വീഥി സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൩൬. ഏവം ചിത്തപ്പഭേദ സങ്ഗഹോ, ചേതസികപ്പഭേദ സങ്ഗഹോ, ഉഭയപ്പഭേദ സങ്ഗഹോതി ചിത്തചേതസികാനം കയോപഭേദ സങ്ഗഹേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വീഥിചിത്തപ്പവത്തിസങ്ഗഹോ വീഥിമുത്ത ചിത്തപ്പവത്തിസങ്ഗഹോതി തേ സഞ്ഞേവ ദ്വേ പവത്തിസങ്ഗഹേ ദസ്സേതും ചിത്തുപ്പാദാനമിച്ചേവന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഉപ്പാദാ. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി. അഞ്ഞസ്സ അസു തത്താചിത്തേ ഇച്ചേവ ലബ്ഭതി. ഇതി ചിത്തഞ്ച ചിത്തേഉപ്പാദാചാതി ചിത്തുപ്പാദാ. ചിത്തചേതസികാതി വുത്തം ഹോതി. തേസം ചിത്തുപ്പാദാനം. ഇച്ചേവന്തിആദിതോ പട്ഠായ വുത്തപ്പകാരേന. സങ്ഗഹമുത്തരന്തി ജാതിനിദ്ദേസോ യം. ഉത്തരേ ഉത്തമേ തയോ പഭേദസങ്ഗഹേ കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഭൂമിപുഗ്ഗലഭേദേനാതി സഹത്ഥേ കരണവചനം. കാമാവചരാദിഭൂമിഭേദേന ദുഹേതുകാദി പുഗ്ഗലഭേദേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. പുബ്ബാപരനിയാമിതന്തി ആവജ്ജനാദി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദി പുബ്ബ ചിത്താപരചിത്താനുക്കമേന നിയാമിതം വവത്ഥിതം. പവത്തിസങ്ഗഹംനാമാതിപി ജാതിനിദ്ദേസോയേവ. ഏവം നാമകേ ദ്വേ പവത്തിസങ്ഗഹേതി അത്ഥോ. പടിസന്ധിപവത്തിയന്തി പടിസന്ധിപവത്തീസു. വചനവിപല്ലാസോ ഹേസ. പടിസന്ധികാലേപവത്തികാലേചാതി അത്ഥോ. പടിസന്ധികാലേ പവത്തിസങ്ഗഹഞ്ച പവത്തികാലേ പവത്തിസങ്ഗഹഞ്ചാതി ദ്വേ സങ്ഗഹേപവത്തി പവക്ഖാമീതി വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപരിസങ്ഗഹേ ആരബ്ഭ ഗാഥായ പാകടോ. കേചി പന നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മന്തി വദന്തി. ഏവംസതി ഉപരി സങ്ഗഹോ പടിസന്ധിസങ്ഗഹോനാമ സിയാ. ന പവത്തി സങ്ഗഹോ നാമ. ഏവഞ്ച സതി ഉപരി വീഥിമുത്തസങ്ഗഹേ ആരബ്ഭ ഗാഥായം സന്ധിയം പവത്തിസങ്ഗഹോനാമ ഇദാനി വുച്ചതീതി ഇമിനാ ന സമേതി.

[൧൧൫] ടീകാസു പന

‘‘ഉത്തരം വേദനാസങ്ഗഹാദിവിഭാഗതോ ഉത്തമ’’ന്തി വുത്തം. തം വിചാരേതബ്ബം.

ഏവഞ്ഹി സതി പകിണ്ണകസങ്ഗഹോവ ഇധ സങ്ഗഹസദ്ദേന ഗഹിതോ സിയാതി. യസ്മാപന തിണ്ണം ദ്വിന്നഞ്ച പഭേദസങ്ഗഹാനം മജ്ഝേ ഠത്വാ അയം അനുസന്ധിഗാഥാ പവത്താ. തസ്മാ പുബ്ബേ തയോപി പഭേദസങ്ഗഹാ ഇധ സങ്ഗഹസദ്ദേന ഗഹേതും യുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. അയം പന പവത്തിസങ്ഗഹോ വത്ഥുദ്വാരാലമ്ബണേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വുത്തോ സുവുത്തോതി താനി തീണി ഛക്കാനിപി പുന ഇധ നിക്ഖിത്താനി.

[൧൧൬] വിഭാവനിയം പന

‘‘വത്ഥുദ്വാരാലമ്ബണ സങ്ഗഹാ ഹേട്ഠാ കഥിതാപി പരിപുണ്ണം കത്വാ പവത്തിസങ്ഗഹം ദസ്സേതും പുന നിക്ഖിത്താ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി സകലാ വത്ഥുദ്വാരാലമ്ബണസങ്ഗഹാ ഇധ നിക്ഖിത്താതി. വിസയാനം ദ്വാരേസു പവത്തി വിസയപവത്തി. ഏത്ഥച പവത്തീതി ആപാതാഗമനമേവ വുച്ചതി. വക്ഖതി ഹി ഏകചിത്തക്ഖണാ തീതാനിവാതിആദിം. സാ പന കാചി സീഘതമാ, കാചി സീഘതരാ, സീഘാ, ദന്ധാ, ദന്ധതരാ, ദന്ധതമാതി ഛധാ ഹോതീതി. കമ്മാദീനം വിസയാനം ദ്വാരേസു പവത്തി പച്ചുപട്ഠാനം ആപാതാഗമനം വിസയപ്പവത്തി. വക്ഖതി ഹി കമ്മംവാ കമ്മനിമിത്തംവാ ഗതിനിമിത്തംവാ കമ്മബലേന ഛന്നം ദ്വാരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചുപട്ഠാതീതി.

[൧൧൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘വിസയേസുച ചിത്താനം പവത്തി വിസയപ്പവത്തീ’’തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഏവഞ്ഹി സതി അതിപരിത്താരമ്മണേ വിസയപ്പവത്തിനാമ അനുപപന്നാ ആപജ്ജതീതി. തത്ഥാതി തേസു ഛക്കേസു. ധാതുഭേദം പത്വാധാതുനാനത്തം പമാണന്തി മനനം വിജാനനതോ വിസും കത്വാ മനോധാതു വിസും വുത്താ. വിഞ്ഞാണഭേദം പത്വാ പന യംകിഞ്ചി മനനം വിജാനനേ അന്തോ ഗധമേവാതി വുത്തം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം.ല. ഛവിഞ്ഞാണാനീതി ഛവീഥിയോ പന ദ്വാരപ്പവത്താ ചിത്തപവത്തിയോ യോജേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ചക്ഖുദ്വാരേ പവത്താ വീഥി ചക്ഖുദ്വാരവീഥി. ചക്ഖുദ്വാരവികാരം പടിച്ച പവത്തോ ചിത്തപ്പബന്ധോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസു. അസാധാരണേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഉപലക്ഖിതാ വീഥി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥി. സുദ്ധോ പന മനോവിഞ്ഞാണപബന്ധോ മനോവിഞ്ഞാണവീഥി.

വിഭാവനിയം പന

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്ബന്ധിനീ വീഥി തേന സഹ ഏകാരമ്മണ ഏക ദ്വാരികതായ സഹ ചരണഭാവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ വീഥീ’’തി വുത്തം.

ദ്വാരപ്പവത്താതി ദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ. തം തം ദ്വാരവികാരം പടിച്ച ഉപ്പന്നാതി അത്ഥോ. ചിത്തപ്പവത്തിയോതി ചിത്തപബന്ധാ. അതിമഹന്തന്തി സാമി അത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. അതിമഹന്തസ്സ പഞ്ചാലമ്ബണസ്സ പവത്തി.ല. അതിപരിത്തസ്സ പഞ്ചാലമ്ബണസ്സ പവത്തിചാതി പഞ്ചദ്വാരേ ചതുധാ. മനോദ്വാരേ പന വിഭൂതസ്സ ഛളാരമ്മണസ്സ പവത്തി അവിഭൂതസ്സ ഛളാരമ്മണസ്സ പവത്തിചാതി ദ്വിധാതി ഛധാവിസയപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാതി യോജനാ. അതിമഹന്താദിഭാവോ ചേത്ഥ ആലോകാദി പച്ചയ വസേനവാ വത്ഥു അതിമഹന്താദിവസേനവാ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സണ്ഹസുഖുമംപി ദൂരംപി രൂപാദീനം അധിട്ഠാനവത്ഥുനാമ ആലോകാദി പച്ചയ സമ്പത്തിയാ സതി അതിമഹന്തമേവ. തഥാ ഹി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പഥമാതി നീഹാരകാലാദീസു ലോക വിവരണ പാടിഹാരിയപവത്തി കാലേ അവീചിനിരയേപി അകനിട്ഠേപി പരചക്കവാളേസുപി സണ്ഹസുഖുമാനിച ദൂരാനിച രൂപാനി ഇധ ഠിതാവ പസ്സന്തി. തദാ ഹി ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുരഹോസി. തസ്സ വസേന സബ്ബേപി പഥവിസിനേരു ചക്കവാള സിലുച്ചയാദയോ ജാതിഫലികക്ഖന്ധാ വിയ സമ്പജ്ജന്തി. മഹന്തോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുരഹോസി അതികമ്മദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ഹി വുത്തം. ഉപപത്തിദേവബ്രഹ്മാദീനം പന പസാദനിസ്സയഭൂതാനം ഓഭാസജാതതായപി പഥവിപബ്ബതാദയോ ചക്ഖുരൂപാദീനം അന്തരം കാതും നസക്കോന്തീതി. തഥാ ദൂരേപി പബ്ബതാദിരൂപാനി വത്ഥു അതിമഹന്തതായ ചന്ദസൂരിയ താരകാദി രൂപാനി വിസയ വത്ഥു മഹന്തതായ ഓഭാസ ജാതതായ ച അതി മഹന്താനി നാമ ഹോന്തീതി. ആലോകാദിപച്ചയാനം പന അധിട്ഠാനവത്ഥൂനഞ്ച ദുബ്ബല ദുബ്ബലതര ദുബ്ബലതമാനുക്കമേന മഹന്താദിഭാവോ വത്തബ്ബോതി. യാനി പന പഞ്ചാലമ്ബണാനി ഏകചിത്തക്ഖണം അതിക്കമ്മ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി, താനി അതിമഹന്താരമ്മണാനിനാമ. യാനി ദ്വത്തിചിത്തക്ഖണാനി അതിക്കമ്മ, താനി മഹന്താരമ്മണാനി. യാനി ചതു പഞ്ച ഛ സത്ത അട്ഠ നവ ചിത്തക്ഖണാനി അതിക്കമ്മ, താനി പരിത്താരമ്മണാനി. യാനിപന ദസേകാദസദ്വാദസ തേരസ ചുദ്ദസ പന്നരസ ചിത്തക്ഖണാനി അതിക്കമ്മ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി. താനി അതിപരിത്താ രമ്മണാനീതി. പക്ഖതിച ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനിവാതിആദി. വിഭൂതസ്സാതി പാകടസ്സ, അവിഭൂതസ്സാതി അപാകടസ്സ. ഏവം ഛഛക്കാനി സരൂപതോ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി താനി സബ്ബാനി ഏകതോ യോജേത്വാ വീഥിചിത്തപ്പവത്തിം വിത്ഥാരേന്തോ കഥന്തി പുച്ഛിത്വാ രൂപാരൂപാനം താവ അദ്ധാനപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ഉപ്പാദട്ഠിതീതിആദി മാഹ. തത്ഥ കഥന്തി കേന പകാരേന വീഥിചിത്തപ്പവത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ.

