പന മഹാടീകായം അങ്ഗുത്തരടീകായഞ്ച ഉപപീളികം അഞ്ഞസ്സ വിപാകം ഛിന്ദതി. ന സയം അത്തനോ വിപാകം ജനേതീതി വുത്തം. തം അട്ഠകഥായം സുഖദുക്ഖം പീളേതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതീതി ഇദം ദിസ്വാ വുത്തം സിയാ. അദ്ധാനം പവത്തിതും നദേതീതി ഏത്ഥ പന സുഖസന്താനംവാ ദുക്ഖസന്താനംവാ ചിരകാലം പവത്തിതും നദേതി ഇച്ചേവത്ഥോ. ന പന ഉപഘാതകം വിയ ഭവങ്ഗസന്താനേന സഹ അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം ഛിന്ദതീതി.

[൧൪൩] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘ജനകം കമ്മന്തരസ്സ വിപാകം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാവ വിപാകം ജനേതി. ഉപഘാതകം ഉപച്ഛേദനപുബ്ബകന്തി ഇദം താവ അട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാനന്തി വുത്തം’’. തം ന സുന്ദരം.

ഇധ പുബ്ബകതേന ഉപച്ഛേദനകകമ്മേന മരിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താനം വത്ഥൂനം അട്ഠകഥാസുയേവ ആഗതത്താതി.

[൧൪൪] യഞ്ച തത്ഥ

അപരേ പന ആചരിയാ വദന്തീതിആദിനാ ഉപഘാതകസ്സ സയം വിപാകനിബ്ബത്തകത്താ ഭാവവചനം വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

തേനേവ കമ്മേന അപായേ നിബ്ബത്താനം ദുസ്സിമാര കലാബുരാജാ ദീനം തസ്സ കമ്മസ്സ ഉപച്ഛേദകകമ്മഭാവേന അട്ഠകഥാസു ആഗതത്താതി. [ജനകചതുക്കം]

൧൪൬. ഗരുകന്തി അഞ്ഞേന കമ്മേന പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യം കുസലപക്ഖേ മഹഗ്ഗതകമ്മം അകുസലപക്ഖേ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ സഹ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം. ഏത്ഥ സിയാ. മഹഗ്ഗതകമ്മന്തി കസ്മാ വുത്തം. തഞ്ഹി പമാദവസേനവാ നീവരണധമ്മപവത്തിയാവാ പരിഹായിയമാനം നികന്തിബലേനവാ പടിബാഹിയമാനം വിപാകം ന ദേതീതി. തഥാ ഏകസ്സ ബഹൂസു ആനന്തരിയകമ്മേസു കതേസു ഏകസ്മിം വിപച്ചന്തേ സേസാനി ന വിപച്ചന്തീതി. വുച്ചതേ, മഹഗ്ഗതകമ്മം താവഥപേത്വാ പമാദധമ്മനീവരണധമ്മനികന്തിധമ്മേ അത്തനോ ബലവതരഞ്ച മഹഗ്ഗതകമ്മന്തരം അഞ്ഞേന പുഞ്ഞകമ്മേന അപ്പടിബാഹനിയട്ഠേന ഗരുകം നാമ ഹോതി. ആനന്തരിയകമ്മാനി പന ഥപേത്വാ അത്തനോ ബലവതരം ആനന്തരിയകമ്മം അഞ്ഞേന കേനചി ധമ്മേന അപ്പടിബാഹനിയട്ഠേനാതി ഏവം യഥാരഹം തേസം ഗരുകതാ വേദിതബ്ബാതി. ആസന്നന്തി മരണകാലേ അനുസ്സരിതം തദാ കതഞ്ച. തത്ഥ തദാകതന്തി അന്തിമ ജവനവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ആസന്നേ കതം യംകിഞ്ചി കുസലാകുസലകമ്മം. മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മം പന വിപസ്സനാദിവസേന പവത്തം സമ്മാദിട്ഠികമ്മഞ്ച അന്തിമജവനവീസിയംപി കതന്തി ഗഹേതബ്ബം. യഥാഹ-മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാതി. ഏതേന തതോ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മതോ അഞ്ഞം അന്തിമജവനവീഥിയം പവത്തം കമ്മം പടിസന്ധിം ജനേതും ന സക്കോതീതി സിദ്ധം ഹോതീതി. ആചിണ്ണന്തി ദീഘരത്തം അഭിണ്ഹസോ കതം. സകിം കരിത്വാപിവാ പച്ഛാ പുനപ്പുനം സോമനസ്സജനകം സന്താപജനകഞ്ച. കടത്താകമ്മന്തി കാരിയിത്ഥാതി കമ്മന്തി ഏവം കതകാരണാഏവ കമ്മന്തി വത്തബ്ബം കമ്മം. ഗരുകാദിഭാവേന വത്തബ്ബം കമ്മം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ പുരിമാനി തീണി ഇമസ്മിം ഭവേ കതാനി ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മാനിഏവ. കടത്താകമ്മം പന അതീതഭവേസു കതേഹി അപരപരിയായവേദനീയേഹി സഹ ഇമസ്മിം ഭവേ കതം ഗരുകാ സന്നാചിണ്ണഭാവരഹിതം കമ്മപഥപത്തം യംകിഞ്ചി ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം. മഹാടീകായം പന കടത്താകമ്മം പുരിമ ജാതീസു കതംഏവ ഗഹിതം. തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. ഏതേഹി പന തീഹി മുത്തം പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനം കടത്താവാ പന കമ്മംനാമ ഹോതീതി ഹി വുത്തം. ന ച അതീതഭവേസു കതാനി മാതുഘാതകാദീനിപി അപരപരിയായ കമ്മാനി ഏതേഹി തീഹി മുത്താനീതിവാ അമുത്താനീതിവാ പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനാനീതിവാ അലദ്ധാസേവനാനീതിവാ സക്കാ വിസേസേതും. തദാ ഹി താനി ഗരുക കമ്മസന്താനേ പവത്താനിപി ഹോന്തി. ആസന്നവചിണ്ണകമ്മസന്താനേ പവത്താനിപീതി.

അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച ഏതേഹി പന തീഹി മുത്തം അഞ്ഞാണവസേനകതം കടത്താവാ പന കമ്മംനാമാതി വുത്തം. ന താനി അഞ്ഞാണവസേന കഭാനീതി സക്കാ വിസേസേതും. താനി ഹി പുരിമഭവേസു അഞ്ഞാണ വസേന കതാനിപി ഹോന്തി. ഞാണവസേന കതാനിപീതി. താനി പന വിസേസനാനി ഇമസ്മിം ഭവേ കതാനം ഗരുകാദീഹി തീഹി മുത്താനം സത്തമജവന കമ്മാനം വസേന വുത്താനീതി തേഹി സഹ പുരിമജാതീസു കതാനി അപരപരിയായ കമ്മാനി കടത്താ കമ്മംനാമാതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവഞ്ച കത്വാ യത്ഥ തംപുബ്ബകതം കമ്മന്തി ആഗതം. തത്ഥപി ഇമസ്മിം ഭവേവാ അതീതഭവേസുവാ പുബ്ബകാലേ കതന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. ഇമേസു പന ചതൂസു കമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു ഗരുകമേവ അനന്തരേ ഭവേ പടിസന്ധിം ദേതി. ഗരുകേ അസതി ആസന്നം. ആസന്നേ അസതി ആചിണ്ണം. ആചിണ്ണേ അസതി കടത്താകമ്മം. തേനാഹ പാകദാനപരിയായേനാതി. പാകദാനവാരേനാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ സിയാ. കസ്മാ ഇധ ആസന്നം ആചിണ്ണതോ പഥമം വുത്തം. നനു പാളിയം ആസന്നതോ ആചിണ്ണമേവ പഥമം വുത്തം. യഥാഹ-യം ഗരുകം യം ബഹുലം. യദാസന്നം. കടത്താവാ പന കമ്മന്തി. അട്ഠകഥാസുച തേനേവ കമേന പാകദാനവാരോ വിഹിതോതി. വുച്ചതേ, സഭാവതോ ബലവദുബ്ബലക്കമേന പാളിയം ആചിണ്ണം പഥമം വുത്തം. സോ പന കമോ കദാചി പാകദാനപരിയായോപി സമ്ഭവതീതി കത്വാ അട്ഠകഥാസു തേനേവ കമേന പാകദാനവാരോ വിഹിതോ. ആസന്നംപി ഹിസമാനം ചിത്തം തോസേതുംവാ സന്താപേതുംവാ അസക്കോന്തം ഹുത്വാ ദുബ്ബലം ബലവതോ ആചിണ്ണസ്സ നിവത്തകം ന ഹോതീതി. യസ്മാ പന മഹാകമ്മവിഭങ്ഗസുത്തേ പുബ്ബേവാസ്സതം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം. പച്ഛാവാസ്സതം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം. മരണകാലേവാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാതി ഏവം ആചിണ്ണദുച്ചരിതസ്സപി ഏകച്ചസ്സ ആസന്നേന കല്യാണ കമ്മേന സഗ്ഗഗമനം വുത്തം. തഥാ പുബ്ബേവാസ്സതം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനിയം.ല. മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാതി ഏവം ആചിണ്ണ സുചരിതസ്സപി ഏകച്ചസ്സ ആസന്നേന പാപകമ്മേന അപായഗമനം വുത്തം. യസ്മാച ഉഭിന്നംപി ബലവഭാവേ സതി ആസന്നമേവ പരിയത്തം ഭവിതും അരഹതി. തസ്മാ ഇധ ഥേരേന ആസന്നമേവ പഥമം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച പുബ്ബേവാസ്സകതം ഹോതീതി ഇദം ആസന്നാനുസ്സരിതകമ്മവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തമ്ബദാഠികനാമസ്സ ചോരഘാതകസ്സ മഹാവാതകാലനാമസ്സച ഉപാസകസ്സ വത്ഥു ഏത്ഥ കഥേതബ്ബന്തി.

[൧൪൫] വിഭാവനിയം പന

അട്ഠകഥായം ആഗതം ജരഗ്ഗവോപമം ദസ്സേത്വാ ആസന്നമേവ പഥമം വിപാകം ദേതീതി ഏകംസേന വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അട്ഠകഥായം ഏവം ഏകംസേന വുത്തം. നച ഉട്ഠാതുംപി അസക്കോന്തോ സോ ജരഗ്ഗവോ പജദ്വാരസ്സ ആസന്നേ ഠിതോപി പഥമതരം നിക്ഖമിസ്സതീതി. [ഗരുകചതുക്കം]

൧൪൭. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ. വേദിതബ്ബം അനു ഭവിതബ്ബന്തി വേദനീയം. ഫലം. ദിട്ഠധമ്മേ വേദനീയം ഫലം ഏതസ്സാതി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം.

[൧൪൬] വിഭാവനിയം പന

‘‘ദിട്ഠധമ്മേ വേദിതബ്ബം വിപാകാനുഭവന വസേനാതി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയ’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതീതി ഹി പാളിയം വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി വിപാകം പടിസംവേദേതീതി ഏതേന ഇധ വേദനീയസദ്ദോ കമ്മസാധനോ വിപാകാതിധേയ്യോച ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച സതി ഇധ അഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ ഏവ ലബ്ഭതി. ന ഉത്തരപദത്ഥസമാസോതി. ദിട്ഠധമ്മം ഉപേച്ച തസ്സ അനന്തരേ പജ്ജിത്വാ പാപുണിത്വാ വേദിതബ്ബം ഫലം ഏതസ്സാതി ഉപപജ്ജവേദനീയം. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം ഉപപജ്ജ സദ്ദസ്സ അത്ഥം വദന്തേന ഉപപജ്ജിത്വാതി വുത്തം. സുത്തപദേസു പന ഉപപജ്ജേവാതി പാഠോ ദിട്ഠോ. തസ്മാ ദിട്ഠധമ്മസ്സ സമീപേ അനന്തരേ പജ്ജിതബ്ബോ ഗന്തബ്ബോതി ഉപപജ്ജോ. ദുതീയോ അത്തഭാവോ ഉപപജ്ജേവേദിതബ്ബം ഫലം ഏതസ്സാതി ഉപപജ്ജവേദനീയന്തി ഏവമത്ഥോ പാഠസ്സ വസേന വേദിതബ്ബോ. ഉപപജ്ജാതിവാ അനന്തരേ ഭവേ പവത്തോ ഏകോ നിപാതോ. യഥാ പച്ചാതി.

[൧൪൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘ദിട്ഠധമ്മതോ അനന്തരം ഉപപജ്ജിത്വാ വേദിതബ്ബന്തി ഉപവജ്ജവേദനീയ’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഉപപജ്ജവാ വിപാകം പടിസംവേദേതീതി ഹി പാളിയം വുത്തം. പരിയായതി പുനപ്പുനം ആഗച്ഛതീതി പരിയായോ. അപരോച സോ പരിയാ യോചാതി അപരപരിയായോ. ദിട്ഠധമ്മാ നാഗതാ നന്തര ഭവേഹി അഞ്ഞോ അത്ത ഭാവ പരിവത്തോ. തേ നേവ ഹി മഹാടീകായം അങ്ഗുത്ത രടീകായഞ്ച അപരപരിയായേതി ദിട്ഠധമ്മാനന്തരാനാഗതതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവപരിയായേ അത്തഭാവപരിവത്തേതി വുത്തം. സുത്തപദേസു പന അപരേവാ പരിയായേതിച അപരാപരേവാ പരിയായേതിച ദ്വിധാ പാഠോ ദിട്ഠോ. തത്ഥ പച്ഛിമസ്മിം പാഠേസതി ഇധ മജ്ഝേ ഏകസ്സ അപരസദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സങ്ഗഹപോട്ഠകേസു പന മജ്ഝേ ദീഘോ യാകാരനട്ഠോച അപരാപരിയസദ്ദോ ദിസ്സതി. സോ ബഹൂസു അട്ഠകഥാസു നത്ഥി. പാളിയാച ന സമേതി.

[൧൪൮] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘അപരേ അപരേ ദിട്ഠധമ്മതോ അഞ്ഞസ്മിം യത്ഥകത്ഥചി അത്തഭാവേ വേദിതബ്ബം കമ്മം അപരാപരിയ വേദനീയ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മതോതി ഇദം താവ നയുജ്ജതി.

ന ഹി മജ്ഝേ ഉപപജ്ജഭവം വജ്ജേത്വാ പഥമോ ദിട്ഠധമ്മോവ ഇധ തതീയേ പദേ അധികതോതി യുത്തോ.

[൧൪൯] അത്ഥതോ പന ബ്യഞ്ജനതോച സബ്ബം പാളിയാ ന സമേതി.