[൧൧൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘കഥന്തി കേന പകാരേന അതിമഹന്താദിവസേന വിസയ വവത്ഥാനം ഹോതീതി പുച്ഛിത്വാ ചിത്തക്ഖണവസേന തം പകാസേതും ഉപ്പാദട്ഠിതീതിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. തം യുത്തം വിയ ന ദിസ്സതി.

ഏവഞ്ഹി സതിആദിതോ പഞ്ചന്നം ഛക്കാനം ഓകാസോനാമ നസിയാ. നച ഉപ്പാദട്ഠിതി.ല. രൂപധമ്മാനമായൂതി ഇദം വിസയ വവത്ഥാനത്ഥമേവ വുത്തന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പാദോ. സഭാവ പടിലാഭോതി അത്ഥോ. ഠാനം ഠിതി. യഥാലദ്ധസഭാവസ്സ അനിവത്തീതി അത്ഥോ. ഭഞ്ജനം ഭങ്ഗോ. തസ്സ പരിഹായിത്വാ അന്തരധാനന്തി അത്ഥോ. ഏകചിത്തക്ഖണംനാമാതി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഖണോനാമ. സോ പന ഖണോ അച്ഛരാസങ്ഘാടക്ഖണസ്സ അക്ഖിനിമ്മിലനക്ഖണസ്സച അനേകകോടി സതസഹസ്സഭാഗോ ദട്ഠബ്ബോ. അച്ഛരാസങ്ഘാടക്ഖണേ അനേകകോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരമതേന പനേത്ഥ ഉപ്പാദഭങ്ഗ വസേനഖണദ്വയം ഏകചിത്തക്ഖണംനാമാതി വത്തബ്ബം. യഥാ ഹി ലോകേ വിജ്ജുനാമ വദ്ധനാനന്തരമേവ ഭിജ്ജതി. ന പനസ്സാ വദ്ധനസ്സ ഭിജ്ജനസ്സച അന്തരാ ഠിതിനാമ വിസും പഞ്ഞായതി. യഥാ ച ഉദ്ധം ഉജും ഖിത്തം ലേഡ്ഡു ഉപ്പതിത്വാ പതതി. ന പന ഉപ്പതനസ്സ പതനസ്സ ച അന്തരാ ഠിതിനാമ വിസും ദിസ്സതി. തഥാ ചിത്തംപി. തംപി ഹി ഉദയ ഭാഗാനന്തരമേവ വയഭാഗേ പതതി. ന പനസ്സ രൂപധമ്മാനം വിയ തേസം ദ്വിന്നം ഭാഗാനം മജ്ഝേ വിസും ഏകോ ഗണനൂപഗോ ഠിതിഭാഗോനാമ ഉപലബ്ഭതി. ഏവഞ്ച കത്വാ യമകേസു ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദഭങ്ഗാവ തത്ഥ തത്ഥ വുത്താ. വിസേസതോ പന ചിത്തയമകേ ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാനന്തി. ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം. നോ ച ഉപ്പജ്ജമാനം. ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നഞ്ചേവ ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ചാതിആദിനാ ഭങ്ഗുപ്പാദാവ ചിത്തസ്സ വുത്താ. കഥാവത്ഥുമ്ഹിച ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി ആമന്താ. ഉപദ്ധദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ഉപദ്ധദിവസോ വയക്ഖണോതി. ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. ഏകം ചിത്തം ദ്വേ ദിവസേ തിട്ഠതീതി ആമന്താ. ഏകോ ദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ഏകോ ദിവസോ വയക്ഖണോതി നഹേവം വത്തബ്ബേ. ഏകം ചിത്തം ചത്താരോ ദിവസേ തിട്ഠതീതി ആമന്താ. ദ്വേ ദിവസാ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ദ്വേ ദിവസാ വയക്ഖണോതി ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.ല. മാസം. ദ്വേ മാസേ. ചത്താരോമാസേ.ല. സംവച്ഛരം, ദ്വേ സംവച്ഛരാനി. ചത്താരി സംവച്ഛരാനി.ല. കപ്പം. ദ്വേ കപ്പേ. ചത്താരോ കപ്പേതിആദിനാ ദ്വേ ഉപ്പാദവയഭാഗാവ ചിത്തസ്സ വുത്താ. ന ഠിതിഭാഗോ. യദി സോ വിസും ഉപലബ്ഭേയ്യ. ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി ആമന്താ. ദിവസസ്സ പഥമോ ഭാഗോ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ദുതീയോ ഠിതിക്ഖണോ. തതീയോ വയക്ഖണോതി ഏവം മഹാഥേരേന വിചാരിതോ സിയാ. തയോ ദിവസേ തയോ മാസേ തീണി സംവച്ഛരാനി തയോ കപ്പേതി ഇമാനിപി അവജ്ജേ തബ്ബാനിഏവ സിയുന്തി. ഏത്ഥ സിയാ, നനു സുത്തന്തേസു തീണി മാനി ഭിക്ഖവേ സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖത ലക്ഖണാനി. കതമാനിതീണി, ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞായതി. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി വുത്തം. തഥാ വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞായതി. ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. സഞ്ഞായ. സങ്ഖാരാനം. വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദോ.ല. പഞ്ഞായതീതി വുത്തം. തസ്മാ ചിത്തസ്സ തതീയോ ഠിതിഭാഗോ വിസും ഉപലബ്ഭതി യേവാതി.ന. പബന്ധഠിതിയാ ഏവ തത്ഥ വുത്തത്താതി. കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ, ഉപ്പാദവയേ പഥമം വത്വാ പച്ഛാ പുന വിസും ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്ഥം പഞ്ഞായതീതി ഇമസ്സ വുത്തത്താതി. ഇതരഥാ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞായതീതി വുത്തം സിയാതി. നനു പബന്ധഠിതി നാമ പഞ്ഞത്തി ഹോതി. സാച അസങ്ഖതാ, സുത്തന്താനിച സങ്ഖത ലക്ഖണ വിസയാനി. തസ്മാ സാ പബന്ധട്ഠിതി തത്ഥ വുത്താതി നസക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ചേ. ന ന സക്കാ. അഭിധമ്മേപി സങ്ഖതധമ്മനിദ്ദേസേസു സമൂഹ സണ്ഠാന സന്തതി പഞ്ഞത്തീഹിപി നിദ്ദേസസ്സ ദിട്ഠത്താ. തഥാ ഹി രൂപായതനനിദ്ദേസാദീസു ദീഘം രസ്സം സണ്ഹം ഥുലം വട്ടം പരിമണ്ഡലം ചതുരസ്സം ഛളംസം അട്ഠംസം സോളസംസം നിന്നം ഥലന്തിആദിനാ, വിഭങ്ഗേ ച കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താതിആദിനാ പഞ്ഞത്തിസിസേന സങ്ഖതധമ്മാ നിദ്ദിട്ഠാതി. സുത്തന്തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഈദിസേസു ഹി ഠാനേസു പഞ്ഞത്തിവസേന പവത്താപി ദേസനാ സങ്ഖതധമ്മമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. തസ്മാ യഥാ ഉപ്പാദഭങ്ഗാനം പച്ചേകം ഏകേകോ ഖണോ ചിത്തസ്സ ലബ്ഭതി. ന തഥാ ഠിതിയാതി. അയം ആചരിയാനന്ദത്ഥേ രസ്സ അധിപ്പായോ. അയഞ്ച വാദോ സംയുത്തട്ഠകഥായം ഏവ ആഗതോ. സോച സങ്ഗഹകാരേന പടിക്ഖിത്തോ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ, അപരേ പന വദന്തി. അരൂപധമ്മാനം ജരാഖണോനാമ നസക്കാ പഞ്ഞപേതും. സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോച വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞായതി. ഠിതായ അഞ്ഞഥത്ഥം പഞ്ഞായതീതി വദന്തോ അരൂപധമ്മാനംപി തീണി ലക്ഖണാനി പഞ്ഞപേതി. ഭാനിഅത്ഥിക്ഖണം ഉപാദായ ലബ്ഭന്തീതി വത്വാ –

അത്ഥിതാ സബ്ബധമ്മാനം, ഠിതിനാമ പവുച്ചതി;

തസ്സേവ ഭേദോ മരണം; സബ്ബദാ സബ്ബപാണിനന്തി.

ഇമായ ആചരിയഗാഥായ തമത്ഥം സാധേന്തി. അഥവാ, സന്തതിവസേന ഠാനം വേദിതബ്ബന്തിച വദന്തി. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ അയം വിസേസോ നത്ഥി. തസ്മാ ആചരിയഗാഥായ സുത്തം അപ്പടിബാഹേത്വാ സുത്തമേവ പമാണം കാതബ്ബന്തി. തത്ഥ ജരാഖണോനാമ ഉപ്പാദക്ഖണഭങ്ഗക്ഖണാനം മജ്ഝേ വിസും ജരായ ഖേത്തഭൂതോ ഠീതിക്ഖണോ വുച്ചതി. അഞ്ഞഥത്തന്തി ജരാഏവ. അത്ഥിക്ഖണന്തി ഖണദ്വയമേവ. പടിക്ഖിത്തോപി പന അയം വാദോ കഥാവത്ഥു പാളിയാ സദ്ധിം സുട്ഠു സമേതിയേവ. അപിച, ഉദ്ധം ഉപ്പതിതസ്സ ലേട്ടുസ്സ ഉപ്പതനനിവത്തി വിയ യാ ചിത്തസ്സ ഉദയസങ്ഖാതസ്സ വഡ്ഢനസ്സ നിവത്തിനാമ അത്ഥി. ന ഹി ഉദയേ അനിവത്തന്തേ വയോനാമ സമ്ഭവതിതീ. സാ ഏവ ഉദയ പരിയന്തമത്തഭൂതാ ഇധ ഠിതിപരിയായോതി സക്കാ വത്തും. സോ പന വിസും ഗണനൂപഗോ ഏകോ ഖണോനാമ നഹോതീതി കത്വാ അഭിധമ്മേ ദ്വേഏവ ഖണാ ചിത്തസ്സ വുത്താ. ഉദയഭാഗസ്സ പന ആദി കോടിം വയഭാഗസ്സഅന്തകോടിഞ്ച ഥപേത്വാ മജ്ഝേഭാഗദ്വയനിസ്സിതാ പരിപച്ചന ലക്ഖണാ ജരാനാമ അരൂപധമ്മാനംപി ലബ്ഭതിയേവ. തം സന്ധായ ധാതുകഥായം ജരാദ്വീഹിഖന്ധേഹിസങ്ഗഹിതാതിവുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

[൧൧൯] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ഉപ്പാദഭങ്ഗാവത്ഥാഹി ഭിന്നാ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ. സാ ഠിതിനാമാ’’തി വുത്തം. തം കഥാവത്ഥുപാളിയാ സഹ ന സമേതി.

ഉപദ്ധദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ഉപദ്ധദിവസോ വയക്ഖണോ. പഥമോ ദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ. ദുതീയോ വയക്ഖണോതി ഹി വിചാരേന്തേന ഉപ്പാദഭങ്ഗാവത്ഥാ ഹി ഭിന്നാ തതീയാ അവത്ഥാ തസ്സം പാളിയം പടിക്ഖിത്തായേവ ഹോതീതി.

[൧൨൦] ഏതേന യഞ്ച തത്ഥ

‘‘പാളിയം പന വേനേയ്യജ്ഝാസയാ നുരോമതോ നയദസ്സനവസേന സാ ന വുത്താ. അതിധമ്മദേസനാപി ഹി കദാചി വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തതി. യഥാ, രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഉപചയോ സന്തതീതി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദേസിതോ’’തി വുത്തം. തംപി പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. വിഭാഗാരഹസ്സ ഹി ധമ്മസ്സ വിഭാഗകരണംനാമ വേനേയ്യവസേനാതിപി ധമ്മവസേനാതിപി യുജ്ജതി. വിജ്ജമാനേ സതി വിസും കത്വാ വത്തബ്ബസ്സ അഭിധമ്മേ അവചനം പന വേനേയ്യവസേനാതി ന യുത്തമേതന്തി.

[൧൨൧] യമ്പി തത്ഥ

‘‘സുത്തേച തീണി മാനി ഭിക്ഖവേ സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി. ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി. വയോ പഞ്ഞാ യതി. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി ഏവം സങ്ഖതധമ്മസ്സേവ ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം ഉപ്പാദാദീനം വുത്തത്താ നസക്കാ പബന്ധസ്സ പഞ്ഞത്തിസഭാവസ്സ അസങ്ഖതസ്സ ഠിതി തത്ഥ വുത്താതി വിഞ്ഞാതു’’ന്തി വുത്തം. തംപി ന ഗഹേതബ്ബം.

അഭിധമ്മേപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പഞ്ഞത്തിസീസേന സങ്ഖതധമ്മാനം നിദ്ദേസസ്സ ദിട്ഠത്താതി.

[൧൨൨] യമ്പി തത്ഥ

‘‘ഉപസഗ്ഗസ്സച ധാത്വത്ഥേയേവ പവത്തനതോ പഞ്ഞായതീതി ഏതസ്സ വിഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. തംപി ന യുത്തം.

യഥാനുലോമസാസനഞ്ഹി സുത്തം. തസ്മാ തത്ഥ വിനേയ്യാനം സുട്ഠു പഞ്ഞായനമേവ അധിപ്പേതന്തി. അരൂപം അരൂപിസഭാവത്താ ലഹുപരിണാമം. രൂപം പന രൂപിധമ്മത്തായേവ ദന്ധപരിണാമന്തി വുത്തം താനിപന.ല. രൂപധമ്മാന മായൂതി.

[൧൨൩] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഗാഹകഗഹേതബ്ബ ഭാവസ്സ തംതം ഖണവസേന നിപ്പജ്ജനതോ’’തി കാരണം വുത്തം. തം അകാരണം.

ന ഹി ഗാഹകം അരൂപം ഗഹേതബ്ബഞ്ച രൂപം ഗഹണസമ്പജ്ജനത്ഥം ലഹും പരിണമതി ഗരും പരിണപതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. താനി താദിസാനി സത്തരസന്നം ചിത്താനം ഖണാനി സത്തരസവാ താനി ചിത്തക്ഖണാനി രൂപ ധമ്മാനമായൂതി യോജനാ. സത്തരസ ചിത്തക്ഖണസമപമാണാനി ഖണാനി വിഞ്ഞത്തി രൂപലക്ഖണ രൂപവജ്ജാനം രൂപധമ്മാനം ആയുനാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഖണമത്തതോ പന അട്ഠകഥാനയേന ഏകപഞ്ഞാസഖണാനി ഹോന്തി, മൂലടീകാനയേന ദ്വത്തിംസഖണാനി. തത്ഥച ആദിമ്ഹി ദ്വേ ഖണാനി രൂപധമ്മാനം ഏകം ഉപ്പാദക്ഖണമേവ. അന്തേ ദ്വേ ഏകം ഭങ്ഗക്ഖണമേവ. മജ്ഝേ അട്ഠവീസ ഖണാനി തേസം ഏകം ഠിതിക്ഖണമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ദന്ധപരിണതാനം രൂപാനം ഉപ്പാദഭങ്ഗാപി ചിത്തസ്സ വിയ ലഹുകാ ഭവിതും അരഹന്തീതി. തത്ഥ വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ഏകചിത്തക്ഖണികം. ഉപചയസന്തതിയോ ഉപ്പാദമത്താ അനിച്ചതാ ഭങ്ഗമത്താ. ജരതാ രൂപ ധമ്മാനം ഠിതിക്ഖണമത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. മൂലടീകാനയേന പനേത്ഥ താനി പന സോളസചിത്തക്ഖണാനി രൂപധമ്മാനമായൂതി വത്തബ്ബം. ടീകാചരിയോ ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ ആഗതം മഹാട്ഠകഥാവചനം പതിട്ഠപേന്തോ സോളസചിത്തക്ഖണായുകഭാവം സമ്ഭാവേതി, ഏവം സന്തേപി ഖന്ധ വിഭങ്ഗേയേവ താവ രൂപാനം ഉപ്പാദനിരോധവിധാനസ്സ മഹാഅട്ഠകഥാ വാദസ്സ യമകപാളിവിരോധം ദസ്സേത്വാ സങ്ഗഹകാരേന പടിസിദ്ധത്താ ന സക്കാ തം പതിട്ഠപേതുന്തി. തസ്മിം വാദേ ഹി പടിസിദ്ധേ തത്ഥ ആഗതാ സോളസായുകതാവാ അതിരേകസോളസായുകതാവാ പടിസിദ്ധായേവ ഹോതീതി.

[൧൨൪] യം പന വിഭാവനിയം

തം ടീകാനയം തയിദമസാരന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ തദത്ഥം സാ ധേന്തേന ‘‘പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നം രൂപം തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അട്ഠാരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതിആദിനാ അട്ഠകഥായമേവ സത്തരസചിത്തക്ഖണസ്സ ആഗതത്താ’’തി കാരണം വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

യഞ്ഹി സങ്ഗഹകാരസ്സ സത്തരസായുകവചനം ടീകാകാരേന വിചാരിതം. തദേവ ദസ്സേത്വാ ടീകാനയോ പടിക്ഖിത്തോതി ന യുത്തമേ തന്തി. ഏകചിത്തസ്സ ഖണം വിയ ഖണം ഏകചിത്തക്ഖണം. അത്ഥതോ അഭിന്നംപി ഹി ഖണം ഇദം ചിത്തസ്സ ഇദം രൂപാനന്തി കപ്പനാവസേന ഭിന്നം വിയ കത്വാ ഉപചരീയതീതി. ഏകചിത്തക്ഖണം അതീതം ഏതേസന്തി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനി. അതിമഹന്തഭൂതാനി പഞ്ചാരമ്മണാനി.

[൧൨൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഏതാനിവാ തം അതീതാനീതി ഏകചിത്തക്ഖണാതീ കാനീ’’തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി നിരുദ്ധധമ്മവിസയോ അതീതസദ്ദോ കിഞ്ചി അതിക്കമിത്വാ ഉദ്ധം ആഗതാനി പച്ചുപ്പന്നരൂപാനി ദീപേതീതി സക്കാ വത്തുന്തി. ബഹൂനി ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി ഏതേസന്തി ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതാനി. മഹന്താദി ഭൂതാനി പഞ്ചാരമ്മണാനി. രൂപധമ്മാനം പന രൂപധമ്മേസ്വേവ ആപാതാഗമനേ ഥോകം ബലവന്തതാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേച ഠിതിക്ഖണേയേവ പരിപുണ്ണപച്ചയുപലദ്ധാ ഹുത്വാ ബലവന്താ ഹോന്തീതി വുത്തം ഠിതിപത്താനേവാതി. ഏവസദ്ദേന ടീകാകാരസ്സ വാദം നീവാരേതി. സോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനമേവ രൂപം പസാദേ ഘട്ടേതീതി ഇച്ഛതീതി. പഞ്ചാലമ്ബണാനി പഞ്ചദ്വാരേ ആപാതമാഗച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ രൂപസദ്ദാരമ്മണാനി അസമ്പത്ത വസേന ഇതരാനിച സമ്പത്തവസേന ഗോചരഭാവം ഉപഗച്ഛന്തി. അയഞ്ച വിസേസോഘട്ടനവിസേസേന വേദിതബ്ബോ. പുരിമാനിഹി ദ്വേ നിമിത്തവസേനേവ ഘട്ടേന്തി. ന വത്ഥുവസേന. പച്ഛിമാനി പന തീണിവത്ഥുവസേന ഘട്ടേന്തി. ന നിമിത്തമത്തവസേന നിമിത്തഘട്ടനഞ്ചനാമ അസമ്പത്താനഞ്ഞേവ ന സമ്പത്താനം. വത്ഥുഘട്ടനം പന സമ്പത്താനഞ്ഞേവ. നോ അസമ്പത്താ ഹോതി. നന്തി. യഥാ ഹി തീരേ ഗച്ഛന്താനംസരീരനിമിത്താനി പോക്ഖരണി യാഉദകേ ദിസ്സന്തി. തസ്മിം ഉദകേ ഓരോഹന്താനം പന താനി തത്ഥ ന ദിസ്സന്തി. ഏവമേവ സമ്പത്താനി രൂപസദ്ദാരമ്മണാനി നഘട്ടേന്തി. കസ്മാ, വിസയവിസയീനം മജ്ഝേ ആലോകസ്സ ആകാസസ്സച അഭാവേന നിമിത്തോകാസസ്സ അഭാവതോ. അസമ്പത്താനിയേവ പന അത്തനോ നിമിത്തുപട്ഠാപനവസേന ഘട്ടേന്തി. കസ്മാ, നിമിത്തോകാസസ്സ ലദ്ധത്താ. ഇതരാനി പന തീണി യഥാജാതവത്ഥുവസേനേവ ഘട്ടേന്തി. തസ്മാ താനി സമ്പത്താനിയേവ ഘട്ടേന്തി. നോ അസമ്പത്താനീതി. തത്ഥ യാനി അസമ്പത്താനിയേവ ഹുത്വാ ഘട്ടേന്തി. താനി സയം ദൂരേ ഠത്വാ നിമിത്ത അപ്പനാവസേന ഘട്ടിതത്താ ഏകേകസ്മിം പസാദേ ചന്ദമണ്ഡല സൂരിയ മണ്ഡലാദിവസേന അസനിസദ്ദമണ്ഡല മേണ്ഡസദ്ദമണ്ഡലാദിവസേന ച മഹന്താനിപി ബഹൂനിപി ആപാതമാഗച്ഛന്തിയേവ. ഇതരാനി പന തീണി സമ്പത്താനിയേവ ഘട്ടേന്തീതി ഏകേകസ്മിം പസാദേ ഏകേകമേവ ആപാതമാഗച്ഛന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദഞ്ച പഞ്ചദ്വാരവസേന വുത്തം. മനോ ദ്വാരേ പന സബ്ബാനിപി ആരമ്മണാനി അസമ്പത്താനിയേവ ആപാതമാഗച്ഛന്തീതി. ഏത്ഥച പഞ്ചദ്വാരേതി ഇദം അസാധാരണ ദ്വാരദസ്സനവസേന വുത്തം. താനി പന പഞ്ചാലമ്ബണാനി യദാസകസകദ്വാരേ ഘട്ടേന്തി. തദാ മനോദ്വാരേപി അപാത മാഗച്ഛന്തിയേവ. ഏകേകം ആരമ്മണം ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു അപാത മാഗച്ഛതീതി ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ യദാ ചന്ദംവാ സൂരിയംവാ പബ്ബതംവാ രുക്ഖംവാ യംകിഞ്ചിവാ പസ്സന്തി. തദാ ഏകേകസ്മിം ചക്ഖുപസാദേ ഏകേകാനി മനോദ്വാരേ ഏകന്തി അനേകാനി ചന്ദമണ്ഡലാദീനി ഏകക്ഖണേ ഉപട്ഠഹന്തി, ഏവം സേസാരമ്മണേ സൂതി ദട്ഠബ്ബം. അപാതാഗമനഞ്ചേത്ഥ ലഞ്ഛകാനം താലപണ്ണേ ലഞ്ഛനഖന്ധം ഥപേത്വാ മുഗ്ഗരേന പഹരണകാലേ ലഞ്ഛനഖന്ധസ്സ താലപണ്ണേ ആപാതേത്വാ അക്ഖരുപട്ഠാപനം വിയ ദട്ഠബ്ബം. യതോ ദ്വാരാനം വികാരപ്പത്തി ഹോതീതി.