അപരേവാ പരിയായേ വിപാകം പടിസംവേദേതീതി ഹി പാളിയം വുത്തം. അപരാപരേവാ പരിയായേതിവാ. അഹോസിനാമകം കമ്മം അഹോസികമ്മം. അഹോസികമ്മം. ഭവിസ്സതികമ്മം. അത്ഥികമ്മം. നതസ്സ വിപാകോതി ഏവം വുത്തപാഠവസേന ആചരിയേഹി തഥാഗഹിതനാമ ധേയ്യം സബ്ബസോ അലദ്ധവിപാകവാരം കമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ സത്തസു കുസലാകുസലജവനേസു പഥമജവനചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേ ദനീയംനാമ. സാ ഹി അലദ്ധാസേവനതായ സബ്ബദുബ്ബലത്താ അചിരട്ഠി തികാച ഹോതി അപ്പതരവിപാകാചാതി. പച്ചയം ലദ്ധാ ദിട്ഠധമ്മേഏവ അഹേതുകമത്തം ഫലം ദത്വാ വിഗച്ഛതി. ന ഏകംപി മരണകാലം അതിക്കമ്മ സന്താനം അനുബന്ധിതും സക്കോതി. പച്ചയം പന അലഭമാനാ അഹോസികംനാമ ഹോതി. പച്ചയോതിച അത്തനോ ഫലുപ്പത്തിയാ ഓകാസദായകോ നാനാ ഇരിയാപഥേസു ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണസമാ ഗമാദികോ യോകോചി പച്ചയോപി യുജ്ജതിയേവ. ടീകാസു പന പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായാതിആദിനാ മഹന്തം കത്വാ പച്ചയോ വുത്തോ. സോ കാകവലിയാദീനം വിയ പാകടതരഫലദാനം സന്ധായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. ന ഹി കമ്മപഥജവനസന്താനേ പവത്തമാനാ ഇതരാപിവാ പഥമജവനചേതനാ ഇട്ഠാനിട്ഠസമായോഗവസേനപി ലദ്ധ പച്ചയാ കാചി അത്തനോ ബലാനുരൂപം ഫലം ന ദേതീതി അത്ഥി. നചതായ ദിയ്യമാനം സബ്ബംപി ഫലം മഹാജനസ്സവാ കമ്മകാരകസ്സേവ വാപാകടമേവ സിയാതി സക്കാ വത്തുന്തി. യം പന ഞാണവിഭങ്ഗട്ഠ കഥായം ഏകം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വിപാകം ദേതി. സേസാനി അവിപാകാനീതി വുത്തം. തം അലദ്ധപച്ചയാനി സേസാനി സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി ഏകോ ദിട്ഠധമ്മോ ഏകസ്സേവ ദിട്ഠധമ്മവേദനീ യസ്സ ഓകാസോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. അത്ഥസാധികാ പന സന്നിട്ഠാപകഭൂതാ സത്ഥമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജ വേദനീയംനാമ. സാ ഹി ലദ്ധാസേവനതായ ഥോകം സാരഭൂതാ ഹോതീതി പഥമചേതനാ വിയ സീഘതരം വിപച്ചിതും നസക്കോതി. ബലവതീച ഹോതീതി ഏകം ഭവം ജനേതും സക്കോതി. പതിത ജവ നേസു പന അന്തിമജവനതായ മജ്ഝിമചേതനായോ വിയ ചിരട്ഠിതികാ ന ഹോതീതി പച്ചയം ലദ്ധാ അനന്തരേ ഏവ ഭവേ പടിസന്ധിംവാ പവത്തി ഫലമേവവാ ദത്വാ വിഗച്ഛതി. അലദ്ധാ പന അഹോസികമ്മമേവ ഹോതി. ന ദുതീയം മരണകാലം അതിക്കമിതും സക്കോതി. യംപന ഞാണവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം ഏകം ഉപപജ്ജവേദനീയം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി. സേസാനി അവിപാകാനീതി വുത്തം. തംപി പടിസന്ധിവിപാകം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. സേസാനിപി ഹി യാവ ദുതീയചുതി നാഗച്ഛതി. താവ ലദ്ധപച്ചയാനി പവത്തി വിപാകം ദേന്തിയേവ. ഇധ മിസ്സക കമ്മാനി കത്വാ അനന്തരഭവേ മിസ്സകകമ്മഫലം അനുഭോന്താനി വേമാനിക പേതവത്ഥൂനി അഞ്ഞാനിച തംതംകമ്മം കത്വാ അനന്തരഭവേ ഏവ സുഗതി യം കബ്ബിപാകഭൂതം വിപത്തിം അനുഭവന്താനി ദുഗ്ഗതിയംവാ തബ്ബിപാകഭൂതം സമ്പത്തിം അനുഭവന്താനി അനേകാനി വത്ഥുസതാനി ഏത്ഥ കഥേ തബ്ബാനീതി.

[൧൫൦] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘സാച പടിസന്ധിം ദത്വാവ പവത്തിവിപാകം ദേതി. പടിസന്ധിയാ പന അദിന്നായ പവത്തിവിപാകം ദേതീതി നത്ഥീ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

യഥാവുത്തവത്ഥൂഹി സദ്ധിം വിരുജ്ഝനതോ.

[൧൫൧] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ചുതി അനന്തരഞ്ഹി ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ ഓകാസോ’’തി കാരണം വുത്തം. തംപി അകാരണം.

പുതിഅനന്തരതോ പട്ഠായ യാവജീവംപി ഓകാസസമ്ഭവതോ.

[൧൫൨] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘പടിസന്ധിയാ പന ദിന്നായ ജാതിസതേപി പവത്തിവിപാകം ദേതീതി വുത്തം’’. തംപി ന ഗഹേതബ്ബം.

കമ്മസങ്കരാപത്തിതോ. അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായ വേദനീയന്തി തേസം സങ്കമനം നത്ഥി. യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠന്തീതി വുത്തം. ന ചേത്ഥ പടിസന്ധിവസേന ഏവം വുത്തന്തി സക്കാ വത്തും. തദത്ഥസാധകസ്സ അട്ഠകഥാപദേസസ്സവാ വത്ഥുസ്സവാ യുത്തിയാവാ അഭാവതോതി. മജ്ഝേ പന പഞ്ചജവന ചേതനാ അപരപരിയായ വേദനീയംനാമ. ഏതാ ഹി സുട്ഠു ബലവന്തീ സാരഭൂതാച ഹോന്തീതി ന സീഘം വിപച്ചിതും സക്കോന്തി. ചിരട്ഠിതികാ പന ഹോന്തി. തസ്മാ തതീയഭവതോ പട്ഠായ യദാ ഓകാസം ലഭന്തി. തദാ പഞ്ചവാരേ പടിസന്ധിം ദത്വാ സംസാരപവത്തിയാ സതി കപ്പസതസഹസ്സേപി പവത്തിവിപാകം ദേന്തീതി. ഇമാനിയേവ പന തീണി കമ്മാനി അത്തനോ അത്തനോ ഖേത്തേ സബ്ബസോ വിപാകവാരം അലഭമാനാനി അഹോസികമ്മംനാമ. ഖേത്തഞ്ച നേസം പഥമസ്സ ദിട്ഠ ധമ്മചുതിയാ പരിച്ഛിന്നം. ദുതീയസ്സ അനാഗതാനന്തരഭവചുതിയാ. തതീയസ്സ പരിനിബ്ബാനചുതിയാതി ദട്ഠബ്ബം. [ദിട്ഠധമ്മചതുക്കം]

൧൪൮. പാകട്ഠാനവസേനാതി അപായാദികസ്സ വിപച്ചനട്ഠാനസ്സ വസേന തഥാ ചത്താരി കമ്മാനിനാമ ഹോന്തീതി യോജനാ. തത്ഥാതി തേസു അകുസലാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു. കമ്മദ്വാരവസേനാതി കമ്മസിദ്ധിയാ അങ്ഗഭൂതാനം കായാദി കമ്മദ്വാരാനം വസേന. പാണം അതിപാതേന്തി ഏതേനാതി പാണാതിപാതോ. അതിപാതനഞ്ചേത്ഥ സരസതോ പതിതും അദത്വാ അന്തരാഏവ പയോഗബലേന പാതനം ദട്ഠബ്ബം. അദിന്നം ആദിയന്തി ഏതേനാതി അദിന്നാദാനം. അഗമനീ യവത്ഥുസങ്ഖാതേസു വത്ഥുകാമേസു മിച്ഛാ ചരന്തി ഏതേനാതി കാമേസുമിച്ഛാചാരോ. തത്ഥ പരപാണേ പാണസഞ്ഞിനോ തസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസന്താനുപച്ഛേദകസ്സ കായവചീപയോഗസ്സ സമുട്ഠാപികാ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോനാമ. സയമേവ അത്തനോ ജീവിതിന്ദ്രിയം പാതേന്തസ്സ പാണാതിപാതോനാമ നത്ഥി. പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തതോ വിയോഗകാരണസ്സ കായ വചീപയോഗസ്സ സമുട്ഠാപികാ അച്ഛിന്ദകചേതനാ അദിന്നാദാനംനാമ. അഗമനീയവത്ഥൂസു മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപാദകസ്സ കായപയോഗസ്സ സമുട്ഠാപികാ അസ്സാദചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോനാമ. കേചി പനഏത്ഥപി അഗമനീയ വത്ഥുസഞ്ഞിനോതി പദം ഇച്ഛന്തി. തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. അഗമയനീവത്ഥു തസ്മിം സേവനചിത്തന്തി ഹി തത്ഥ വുത്തം. ഏതേന അഗമനീയവത്ഥുമ്ഹി സതി ഗമനീയ സഞ്ഞായവാ അഗമനീയ സഞ്ഞായവാ സേവന്തസ്സ കമ്മപഥോ ഹോതി യേവാതി സിദ്ധം ഹോതി. ഇതരഥാ അഗമനീയവത്ഥു തഥാ സഞ്ഞിതാ തസ്മിം സേവനചിത്തന്തി വുത്തം സിയാതി.

അപരേ പന സയം പയോഗം കത്വാ അത്തനി പരേന കരീയമാനം മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപാദനം അസ്സാദേന്തസ്സ സേവനചിത്തേ സതിപി നത്ഥി കമ്മപ്പഥഭേദോ. പയോഗസ്സ അഭാവാതി വദന്തി. സേവനചിത്തേ പന സതി പയോഗോ അപ്പമാണന്തി ഏകേ. ഏവഞ്ച സതി തിയങ്ഗികോവ മിച്ഛാചാരോ, ന ചതുരങ്ഗികോതി ആപജ്ജതി. അട്ഠകഥായം പന സേവന പയോഗേന സഹ ചതുരങ്ഗികോവ വുത്തോതി അഞ്ഞേ. സേവനപയോഗോ പന യേഭുയ്യേന ലബ്ഭമാനത്തായേവ വുത്തോ. ന പന ഏകന്തഅങ്ഗഭാവതോ. ഇതരഥാ ഇത്ഥീനം യേഭുയ്യേന പയോഗകിച്ചം നത്ഥീതി താസം മിച്ഛാചാരോ ദുല്ലഭോ സിയാതി ച വദന്തി. ഭിക്ഖുനിദൂസനംപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. സാ ഹി രക്ഖിതാസു സങ്ഗഹിതാതി. ടീകാസു പന സാ ധമ്മരക്ഖിതാപി ന ഹോതി. കുതോ മാതാദിരക്ഖിതാ. ധമ്മോതി ഹി ഇധ പാസണ്ഡിയധമ്മോവ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി വദന്തി. സാസനധമ്മോപി നന യുത്തോ. സബ്രഹ്മചാരി നിയോപി ഉപജ്ഝായിനീ ആദികാ തസ്സാ മാതാദിട്ഠാനിയാഏവ ഹോന്തി. തഥാ ഹി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം മിച്ഛാചാരോപി ദുസ്സീലായ.ല. സാമണേരിയാ, പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനിയാ, സോതാപന്നായ, സകദാഗാമിനിയാ, തതോ അനാഗാമിനിയാ വീതിക്കമോ മഹാസാവജ്ജോ. ഖീണാസവായ പന ഏകന്തമഹാസാവജ്ജോവാതി വുത്തം.

കസ്മാപനേത്ഥ സുരാപാനം നഗഹി തം. തംപിഹി അപായസംവത്തനി കഭാവേന വുത്തം. യഥാഹ-സുരാമേരയപാനം ഭിക്ഖവേ ആസേവിതം ഭാവിതം ബഹുലീകതം നിരയസംവത്തനികം തിരച്ഛാനയോനിസംവത്തനികം പേത്തിവിസയസംവത്തനികം. യോച സബ്ബലഹുകോ സുരാമേരയ പാനസ്സ വിപാകോ. സോ മനുസ്സഭൂതസ്സ ഉമ്മത്തകസംവത്തനികോ ഹോതീതി. അട്ഠകഥാസുപി കോട്ഠാസതോ പഞ്ചപി പാണാതിപാതാ ദയോ കമ്മപഥാഏവാതി വുത്തന്തി. വുച്ചതേ, മൂലടീകായം താവ തസ്സ സഭാഗത്തേന മിച്ഛാചാരേ ഉപകാരകത്തേന ദസസുപി കമ്മപഥേസു അനുപവേസോതി വുത്തം. തത്ഥ സഭാഗത്തം ഗഹേത്വാ വിഭാവനിയം സുരാപാനംപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതീതി വദന്തി രസസങ്ഖാതേസു കാമേസു മിച്ഛാചാരഭാവതോതി വുത്തം. ഉപകാരകത്തം ഗഹേത്വാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗടീകായം കുസലാകുസലാപിച പടിസന്ധിജനകായേവ കമ്മപഥാതി വുത്താ. വുത്താവസേസാ പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തി കത്താ കമ്മ പഥാതി ന വുത്താതി ഇമസ്സ വാക്യസ്സ സംവണ്ണനായം വുത്താവസേ സാതി സുരാപാനാദയോ തബ്ബിരമണാദയോച. സുരാപാനഞ്ഹി മദസ്സ പച്ചയോ. മദോ അപുഞ്ഞപഥസ്സ. തബ്ബിരതിപി നിമ്മദതായ. സാച പുഞ്ഞപഥസ്സാതി കമ്മപഥൂപനിസ്സയാനി താനി തദാസന്നകമ്മവസേന സന്ധിജനകാനിപി ഹോന്തീതി വുത്തം. തത്ഥ തദാസന്നകമ്മവസേനാതി തസ്സ സുരാപാനസ്സവാ സുരാപാനവിരതിയാവാ ആസന്നേ പവത്താനം തമ്മൂലകാനം അപുഞ്ഞകമ്മാനംവാ പുഞ്ഞകമ്മാനംവാ വസേനാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി-യോ സുരം പിവിത്വാ സുരാമദഹേതു പാണാ പാതാദീസു യംകിഞ്ചി കമ്മം കരോതി, തസ്സ സുരാപാനം തസ്സതി കമ്മസ്സ ബലവൂപനിസ്സയോ ഹോതി പുബ്ബചേതനാഠാനിയഞ്ച. തദേവ വിസും പടിസന്ധിം ജനേതി, ന ഇതരന്തി. യഥാ ഹി പുബ്ബാപരചേതനാ യോപി കമ്മപഥപത്തസ്സ കമ്മസ്സ പരിവാരഭൂതാഏവ പടിസന്ധിം ജനേന്തി, ന ഇതരാ. ഏവമിദംപീതി. ന ഹി കമ്മപഥസുത്തേസു സരൂപതോ ആഗതാനിഏവ പടിസന്ധിം ജനേന്തി. ന ഇതരാനീതി സക്കാ നിയമേതും. യാനി പന ഏകന്തേന പടിസന്ധിജനനസാമത്ഥിയ യുത്താനി, താനേവ തത്ഥ സരൂപതോ വുത്താനി. യാനിപന പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തികാനി ഹോന്തി. താനി തത്ഥസരൂപതോ ന വുത്താനീതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തഥാ ഹി പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗട്ഠകഥായം കുസലാകുസലാപിച പടിസന്ധിജനകായേവ കമ്മപഥാതി വുത്താ. വുത്താവസേസാ പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തി കത്താ കമ്മപഥാതി ന വുത്താതി വുത്തം. തസ്മാ ഇദംപി പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തികത്താ തത്ഥ സരൂപതോ ന വുത്തന്തിച. യം തദാ സന്നകമ്മവസേന പടിസന്ധിജനകന്തി പുബ്ബേ വുത്തം. തം തത്ഥ സരൂപതോ വുത്തേസു തദാ സന്നകമ്മേസു അനുപവിട്ഠന്തിച സക്കാ വത്തുന്തി. തസ്സ പന ദുവിധം കിച്ചം പടിസന്ധിജനനം കമ്മജനനഞ്ചാതി. തത്ഥ പടിജനനതോ കമ്മജനനമേവസ്സ മഹന്തം മഹാവിപ്ഫാരഞ്ച ഹോതീതി കത്വാ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന കുമ്ഭജാതകേ –

യം വേ വിവിത്വാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി,

കായേന വാചായ ചേതസാച;

നിരയം വജന്തി ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ,

തസ്സാ പുണ്ണം കുമ്ഭമിമം കിണാഥാതി.