[൧൨൬] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ആഭോഗാനുരൂപം അനേകകലാപഗതാനി ആപാതം ആഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ആഭോഗാനുരൂപന്തി ഇദം വിചാരേതബ്ബം.

യത്തകാനി ഹി പഞ്ചാലമ്ബണാനി ചക്ഖാദിപഥേ ആലോകാദി സഹിതാനി ഹുത്വാ ഠിതാനി ഹോന്തി. തത്തകാനി സബ്ബാനി നിദ്ദായന്തസ്സപി വിസഞ്ഞി ഭൂതസ്സപി അഞ്ഞവിഹിതസ്സപി യംകിഞ്ചി ഝാനംവാ ഫലംവാ നിരോധംവാ സമാപജ്ജന്തസ്സപി ആഭോഗേന വിനാ അത്തനോ ദ്വാരേസു ആപാതമാഗച്ഛന്തിയേവ. നകേവലം അത്തനോദ്വാരേസു ഏവ. അഥഖോ മനോദ്വാരേപി. നകേവലം ഭവങ്ഗമനോദ്വാരേഏവ. ആവജ്ജനാദീസു പന ചതുബ്ഭൂമക വീഥിചിത്തേസുപി ആപാതം ആഗച്ഛന്തിയേവ. അയംനാമ മനോ മനോദ്വാരം നഹോതീതി നവത്തബ്ബോതി ഹി ദ്വാരകഥായം വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥോ പഥമജ്ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോതി ഇമിനാ പാഠേന ദീപേതബ്ബോ. പഥമജ്ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഹി സദ്ദോ സോതമ്ഹി ഘട്ടേത്വാ ഝാനചിത്തസങ്ഖാതേ മനോദ്വാരേ ആപാതമാഗച്ഛതി. തദാ ഝാനചിത്ത സന്തതി ചലിത്വാ വോച്ഛിജ്ജതി. ഝാനാ വുട്ഠാതി. ഭവങ്ഗപാതോ ഹോതി. തം സദ്ദാരമ്മണം വീഥിചിത്തം പവത്തതീതി. ദുതീയജ്ഝാനാദീനി സമാപജ്ജന്തോ പന അപ്പകേന സദ്ദേന നവുട്ഠാതി. അധിമത്തസദ്ദേന പന വുട്ഠാതിയേവ. ന ഹി താനി ആനേഞ്ജപത്താനിനാമ ഹോന്തി. അരൂപജ്ഝാനാനിഏവ പന ആനേഞ്ജപത്താനിനാമ ഹോന്തി. തസ്മാ താനി സമാപജ്ജന്തോ അധിമത്തസദ്ദേനപി നവുട്ഠാതിയേവാതി. തേസു പന തഥാ ആപാതമാഗതേസു തദാരമ്മണാനി വീഥിചിത്താനി പവത്തന്തിയേവാതി നവത്തബ്ബം. ഭവങ്ഗ സന്തതിയാവാ ജവനസന്തതിയാവാ വോച്ഛിന്നായ പവത്തന്തി. അവോച്ഛിന്നായ നപവത്തന്തി. പവത്തമാനാനിപി ആരമ്മണാ ധിമത്താദിവസേന ലദ്ധപച്ചയവിസേസേ ഏകേകസ്മിം ആരമ്മണേഏവ പവത്തന്തി. ന ഏകക്ഖണേ പഞ്ചസൂതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച അത്ഥവസാ വിഭത്തി പരിണാമോതി കത്വാ ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനി ഠിതിപത്താനേവ പഞ്ചാ ലമ്ബണാനി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതേ ഠിതിപ്പത്തേ ഏവ പഞ്ചദ്വാരേ ബഹു ചിത്തക്ഖണാതീതാനി ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതേതി യോജേതബ്ബം.

[൧൨൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘തേ പന പസാദാ ഭവങ്ഗചലനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഭവങ്ഗേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാ’’തി വുത്തം.

ഏവം പന സതി ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതാനിപി പഞ്ചാലമ്ബണാനി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതേഏവ പഞ്ചദ്വാരേ ആപാതമാഗച്ഛന്തീതി ആപജ്ജതി. ഏത രഹി പന ഏകക്ഖണേ സഹുപ്പന്നാനഞ്ഞേവ വത്ഥാരമ്മണാനം ഘട്ടനം ഇച്ഛന്തി. സഹുപ്പന്നാനിവാ പന ഹോന്തു നാനുപ്പന്നാനിവാ, ബലവഭാവോയേവ പമണന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. സബ്ബം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

[൧൨൮] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ആവജ്ജനേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാതി അപരേ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ഏവഞ്ഹി സതി അഞ്ഞദേവ പഞ്ചാരമ്മണാനം ആപാതാഗമനവത്ഥു. അഞ്ഞദേവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം നിസ്സയവത്ഥൂതി ഏവം വിരുദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ ആപജ്ജനതോതി. ഏവം പഞ്ചദ്വാരേ വിസയപവത്തിയാ ആദിലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സബ്ബപാരിപൂരം വിസയപവത്തിവിഭാഗം വീഥിചിത്തപവത്തിഞ്ച ദസ്സേന്തോ തസ്മാതിആദിമാഹ. തതോതി തസ്മാ ചക്ഖുസ്സ ആപാതാഗമനപച്ചയാ. ചക്ഖുസ്സ ആപാതാഗമനേന സഹേവ ഭവങ്ഗസ്സപി ആപാതം ആഗച്ഛതിയേവാതി വുത്തം ദ്വിക്ഖത്തുംഭവങ്ഗേചലിതേതി. ചലനഞ്ചേത്ഥ യഥാ ഗഹിതം കമ്മാദി ആരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാ ഇദാനി അത്തനി ആപാതം ആഗച്ഛന്തം അഭിനവാരമ്മണം ഗഹേതും ഉസ്സാഹജാതസ്സ വിയ ഭവങ്ഗസന്താനസ്സ വികാരപ്പത്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച ചക്ഖുസ്സ ആപാതാഗമനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ഏവ കാരണം. ന ആവജ്ജനുപ്പത്തിയാ. ഭവങ്ഗസ്സ ആപാതാഗമനമേവ പന ആവജ്ജനുപ്പത്തിയാപി കാരണം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

[൧൨൯] വിഭാവനിയം പന

മനോദ്വാരേപി ആപാതാഗമനം വിസും അപത്വാ രൂപാദീനം ചക്ഖാദിസു ഘട്ടനംനാമ യോഗ്യദേസാവട്ഠാനം ഏവ. തമേവച ഭവങ്ഗു പച്ഛേദസ്സപി കാരണം ഹോതീതി കത്വാ ‘‘പഞ്ചസു ഹി പസാദേസു യോഗ്യദേസാവട്ഠാന വസേന ആരമ്മണേ ഘട്ടിതേ പസാദഘട്ടനാനുഭാവേന ഭവങ്ഗസന്തതി വോച്ഛിജ്ജമാനാതിആദി’’ വുത്തം. തം തഥാ ന ദട്ഠബ്ബം.

ന ഹി യോഗ്യദേസാവട്ഠാനമേവ ഘട്ടനന്തി സക്കാ വത്തും. യോഗ്യദേസേപന ഠത്വാ നിമിത്തഘട്ടനവസേന വത്ഥുഘട്ടനവസേനച അസനി നിപാതോവിയ പസാദേസു യുജ്ഝനം മന്ഥനം ഖോഭകരണം ഘട്ടനന്തി ച ആപാതാഗമനന്തി ച വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ച അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏത്ഥച അയംപി ഏകോ ധമ്മനിയാമോയേവാതി കത്വാ നാനാ ഠാനിയേസു ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു സഹേവ ആപാതാഗമനം പച്ചേതബ്ബം. രൂപാദിനാ പസാദേ ഘട്ടിതേ തം നിസ്സിതസ്സേവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസ്സ ചലനം സിയാ. കഥം പന ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി ന ചോദേതബ്ബന്തി.

[൧൩൦] വിഭാവനിയം പന

തമേവ ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തം പരിഹരന്തോ ‘‘സന്തതി വസേന ഏകാബദ്ധത്താ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സന്തതിവസേനാതി നവത്തബ്ബം. സണ്ഠാനവസേനാതി പന വത്തബ്ബം. സബ്ബഞ്ചേതം സാരതോ ന പച്ചേതബ്ബം.