ഏവം തദാസന്നകമ്മവസേനേവ തസ്സ അപായഗാമിതാ വുത്താ. തദുഭയം പനസ്സ കിച്ചം ഗഹേത്വാ സുരാമേരയപാനം ഭിക്ഖവേ ആസേവിതം.ല. സംവത്തനികന്തി അങ്ഗുത്തരേ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹിസുത്തപദേസു ധമ്മതാ. യദിദം സംവത്തനികന്തി വുത്തട്ഠാനേ യഥാലാഭയോജനാതി. തഥാഹി മൂലടീകായംപുനബ്ഭവംദേതിപുനബ്ഭവായ സംവത്തേതീതി പാഠേ കമ്മസഹജാതാ പുനബ്ഭവംദേതി. കമ്മസഹായഭൂതാ അകമ്മസഹജാ താപുനബ്ഭവം സംവത്തേതീതി വുത്തം. കേചി പന ഇമമത്ഥം അനുപധാരേത്വാ ഇമായ പാളിയാ തസ്സ വിസും ഏകന്തകമ്മപഥഭാവം മഞ്ഞന്തി. യം പന കോട്ഠാസതോ പഞ്ചപി കമ്മപഥാഏവാതി അട്ഠകഥാവാക്യം. തത്ഥ ഏവസദ്ദേന തേസം ചേതനാധമ്മത്താ ഝാനാദികോട്ഠാസികത്തം നിവത്തേതി. ചേതനാ ഹി കമ്മപഥം പത്താപി അപത്താപി കോട്ഠാസതോ കമ്മ പഥകോട്ഠാസികാഏവ ഹോതീതി. തേനേവ മൂലടീകായം കമ്മപഥാ ഏവാതി കമ്മപഥകോട്ഠാസികാഏവാതി വുത്തം. അനുടീകായഞ്ച കമ്മ പഥകോട്ഠാസികാഏവ. ന ഝാനാദികോട്ഠാസികാതി വുത്തം. കേചിപന ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഇമിനാ വാക്യേന തസ്സ വിസും കമ്മപഥഭാവം വദന്തി.

ഖുദ്ദകപാഠട്ഠകഥായം പന സബ്ബേനസബ്ബം തസ്സ കമ്മപഥഭാവോ പടിക്ഖിത്തോയേവ, തത്ഥ ഹി പുരിമാനം ചതുന്നം കായകമ്മാദിഭാവഞ്ച കമ്മപഥഭാവഞ്ച വിസും വത്വാ സുരാപാനംപത്വാ കായകമ്മമേവാതി വുത്തം. ഏതേന വചീകമ്മഭാവഞ്ച കമ്മപഥഭാവഞ്ച പടിക്ഖിപതീതി. ധാതുസംയുത്തട്ഠകഥാ യഞ്ച പടിക്ഖിത്തോ. യഥാഹ-തതീയംപഞ്ചകമ്മവസേന ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. ചതുത്ഥം സത്തകമ്മപഥവസേന പഞ്ചമം ദസ കമ്മപഥവസേനാതി. തത്ഥ ഹി തതീയേ സുരാപാനമിസ്സകത്താ പഞ്ചകമ്മവസേന ഇച്ചേവ വുത്തം. ന പഞ്ചകമ്മപഥവസേനാതി. ഏതാസുപിച പടിസന്ധിജനനേ അനേകന്തി കത്താഏവ പടിക്ഖിത്തോതി ന നസക്കാ വത്തും ഏവഞ്ഹി സതി സബ്ബാ പാളിട്ഠകഥാടീകായോ സംസന്ദിതാ ഹോന്തീതി. കായകമ്മന്തി ഏത്ഥ കായോ തിവിധോ സസമ്ഭാരകായോ പസാദകായോ ചോപനകായോതി. ഇധ കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ ചോപനകായോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേതി. ചോപനകായോ ഹി കദാചി കായങ്ഗേന അത്തനോഅധിപ്പായം പരസ്സ വിഞ്ഞാ പനത്ഥായപി കരീയതീതി കായവിഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതീതി. സോ യേവച കമ്മാനം പവത്തിമുഖത്താ ദ്വാരന്തി കായദ്വാരം. തസ്മിഞ്ഹി തേന തേന ഉപക്കമ കിച്ചേന പവത്തമാനേഏവ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാദികിച്ചസിദ്ധിതോ തംജന കസ്സ ചേതനാധമ്മസ്സ ആയൂഹന കിച്ചനിബ്ബത്തിച കായകമ്മനാമ ലാഭോച ഹോതീതി. തസ്മിം കായദ്വാരേ. ഏത്ഥച യസ്മാസബ്ബാനിപി കമ്മാനി പുബ്ബങ്ഗമഭൂതേന സമ്പയുത്തമനേന വിനാ നസിജ്ഝന്തി. മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ. മനോസേട്ഠാ മനോമയാതി ഹി വുത്തം. ധമ്മാതി ചേത്ഥ സുചരിതദുച്ചരിതധമ്മാ വുച്ചന്തി. തസ്മാ മനോദ്വാരം സബ്ബകമ്മസാധാരണത്താ കമ്മാനി വിസേസേതും നസക്കോതി. അസാധാരണഭൂതാ പന കായവചീയോ ഏവ സകോന്തി. യസ്മാച പുരിമാനി സത്തവിധാനി കമ്മാനി കേവലം മനോമത്തേന നസിജ്ഝന്തി. തംസമുട്ഠിതേഹി പന കായ വചീപയോഗേഹി ഏവ സിജ്ഝന്തി. തസ്മാ തേഏവ തേസം കമ്മാനം പവത്തിമുഖസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തീതി വുത്തം കായദ്വാരേതി. പരതോ വചീദ്വാരേതി ച.

യസ്മാ പന കായദ്വാരേ വുത്തിതോ കായകമ്മം നാമ. വചീദ്വാരേ വുത്തിതോ വചീകമ്മംനാമാതി ഏത്തകമത്തേ വുത്തേ പാണാതിപാതാദീനി തീണി കായകമ്മംനാമ. മുസാവാദാദീനി ചത്താരി വചീകമ്മംനാമാതി ഏവം ദ്വാരേന കമ്മാനം നാമവവത്ഥാനം അസിദ്ധം സിയാ. കഥം. യദാ ഹി പുരിമാനി ദ്വേ ആണത്തിവസേന അപ്പകേന വചീദ്വാരേ ഭിജ്ഝന്തി. തദാ താനി കായകമ്മന്തി നാമം ജഹേയ്യും. വചീകമ്മന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛേയ്യും കസ്മാ വചീദ്വാരേ വുത്തിതോ വചീകമ്മംനാമാതി വുത്തത്താ. ദ്വേവാ നേസം നാമാനി ഭവേയ്യും. ഉഭയദ്വാരേസുപി സന്ദിസ്സനതോ. യദാപന മജ്ഝിമാനി ചത്താരി ഹത്ഥമുട്ഠാദിവസേന അപ്പകേന കായദ്വാരേ സിജ്ഝന്തി. തദാ താനിപി വചീകമ്മന്തി നാമം ജഹേയ്യും. കായകമ്മന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛേയ്യും. കസ്മാ കായദ്വാരേ വുത്തിതോ കായകമ്മംനാമാതി വുത്തത്താ. ദ്വേവാ നേസം നാമാനി ഭവേയ്യും. ഉഭയദ്വാരേസുപി സന്ദിസ്സനതോ. ഏവഞ്ചസതി പാണാതിപാതോ.ല. മിച്ഛാചാരോചേതി കായകമ്മംനാമാതി ഇദം വവത്ഥാനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ. തഥാ പരതോ മുസാവാദോ.ല. പ്പലാപോചേതി വചീകമ്മംനാമാതി. ബാഹുല്ലവുത്തിതോതി വുത്തേപന ഏകമേകേന ബാഹുല്ലസദ്ദേന ഛബ്ബിധാനി താനി വജ്ജാനി വജ്ജേത്വാ വുത്തപ്പകാരം ദ്വാരേന കമ്മവവത്ഥാനം സിദ്ധം ഭവതി. യഥാ വനചരകോ സങ്ഗാമാവചരോതി.

മനോകമ്മാനി പന ദ്വാരന്തരേസു ചരന്താനിപി ചരണമത്താനി ഏവ ഹോന്തി. ന ദ്വാരന്തരാനി തേസം കമ്മസിദ്ധിയാ അങ്ഗം ഹോന്തി. തസ്മാ താനി വിസും കതാനീതി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന കായദ്വാരസ്സ കായോതി നാമം അനേകേസു സുത്തസഹസ്സേസു സയമേവ സിദ്ധം പാകടഞ്ച. തഥാ വചീദ്വാരസ്സ വാചാതി നാമം. കുസലാകുസല ജവനചിത്തസങ്ഖാകസ്സ മനോദ്വാരസ്സച മനോതി നാമം. തസ്മാ സബ്ബത്ഥ കായദ്വാരം വചീദ്വാരം മനോദ്വാരന്തി വുത്തേ കമ്മേന ദ്വാരസ്സ വവത്ഥാന കിച്ചംനാമ നത്ഥി. യത്ഥ പന കായകമ്മദ്വാരം വചീകമ്മദ്വാരം മനോകമ്മദ്വാരന്തി ആഗതം. തത്ഥേവ ദ്വാരകഥാദീസു കമ്മേന ദ്വാരവവത്ഥാനംപി വിസും വത്തബ്ബം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

[൧൫൩] ഏതേന യം വുത്തം വിഭാവനിയം

‘‘കായകമ്മസ്സച പവത്തിമുഖഭൂതം കായദ്വാരന്തി വുച്ചതീതി’’. തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

[൧൫൪] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘തഥാ മുസാവാദാദിം കായവികാരേന കരോന്തസ്സ വചീകമ്മം കായദ്വാരേപി പവത്തതീതി കമ്മേന ദ്വാരവവത്ഥാനംപി നസിയാതി’’ വുത്തം. തംപി ന യുജ്ജതി.

ന ഹി കായവികാരേന കരീയമാനം വചീകമ്മം കായദ്വാരേ പവത്തമാനംപി തസ്സ ദ്വാരസ്സ നാമം ഭിന്ദിതുംവാ അത്തനോ നാമം ദാതുംവാ സക്കോതി. സഭാവ സിദ്ധത്താ തസ്സ നാമസ്സാതി.

[൧൫൫] ഏതേനേവ യഞ്ച തത്ഥ

വുത്തം ‘‘തഥാ കായകമ്മമേവ യേഭുയ്യേന കായദ്വാരേ പവത്തതി. ന ഇതരാനി. തസ്മാ കായകമ്മസ്സ യേഭുയ്യേന ഏത്ഥേവ പവത്തനതോ കായകമ്മദ്വാരഭാവോ സിദ്ധോ. ബ്രാഹ്മണഗാമാദീനം ബ്രാഹ്മണഗാമാദി ഭാവോവിയാതി’’. തംപി പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

ന ഹി കായകമ്മദ്വാരന്തി നാമം ഇധ വുത്തം അത്ഥീതി. [കായകമ്മം]

൧൪൯. മുസാതി അഭൂതത്ഥേ നിപാതോ. മുസാ വദന്തി ഏതേനാതി മുസാവാദോ. വിസതി പരേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്മോദഭാവസങ്ഖാതം സാമഗ്ഗിരസം സംചുണ്ണേതി പരിഭിന്ദതി മിഥു ഭേദം കരോതി ഏതായാതി പിസുണാ. അത്തനോ പിയഭാവം പരേസഞ്ച മിത്തസുഞ്ഞഭാവം കരോതി ഏതായാതിവാ പിസുണാ. നിരുത്തിനയേന. വദന്തി ഏതായാതി വാചാ. പിസുണാച സാ വാചാചാതി പിസുണവാചാ. യേന സുയ്യതി, തസ്സ ഹദയം ഫരമാനാ ഉസതി ദഹതീതി ഫരുസാ. ഫരുസാച സാ വാചാചാതി ഫരുസവാചാ. സാധുജനേഹി അധിഗന്തബ്ബം സംസുഖം ഹിതഞ്ച ഫലതി വിസരതി വിനാസേതി ഹിതസുഖമഗ്ഗം ഭിന്ദതീതി സമ്ഫം. തംവാ ഫലതി ഭിജ്ജതി ഏതേനാതി സമ്ഫം. അത്ഥധമ്മാപഗതസ്സ പടിഭാണചിത്തസ്സ ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാ ദികസ്സ വാചാ വത്ഥുമത്തസ്സേതം നാമം. യത്ഥ ദിട്ഠധമ്മഹിതബുദ്ധിയാവാ സമ്പരായിക ഹിതബുദ്ധിയാവാ ഉപായദീപകം കിഞ്ചി അത്ഥധമ്മവിനയപദം നത്ഥി. സമ്ഫം പലപന്തിപകാരേന കഥയന്തി ഏതേനാതി സപ്ഫപ്പലാപോ. തത്ഥ പരസ്സവിസം വാദനപുരേക്ഖാരേന വിസം വാദക കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ മുസാവാദോ. സോ പരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജനകോവ കമ്മപഥഭേദോ. ഇതരോ കമ്മമേവ. ഏത്ഥ ച കമ്മ പഥോതി പടിസന്ധിജനകാനം കമ്മാനം ഉട്ഠാനമുഖമഗ്ഗോ വുച്ചതി. യഥാ ഹി രജാനം ഉട്ഠാനപദേസോ രജപഥോതി വുച്ചതി. തഥാ ലോകേ സന്ദിസ്സമാനേസു സത്താനം കായവചീചിത്താഭിസങ്ഖരണകിച്ചേസുയേഹി കിച്ചേഹി പടിസന്ധിജനകാനി കമ്മാനി ഉട്ഠഹന്തി. യേസുവാ കിച്ചേസു താനി ഉട്ഠഹന്തി പവത്തന്തി. താനി കായവചീചിത്താ ഭിസങ്ഖരണകിച്ചാനി പടിസന്ധിജനകാനം കമ്മാനം ഉട്ഠാനമുഖമഗ്ഗത്താ കമ്മപഥോതി വുച്ചന്തി. കതമാനി പന താനീതി. അങ്ഗസമ്പന്നാനി അകുസലേസു പാണഘാത കിച്ചാദീനി കുസലേസു തബ്ബിരമണകിച്ചാദീനി ദസവിധാനി കിച്ചാനീതി. കമ്മാനിയേവ സുഗതിദുഗ്ഗതീനം തദുപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖാനഞ്ച പഥഭൂതത്താ കമ്മപഥോനാമാതിപി വദന്തി.