കസ്മാ, താദിസസ്സ അനുക്കമചലനസ്സ അട്ഠകഥായമേവ ദള്ഹം പടിക്ഖിത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ഏകേകം ആരമ്മണം ദ്വീസു ദ്വീസു ദ്വാരേസു ആപാതമാഗച്ഛതീതി. രൂപാരമ്മണഞ്ഹി ചക്ഖുപസാദം ഘട്ടേത്വാ തങ്ഖണേയേവ മനോദ്വാരേ ആപാതം ആഗച്ഛതി. ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. സദ്ദ ഗന്ധ രസ ഫോട്ഠബ്ബേസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ ഹി സകുണോ ആകാസേനാഗന്ത്വാ രുക്ഖഗ്ഗേ നിലീയമാനോവ രുക്ഖസാഖഞ്ച ഘട്ടേതി. ഛായാചസ്സ പഥവിയം പടിഹഞ്ഞതി. സാഖാഘട്ടന ഛായാഫരണാനി അപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേയേവ ഭവന്തി. ഏവം പച്ചുപ്പന്നരൂപാദീനം ചക്ഖുപസാദാദിഘട്ടനഞ്ച ഭവങ്ഗചാലന സമത്ഥതായമനോദ്വാരേആപാതാഗമനഞ്ചഅപുബ്ബം അചരിമം ഏകക്ഖണേയേവ ഹോതീതി. ഏവം സകുണോപമായ സഹതങ്ഖണേയേവാതി ച അപുബ്ബംഅചരിമം ഏകക്ഖണേ യേവാതിച വത്വാ ദള്ഹം പടിഭിദ്ധത്താ തം അനുക്കമചലനം അചിന്തേത്വാ ധമ്മനിയാമവസേന ഏകപ്പഹാരചലനമേവ പച്ചേതബ്ബന്തി. ഭവങ്ഗസോതംവോച്ഛിന്ദിത്വാതി ഭവങ്ഗപവാഹം സബ്ബസോ അവച്ഛിന്നം കത്വാ. ആവജ്ജന്തന്തി അദിസ്വാവ കിംനാമേതന്തി ആവജ്ജ മാനം. പസ്സന്തന്തി അത്ത പച്ചക്ഖം കുരുമാനം. സമ്പടിച്ഛന്തന്തി മുഞ്ചിതും അദത്വാ യഥാദിട്ഠം രൂപം പടി ഗണ്ഹന്തം. സന്തീരയമാനന്തി സുട്ഠു തീരേന്തംവിചാരേന്തം. വവത്ഥപേന്തന്തി സുട്ഠു അസങ്കരതോ ഥപേന്തം സല്ലക്ഖേന്തന്തി അത്ഥോ. യോനിസോമനസികാരാദിവസേന ലദ്ധോപച്ചയോ യേനാതി ലദ്ധപച്ചയം. യംകിഞ്ചി ജവനം ജവതീതി സമ്ബന്ധോ. തം പന ജവനം ആരമ്മണസ്സ ദുബ്ബലകാലേവാ മുച്ഛാ മരണാസന്നകാലേസുവാ ഛക്ഖത്തും വാ പഞ്ചക്ഖത്തുമേവവാ ജവതീതി വുത്തം യേഭുയ്യേനാതി. ജവതീതി അസനിനിപാതസദിസേന ജവേന പവത്തതി. തത്ഥ പഥമജവനം അലദ്ധാ സേവനത്താ സബ്ബദുബ്ബലം ഹോതി. തതോ ദുതീയം ബലവം. തതോ തതീയം. തതോ ചതുത്ഥം. ഇദം പന സബ്ബബലവം മുദ്ധപത്തം ഹോതി. ഇതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന പരിഹായമാനം പവത്തതി. സത്തമവാരേ ഗതേ പരിക്ഖീണജവം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ജവനാ നുബന്ധാനിതി യഥാ പടിസോതം ഗച്ഛന്തിം നാവം ഉദകം ഥോകം അനുബന്ധതി അനുഗച്ഛതി. ഏവം ജവനം അനുബന്ധാനി. ദ്വേ തദാരമ്മണപാകാനീതി ദ്വിക്ഖത്തും തദാരമ്മണകിച്ചാനി വിപാകചിത്താനി പവത്തന്തി. യഥാരഹന്തി ആരമ്മണജവന സത്താനുരൂപം. ഭവങ്ഗപാതോതി ഇമസ്മിം അതിഹന്താരമ്മണേ ആവജ്ജനതോ പഥമഭവങ്ഗചലനതോയേവവാ പട്ഠായ ഉട്ഠിതം സമുട്ഠിതം ചിത്തസന്താനം യാവചതുത്ഥജവനാ സമുട്ഠഹിത്വാ പഞ്ചമജവനതോ പട്ഠായ പതിതമേവ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി സമുട്ഠിതവേഗസ്സ സബ്ബസോ അപരിക്ഖീണതായ പതിതന്തി നവുച്ചതി. ദുതീയതദാരമ്മണതോ പരം പന സമുട്ഠിതവേഗസ്സ സബ്ബസോ പരിക്ഖീണത്താ തദാ ഏവ തംചിത്തസന്താനം പതിതംനാമ ഹോതി. തസ്മാ പതനം പാതോ. ഭവങ്ഗഭാവേനചിത്തസന്താനസ്സ പാതോ ഭവങ്ഗപാതോ, ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ പാതോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭവങ്ഗകിച്ചേ ഭവങ്ഗട്ഠാനേ ഭവങ്ഗാരമ്മണേച പാതോ ഭവങ്ഗപാതോതിവാ. ഇമസ്മിം ഠാനേ ദോവാരികോപമാ, ഗാമില്ലോപമാ, അമ്ബോപമാച വത്തബ്ബാ. താസബ്ബാപി അട്ഠകഥായം ഗഹേതബ്ബാ. ഏത്താവതാ സത്തരസ്സ ചിത്തക്ഖണാനി പരിപൂരേപാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥച ഛഛക്കയോജനാ വത്തബ്ബാ. യത്ഥ ഹി രൂന്തീ രമ്മണം ഘട്ടേതി. തം ചക്ഖുവത്ഥും നിസ്സായ തത്ഥ ഘട്ടിതം രൂപാരമ്മണം ആരബ്ഭ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതരാനി പന ആവജ്ജനാദീനി മനോ വിഞ്ഞാണാനി അത്തനോ അത്തനോ അതീതാനന്തരചിത്തേന സഹുപ്പന്നം ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ തമേവാരമ്മണം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജന്തി. ചക്ഖുദ്വാര മനോദ്വാരാനി സബ്ബേസംപി വീഥിചിത്താനം ദ്വാരകിച്ചം സാധേന്തി. അയഞ്ച വീഥി ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപ്പന്നത്താ ചക്ഖുദ്വാരവീഥീതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഉപലക്ഖിതത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥീതിച വുച്ചതി. ഏകചിത്തക്ഖണം അതിക്കമ്മ ഘട്ടനസമത്ഥേ അതിബലവാ രമ്മണേ ഉപ്പന്നത്താ അതിമഹന്താരമ്മണ വീഥീതിച വുച്ചതീതി. ഏത്ഥച യത്തകാനി രൂപാരമ്മണാനി ചക്ഖുപഥേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതിപ്പത്താനി ഹോന്തി. താനി തത്തകാനി ഠിതിപ്പത്തേസു പുബ്ബാപരഭൂതേസു ഏകൂന പഞ്ഞാസപരിമാണേസു ചക്ഖുപസാദേസു കിസ്മിംചി നഘട്ടേന്തീതി നവത്തബ്ബാനി. തേസു പന യദേവ ഏകം ചക്ഖു ഇമിസ്സാ വീഥിയാ യഥാരഹം വത്ഥുഭാവം ദ്വാരഭാവഞ്ച സാധേതി. യത്ഥച ഘട്ടിതം രൂപം ആരബ്ഭ അയം വീഥി പവത്തതി. ഏതദേവ കിച്ച സാധനം നാമ ഹോതി. യം മജ്ഝിമായുകന്തി വദന്തി, ഇതരാനി പന മോഘ വത്ഥൂനിനാമ ഹോന്തി, യാനിമന്ദായുകാനീതിഅമന്ദായുകാനീതിച വദന്തി. താനിപന യഥാവുത്ത കിച്ച സാധനതോ പുരിമാനി പച്ഛിമാനീതി ദുവിധാനി ഹോന്തി, തദുഭയാനിപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഠിതിഭാവേന ലബ്ഭമാനാനി അട്ഠചത്താലീസമത്താനി വേദിതബ്ബാനീതി. അവസേസാനി പന തതോ പുരിമതരാനി പച്ഛിമകരാനിച ലദ്ധഘട്ടനാനിപി വത്ഥുദ്വാരകിച്ചസിദ്ധിഭാവേ അനാസങ്കിതബ്ബത്താ ഇധ നഗഹിതാനീതി. ഏത്ഥ സിയാ ഇമായ വീഥിയാ ഉപ്പത്തിസമയേ സോ പുഗ്ഗലോ അഹം ഇദം നാമ പസ്സാമീതി ജാനാതി, ന ജാനാതീതി. നജാനാതി. കദാ പന ജാനാതീതി. സല്ലക്ഖണവീഥിയാ പവത്തമാനായ. തഥാ ഹി സബ്ബപഥമം ചക്ഖുദ്വാരവീഥി പവത്തതി. തതോ തദനുവത്തികാ മനോദ്വാരവീഥി. തതോ സമുദായഗാഹികാ. തതോ വണ്ണസല്ലക്ഖണാ. തതോ വത്ഥുഗാഹിതാ. തതോ വത്ഥുസല്ലക്ഖണാ തതോ നാമഗാഹികാ. തതോ നാമസല്ലക്ഖണാതി. തത്ഥ വണ്ണസല്ലക്ഖണായ പവത്തമാനായ അഹം നീലവണ്ണം പസ്സാമീതിആദിനാ വണ്ണം സല്ലക്ഖേതി. വത്ഥുസല്ലക്ഖണായ സണ്ഠാനം സല്ലക്ഖേതി. നാമ സല്ലക്ഖണായ നാമം സല്ലക്ഖേതീതി. ഇതി തംതം സല്ലക്ഖണവീഥി യാ പവത്തമാനായഏവ തംതംപസ്സാമീതി ജാനാതീതി. ഏത്ഥച അലാതചക്കസ്സ ഗാഹികാവിയ പുരിമാഹി ദ്വീഹി വീഥീഹി പുനപ്പുനം ഗഹിതാനം രൂപാനം സമുദായതോ ഗാഹികാ തതീയാ മനോദ്വാരവീഥി സമുദായ ഗാഹികാനാമ, ന ഹി സമുദായഗഹണേന വിനാ പരിബ്യത്തവണ്ണഗഹണം സമ്ഭവതീതി. യാവ തദാരമ്മണുപ്പാദാ പന അപ്പഹോന്താതീതകന്തി ദ്വിക്ഖത്തും യാവ തദാരമ്മണുപ്പാദാ പവത്തിതും അപ്പഹോന്തം ഹുത്വാ അതീതദ്വത്തിചിത്തക്ഖണികം. യസ്സ ഹി ദ്വേവാ തീണിവാ ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി ഹോന്തി. തം യാവ തദാരമ്മണുപ്പാദാ പവത്തിതും നപ്പഹോതി ന സക്കോതി. ഏവം അപ്പഹോന്തം ഹുത്വാ അതീതകന്തി അത്ഥോ. അപാതമാഗതന്തി ചക്ഖുദ്വാരേ മനോദ്വാരേച ആപാതം ആഗതം. നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോതി ഏത്ഥ യസ്സ തീണി ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി ഹോന്തി. തസ്സ ചുദ്ദസ ചിത്തക്ഖണായുകാവസേ സസ്സ ആരമ്മണസ്സ സത്തമജവനേന സഹേവ നിരുദ്ധത്താ തസ്മിം നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോതി യുത്തമേതം. ന ഹി ഏകാവജ്ജനവീഥിയം ചിത്താനി ധമ്മവസേന വിയ കാലവസേനാപി നാനാരമ്മണാനി ഇച്ഛന്തി അട്ഠകഥാചരിയാതി. യസ്സ പന ദ്വേ ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി. തസ്മിം സത്തമജവനതോ പരം ഏകചിത്തക്ഖണായുകാവസേസേ ആരമ്മണേ ഏകേന തദാരമ്മണേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബന്തി ചേ.ന. ന ഹി താദിസം നിരോധാ സന്നം ആരമ്മണം ഏകവാരംപി തദാരമ്മണുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതീതി. തഥാ ഹി മഹാഅട്ഠകഥായം വിപാകുദ്ധാരേ ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം തദാരമ്മണാനി ദ്വേതി ദ്വേഏവ തദാരമ്മണ വാരാ ആഗതാതി.

യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ദ്വിക്ഖത്തുമേവ ഹി തദാരമ്മണുപ്പത്തി പാളിയം നിയമിതാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ പാളിയന്തി അട്ഠകഥാതന്തിം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി സാ നാമ പാളി അത്ഥി, യത്ഥ ദ്വിക്ഖത്തും തദാ രമ്മണുപ്പത്തി നിയമിതാതി.