പരസ്സ ഭേദപുരേക്ഖാരേന ഭേദകകായഗചീപയോഗസമുട്ഠാ പികാ സംകിലിട്ഠചേതനാ പിസുണാവാചാ. സാപി പരേ ഭിന്നേയേവ കമ്മപഥഭേദോ. അഭിന്നേ കമ്മമേവ. പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായ വചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ദുട്ഠചേതനാ ഫരുസവാചാ. ഏത്ഥച മരന്തി സത്താ, മരണമത്തംവാ ദുക്ഖം നിഗച്ഛന്തി ഏതസ്മിം ഘട്ടിയമാനേതി മമ്മം. ദുട്ഠവണോ. മമ്മം ഛിന്ദതി ഭിന്ദതി ഘട്ടേതീതി മമ്മച്ഛേദകോ. വണഘട്ടനപയോഗോ. ഇധ പന മമ്മംവിയാതി മമ്മം. ജാതിആദീസു ദസസു അക്കോസവത്ഥൂസു യംകിഞ്ചി. മമ്മച്ഛേദകോതി ജാതിആദീസു ഘട്ടന വസേന പവത്തോ ഫരുസ കായവചീ പയോഗോ. അയ മത്ഥോ സീലക്ഖന്ധ ടീകാ വസേന വേദിതബ്ബോ. അഥവാ. മമായതീതി മമോ. മിത്തോ. മമസ്സ ഭാവോ മമ്മം. മേത്താചിത്തം. മമ്മം ഛിന്ദതീതി മമ്മച്ഛേദകോ. അയംപി അക്കോസിതബ്ബസ്സ സമ്മുഖാഏവ കമ്മപഥഭേദോതി കേചി. പരമ്മുഖാപീതി അപരേ. യഥാ പന പരം അക്കോസിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ ഖമാപനകമ്മം പരസ്സ ദൂരേ ഠിതസ്സപി മതസ്സപി സമ്പജ്ജതി. ഏവം അക്കോസനകമ്മംപീതി ദീഘമജ്ഝിമടീകാകാരാ ഇച്ഛന്തി. അക്കോസാധിപ്പായേന ചണ്ഡാ മഹിംസീ തം അനുബന്ധതൂതിവാ ചോരാ തം ഖണ്ഡാ ഖണ്ഡികം കരോന്തൂതിവാ മുദ്ധാ തേ ഫലതു സത്തധാതിവാ ഏവമാദിനാ നയേന പരം അഭിസപന്തസ്സപി കമ്മപഥഭേദോ ഹോതിയേവാതിച വദന്തി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപന കായവചീപയോഗ സമുട്ഠാപികാ പാപചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ. സോപി ഭാരതയുദ്ധ സീതാഹരണാദികേസു പടിഭാണചിത്തേസു വാചാവത്ഥുമത്തേസുഏവ കമ്മപഥഭേദോ. സോചഖോ പരേ തം അനത്ഥം സച്ചതോ ഗണ്ഹന്തേയേവ. അഗണ്ഹന്തേ പന കമ്മമേവ. തഥാ രാജകഥാദീസു ദ്വത്തിംസ തിരച്ഛാന കഥാപഭേദേസുപി കമ്മമേവ. തഞ്ച ഖോ തദസ്സാദവസേന കഥേന്തസ്സേവ. അത്ഥധമ്മവിനയനിസ്സിതം കത്വാ കഥേന്തസ്സ പന സബ്ബംപി സത്ഥകമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. വചീകമ്മന്തി ഏത്ഥ വചീതി വാചായേവ. സാ ചതുബ്ബിധാ സദ്ദവാചാ വിരതിവാചാ ചേതനാവാചാ ചോപനവാചാതി. ഇധ പന സദ്ദസഹിതാ വചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാ ചോപന വാചാ അധിപ്പേതാതി വുത്തം വചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേതി. ചോപനവാചാ ഹി കദാചി വാചങ്ഗേന അത്തനോ അധിപ്പായം പരസ്സ വിഞ്ഞാപനത്ഥായപി കരീയതീതി വചീവിഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതീതി. സായേവച കമ്മാനം പവത്തി മുഖത്താ ദ്വാരന്തി വചീദ്വാരം. തായ ഹി തംതംവചീപയോഗകിച്ചേന പവത്തമാനായ ഏവ വിസംവാദനാദികിച്ചസിദ്ധിതോ തംസമുട്ഠാപകസ്സ ചേതനാധമ്മസ്സ ആയൂഹനക്രിയാനിബ്ബത്തിച വചീകമ്മനാമലാഭോച ഹോതീതി. തസ്മിം വചീദ്വാരേ. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം കായകമ്മേ വുത്തമേവാതി. [വചീകമ്മം]

൧൫൦. അഭിജ്ഝായന്തി അസ്സാദമത്തേ അട്ഠത്വാ പരഭണ്ഡസ്സ അത്തനോ പരിണാമനവസേന അതിരേകതരം ഝായന്തി നിജ്ഝായന്തി ഏതായാതി അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപാദേന്തി പരസത്തേ വിനാസം ആപന്നേ കത്വാ ചിന്തേന്തി ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഏത്ഥ മിച്ഛാതി വിപരീതത്ഥേ നിപാതോ. അത്ഥിദിന്നന്തിആദിനയപവത്തം സബ്ബം സപ്പുരിസ മഗ്ഗം സപ്പുരിസപഞ്ഞത്തം ഭിന്ദിത്വാ നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിനയേന തബ്ബിപരീ തതോ പസ്സന്തി ഏതായാതി മിച്ഛാദിട്ഠി. തത്ഥ പരസന്തകം ദിസ്വാ കേവലം അസ്സാദനാഭിനന്ദനരജ്ജനമത്തേസു അട്ഠത്വാ അഹോവത ഇദം മമസ്സാതി ഏവം അത്തനോ കത്വാ ചിത്തേന പരിണാമേന്തസ്സേവ അഭിജ്ഝാകമ്മപഥഭേദോ ഹോതി. പരസന്തകഭാവേയേവ ഥപേത്വാ ലാഭാവതിമേ. യേ ഈദിസം പരിഭുഞ്ജന്തി. അഹോവതാഹംപി താവകാലികം പരിഭുഞ്ജേയ്യം. യാചിത്വാവാ കിണിത്വാവാ അത്തനോ കരേയ്യം. അഞ്ഞംവാ ഈദിസം ലഭേയ്യന്തി ഏവം അസ്സാദേന്തസ്സ കമ്മമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥാസു പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി. യാവ ന അഹോവത ഇദം മമസ്സാതി അത്തനോ പരിണാമേതീതി. അന്തമസോ ഡംസമകസാദികേപി ആരബ്ഭ ഇമേ നസ്സന്തു വിനസ്സന്തു. അഹോവതിമേ നസ്സേയ്യും വിനസ്സേയ്യും. അവഡ്ഢിതാവാ ഭവേയ്യും ചിരംവാ നതിട്ഠേയ്യും. കദാവാ നസ്സന്തി വിനസ്സന്തീതി ഏവം പര സത്തസ്സ ഖന്ധജീവവിനാസം ചിന്തേന്തസ്സേവ ബ്യാപാദോ. ഇതരോ കമ്മമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി. യാവ ന അഹോവതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനാസേയ്യാതി തസ്സ വിനാസം ചിന്തേതീതി. കമ്മസ്സവാ കമ്മവിപാകസ്സവാ സബ്ബസോ പടിബാഹികാ നത്ഥികാഹേ തുകാക്രിയവസേന തിവിധാ നിയത മിച്ഛാദിട്ഠിഏവ കമ്മപഥഭേദോ. ദസവത്ഥുകമിച്ഛാദിട്ഠി പന നത്ഥികദിട്ഠിപഭേദാഏവ. സബ്ബഞ്ഞുദേസനം പടിബാഹിത്വാ പവത്താ അരിട്ഠകണ്ടകാദീനം ദിട്ഠിയോപി കമ്മപഥാഏവാതി വദന്തി. വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠിവാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതാനിവാകമ്മമേവാതി.

നിയതാതി ചേത്ഥ യഥാ തീണി ലക്ഖണാനി യത്തകം പസ്സിത്വാ സദ്ധാധിമോക്ഖേന സന്നിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ അത്തനോ അനന്തരം ഫലദാനനിയമേന നിയതോ ഹോതി. തത്തകം പസ്സന്തോ കുസലേസു ധമ്മേസു നിയാമം ഓക്കമതീതി വുത്തോ. തഥാദിട്ഠിട്ഠാ നാനി കാരണ പടിരൂപകാനി യത്തകം പസ്സിത്വാ മിച്ഛാധിമോക്ഖേന സന്നിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ ചിത്തുപ്പാദോചുതിഅനന്തരേഫലദാനനിയമേന നിയതോ ഹോതി. തത്തകം പസ്സിത്വാ സന്നിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അകുസലേസു ധമ്മേസു നിയാമം ഓക്കമതി, അതേകിച്ഛോനാമ ഹോതി. തഥാ പന അപസ്സിത്വാ കേവലം മിച്ഛാധിമോക്ഖമത്തേന ഏവമേവ ഭവിസ്സതീതി സന്നിട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സകം ആചരിയകം സമയം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഠിതോ അതേകിച്ഛോനാമ നഹോതി. കസ്മാ, ഫലദാന നിയമാഭാവാതി. അയഞ്ച അത്ഥോ മിച്ഛത്തത്തികേന ദീപേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി ഫലദാന നിയമവസേനേവ ഉഭിന്നംപി സമ്മത്തമിച്ഛത്തധമ്മാനം നിയതസഞ്ഞാപടിലാഭോ അട്ഠകഥായം വുത്തോതി. സുത്തന്തസംവണ്ണനാസു പന ഗഹണനിയമവസേനാപി തസ്സാ നിയതഭാവോ വുത്തോതി.

അഞ്ഞത്രാപിവിഞ്ഞത്തിയാതി വിഞ്ഞത്തിദ്വയേന വിനാപി. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം അസമുട്ഠാപേത്വാപീതി അത്ഥോ. അപിസദ്ദേന പന വിഞ്ഞത്തിദ്വയേന സഹാപീതി ദസ്സേതി. ഇമാനി ഹി തീണി കമ്മാനി യദാ കായങ്ഗവാ ചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ മനസ്മിംഏവ സിജ്ഝന്തി. തദാവിഞ്ഞത്തിയാ വിനാവ പവത്തന്തി. യദാ പന താനി ചോപേത്വാ കായവചീദ്വാരേസു സിജ്ഝന്തി, തദാ വിഞ്ഞത്തിയാ സഹേവ പവത്തന്തീതി. ഏതേന ഇമേസം തീസുപി ദ്വാരേസു പവത്തിം ദീപേതി. ഏവംസന്തേപി ഇമാനി മനോദ്വാരേഏവ ബഹുലം പവത്തന്തി. കായവചീദ്വാരേസു പന അപ്പകമേവ പവത്തന്തീതി വുത്തം മനസ്മിംയേവബാഹുല്ലവുത്തിതോതി. തത്ഥ മനസ്മിം യേവാതി കുസലാ കുസലജവനചിത്തസങ്ഖാതേ മനോദ്വാരേഏവ. ഏതേന പുരിമേസുപി കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേതി പദേസു ഏവസദ്ദസമ്ഭവോ ദീപിതോ ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സതി തത്ഥപി ദ്വാരേന കമ്മവവത്ഥാനം സുട്ഠുതരം ഉപപന്നം ഹോതീതി. ഇതരഥാ ഉപലക്ഖണാദിവസേന അത്ഥന്തരപസങ്ഗോപി സിയാതി. അപിച, ഇധ ഏവസദ്ദേന അയംപി വിസേസത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. പാണവധാദീസു ഹി വധാമി നം അവഹരാമി ന ന്തിആദിനാ സംവിധാനാകാരേന പവത്താ ചേതയിതക്രിയാഏവ പധാനം ഹോതി. സാച കായവചീപയോഗേഹി വിനാ നസിജ്ഝതി. തസ്മാ തേസു കായ വചീ പയോഗാ കമ്മസിദ്ധിയാ ഏകം അങ്ഗം ഹോന്തി. തം സഹജാതാച അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാഏവ ഹുത്വാ അബ്ബോഹാരികത്തം ഗച്ഛന്തി. പരഭണ്ഡാ ഭിജ്ഝായനാദീസു പന അഭിജ്ഝാദീനം അത്തപധാനാനം കായവചീദ്വാരേസു പവത്താനംപി കായ വചീപയോഗാകമ്മസിദ്ധിയാ അങ്ഗമേവ നഹോന്തി. തഥാ ചിന്താപവത്തി മത്തേനേവ തത്ഥ കമ്മസിദ്ധിതോ. ഇതി ഇമേസു കമ്മേസു കായ വചീദ്വാരാനം സബ്ബേനസബ്ബം അങ്ഗഭാവപടിക്ഖിപനത്ഥം മനസ്മിം യേവാതി ഏവ ഗഹണം ഇധേവ കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേസു പന ദ്വാരേസു പവത്തിമത്ത സബ്ഭാവം സന്ധായ ബാഹുല്ലസദ്ദോപി ഇധ ഗഹിതോതി.

[൧൫൬] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപക ചിത്തസമ്പയുത്താചേത്ഥ അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാവ ഹോന്തീതി’’ വുത്തം. തം ഇധ ന യുജ്ജതി.

ന ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തസമ്പയുത്താപി കേവലം മനോകമ്മ കിച്ചവിസേസേന പവത്തമാനാ അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാ ഹോന്തി. ചേതനാഏവ പന അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാ ഹോതീതി. [മനോകമ്മം]

൧൫൧. ഏത്ഥ ച ദസന്നംപി ഇമേസം കമ്മപഥാനം പുബ്ബാപരചേതനായോ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനേ അനേകന്തികപക്ഖം ഗതാതി പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗടീകായം വുത്താ. തസ്മാ താപി ഇമം സത്തം മാരേസ്സാമി ഇമം ഭണ്ഡം അദിന്നം ആദിയിസ്സാമീതിആദിനാ നയേന ആദിതോ പട്ഠായ പവത്താ ബലവപച്ചയേ ലദ്ധാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢന്തി. അലദ്ധാ നാകഡ്ഢന്തീതി യുത്താ. യാനി പന കുസലാകുസലാനി കമ്മപഥഭേദം അപ്പത്താനി ഹോന്തി. താനി കായദ്വാരേ ദിസ്സമാനാനി കായകമ്മാനിനാമ ഹോന്തി. വചീദ്വാരേ ദിസ്സമാനാനി വചീകമ്മാനിനാമ. സുദ്ധേ മനോദ്വാരേ ദിസ്സമാനാനി മനോകമ്മാനിനാമാതി വേദിതബ്ബാനീതി. ദോസമൂലേനാതി ദോസസങ്ഖാതമൂലേന ദോസമൂലകചിത്തേനാതി ദ്വിധാ അത്ഥോ. തത്ഥ പുരിമോ ബ്യാപാദവജ്ജേഹി ദ്വീഹി യുജ്ജതി, പച്ഛിമോ തീഹിപി. ലോഭമൂലേനാതി ഏത്ഥ ഏസനയോ. തത്ഥാപിതി പുരിമോ അഭിജ്ഝാവജ്ജേഹി ദ്വീഹി യുജ്ജതി. പച്ഛിമോ തീഹീതി. ദ്വീഹി മൂലേഹീതി കദാചി ദോസമൂലേന കദാചി ലോഭമൂലേനാതി ഏവം ദ്വീഹി മൂലേഹി സമ്ഭവന്തി. മോഹോ പന സബ്ബസാധാരണത്താ വിസേസകരോ ന ഹോതീതി ഇധ ന ഗഹിതോ.

[൧൫൭] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘നിധിപാഠകപമാണതോ ദുട്ഠനിഗ്ഗഹത്ഥം പരസന്തകം ഹരന്താനം രാജൂനം ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച സബ്ബമിദം ബ്രാഹ്മണാനം രാജൂഹി ദിന്നം. തേസം പന സബ്ബദുബ്ബലഭാവേന അഞ്ഞേ ഭുഞ്ജന്തി. അത്തസന്തകമേവ ബ്രാഹ്മണാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി ഏവമാദീനി വത്വാ സകസഞ്ഞായ ഏവ യംകിഞ്ചി ഹരന്താനം കമ്മഫലസമ്ബന്ധാപവാദീനഞ്ച മോഹമൂലേനാ’’തി വുത്തം. തം ഇധ ന യുജ്ജതി.

സഹജാതമൂലഞ്ഹി ഇധ അധിപ്പേതം അസാധാരണഭൂതഞ്ച. തേസഞ്ച തഥാഹരന്താനം ഹരണം ഹരണകാലേ കദാചിദോസമൂലേന കദാചി ലോഭമൂലേനാതി ഏവം ദ്വീഹി മൂലേഹി ഏവ സമ്ഭവതീതി. യോ പന മോഹോ മഹാസമ്മതാദീനംധമ്മികരാജൂനം കാലേ പവത്തം പോരാണക നിധിസത്ഥം ഥപേത്വാ പച്ഛാ അധമ്മികാനംരാജൂനം കാലേ പവത്തേസു യേഭുയ്യേന അധമ്മികേസു ധമ്മസത്ഥ രാജസത്ഥ സങ്ഖാതേസു നിധിപാഠേസു ധമ്മികസഞ്ഞീനം രാജൂനം ഉപ്പന്നോ. യോച രാജൂനം അഭിസേകകാലേ ദിന്നഞ്ഞേവസമണബ്രാഹ്മണാനംതിണകട്ഠോദകന്തി വചനം ഉപാദായ സബ്ബമിദം ബ്രാഹ്മണാനം രാജൂഹി ദിന്നന്തി ഏവം സഞ്ഞീനം ബ്രാഹ്മണാനം ഉപ്പന്നോ. യോച നത്ഥി സുകത ദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോതി ഏവം ദിട്ഠികാനം കമ്മഫലസമ്ബന്ധാ പവാദീനം ഉപ്പന്നോ. സോസബ്ബോപി ഉപനിസ്സയമോഹോ നാമ ഹോതി. സോ ഇധ നാധിപ്പേതോ. ഇതരഥാ ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. ദോസോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായ. മോഹോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാതി വചനതോ സബ്ബേപി അകുസലകമ്മ പഥാതി മൂലകാഏവ ഇധ വത്തബ്ബാ സിയുന്തി. ഏവംപനേത്ഥ വത്തബ്ബം സിയാ, കമ്മേസുച കമ്മഫലേസുച സഞ്ജാതകങ്ഖാനം ജനാനം കങ്ഖാ പരിയുട്ഠാന ചിത്തേനസഹേവതദനുരൂപാനിഅദിന്നാദാനാദീനി ചത്താരികമ്മാനി കരോന്താനം താനി കമ്മാനി സുദ്ധേന മോഹമൂലേന ജായന്തീതി. ഏവഞ്ഹി സതി പരതോ വിചികിച്ഛാ ചേതനായ പടിസന്ധിജനകേസു ഗഹണംപി ഉപപന്നം ഹോതീതി. [അകുസലകമ്മം].

൧൫൨. കാമാവചരകുസലംപി കായദ്വാരേ പവത്തം കായ കമ്മന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ പരിയായാ വേദിതബ്ബാ. കഥം, വക്ഖമാനേസു ഹി പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥൂസു യംകിഞ്ചി പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥും കായങ്ഗം ചോപേത്വാ പവത്തിതം കായകമ്മം നാമ. വാചങ്ഗം ചോപേത്വാ പവത്തിതം വചീകമ്മം നാമ. കായങ്ഗ വാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ മനോദ്വാരേഏവ പവത്തിതം മനോകമ്മം നാമാതി അയമേകോ പരിയായോ. അയം പന മേത്തം കായകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവിചേവ രഹോ ച. മേത്തം വചീകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവിചേവ രഹോച. മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു ആവിചേവ രഹോചാതിച. സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തം. സബ്ബം വചീകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തം. സബ്ബം മനോകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തന്തി ച.

പദക്ഖിണം കായകമ്മം, വാചാകമ്മം പദക്ഖിണം;

പദക്ഖിണം മനോകമ്മം, പണീഹിതേ പദക്ഖിണേ തിച.

ഏവമാദീസു സുത്തപദേസു ആഗതോ. അപിച, അട്ഠസാലിനിയം സകലായ നവകമ്മദ്വാരകഥായ അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി ദാനമയംപി കായവചീ മനോകമ്മവസേന തിധാ വിഭത്തം. തഥാ സീലമയം ഭാവനാമയഞ്ചാതി. യസ്മിം പന ദുസ്സില്യേ പവത്തമാനേ കായോ അപരിസുദ്ധോ ഹോതി. കായസംവരോ ഭിജ്ജതി. യം പന കുസലം പവത്തമാനം തദങ്ഗപഹാനാദിവസേന തം ദുസ്സില്യം പജഹിത്വാ കായദ്വാരം സോധയമാനം കായസംവരം പൂരയമാനം പവത്തതി. തം കായചോപന രഹിതംപി കായങ്ഗ സംവരണ കിച്ചത്താ കിച്ചസീസേന കായദ്വാരേ പവത്തം കായകമ്മംനാമ. കായസുചരിതന്തിപി വുച്ചതി. ഏത്ഥച തം ദുസ്സില്യം പജഹിത്വാതി യസ്മിം ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ പാണഘാതാദികം കായദുസ്സില്യം ഉപ്പജ്ജേയ്യ. തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനവസേന തം കായദുസ്സില്യം പജഹിത്വാ. കായദ്വാരം സോധ യമാനന്തി യസ്മിം ദുസ്സില്യേ ഉപ്പജ്ജമാനേ കായങ്ഗം അസുദ്ധം ഹോതി. തസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനവസേന കായദ്വാരം സോധയമാനം. കായസംവരം പൂരയമാനന്തി സയം കായങ്ഗസംവരണകിച്ചസമ്പാദനേന കായസംവരം പൂരേന്തന്തി അത്ഥോ. വചീകമ്മേപി ഏസേവ നയോ. അവയേസം പന സബ്ബംപി കല്യാണകമ്മം തീസു ദ്വാരേസു പവത്തംപി മനോദ്വാരംഏവ സോധയമാനം മനോസംവരംഏവ പൂരയമാനം പവത്തതീതി മനോദ്വാരേ പവത്തം മനോകമ്മംനാമ. മനോസുചരിതന്തിപി വുച്ചതി. അയമേകോ പരിയായോ. അയം പന അനേകസതേസു കമ്മപഥസുത്തേസു ആഗതോ. അപിച, അട്ഠസാലിനിയം സകലായ ദ്വാരകഥാക അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോതി. ഇമേസു പന ദ്വീസു പരിയായേസു സത്തുസാസനേ കല്യാണധമ്മപൂരണംനാമ യാവദേവ പാപധമ്മപഹാനത്ഥായ ഏവ ഹോതീതി പച്ഛിമോയേവ പധാനന്തി വേദിതബ്ബോതി. ദിയ്യതി ഏതേനാതി ദാനം. വത്ഥുപരിച്ചാഗചേതനാ. സീലയതീതി സീലം. കായ വചീകമ്മാനി സാവജ്ജാനി നീവാരേത്വാ അനവജ്ജാനി സുസമാഹിതാനി കത്വാ സമ്മാദഹതി ഥപേതി, ഉപരിമേ കുസലധമ്മേച ഉപധാരേതി. തേസം പതിട്ഠാ ഹുത്വാ ധാരേതീതി അത്ഥോ. ഭാവേന്തി ഏതായാതി ഭാവനാ. അധികുസലധമ്മേ അനുപ്പന്നേവാ ഉപ്പാദേന്തി ഉപ്പന്നേവാ വഡ്ഢേന്തീതി അത്ഥോ. അപചായന്തി ഏതേനാതി അപചായനം. പൂജേന്തി കായവാചാഹി അത്താനം നീചവുത്തിം ദസ്സേന്തീതി അത്ഥോ.

വിസേസേന ആവരന്തി ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ബ്യാവടാനം ഭാവോ കമ്മംവാ വേയ്യാവച്ചം. പജ്ജിത്ഥാതി പത്തി. അത്തനി ലദ്ധപുഞ്ഞകോട്ഠാസസ്സ നാമം. പാപീയതീതിവാ പത്തി. പരേഹി അനുമോദന്തേഹി ലദ്ധബ്ബസ്സ പുഞ്ഞാനിസന്ദസ്സേതം നാമം. പത്തിം ദദന്തി ഏതേനാതി പത്തിദാനം. തദേവ പരേഹി ദിന്നം അനുമോദന്തി. സാധുകാരം ദദന്തി ഏതേനാതി പത്താനുമോദനം. ധമ്മം സുണന്തി ഏതേനാതി ധമ്മസവനം. ധമ്മം ദേസേന്തി ഏതായാതി ധമ്മദേസനാ. അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോതിആദിനാ ദസവത്ഥുകം സമ്മാദിട്ഠിം ഉജും കരോന്തി ഏതേനാതി ദിട്ഠിജുകമ്മം. സബ്ബാനി പന താനി പുനേന്തി ചിത്തസന്താനം സോധേന്തി ഏതേഹീതി പുഞ്ഞാനി. പൂജനീയഭാവം നിബ്ബത്തേന്തീതി പുഞ്ഞാനീതിപി വദന്തി. താനിഏവ അവസ്സം കത്തബ്ബട്ഠേന ക്രിയാനിചാതി പുഞ്ഞക്രിയാനി. താനിയേവ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥൂനിചാതി പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥൂനീതി. ഏത്ഥ ഏകമേകം തിവിധം ഹോതി പുരിമം മജ്ഝിമം പച്ഛിമന്തി. തത്ഥ ദാനേ താവ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ പരിച്ചാഗകരണം മജ്ഝിമംനാമ. തതോ പുബ്ബേ ഇമിനാ പച്ചയേന ദാനമയം പുഞ്ഞം പവത്തയിസ്സാമീതി ഏവം പച്ചയുപ്പാദനതോ പട്ഠായ ദാനം ആരബ്ഭ ദാനം ഉദ്ദിസ്സ തീസു ദ്വാരേസു പവത്താ കുസലചേതനാ പുരിമംനാമ. പച്ഛാ ഭാഗേ പന അത്തനാ ദിന്നദാനം ആരബ്ഭ പുനപ്പുനം അത്തമനചിത്തം ഉപ്പാദേന്തസ്സ പവത്താ കുസലചേതനാ പച്ഛിമംനാമം. സബ്ബംപി ചേതം അകുസലേ വുത്തനയേന ബലവപച്ചയേ ലദ്ധാ പടിസന്ധിം ദേതി. അലദ്ധാ ന ദേതീതി വേദിതബ്ബം.