മജ്ഝിമഭാണകാപന തദാരമ്മണം ഏകംപി ഇച്ഛന്തി. സങ്ഗഹകാരേന പന തം പടിസിദ്ധന്തി ഇധപി തം ഥേരേന പടിക്ഖിത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ പരമത്ഥവിനിച്ഛയേ സകിംദ്വേവാ തദാലമ്ബന്തി ഥേരേന വുത്തന്തി. മജ്ഝിമഭാണകാനം മതേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബന്തി. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരോ പന ഏകംപി ഇച്ഛതിയേവ. യഥാ ഹി ആഗന്തുകഭവങ്ഗം ഏകം പവത്തതി. തഥാ തദാരമ്മണംപി ഏകം നപവത്തതീതി നസക്കാ വത്തും. യഞ്ച ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം തദാരമ്മണാനി ദ്വേതി വുത്തം. തംപി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന വുത്തന്തി, ന നസക്കാ വത്തുന്തി. യാവ ജവനുപ്പാദാപി പവത്തിതും അപ്പഹോന്താതീതകന്തി സമ്ബന്ധോ. യസ്സ ഹി ആരമ്മണസ്സ ചത്താരി പഞ്ച ഛ സത്ത അട്ഠനവ വാ ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി ഹോന്തി. തം യാവ ജവനുപ്പാദാ പവത്തിതും നപ്പഹോതി. ഏവം അപ്പഹോന്തം ഹുത്വാ അതീതകന്തി അത്ഥോ. ജവനംപി അനുപ്പജ്ജിത്വാതി ജവനസ്സപി അനുപ്പജ്ജനതോ. അയഞ്ഹി ത്വാപച്ചയോ ഭാവത്ഥേഏവ ദട്ഠബ്ബോ. ന കത്തുഅത്ഥേ. കസ്മാ. അത്തനോ പധാനക്രിയായ സമാനകത്തുകതായ അഭാവതോതി.

[൧൩൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഹേതുമ്ഹിചായം ത്വാപച്ചയോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ബാഹിരത്ഥഭൂതോ ഹേതുഅത്ഥോ കിതകപച്ചയാനം വിസയോ ഹോതീതി. തസ്മാ ഇധ ഭാവത്ഥേഏവ ത്വാപച്ചയോ. തതോച ഹേതുഅത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേന യാ ലക്ഖണേ ഹേതുമ്ഹിചമാനന്തപച്ചയാനംപി പവത്തി കത്ഥചി വുത്താ. സാപിപടിക്ഖിത്താ ഹോതി. നഹി ബാഹിരത്ഥഭൂതാ ലക്ഖണഹേതുയോ തേസം വിസയാ ഹോന്തീതി. ഏത്ഥച യസ്സ ആരമ്മണസ്സ നവചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി ഹോന്തി. തസ്സ അവസേസ അട്ഠചിത്തക്ഖണാ യുകസ്സ ദുതീയ വോട്ഠബ്ബനേന സഹേവ നിരുദ്ധത്താ തസ്മിം ജവനംപി അനുപ്പജ്ജിത്വാതി യുത്തമേതം. കാരണം വുത്തമേവ. യസ്സ പന ചത്താരി.ല. അട്ഠവാ ചിത്തക്ഖണാനി അതീതാനി. തസ്മിം ജവനേന ഉപ്പന്നേന ഭവിതബ്ബന്തി ചേ.ന. അവസേസഛചിത്തക്ഖണായുകംപി ഹി ആരമ്മണം ജവനുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി. ജവനഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സത്തക്ഖത്തും പവത്തിതും പഹോനകേ ആരമ്മണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി. പകതിനിയാമേന ജവനസ്സ സത്തക്ഖത്തു പരമതായ സമ്ഭവതോതി. ഏത്ഥ പന യഥാ വിസഞ്ഞികാല മുച്ഛാകാല മരണകാലേസു വത്ഥുസ്സ അവിസദതായ ദുബ്ബലതാ യച ജവനം ഛപഞ്ചവാരേപി പവത്തതി. തഥാ പകതികാലേപി ആരമ്മണസ്സ ദുബ്ബലഭാവേ സതി ഛപഞ്ചവാരേപി പവത്തതിയേവാതി. ദ്വത്തിക്ഖത്തുന്തി ദ്വിക്ഖത്തുംവാ തിക്ഖത്തുംവാ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം വോട്ഠബ്ബനേ ഠത്വാ ഏകംവാ ദ്വേവാ ചിത്താനി പവത്തന്തി. തതോ ആസേവനം ലഭിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ പുന ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി തതോ ആസേവനം ലഭിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാതി ഏതേന തതീയസ്സ വോട്ഠബ്ബനസ്സ പവത്തിം ദസ്സേതി. ഇതരഥാ ഏകംവാ ദ്വേവാ ചിത്താനി പവത്തന്തി. തതോ ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി വുത്തം സിയാതി. ഏകംവാതി പന വാചാ സിലിട്ഠമത്തം ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ദിരത്ത തിരത്തംതി. അഥവാ, തതോതി ഏകചിത്തതോവാ ദ്വിചിത്തതോവാതി അത്ഥോ. തത്ഥ പഥമേന ദ്വിക്ഖത്തും ദുതീയേന തിക്ഖത്തും വോട്ഠബ്ബനസ്സ ഉപ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി. ആസേവനം ലഭിത്വാതി ഇദം പന ഉപചാരവചനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി വോട്ഠബ്ബനസ്സ ആസേവനതാ പട്ഠാനേ വുത്താതി. ആചരിയാനന്ദത്ഥേരേന പനേത്ഥ വോട്ഠബ്ബനതോ പരം ചതുപഞ്ച ചിത്തക്ഖണാവസേസേ ആരമ്മണേ ചതുപഞ്ചജവനുപ്പത്തിയാ ഏവ പരിത്താരമ്മണവാരോ ഇച്ഛിതോ. ന വോട്ഠബ്ബന പരിയോസാനവസേന. പട്ഠാനേഹി ഭവങ്ഗം ആവജ്ജനായ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ ത്വേവവുത്തോ. ന പന വുത്തോ ആവജ്ജനാ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി. യഥാ ച മുച്ഛാമരണകാലേസു വത്ഥുദുബ്ബലതായ ഛ പഞ്ചജവനവാരാ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തഥാ ഇധപി ആരമ്മണദുബ്ബലതായാതി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി. ഏത്ഥ ച സന്തീരണതോ പരം ഏകചിത്തക്ഖണാ വസേസേ ആരമ്മണേ ഏകം വോട്ഠബ്ബനം ദ്വിചിത്തക്ഖണാവസേസേ ദ്വേ തദുത്തരി തീണീതി യുത്തം സിയാ. ഏതരഹി പന ദ്വിവോട്ഠബ്ബനികാ ഛപരിത്താരമ്മണവീഥിയോതി വോട്ഠബ്ബനികാ പഞ്ചാതി യോജേസും. ഏവം സന്തേ കീദിസേ പരിത്താരമ്മണേ ദ്വിവോട്ഠബ്ബനികാ, കീദിസേ തിവോട്ഠബ്ബനികാതി വിചാരേതബ്ബാ സിയുന്തി. യം പന ആരമ്മണം ദ്വത്തിക്ഖത്തുംവോട്ഠബ്ബനുപ്പത്തിയാ അപ്പഹോനകം ഹോതി. തം ആവജ്ജനപ്പത്തിയാപി പച്ചയോ ന ഹോതീതി വുത്തം തത്ഥ ഭവങ്ഗചലനമേവ ഹോതി. നത്ഥി വീഥിചിത്തുപ്പാദോതി. തത്ഥ ഭവങ്ഗചലനമേവാതി ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗസ്സ ചലനമത്തമേവ ഹോതി. ഇച്ചേവം ചക്ഖുദ്വാരേതി ഇതി ഏവം യദി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതകം രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സ അപാതമാഗച്ഛതീതിആദിനാ വുത്തനയേന ചക്ഖുദ്വാരേ ചതുന്നം വാരാനം വസേന ചതുധാ വിസയപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ, തഥാ സോതദ്വാരാദീസു ചാതിയോജനാ. സബ്ബഥാപി ചതുധാ വേദിതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. അതിപരിത്താരമ്മണംപി ആപാതാഗതമത്തേന മോഘവാരസ്സ ആരമ്മണംനാമ ഹോതി. ന ആരമ്മണകരണവസേന. ഇതരാനി പന ഉഭയഥാപി ഇതരേസം വാരാനം ആരമ്മണാനിനാമ ഹോന്തീതി വുത്തം ചതുന്നം വാരാനം യഥാക്കമം ആരമ്മണഭൂതാതി.

വിഭാവനിയം പന

ആരമ്മണഭൂതാതി ഇമസ്സ അതിപരിത്താരമ്മണം സന്ധായ പച്ചയഭൂതാതി അത്ഥോ വുത്തോ. തഞ്ഹി മോഘവാര പഞ്ഞാ പനായ പച്ചയോ ഹോതീതി.

പഞ്ചദ്വാരേവീഥിചിത്താനി യഥാരഹം കിച്ചവസേന സത്തേവ. ചിത്തുപ്പാദാ ചിത്താനം ഉപ്പത്തിഖണവസേന ചതുദ്ദസ. വിത്ഥാരാ ചിത്തസരൂപവിത്ഥാരതോ ചതുപഞ്ഞാസാതി യോജനാ. ഏത്ഥാതി പരിത്തജവനവാരേ.