പുന ഹീന മജ്ഝിമപണീതവസേന തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഹീനേന ഛന്ദേന ചിത്തേന വീരിയേന വീമംസായവാ പവത്തിതം ഹീനം, മജ്ഝിമേന ഛന്ദാദിനാ പവത്തിതം മജ്ഝിമം, പണീതേന പണീതം. യസകാമതായവാ പവത്തിതം ഹീനം. പുഞ്ഞഫലകാമതായവാ പവത്തിതം മജ്ഝിമം. കത്തബ്ബമേ വിദന്തി അരിയഭാവം നിസ്സായ പവത്തിതം പണീതം. അത്തുക്കംസന പരവമ്ഭനാദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠംവാ ഹീനം. അനുപക്കിലിട്ഠം ലോകിയസുഖഭാഗിതായ പവത്തിതം മജ്ഝിമം. മഗ്ഗഫലസുഖഭാഗിതായ പവത്തിതം പണീതം. തണ്ഹാവസേനവാ ഭവഭോഗത്ഥായ പവത്തിതം ഹീനം. അത്തനോ വിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതം മജ്ഝിമം. സബ്ബസത്തവിമോക്ഖത്ഥായ പവത്തിതം പാരമിതാദാനം പണീതന്തി അയമത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ സീലനിദ്ദേസം നിസ്സായ വേദിതബ്ബോതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സേസേസുപിയഥാ സമ്ഭവം തികദ്വയം വിഭജിത്വാ വത്തബ്ബന്തി. തത്ഥ സീലം നാമഭിക്ഖുസീലം, ഭിക്ഖുനിസീലം, സാമണേരസീലം, ഗഹട്ഠസീലന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ പുരിമാനം ദ്വിന്നം സമാദാനകിച്ചം കമ്മവാചായ സിദ്ധംഹോതി. അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നേനവാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനവാ കമ്മവാചായ ഭിന്നായ സബ്ബം സമാദാനം ഭിന്നം ഹോതി. സബ്ബാനി ഉപസമ്പന്ന സീലാനി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. തദാ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞം അവിജഹിത്വാ ഠിതോ ദുസ്സീലോനാമ ഹോതി. ഥപേത്വാപന അന്തിമവത്ഥും അഞ്ഞസിക്ഖാ പദാനി വീതിക്കമന്തസ്സ യം വീതിക്കമതി. തസ്മിംയേവ സംവരഭേദോ ഹോതി. ന സമാദാന ഭേദോ. ന ഹി തം പുന കമ്മവാചായ സമാദാതബ്ബന്തി അത്ഥീതി. പടികമ്മം കരോന്തസ്സ പന സംവരോ പാകതികോ ഹോതി. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമന്തോവാ പടികമ്മം അകരോന്തോവാ അലജ്ജീനാമ ഹോതി. ന ദുസ്സീലോതി. ഏസനയോ സാമണേരസീലേപി. തത്ഥ പന സരണഗമനേനേവ സമാദാനംസിദ്ധം ഹോതി. ലിങ്ഗനാസനങ്ഗം കത്വാ സരണഗമനേ ഭിന്നേ സബ്ബം സമാദാനം ഭിജ്ജതി. ഇതരേസു പന യം വീതിക്കമതി, തസ്മിംയേവ സംവരഭേദോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ഗഹട്ഠസീലേ പന പകതി ഗഹട്ഠാനം ഗഹണവസേനേവ സമാദാനം സിദ്ധം ഹോതി. തസ്മാ ഏകതോഗണ്ഹന്തേ സബ്ബാനി സമാദിന്നാനി ഹോന്തി. ഏകസ്മിംച ഭിന്നേ സബ്ബാനി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. സബ്ബാനി പുന സമാദാതബ്ബാനി. വിസും വിസും ഗണ്ഹന്തേ പന യം വീതിക്കമതി, ഏതദേവഭിജ്ജതി. തദേവ പുന സമാദാതബ്ബം ഹോതീതി. പരിച്ഛിന്നകാലാ തിക്കമനേ പന സബ്ബം സമാദാനം വൂപസമ്മതിയേവ. ദുസ്സീലഭാവോ പനേത്ഥ പഞ്ചന്നം നിച്ചസീലാനം ഭേദേന വേദിതബ്ബോ. നിച്ചാനിച്ചേസു പന യം നിച്ചമേവ വട്ടതി. അനിച്ചം നവട്ടതി സാവജ്ജം ഹോതി. തം നിച്ചസീലം നാമ. യം പന നിച്ചംപി വട്ടതി. മഹന്തം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം ഹോതി. അനിച്ചംപി വട്ടതി സാവജ്ജം ന ഹോതി. തം അനിച്ചസീലംനാമ. തത്ഥ ഭിക്ഖു ഭാവേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുസീലം സാമണേരഭാവേ ഠിതസ്സ സാമണേരസീലം പകതിഗഹട്ഠാനംപഞ്ചസീലം പബ്ബജിതസങ്ഖേപഗതാനം ഉപാസകാനം താപസപരിബ്ബാജകാനഞ്ച ദസസീലം നിച്ചസീലംനാമ. തേസഞ്ഹി തം തം യഥാസകം സീലം നിച്ചം സുദ്ധം കത്വാ രക്ഖിതുമേവ വട്ടതി. അരക്ഖന്താനം ഭിക്ഖുഭാവാദികോ സാവജ്ജോ ഹോതി അസുദ്ധോ. കസ്മാ, അത്തനോ അനുരൂപസ്സ ആചാരസ്സ വിപത്തിതോ. പകതിഗഹട്ഠാനം പന അട്ഠങ്ഗുപോസഥസീലം അനിച്ചസീലംനാമ. തഞ്ഹി തേസം വുത്തനയേന നിച്ചംപി വട്ടതി. അനിച്ചംപി വട്ടതി. തഥാ ദസസീലഞ്ച. തഞ്ഹി പകതി ഗഹട്ഠാനം അനിച്ചസീലമേവ ഹോതി. ഗിഹിനിവത്ഥം പഹായ കാസായവത്ഥധാരണേന പബ്ബജിതസങ്ഖേപഗതാനം ഏവ നിച്ചസീലം. യഥാ ഹി പകതിമനുസ്സാനം പഞ്ചസീലം സമാദിന്നംപി അസമാദിന്നംപി നിച്ചം രക്ഖിതുമേവ വട്ടതി. വീതിക്കമിതും നവട്ടതി. തഥാ പബ്ബജിതവേസധാരീനം ദസസീലം സമാദിന്നംപി അസമാദിന്നംപി നിച്ചം രക്ഖിതുമേവ വട്ടതി. വീതിക്കമിതും നവട്ടതി. വേസധാരണേന സഹ സിദ്ധത്താതി.

ഉപരി വുച്ചമാനാ സമഥവിപസ്സനാവസേന ദുവിധാ ഭാവനാ ഭാവനാനാമ. സാ ഇധ അപ്പനം അപത്താവ അധിപ്പേതാ. ധമ്മവിനയപരി യത്തിയാ സഹ അനവജ്ജകമ്മസിപ്പവിജ്ജാഠാനേസു പരിചയകരണ ചേതനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. രതനത്തയേ പന മാതാപിതൂസു കുലേജേട്ഠേസു ആചരിയേസു ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണേസു അഞ്ഞേസുച ഗുണവയവുദ്ധേസു യഥാരഹം പച്ചുട്ഠാനം വന്ദനം അഞ്ജലികരണം സാമിചികരണം വത്തപടിവത്തകരണന്തി ഏവമാദിസബ്ബം അപചായനംനാമ. തേസഞ്ഞേവ അഞ്ഞേസഞ്ച ആഗന്തുകഗമികഅദ്ധികാനം ഗിലാനാനം ജിണ്ണാനം കിച്ച കരണീയേസു സബ്രഹ്മചാരീനം ചീവരകമ്മാദീസു പരേസം തംതംപുഞ്ഞ കമ്മേസുച പരിസുദ്ധേന ഹിതഫരണചിത്തേന അത്തനോകിച്ചേസു വിയ കായവാചാഹി വായാമകരണം വേയ്യാവച്ചംനാമ. അത്തനാ കതസ്സ യസ്സകസ്സചി പുഞ്ഞസ്സ പരേഹി സാധാരണകരണം പത്തിദാനംനാമ. പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ അനുമോദനം അത്തമനതാപവേദനം പത്താ നുമോദനംനാമ. അദിന്നസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനം പന അനുമോദനമേവ ഹോതി. ന പത്താനുമോദനം. പത്തിയാഏവ അഭാവതോ. പത്തിച ദുവിധാ ഉദ്ദിസികാ അനുദ്ദിസികാതി. തത്ഥ അത്താനം ഉദ്ദിസികം അനുമോദന്തസ്സേവ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ജാതന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം പന ദ്വയം ദാനപുഞ്ഞേസുഏവ വിസേസതോ പാകടം. തഞ്ഹി ഉദ്ദിസകം കത്വാ ദേവതാനംവാ പരദത്തുപജീവിപേതാനംവാ വേമാനികപേതാനംവാ വിനിപാതികാസുരാനംവാ ദിന്നം അനുമോദിതഞ്ച തേസം തങ്ഖണേഏവ ദിട്ഠധമ്മ വേദനീയം ജാതന്തി. അത്ഥഹിത പടിസംയുത്തായ ധമ്മകഥായ യോനിസോ മനസികാരേ ഠത്വാ സവനഞ്ച കഥനഞ്ച ധമ്മസവനം ധമ്മ ദേസനാചനാമ. നിരവജ്ജകമ്മസിപ്പവിജ്ജാഠാനാനം സവനകഥനചേതനാച ഏത്ഥേവസങ്ഗയ്ഹന്തി.

നത്ഥി ദിന്നം നത്ഥിയിട്ഠന്തിആദിനയപവത്തായ ദസവത്ഥുകായ മിച്ഛാ ദിട്ഠിയാവാ ഇസ്സരനിമ്മാനാദിദിട്ഠിയാവാ ദിട്ഠമങ്ഗലാദിദിട്ഠിയാവാ വിസുദ്ധം കത്വാ തേഹി തേഹി വത്ഥൂഹിവാ യുത്തീഹിവാ കാരണേഹിവാ കമ്മസകതാ ഞാണസങ്ഖാതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ വോദാനകരണം ദിട്ഠുജുകമ്മംനാമാതി. യത്ഥ പന തിവിധമേവ പുഞ്ഞക്രിയവത്ഥു ആഗതം. തത്ഥ പത്തിദാനാനുമോദനാനി ദാനേ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഇസ്സാമച്ഛേരാനം പടിപക്ഖഭാവേന തം സഭാവത്താ. അപചായനവേയ്യാവച്ചാനി സീലേ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തേസം ചാരിത്ത സീലത്താ. സേസാനി തീണി ഭാവനാമയേ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തം സഭാവത്താ. കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്തോ ധമ്മോനാമ നത്ഥീതി ഹി വുത്തം. ദിട്ഠുജുകമ്മഞ്ച ഞാണ വഡ്ഢനമേവാതി. തീസ്വേവവാ ഏതം സങ്ഗയ്ഹതി. ദിട്ഠുജുകമ്മം സബ്ബേസം നിയമ ലക്ഖണന്തിതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. സതിയേവ ഹി കമ്മസകതാഞാണേ ദാനാദീനി തീണി സമ്പജ്ജന്തീതി. മനോകമ്മമേവാതി മനസ്മിംഏവ കമ്മപഥ കിച്ചസിദ്ധിതോ മനോകമ്മംഏവ.

[൧൫൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്താ ഭാവേന കായ ദ്വാരാദീസു അപ്പവത്തനതോതി’’ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകം അഭിഞ്ഞാകുസലം കായദ്വാരാദീസു പവത്തമാനംപി കായവചീകമ്മസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, കായവാചാനം കമ്മപഥ അങ്ഗഭാവാസമ്ഭവതോതി. തഞ്ച ഭാവനാമയന്തി ദാനസീലവസേന അപ്പവത്തനതോ. കേവലം ഭാവനാകമ്മവിസേസത്താ തഞ്ച മഹഗ്ഗത കുസലം ഭാവനാകമ്മ മേവ ഹോതി. യം പന പടിസമ്ഭിദാ മഗ്ഗേ പഥമജ്ഝാനേന നീവരണാനം. ദുതീയേന വിതക്കവിചാരാനം. തതീയേന പീതിയാ. ചതുത്ഥേന സുഖദുക്ഖാനം പഹാനം സീലം. വേരമണി സീലം. ചേതനാ സീലം. സംവരോ സീലം. അവീതിക്കമോ സീലന്തി വുത്തം. തം പരിയായേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അപ്പനാപത്തന്തി ഭാവനാ ബലേന ആരമ്മണേ അനുപവിസിത്വാ അചലട്ഠിതിഭാവേന പവത്തനതോ അപ്പനാപത്തം കമ്മം ഹോതി.

[൧൫൯] വിഭാവനിയം പന

‘‘പുബ്ബഭാഗപവത്താനം കാമാവചരഭാവതോതി’’ കാരണം വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി തേസം കാമാവചരതാമത്തം അപ്പനാപത്തിയാ കാരണം ഹോതീതി. ഝാനങ്ഗഭേദേനാതി വുത്തം. ഝാനഭേദേനാതി പന വത്തബ്ബം. ഝാനങ്ഗഭേദേനാതിവാ ഝാനങ്ഗസമുദായഭേദേനാതി അത്ഥോ, ഝാനഭേദേന ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. കുസലകമ്മം

൧൫൩. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പാകട്ഠാനചതുക്കേ. ഉദ്ധച്ചരഹിതന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാവജ്ജിതം. കസ്മാ പന ഉദ്ധച്ചചേതനാ ഇധ പജ്ജിതാതി. പടിസന്ധിഅനാകഡ്ഢനതോ. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ. ധമ്മസങ്ഗഹേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു തം അവത്വാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബേസു ഏവ വുത്തത്താ. യഥാഹ-ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ വിചികിച്ഛാസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ, ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതിച, ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ, ഇമേധമ്മാ ഭാവനായപഹാ തബ്ബാതിച, സേസാ പന ചത്താരോ ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാ ദ്വേ പടിഘസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദാച സിയാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ സിയാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി തത്ഥ വുത്താ. കഥഞ്ച വിഞ്ഞായതി. യോ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു ന വുത്തോ, സോ അകുസലധമ്മോ പടിസന്ധിം നാകഡ്ഢതീതി. പട്ഠാനേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബധമ്മേസുഏവ നാനാക്ഖണിക കമ്മപച്ചയസ്സ ഉദ്ധടത്താ ഇതരത്ഥ തസ്സ അനുദ്ധടത്താതി. യഥാഹ-സഹജാതാ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ചേതനാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേനപച്ചയോ. നാനാക്ഖണികാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോതിച സഹജാതാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ചേതനാസമ്പയുത്തകാനംധമ്മാനം ചിത്താസമുട്ഠാനാനഞ്ചരൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോതിച. നച നാനാക്ഖണിക കമ്മപച്ചയസത്തിയാ വിനാ വിപാകുപ്പാദനംനാമ അത്ഥീതി. യദിഏവം സാ പവത്തിവിപാകംപി നജനേതീതി സക്കാ വത്തുന്തിചേ.ന. പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ തസ്സാ വിപാകസ്സ ഉദ്ധടത്താ. യഥാഹ-കതമേ ധമ്മാ അകുസലാ. യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണംവാ.ല. ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി. തേനാഹ പവത്തിയം പന സബ്ബംപി ദ്വാദസവിധന്തിആദി.

[൧൬൦] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘അധിമോക്ഖവിരഹേന സബ്ബദുബ്ബലംപി വിചികിച്ഛാസഹഗതം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി. അധിമോക്ഖസമ്പയോഗേന തതോ ബലവന്തംപി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം നാകഡ്ഢതീതി’’ വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി അധിമോക്ഖവിരഹമത്തേന വിചികിച്ഛാസഹഗതം സബ്ബദുബ്ബലന്തിച അധിമോക്ഖസമ്പയോഗമത്തേന ഉദ്ധച്ചസഹഗതം തതോ ബലവന്തന്തിച സക്കാ വത്തും. സത്ഥരി കങ്ഖതി ധമ്മേ കങ്ഖതീതി ഏവമാദിനാ നയേന വുത്തായ വിചികിച്ഛായ അത്തനോ വിസയേ മഹാഹത്ഥിനാഗസ്സ വിയ ബലവതരത്താ അതിവിയ കാളകധമ്മത്താചാതി. തഥാ ഹിസാ ഏകന്തേന ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു പധാനഭാവേന വുത്താ. തതോയേവച പടിസന്ധിആകഡ്ഢനംപി തസ്സാ വിഞ്ഞാതബ്ബം ഹോതീതി. സഭാവവിരുദ്ധത്തായേവ പന വിചികിച്ഛാസഹഗതം അധിമോക്ഖരഹിതം ഹോതീതി യുത്തം. തസ്മാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതമേവ സബ്ബദുബ്ബലന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബത്ഥാപീതി സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന സബ്ബസ്മിംപി. യഥാരഹന്തി തേസു ലോകേസു ലദ്ധവത്ഥുദ്വാരാനുരൂപം. വിപച്ചതീതി വിപാചേതി വിപക്കഭാവം ആപാദേതി. സബ്ബംപിവാദ്വാദസവിധം അകുസലകമ്മം സത്താ കുസലപാകാനി ഹുത്വാ വിപച്ചതി, വിപക്കഭാവം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

യസ്മാ കുസലകമ്മാനി അപായഭൂമിയംപി പവത്തിയം മഹാസമ്പത്തിയോ സമുട്ഠാപേത്വാ മഹിദ്ധികാനം നാഗസുപണ്ണാദീനം സന്താനേ സയമേവ അത്തനോവിപാകസ്സ ഓകാസം കത്വാ സുഖവിപാകം ജനയന്തി. അഞ്ഞേസംപി ആപായികാനം തേന തേന കാരണേന ഇട്ഠാരമ്മണ സമായോഗേ സതി അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം ലഭിത്വാ സുഖവിപാകം ജനയന്തി. തസ്മാ തഥാപവത്തിയഞ്ചാതിആദി മാഹ. ന ഹി താനി സുഖവിപാകാനി അകുസകമ്മസ്സ വിപാകാനി ഭവിതും അരഹന്തി. വുത്തേഞ്ഹേതം വിഭങ്ഗേ അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യാതിആദി. തത്ഥ മഹാവിപാകാനി സുഗതി കാമലോകേ അഹേതുകാനി അട്ഠപി സബ്ബസ്മിം കാമലോകേ തേസുച പഞ്ചചക്ഖുവിഞ്ഞാണ സോതവിഞ്ഞാണ സമ്പടിച്ഛന സന്തീരണ യുഗളാനി രൂപലോകേ വിപച്ചതീതി വുത്തം യഥാരഹം വിപച്ചതീതി. രൂപാവചര കുസലഞ്ഹി കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനി ജനയന്തംപി സയം വിപച്ചമാനം ആരമ്മണന്തരേ അഞ്ഞഭൂമിക വിപാകഭാവേന നവിപച്ചതി. കാമവിരാഗഭാവനാഭാവേന പന അപ്പനാപത്ത കമ്മ വിസേസത്താ കാമതണ്ഹായ അവിസയഭൂതേ നിമിത്താ രമ്മണേ അത്തനാ സബ്ബസോ സദിസേന മഹഗ്ഗതഭാവപത്തേന രൂപ വിപാകഭാവേനേവ വിപച്ചതി. തസ്മാ രൂപലോകേപി താനി പഞ്ചവിപാകാനി കാമാവചരകുസലസ്സേവാതി വേദിതബ്ബാനീതി. ദ്വീസു കമ്മസ്സ വിപച്ചനട്ഠാനേസു പടിസന്ധിനാമ മഹന്തംഠാനം ഹോതി. തസ്മാ തദാ വിപച്ചന്തം കമ്മം അത്തനോ സാമത്ഥിയാനുരൂപം നാതിഹീനം വിപാകം ജനേതും സക്കോതി. പവത്തിയം പന നാനാഠാനേസു നാനാകിച്ചേഹി വിപച്ചതി. തസ്മാ തദാ വിപച്ചന്തം കമ്മം അത്തനോ സാമത്ഥിയാനുരൂപം വിപച്ചേതും നസക്കോതി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണട്ഠാനാദീസു പരിത്തകേസു വിപച്ചമാനം ഠാനാ നുരൂപം വിപച്ചതി. തദാരമ്മണട്ഠാനേ വിപച്ചമാനം യേഭുയ്യേന ജവനാ നുരൂപം വിപച്ചതി. തസ്മാ സോളസകമഗ്ഗോ ദ്വാദസകമഗ്ഗോ അഹേതു കട്ഠകന്തി ഏവംഏകേകസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകപ്പഭേദോ പവത്തോതിതം പഭേദംദസ്സേതും തത്ഥാപീതിആദിമാഹ.

കുസലം ദുവിധം സമ്പജാനകതം അസമ്പജാനകതന്തി. തത്ഥ കമ്മാ യൂഹനകാലേ അന്തമസോ ഹേട്ഠാ വുത്തം ദിട്ഠുജുകമ്മഞാണംപി സുട്ഠു യോജേത്വാ കതം സമ്പജാനകതംനാമ. യഥാഹ-കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാ കതം സമ്പജാനകതം നാമാതി. ദിട്ഠുജുകമ്മഞാണ മത്തംപി അയോജേത്വാ തം അസമ്പജാനകതം നാമ. യഥാഹ-കമ്മംപി കമ്മഫലമ്പി അജാനിത്വാ കതം അസമ്പജാനകതം നാമാതി. തത്ഥ സമ്പജാനകതം തിഹേതുകം ഹോതി. അസമ്പജാനകതം ദുഹേതുകം. യഥാഹ-സമ്പജാനകരണം പന ചതുഞാണസമ്പയുത്തേഹി ഹോതി. അസമ്പജാന കരണം ചതൂഹി ഞാണവിപ്പയുത്തേഹീതി. തത്ഥ ഏകമേകം ഉക്കട്ഠം ഓമകന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ കുസലസമയേ പരിയുട്ഠിതേ നീവരണധമ്മേവാ അത്തുക്കംസന പരവമ്ഭനാദികേ പാപധമ്മേവാ സുട്ഠു സോധേത്വാ കതം ഉക്കട്ഠം നാമ. അസോധേത്വാ കതം തേഹിവോകിണ്ണം ഓമകംനാമ. അപിച, യം കത്വാ പച്ഛാ ലാഭാ വത മേ. നച വത മേ അലാഭാ. സുലദ്ധം വത മേ. നച വത മേ ദുല്ലദ്ധം. യസ്സ മേ ഈദിസം പുഞ്ഞം പസുതന്തി ഏവം പുനപ്പുനം അനുമോദിതം. തം ഉക്കട്ഠം. യം കത്വാ പച്ഛാ യേനകേനചി കാരണേന ദുട്ഠുകതം മയാതി വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി. തംഓമകം. ഏവം ചതുബ്ബിധസ്സ കമ്മസ്സ വസേന ചതുബ്ബിധം വിപാക കോട്ഠാസം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും തഥാപീതിആദി മാഹ. തത്ഥാപീതി തസ്മിം കാമാവചരകുസലേപി. തിഹേതുകമുക്കട്ഠന്തി ഉക്കട്ഠഭൂതം പണീതഭൂതം ചതുബ്ബിധം തിഹേതുകം. തിഹേതുകപടിസന്ധിന്തി ചതുബ്ബിധം തിഹേതുക പടിസന്ധിവിപാകം. ഏത്ഥച ഏകചേതനാ ഏകമേവ പടിസന്ധിം ദേതി. പവത്തിവിപാകം പന അസങ്ഖ്യേയ്യേസുപി ഭവേസു ദേതിയേവ. ഏത്ഥ സിയാ –

ഏകപുപ്ഫം യജിത്വാന, സഹസ്സകപ്പകോടിയോ;

ദേവേസുച മനുസ്സേസു, സേസേന പരിനിബ്ബുതോതി ഹി വുത്തം.

തസ്മാ ഏകാ ചേതനാ ഏകമേവ പടിസന്ധിം ദേതീതി ഇദം ന യുജ്ജതീതി. ന ന യുജ്ജതി. പുബ്ബാപരചേതനാഹി സദ്ധിം സഹസ്സകപ്പ കോടി പരിമാണസ്സ വത്തബ്ബത്താ. ചിത്തഞ്ഹിനാമ ഏകച്ഛരക്ഖണേപി അനേകസത സഹസ്സ കോടിസങ്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. തതോചിരതരേകാലേവത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. സഹസ്സ കപ്പകോടിയോതി ച സഹസ്സആയുകപ്പകോടിയോ സഹസ്സ അത്തഭാവകോടിയോതി നേത്തിഅട്ഠകഥായം വുത്തം. പുബ്ബാപരചേതനാനഞ്ച പടിസന്ധിദാനഭാവോ കോസലസംയുത്തകേന ദീപേതബ്ബോ. ഏകപിണ്ഡപാതദാനസ്മിംഹി ഏകാചേതനാദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതി. പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാവസേന സത്തക്ഖത്തും സഗ്ഗേ സത്തക്ഖത്തും സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോതി ഹി സംയുത്തട്ഠകഥായം വുത്തം. തിഹേതു കംപി കമ്മം പടിപക്ഖേഹി അഭിഭുയ്യമാനം വിഹതസാമത്ഥിയം ഹുത്വാ തിഹേതുകവിപാകം ജനേതും ന സക്കോതി. നച തം അതിദുബ്ബലംപി സമാനം കോസല്ലസങ്ഖാതേന ഞാണേന യുത്തത്താ അതിബ്യാമുള്ഹപച്ചയ ഭൂഹം ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിസഹിതം അഹേതുകവിപാകം ജനേതീതി വുത്തം തിഹേതുകമോമകന്തിആദി. ദ്വാദസവിപാകാനിവിപച്ചതി. അയം ദ്വാദ സകമഗ്ഗോനാമ അഹേതുകവിപാകാനേവ വിപച്ചതി. ഇദം അഹേതു കട്ഠകംനാമ. ഏവം തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദവസേന വിപാകപ്പവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മോരവാപിവാസി മഹാദത്തത്ഥേരവാദം ദസ്സേതും ഗാഥമാഹ. സോ ഹി ഥേരോവിപാകാനം അസങ്ഖാരികതാ സസങ്ഖാരികതാച കമ്മവസേനേവ സിദ്ധാപി കത്വാ അസങ്ഖാരം കമ്മം സസങ്ഖാരവിപാകാനി ന പച്ചതി. സസങ്ഖാരംകമ്മം അസങ്ഖാരവിപാകാനി നവച്ചതീതി വദതി.

യഥാ മുഖനിമിത്തം നാമ മുഖേ സന്നിസിന്നേ സന്നിസീദതി. ചലന്തേ ചലതി. ഏവം പയോഗേന അസാധനീയാനം വിപാകാനം തിക്ഖമന്ദതാ വിസേസഭൂതോ സങ്ഖാരഭേദോ കമ്മവസേനേവ വത്തബ്ബോ. ന പയോഗവസേന. ഇതരഥാ കമ്മവിസേസേന തിക്ഖമന്ദജാതാനം തേസം സന്നിഹിതപച്ചയമത്തേന മന്ദതിക്ഖതാപത്തിനാമ സിയാതി. അഹേതു കവിപാകാനം പന പരിദുബ്ബലത്താ അപരിബ്യത്തോവ തിക്ഖമന്ദതാ വിസേസോതി ഉഭയകമ്മനിബ്ബത്തന്തി അധിപ്പായോ. യസ്മാ പന തേസം സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരഭാവോ പടിസന്ധിവസേനവാ തദാരമ്മണവസേനവാ ഉപ്പത്തികാലേ പുബ്ബപയോഗസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയവിസേസസ്സ ഭാവാഭാവേന വത്തും യുത്തോ. ന കമ്മാഗമനവസേന, ന ഹി കമ്മഭവേ സങ്ഖാരോ ഭവന്തരേ വിപാകാനി വിസേസേതും യുത്തോ. തസ്മാ ഇമം വാദം കേചിവാദംനാമ കരോന്തോ കേചനാതി ആഹ.

ഇമസ്മിം കേചിവാദേ അസങ്ഖാരികകമ്മേ സസങ്ഖാരിക വിപാകാനി സസങ്ഖാരികകമ്മേച അസങ്ഖാരികവിപാകാനി വജ്ജേത്വാ ചതൂസു തിഹേ തുകുക്കട്ഠേസു കമ്മേസു അസങ്ഖാരികദ്വയേ വിപാകാനി പടിസന്ധിയം ദ്വേ, പവത്തിയം ദ്വാദസ. സസങ്ഖാരികദ്വയേ പടിസന്ധിയം ദ്വേ, പവത്തിയം ദ്വാദസ. ചതൂസു ദ്വിഹേതുകോമകകമ്മേസു അസങ്ഖാരികദ്വയേ പടിസന്ധിയം ദ്വേ, പവത്തിയം ദസ. സസങ്ഖാരികദ്വയേ പടിസന്ധിയം ദ്വേ, പവത്തിയം ദസ. തഥാ ചതൂസു ദ്വിഹേതുകുക്കട്ഠേസു. ചതൂസു ദ്വിഹേതുകോമകേസു പന പടിസന്ധിയം ഏകം അഹേതുകം പവത്തിയം അട്ഠഅഹേതുകാനീതി ഏവം വിപാകാനം ദ്വേ ദ്വാദസകമഗ്ഗാ ചത്താരോ ദസകമഗ്ഗാ ഏകം അഹേതുകട്ഠകഞ്ച ഹോന്തി, തംസബ്ബം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും തേസന്തി ഗാഥമാഹ.

തേസന്തി തേസം കേസഞ്ചി ഥേരാനം വാദേ. അട്ഠസാലിനിയം പന തിഹേതുകേന കമ്മേന പടിസന്ധിതിഹേതുകാവ ഹോതി. ന ദുഹേതുകാ നചഅഹേതുകാ. ദുഹേതുകേന കമ്മേന പടിസന്ധി ദുഹേതുകാപി ഹോതി അഹേതുകാപി. തിഹേതുകാ പന നഹോതീതി ഏവം പവത്തോ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദോപി ആഗതോ. തത്ഥ യഥാ ദുഹേതുകേന ഹീനേന കമ്മേന അഹേതുകാ പടിസന്ധി അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബാ ഹോതി. തഥാ തിഹേതുകേനപി ഹീനേന കമ്മേന ദുഹേതുകാപി പടിസന്ധി അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബായേവാതി കത്വാ ഇധ അയംവാദോ ഥേരേന ന ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന-ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതി. കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ കുസലാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ കുസലാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ തയോ ഹേതൂ അബ്യാകതാതിച ഗതി സമ്പത്തിയാ ഞാണ വിപ്പയുത്തേ ഛന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോഹി. കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ കുസലാ. നികന്തിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അകുസലാ. പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വേ ഹേതൂ അബ്യാകതാതിച ഏവം തിഹേതുകേന കമ്മേന പടിസന്ധി തിഹേതുകാവ വുത്താ. ദ്വിഹേതുകേന കമ്മേന ദ്വിഹേതുകാവ. ന പന ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാതിആദിനാ തിഹേതുകേന കമ്മേന ദ്വിഹേതുകാ പടിസന്ധി വുത്താ. നച ചതുന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാതിആദിനാ ദ്വിഹേതുകേന കമ്മേന അഹേതുകാ പടിസന്ധീതി.