൧൩൭. മനോദ്വാരേ പന ആരമ്മണധമ്മാ പരിത്തഖണാപി അതീതാനാഗതാപി കാലവിമുത്താപി ആപാതം ആഗച്ഛന്തിയേവ. തസ്മാ തത്ഥ ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനിവാ ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതാനിവാ ഠിതിപ്പത്താനേവ ആപാതമാഗച്ഛന്തീതി ഇദം വിധാനം നത്ഥീതി വുത്തം മനോദ്വാരേപന യദിവിഭൂതമാലമ്ബണം ആപാതമാഗച്ഛതീതി. തത്ഥ മനോദ്വാരേതി സുദ്ധമനോദ്വാരേ. ചക്ഖാദീസു ഹി ഘട്ടനേന സഹേവ യത്ഥ അപാതമാഗച്ഛതി. തം മിസ്സകദ്വാരന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന സുദ്ധമേവാ ധിപ്പേതന്തി. തംപി പഞ്ചദ്വാരാനുബന്ധകം വിസും സിദ്ധന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ യഥാ ഘണ്ഡേ ദണ്ഡകേന ഏകവാരം പഹടേ ഘണ്ഡസരീരഭൂതാ രൂപ കലാപാ ചിരംപി കാലം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടേത്വാ അനുരവസദ്ദസന്താനം പവത്തേന്തി. തഥാ പഞ്ചദ്വാരേ ആരമ്മണേന ഏകവാരം ഘട്ടിതേ പഞ്ച ദ്വാരികവീഥിയാ നിരുദ്ധായപി അതീതം പഞ്ചാലമ്ബണം മനോദ്വാരേ യഥാ പാതാഗതമേവ ഹുത്വാ അനേകസഹസ്സാനിപി മനോദ്വാരികവീഥിചിത്ത സന്താനാനി പവത്തേതിയേവ. തേസം പന ദ്വാരഭൂതം ഭവങ്ഗസന്താനം അനുബന്ധകംനാമ ഹോതി. താനിച ചിത്താനി അനുബന്ധകവീഥിചിത്താനിനാമ ഹോന്തി. യത്ഥ പന പഞ്ചദ്വാരഘട്ടനാ നുബന്ധഭാവേന വിനാ കേവലം തഥാ തഥാ ഛളാരമ്മണധമ്മാ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി. തം വിസും സിദ്ധം നാമ ഹോതി. കഥം പന തസ്മിം വിസും സിദ്ധേ മനോദ്വാരേ ആരമ്മണ ധമ്മാ ആപാതം ആഗച്ഛന്തീതി. വുച്ചതേ. ദിട്ഠതോ ദിട്ഠസമ്ബന്ധതോ സുതതോ സുതസമ്ബന്ധതോ സദ്ധായ രുചിയാ ആകാരപരിവിതക്കേന ദിട്ഠിനിജ്ഝാനഖന്തിയാ നാനാകമ്മബലേന നാനാഇദ്ധിബലേന ധാതുക്ഖോത വസേന ദേവതോപസംഹാരവസേന അനുബോധവസേന പടിവേധവസേനാതി ഏവമാദീഹി കാരണേഹി ആപാതം ആഗച്ഛന്തീതി. തത്ഥ ദിട്ഠംനാമ പുബ്ബേ പഞ്ചഹിദ്വാരേഹി ഗഹിതം പഞ്ചാലമ്ബണം. തംപി കാലന്തരേ കാരണലാഭേ സതി സുദ്ധേ മനോദ്വാരേ ആപാതം ആഗച്ഛതിയേവ. ദിട്ഠസമ്ബന്ധംനാമ ദിട്ഠസദിസം വുച്ചതി. പുബ്ബേ ഹി കിഞ്ചി ദിസ്വാ അഞ്ഞം യംകിഞ്ചി അനുമാനേന്തസ്സ അദിട്ഠംപി തംസദിസം അതീതംപി അനാഗതംപി പച്ചുപ്പന്നംപി ബഹുആപാതം ആഗച്ഛതിയേവ. സുതംനാമ പരതോ സുത്വാ ഗഹിതം ഛളാരമ്മണം. തം പന മഹാവിസയം ഹോതി. സബ്ബഞ്ഞുദേസനം സുത്വാ ഗഹിതം ന കിഞ്ചി അനാരമ്മണംനാമ അത്ഥീതി. സുതസമ്ബന്ധംനാമ സുതസദിസം. സദ്ധാനാമ പരസ്സ സദ്ദഹനാ. രുചിനാമ അത്തനോ മതി. ആകാര പരിവിതക്കോ നാമ അത്ഥച്ഛായം ബ്യഞ്ജനച്ഛായം കാരണച്ഛായഞ്ച നിസ്സായ തഥാ തഥാ പരിവിതക്കനം. ദിട്ഠിനിജ്ജാനഖന്തിനാമ പഞ്ഞായവാ അത്തനോ ലദ്ധിയാവാ പുനപ്പുനം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഏവമേവാതി സന്നിട്ഠാനം പാപേത്വാ ഗഹണം. സേസം പാകടമേവ. ഏത്ഥച അനന്തരൂപനിസ്സയ പച്ചയഭാവോനാമ ചിത്തസന്താനസ്സ മഹാവിപ്ഫാരോ ഹോതി. സകിംപി ആരമ്മണം സുട്ഠു ആസേവിത്വാ നിരുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ വസ്സസതേപി വസ്സസഹസ്സേപി ഭവന്തരേപി തംആരമ്മണം പടിച്ച ഭവങ്ഗ ചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ചിത്തഞ്ചനാമ ദിട്ഠാദീഹി യഥാവുത്തകാരണേഹി സംവദ്ധിതം മഹാവിപ്ഫാരം ഹോതി. കിഞ്ചി നിമിത്തം ലഭിത്വാ ഏകസ്മിം ഖണേ അനേകസഹസ്സേസുപി ദിട്ഠാദീസു ആരമ്മണേസു ഫരമാനം പവത്തതി. തേഹിച കാരണേഹി നിച്ചം ചോദീയമാനം ചിത്തസന്താനം കായഗേലഞ്ഞാദികേ ചിത്തദുബ്ബലപച്ചയേ അസതി നിച്ചകാലംപി ഭവങ്ഗതോ വുട്ഠാതും അജ്ഝാസയയുത്തം ഹോതി. ന ഹി ചിത്തംനാമ അവിഭൂതേ ആരമ്മണേ രമതി. വിഭൂതേഏവ രമതി. തസ്മാ ഭവങ്ഗസമ്പയുത്തോ മനസികാരോ പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗം ചാലേത്വാ ലദ്ധപച്ചയേസു ആരമ്മണേസു പുനപ്പുനം ആവജ്ജനം നിയോജേതിയേവ. തദാ താനി ആരമ്മണാനി തദഭിനിന്നാകാര പവത്തമനസികാര സമ്പയുത്തസ്സ ഭവങ്ഗ ചിത്തസ്സ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി. ന ഹി അഞ്ഞം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ പവത്തമാനസ്സ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണന്തരേ അഭിനിന്നാകാരോനാമ നത്ഥീതി സക്കാ വത്തുന്തി. തദാരമ്മണപാകാനി പവത്തന്തീതി ഇദം കാമസത്തവസേന വുത്തം. രൂപാരൂപസത്താനം പന വിഭൂതാരമ്മണേപി തദാരമ്മണുപ്പാദോ നത്ഥിയേവ. യഥാ ചേത്ഥ. ഏവം പഞ്ചദ്വാരേപി രൂപസത്താനം അതിമഹന്താരമ്മണേസു തദാരമ്മണുപ്പാദോ നത്ഥീതി. അവിഭൂതേ പനാ ലമ്ബണേ ജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീതി ഇദഞ്ച ഉക്കട്ഠ പരിച്ഛേദവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഞാണവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം പന ദ്വത്തിക്ഖത്തും വോട്ഠബ്ബനപ്പവത്തിവസേന അവിഭുതേ ആലമ്ബണേ വോട്ഠബ്ബനവാരോപി ആഗതോ. യോച പഞ്ചദ്വാരേഭവങ്ഗചലനമത്തവസേന മോഘവാരോ നാമ ചതുത്ഥോ വാരോ വുത്തോ. സോപി ഇധ ലദ്ധും വട്ടതിയേവ. സുദ്ധമനോദ്വാരേപി ഹി ആരമ്മണേ ആപാതമാഗതേ വീഥിചിത്തം അനുപ്പജ്ജിത്വാ ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ ചലിതേ നിവത്തനകവാരാനം പമാണം നഭവിസ്സതിയേവ, വിസയേച ആപാതാഗതേ ഭവങ്ഗേച ചലിതേ സതി വിസയപ്പവത്തിനാമ ന ന ഹോതീതി. ഇതി ഇമസ്മിം മനോദ്വാരേപി തദാരമ്മണ ജവന വോട്ഠബ്ബന മോഘവാര സങ്ഖാതാനം ചതുന്നം വാരാനം യഥാക്കമം ആരണഭൂതാ വിസയപ്പവത്തി ചതുധാ വേദിതബ്ബാതി. തത്ഥ തദാരമ്മണവാരസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ അഭിവിഭൂതാനാമ ജവന വാരസ്സ വിഭൂതാനാമ. വോട്ഠബ്ബനവാരസ്സ അവിഭൂതാനാമ. മോഘവാരസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ അതിഅവിഭൂതാനാമാതി യോജേതബ്ബാ.

ഏത്ഥച ആരമ്മണസ്സവാ ചിത്തസ്സവാ അതിബലവതായ അഭിവിഭൂതതാ വേദിതബ്ബാ. ദുബ്ബലേപി ഹി ചിത്തേ പഥവിപബ്ബതാദിവസേന അതിബലവന്തം ആരമ്മണം അതിവിഭൂതംനാമ ഹോതി. അതിബലവന്തേ ച ചിത്തേ അതിസുഖുമംപി നിബ്ബാനം അതിവിഭൂതംനാമ ഹോതീതി. ഏവം സേസേസുപീതി. വാരഭേദോ പനേത്ഥ അനുബന്ധകോ, വിസും സിദ്ധോതി ദുവിധോ. തത്ഥ അനുബന്ധകോ ചക്ഖുദ്വാരാനുബന്ധകാദിവസേന പഞ്ചവിധോ. ഏകേകസ്മിഞ്ചേത്ഥ അതീതഗഹണം, സമുദായ ഗഹണം, വത്ഥുഗഹണം, നാമഗഹണന്തി ചത്താരോ ചത്താരോ വാരാ. തേസുച തദാരമ്മണവാരാദയോ യഥാരഹം യോജേതബ്ബാ. വിസും സിദ്ധോ പന ദിട്ഠ വാരോ, ദിട്ഠസമ്ബന്ധവാരോ, സുതവാരോ, സുതസമ്ബന്ധവാരോ, വിഞ്ഞാതവാരോ, വിഞ്ഞാതസമ്ബന്ധവാരോതി ഛബ്ബിധോ ഹോതി. ഏത്ഥച സദ്ധാ രുചി ആകാര പരിവിതക്കാദി വസേന പവത്തവാരാ വിഞ്ഞാതവാരോ, വിഞ്ഞാത സമ്ബന്ധവാരോതി വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. അട്ഠസാലിനിയം പന സദ്ധാരുചിയാദിവ സേനഗഹിതം ആരമ്മണം തഥാപി ഹോതി. അഞ്ഞഥാപി ഹോതി. തസ്മാ അട്ഠകഥായം ന ഗഹിതന്തി വുത്തം. തഥാവാ ഹോതു അഞ്ഞഥാവാ. വീഥിചിത്തപവത്തിയാ സതി ഗഹേതബ്ബമേവ. തത്ഥ ഏകേകസ്മിംവാരേ തദാരമ്മണവാരാദിവസേന ചത്താരോ ചത്താരോ വാരാ. തേസുച കാമ മഹഗ്ഗതാ നുത്തര പഞ്ഞത്തി വസേന പച്ചുപ്പന്നാതീതാനാഗതകാല വിമുത്തവസേനച ആരമ്മണധമ്മാ യഥാരഹം യോജേതബ്ബാതി. ഏതരഹി പന അതീതഭവങ്ഗവസേന തദാരമ്മണവസേന ച വാരഭേദം കപ്പേന്തി. തത്ഥ അതീതഭവങ്ഗവസേന വാരഭേദകപ്പനം നിരത്ഥകം. ന ഹി മനോദ്വാരേ പഞ്ചദ്വാരേ വിയ ആരമ്മണാനം ഖണവസേന ബലവ ദുബ്ബലതാ സമ്ഭവോ അത്ഥി. തദാ അവിജ്ജമാനാനംപി അതീതാനാഗതാനം കാലവിമുത്താനഞ്ച തത്ഥ ആപാതാഗമനതോതി. ഏത്ഥ സിയാ, ഏകാവജ്ജനവീഥിയാ ആരമ്മണംനാമ ധമ്മതോച കാലതോച അഭിന്ന മേവ ഇച്ഛന്തി അട്ഠകഥാചരിയാ. ഇമേച സത്താ തം തം ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ജാനന്തിയേവ. പരചിത്തവിദുനിയോ പന ദേവതാ ആകാരസല്ലക്ഖണേന വിനാപി ജാനന്തി. തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം പരസ്സ ചിത്തം ജാനനകാലേ ആവജ്ജനം ഭാവയം പരസ്സ ചിത്തം അത്തനാ സഹുപ്പന്നം. തം വാ ആവജ്ജതി. ഉദാഹു പരതോ തം തം ജവനേന സഹുപ്പന്നംവാ. ജവനാനിച യം ആവജ്ജനേന സഹുപ്പന്നം തം വാ ജാനന്തി, പച്ചേകം അത്തനാ സഹുപ്പന്നംവാതി. കിഞ്ചേത്ഥ, യദി താവ ആവജ്ജനേന സഹുപ്പന്നം ആവജ്ജതി ജാനന്തിച. ഏവം സതി ധമ്മതോ അഭിന്നം ഹോതി. കാലതോ ഭിന്നം. തഞ്ഹി ചിത്തം ആവജ്ജനസ്സ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതി. ജവനാനം പന അതീതന്തി. അഥ പച്ചേകം അത്തനാ സഹുപ്പന്നം ആവജ്ജതി ജാനന്തിച. ഏവഞ്ച സതി കാലതോ അഭിന്നം ഹോതി. ധമ്മതോ ഭിന്നമേവ. അഥപി യം പച്ചേകം സഹുപ്പന്നം ജാനന്തി. തദേവ ആവജ്ജതി. ഏവംപി ഭിന്നമേവ ഹോതീതി. ഏത്ഥ അട്ഠകഥായം താവ യം ആവജ്ജനേന സഹുപ്പന്നം. തദേവ ആവജ്ജതി ജാനന്തിചാതി ധമ്മതോ അഭിന്നം വത്വാ തം ചിത്തം നിരുദ്ധംപി അദ്ധാവസേന സന്തതിവസേനച ഗഹിതം ജവനാനംപി പച്ചുപ്പന്നമേവ ഹോതീതി വിനിച്ഛിതം. ആചരിയാനന്ദമതേന പന പരസ്സ തം തം ആകാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തം തം അധിപ്പായജാനനകാലേ ആവജ്ജനജവനാനി പച്ചേകം അത്തനാ സഹുപ്പന്നം ചിത്തം ആവജ്ജതി ജാനന്തി ച. ന ചേത്ഥ ധമ്മതോ കാലതോച ഭിന്നംനാമ ഹോതി. സബ്ബേസംപി ഹി ആരമ്മണം ചിത്തമേവ ഹോതി പച്ചുപ്പന്നഞ്ചാതി. നച ജവനാനി നിരാവജ്ജനാനിനാമ ഹോന്തി. ആവജ്ജനേനപി ഹി ചിത്തന്തേവ ആവജ്ജിതം ഹോതി. ജവനാനിച ചിത്തന്തേവ ജാനന്തീതി. യദി പന ആവജ്ജനേ ന ചിത്തന്തി ആവജ്ജിതേ ജവനാനി രൂപന്തി ജാനന്തി. രൂപന്തിവാ ആവജ്ജിതേ ചിത്തന്തി ജാനന്തി, നീലന്തിവാ ആവജ്ജിതേ പീതന്തി ജാനന്തി. ഏവം സതി ജവനാനി ധമ്മതോ നിരാവജ്ജനാനി നാമ ഹോന്തി. തഥാ അതീതന്തി ആവജ്ജിതേ പച്ചുപ്പന്നന്തി. ഏവഞ്ച സതി താനി കാലതോ നിരാവജ്ജനാനിനാമ ഹോന്തീതി. യസ്മാ ച അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി പട്ഠാനേ വുത്തോ. തസ്മാ ഇധ ഖണവസേനേവ പച്ചുപ്പന്നം വത്തും യുത്തം. ന അദ്ധാസന്തതി വസേനാതി. ഇതരഥാ സബ്ബ വീഥിചിത്തവാരേസുപി ആരമ്മണാനം അതീതാദിഭാവോ അദ്ധാസന്തതിവസേനേവ വത്തബ്ബോ സിയാതി. ഗാഥായം തീണേവാതി കിച്ചവസേന തീണി ഏവ. ചിത്തുപ്പാദാ ദസേരിതാതി ചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണവസേന ദസ ഈരിതാനി കഥിതാനി. വിത്ഥാരേനാതി ചിത്തസരൂപവിത്ഥാരേന. ഏത്ഥാതി മനോദ്വാരേ. ഏകചത്താലീസാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണമനോധാതൂഹി വജ്ജിതാനം കാമാവചരചിത്താനം വസേന ഏകചത്താലീസം. ഏത്ഥാതി പരിത്തജവനവാരേ. [പരിത്തവാരോ]