തത്ഥ പന തീസു ഖണേസു സഹജാത ഹേതൂനം വസേന ഹേതു മൂലകോവ അയം ദേസനാവാരോതി കത്വാ അനോകാസതായ അഹേതുകപടിസന്ധി തത്ഥ നവുത്താ. ന പന അലബ്ഭമാനതായ. ദ്വിഹേതുക പടിസന്ധി പന അനോകാസായേവ നഹോതി. അലബ്ഭ മാനത്തായേവ സാ നവുത്താതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തസ്മാ യുത്തിതോ പാളിയേവ ബലവതരാതി കത്വാ മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദോവ പാളിയാ സമേതീതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തോ. ടീകാകാരാ പന കമ്മസരിക്ഖക വിപാകദസ്സനത്ഥം സാവസേസ പാഠോവ മഹാഥേരേന വുത്തോതി ഇച്ഛന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ അട്ഠസാലിനിയംപി തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദോവ പമാണം കത്വാ വുത്തോതി.

വിഭാവനിയം ഇദാനി ഏകായ ചേതനായ ദ്വാദസവിപാകാനി ഏത്ഥേവ ദസകമഗ്ഗോപി അഹേതുകട്ഠകമ്പിതി ആഗതസ്സ മോരവാപിവാസി മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരസ്സാതി പാഠോ.

മോരവാപിവാസിമഹാദത്തത്ഥേരസ്സാതി പന വത്തബ്ബോ. മഹാധമ്മ രക്ഖിതത്ഥേരവാദോപി പന ഏത്ഥ ഏകദേസേന സങ്ഗഹിതോയേവ. തസ്മിംപി ഹി അസങ്ഖാരികം കമ്മം അസങ്ഖാരികവിപാകമേവ ദേതി. നോ സസങ്ഖാരികം. സസങ്ഖാരികം കമ്മം സസങ്ഖാരികവിപാകമേവ ദേതി. നോ അസങ്ഖാരികന്തി ആഗതമേവാതി. [കാമാവചരകമ്മം]

൧൫൪. രൂപാവചരകമ്മേ പരിത്തന്തി ദുവിധം പരിത്തം അപഗുണതാ യവാ ഹീനതായവാ. തത്ഥ യം പണീതേഹി ഛന്ദാദീഹി യുത്തംപി അഭാവിതം ഹോതി പടിലദ്ധമത്തം, തം അപഗുണതായ പരിത്തംനാമ. യം സന്ധായ യം അപഗുണം ഹോതി, ഉപരി ഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഇദം പരിത്തംനാമാതി അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം. യം പന സുഭാവിതംപി സമാനം ഹീനേഹി ഛന്ദാദീഹി യുത്തം ഹോതി. തം ഹീനതായ പരിത്തംനാമ. യം സന്ധായ യസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേ ഛന്ദോവാ ഹീനോ ഹോതി. വീരിയംവാ, ചിത്തംവാ, വീമംസാവാ, തം ഹീനംനാമാതി തത്ഥേവ വുത്തം. മജ്ഝിമംപി ദുവിധം. തത്ഥ നാതിപഗുണ തായ മജ്ഝിമം സന്ധായ നാതിസുഭാവിതോ മജ്ഝിമോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി യുത്തതായ മജ്ഝിമം സന്ധായ യസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേ തേ ധമ്മാ മജ്ഝിമാ ഹോന്തി. തം മജ്ഝിമന്തി അട്ഠ സാലിനിയം വുത്തം. പണീതംപി ദുവിധം. തത്ഥ അതിപഗുണതായ പണീതം സന്ധായ സുഭാവിതോ വസിപ്പത്തോ പണീതോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. പണീതേഹി പന ഛന്ദാദീഹി യുത്തതായ പണീതം സന്ധായ യസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേ തേ ധമ്മാ പണീതാ ഹോന്തി. തം പണീതന്തി അട്ഠസാലിനിയം വുത്തം. തത്ഥ യാനി അപഗുണതാദി വസേന പരിത്താദീനി വുത്താനി, താനി ഇധ നാധിപ്പേതാനി. യാനി പന ഹീനാദീഹി ഛന്ദാദീഹി യുത്തതായ പരിത്താദീനി വുത്താനി, താനേവ ഇധാധിപ്പേതാനി. ഇമാനേവ ഹി തിവിധാസു ഭൂമീസു തിവിധം ബ്രഹ്മുപപത്തിഭേദം സാധേന്തീതി. ഇത്ഥീനം ഝാനേസു വസീപത്താനംപി ഛന്ദാദീനം അപണീതതായ മഹാബ്രഹ്മേസു അനുപ്പജ്ജനഞ്ചേത്ഥ സാധകം. തേനേവച അട്ഠകഥായം ഛന്ദാദിവസേന സിദ്ധാനി ഹീന മജ്ഝിമ പണീതാനി അട്ഠാരസപഭേദേന വിഭജിത്വാ ഇമാനി അട്ഠാരസ കമ്മദ്വാരാനി നാമ ഇമേഹി പഭാവിതത്താ ഇമേസം വസേന അട്ഠാരസഖത്തിയാ അട്ഠാരസ ബ്രാഹ്മണാ അട്ഠാരസ വേസ്സാ അട്ഠാരസ സുദ്ദാ അട്ഠചത്താ ലീസ ഗോത്ത ചരണാനി വേദിതബ്ബാനീതി വുത്തം. ഏതേന ഹി ദേവാനംപി ബ്രഹ്മൂനംപി ലബ്ഭമാനം ഉപപത്തിഭേദം ഉപലക്ഖേതീതി.

[൧൬൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘പടിലദ്ധമത്തം അനാസേവിതം പരിത്തന്തി അവിസേസതോവ അട്ഠകഥായം വുത്തം. തഥാ നാതി സുഭാവിതം അമരിപുണ്ണവസീഭാവം മജ്ഝിമം. അതിവിയസുഭാവിതം പന സബ്ബസോ പരിപുണ്ണ വസീഭാവം പണീത’’ന്തി വുത്തം. തം സബ്ബം ഇധ നയുജ്ജതിയേവ.

തഞ്ഹി ഉപരി ഝാനസ്സ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥാസമത്ഥംവാ ഹാന ഭാഗിയതാദി വിസേസം വാ സന്ധായ വുത്തം. ന പന ഉപപത്തി ഭേദജനക വിസേസന്തി.

[൧൬൨] യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ആചരിയേന പനേത്ഥ പരിത്തംപി ഈസകം ലദ്ധാസേവനമേവ അധിപ്പേതന്തി ദിസ്സതി. തഥാ ഹാനേന നാമരൂപപരിച്ഛേദേ-

സമാനാസേവനേ ലദ്ധേ, വിജ്ജമാനേ മഹബ്ബലേ;

അലദ്ധാ താദിസം ഹേതു, മഭിഞ്ഞാ ന വിപച്ചതീതി.

സമാനഭൂമികതോവ ആസേവന ലാഭേന ബലവ ഭാവതോ മഹഗ്ഗതധമ്മാനം വിപാകദാനം വത്വാ തദഭാവതോ അഭിഞ്ഞായ അവിപച്ചനം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തംപി വിചാരേതബ്ബമേവ.

യഥാ ഹി അരിയമഗ്ഗചേതനാ അത്തനാ സമാനഭൂമകജവനതോ അലദ്ധാസേവനാപി സമാനാ വിപാകം ന ദേതീതി നത്ഥി. തഥാ ആദി കമ്മികവീഥിയം ഏകവാരമത്തഭൂതാ സബ്ബസമാപത്തി വീഥീസുച സബ്ബപഥ മഭൂതാ മഹഗ്ഗതചേതനാപി സമാനഭൂമകധമ്മതോ അലദ്ധാസേവന തായ ദുബ്ബലത്താ വിപാകം നദേതീതി നത്ഥീതി ന ന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. ഏത്ഥ സിയാ- തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം.ല. പഥമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി വുത്തം. ന ച സാ ചേതനാ ഉപചിതാനാമ ഹോതി. സമാനഭൂമക ധമ്മതോ അലദ്ധാസേവനത്താതി.ന. മഗ്ഗചേതനായപി അവിപാകതാപത്തിതോ. സാപിഹി തസ്സേവ ലോകുത്തരസ്സ കുസലസ്സ ഝാനസ്സ കതത്താ ഭാവിതത്താ വിപാകം. ല. പഥമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി വുത്താ. നച സാപി സമാനഭൂമകധമ്മതോ ലദ്ധാസേവനാ ഹോതീതി. ഉഭയത്ഥ പന പഥമസമന്നാഹാരതോ പട്ഠായ ഉപചിനിത്വാ ഭാവേത്വാ ആഗതത്താ അസമാനഭൂമിക ജവനേഹിപി ലദ്ധാസേവന ഭാവം പടിച്ച ഉപചിതതാ ഭാവിതതാച വുത്താതി സക്കാ വത്തുന്തി. തസ്മാ ആദി കമ്മികഭൂതാപി മഹഗ്ഗതചേതനാ മരണാ സന്നേ ലദ്ധാ അബ്ഭുണ്ഹാ ആസന്നകമ്മഭൂതാ വിപാകം നദേതീതി ന വത്തബ്ബാ. അഭിഞ്ഞാചേതനാ ച സമാനഭൂമകേഹിപി നാനാവജ്ജനവീഥിജവനേഹി സുട്ഠുതരം ലദ്ധാസേവനത്താ തിക്ഖതരഭൂതാ കഥം ദുബ്ബലാനാമ സിയാ. തേനേവ അയം വാദോ അനുടീകായം പടിക്ഖിത്തോ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ കേചി പന സമാന ഭൂമകതോ ആസേവനലാഭേന ബലവന്താനി ഝാനാനീതി താനി വിപാകം ദേന്തി. അഭിഞ്ഞാ പന സതിപി ഝാനഭാവേ തദഭാവതോ തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണേ ആഗന്തുകത്താവാ ദുബ്ബലാ. തസ്മാ വിപാകം ന ദേന്തീതി വദന്തി. തം അകാരണം. പുനപ്പുനം പരികമ്മവസേന അഭിഞ്ഞാ യപി വസീഭാവസമ്ഭവതോതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിസ്സ പന ആനിസംസഭൂതാ അഭിഞ്ഞാചേതനാ തസ്സ ഫലസദിസാ ഫലട്ഠാനേ ഠിതാ, തസ്മാ സാ വിപാകം നദേതീതി ഇച്ഛന്തി ടീകാകാരാ. തസ്സ പന ഇദ്ധി വികുബ്ബനാദികിച്ചം വിപച്ചനകിച്ചതോപി മഹന്തതരം ഹോതി. സബ്ബഥാ മേനച വികുബ്ബനാദികിച്ചം സാധേന്തിയാ വിപച്ചനഥാമേപി തേന ഥാമേന സഹ പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി. തസ്മാ സാ പുന വിപാകം നദേതീതിപി യുജ്ജതിയേവ. പഞ്ചമജ്ഝാനന്തി അഭിഞ്ഞാഭാവം അപത്തം പരിത്താദിഭേദേന തിവിധം പഞ്ചമജ്ഝാനം. തദേവാതി പഞ്ചമഝാനമേവ. സഞ്ഞാവിരാഗം ഭാവേത്വാതി ചിത്തേ സതി രജ്ജന ദുസ്സന മുയ്ഹനാനി ഹോന്തി. തസ്മിം അസതി ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോനാമ ഹോതീതി ഏവം ചിത്തേ ഏവ ആദീനവം ദിസ്വാ അചിത്തകഭവപത്ഥനാ സഹിതം വായോകസിണേവാ കേസഞ്ചി മതേന പരിച്ഛിന്നാകാസ കസിണേവാ സഞ്ഞാവിരാഗം ഭാവേത്വാ. അസഞ്ഞസത്തേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി യേന യേന ഇരിയാപഥേന ഇധ മരന്തി, തേനേവ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി. കമ്മകിരിയവാദിതിത്ഥിയാ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി അകമ്മകിരിയവാദീനം ഝാനഭാവനാ നാമ അത്ഥീതി. അനാഗാമിനോ പന സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുദ്ധാവാസേസു പന അനാഗാമിനോ ഏവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ന അഞ്ഞേ സകദാഗാമിആദയോതി അത്ഥോ. ഏതേന അനാഗാമീനം അഞ്ഞസ്മിംപി ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പത്തി അപ്പടിസിദ്ധാ ഹോതി. അനാഗാമീസുച സദ്ധാധികോ അവിഹേസു ഉപ്പജ്ജതി, വീരിയാധികോ അതപ്പേസു. സതാധികോ സുദസ്സേസു. സമാധാധികോ സുദസ്സീസു. പഞ്ഞാധികോ അകനിട്ഠേസൂതി. യഥാക്കമം ഭാവേത്വാ യഥാക്കമം അരൂപേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥച പഥമജ്ഝാനം പരിത്തം ഭാവേത്വാതിആദി സബ്ബം പഥമജ്ഝാനാദീനം യഥാ സകം വിപച്ചനഭൂമി വവത്ഥാനവസേന വുത്തം. സമാപത്തിലാഭിനോ പന പുഥുജ്ജന സോതാപന്ന സകദാഗാമിനോ അത്തനാ ലദ്ധസമാപത്തീനം വിപച്ചനഭൂമീസു ഇച്ഛിതഭൂമിയം നിബ്ബത്തന്തി. തേസു പുഥുജ്ജനോ നികന്തിയാ സതി കാമലോകേപി നിബ്ബത്തതിയേവ. ഇതരേ പന ഝാനേ അപരി ഹീനേ സതി കാമലോകേപി നിബ്ബത്തതിയേവ. ഇതരേ പന ഝാനേ അപരിഹീനേ സതി കാമഭവേ നികന്തിനാമ തേസം ന സമ്ഭവതീതി പരിഹീനജ്ഝാനാഏവ തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തി.

[൧൬൩] വിഭാവനിയം പന

തേസംപി സോതാപന്നസകദാഗാമീനം നികന്തിവസേന കാമഭവേനിബ്ബത്തിം ഇച്ഛന്തേന ‘‘തഥാ കാമഭവേപി കാമാവചര കമ്മബലേന. ഇജ്ഝതി ഭിക്ഖവേ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താതി ഹി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.