൧൩൮. വിഭൂതാവിഭൂതഭേദോ നത്ഥി ഏകം വിഭൂതമേവ ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി അവിഭൂതേ ആരമ്മണേ അപ്പനാനാമ സമ്ഭവതീതി. തഥാ തദാരമ്മണുപ്പാദോച നത്ഥി. ന ഹി അതിസന്തതരം അപ്പനാജവനം തദാരമ്മണം അനുബന്ധതീതി. തത്ഥ ഹി ഛബ്ബീസതി മഹഗ്ഗത ലോകുത്തര ജവനേസു യംകിഞ്ചി ജവനം അപ്പനാവീഥിമോതരതീതി സമ്ബന്ധോ. ഞാണരഹിതം ദ്വിഹേതുകജവനം അഥിരസഭാവത്താ അപ്പനായ അനന്തരൂപനിസ്സയോ നഹോതീതി വുത്തം ഞാണസമ്പയുത്ത കാമാവചരജവനാനമട്ഠന്നന്തി. പരികമ്മോപചാരാനുലോമഗോത്രതുനാമേനാതി ഏത്ഥ ഇന്ദ്രിയസമതാദീഹി പരിതോഭാഗേഹി അപ്പനാ കരീയതി സജ്ജീയതി ഏതേനാതി പരികമ്മം. അപ്പനം ഉപേച്ച ചരതീതി ഉപചാരോ. സമീപചാരോതി അത്ഥോ. സമീപചരണഞ്ചേത്ഥ ആസന്നേകാലേ അപ്പനാവഹസമത്ഥഭാവേന ദട്ഠബ്ബം. യസ്സ പവത്തിയാ അചിരം കാലം അപ്പനാ സമ്ഭവോ ഹോതീതി. അനുലോമന്തി അപ്പനാപവത്തിയാ പച്ചനീകധമ്മവിധമനേന അപ്പനായ അനുകൂലം അപ്പനാഹിതം അപ്പനാ വഹന്തിച്ചേവ അത്ഥോ, യസ്സ പവത്തിയാ അപ്പനാ വിബന്ധകോ പച്ചനീ കോനാമ നത്ഥീതി. ഗമീയതി ബുജ്ഝീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതിവോ. അഭിധാനം ബുദ്ധിച. തം ദുവിധംപി ഗവം തായതി രക്ഖതീതി ഗോത്തം. പരിത്ത ജാതിസങ്ഖാതോ അന്വയോ. ഗോത്തം അഭിഭുയ്യതി ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി ഗോത്രഭു. ഏത്ഥ ച ചത്താരിപി ജവനാനി പരികമ്മജവനാനീതി വാ ഉപചാരജവനാനിതിവാ അനുലോമജവനാനീതിവാ വുച്ചന്തിയേവ. ഗോത്രഭൂതി പന പച്ഛിമസ്സേവ നാമം. ഇധ പന ചതുന്നംപി നാമാനം സങ്ഗഹണത്ഥം പരികമ്മോ പചാരാനുലോമ ഗോത്രഭുനാമേനാതി ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ കസ്മാ പഥമമേവ പരികമ്മംനാമ. നനു ഇതരാനിപി അപ്പനം പരിസങ്ഖരോന്തിയേവാതി ഏവമാദികാ ചോദനാ അനോകാസാ ഹോതീതി. ചതുക്ഖത്തും തിക്ഖത്തുമേവവാതി ചതുക്ഖത്തുമേവവാ തിക്ഖത്തുമേവവാ. തത്ഥ പഥമേന ഏവ സദ്ദേന പഞ്ചമം ഗോത്രഭുസമ്ഭവോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. തദാ ഹി ജവനം പതിതംനാമ ഹോതി. പവേധതി കമ്പതി. കാമഗോത്തം അഭിക്കമിത്വാ ഉപരിഭൂമന്തരപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി. ദുതീയേന ദുതീയം ഗോത്രഭു സമ്ഭവോ പടിക്ഖിത്തോ ഹോതി. തദാ ഹി അലദ്ധാസേവനം അനുലോമം അത്തനോ അനന്തരേ ചിത്തം ഗോത്രഭുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതീതി. ഏതേനേവ പഞ്ചമതോ പരം ചതുത്ഥതോച ഓരം അപ്പനായ അസമ്ഭവോ സാധിതോ ഹോതീതി. വാസദ്ദേന പന മന്ദപഞ്ഞസ്സ ചതുക്ഖത്തുമേവ. ന തിക്ഖത്തും. തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ തിക്ഖത്തുമേവ. ന ചതുക്ഖത്തുന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. അട്ഠസാലിനിയം പന മന്ദമജ്ഝിമ മഹാപഞ്ഞവസേന തിധാ ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചക്ഖത്തുംപി പരികമ്മജവനാനം ഉപ്പത്തി അനുഞ്ഞാതാ വിയ ദിസ്സതി. ഇതരട്ഠകഥാസു പന സുട്ഠു വിചാരേത്വാ പടിസിദ്ധത്താ സാ ന ഗഹേതബ്ബാവാതി.

യം പന വിഭാവനിയം

‘‘ഛട്ഠം സത്തമം ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നഭാവേന പപാതാസന്നപുരിസോ വിയ അപ്പനാവസേന പതിട്ഠാതും ന സക്കോതീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നഭാവേനാതി ഭവങ്ഗഭാവസ്സ ആസന്ന ഭാവേനാതി അത്ഥോ. പഞ്ചമജവനതോ ഹി പട്ഠായ ജവനസന്താനം അനുപുബ്ബേന പരിക്ഖീണജവം ഹോതി. ഭവങ്ഗഭാവത്ഥായ പരിണമതീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ പപാതാസന്നപുരിസോപമാപി ഉപപന്നാ ഹോതീതി. നിരുദ്ധാനന്തരമേവാതി നിരുദ്ധേ അനന്തരമേവാതി പദച്ഛേദോ. കസ്സ അനന്തരന്തി, അഞ്ഞസ്സ അസുതത്താ നിരുദ്ധസ്സാതി അത്ഥതോ ലദ്ധമേവാതി. യസ്മാ പന അപ്പനാനാമ ഉപ്പജ്ജമാനാ ചതുത്ഥതോവാ പഞ്ചമതോവാ പട്ഠായ ഉപ്പജ്ജതി. ന ഛട്ഠതോവാ സത്തമതോവാ. സാഹി വസീഭൂതാപി ചതുത്ഥ പഞ്ചമേസു ഉപ്പത്തിം അലഭമാനാ സബ്ബസോ നുപ്പജ്ജതിയേവ. ലഭമാനാ പന ദിവസംപി നിരന്തരം പവത്തതിയേവ. തസ്മാ ചതുത്ഥംവാ പഞ്ചമംവാതി ഇദം ആദിമത്തനിയമനത്ഥം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ഹി അപ്പനാവീഥിമോതരതീതി ച തതോപരം അപ്പനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീതി ച വക്ഖതീതി. യദി പന പഞ്ചമതോ പട്ഠായ ജവനം പതിതം നാമ ഹോതി. ഏവം സതി കസ്മാ തതോ പട്ഠായ പതനഖേത്തേ അപ്പനാജവനം പവത്തതീതി. വുച്ചതേ, ഹത്ഥേ ഥപിതലേഡ്ഡുസ്സ പതനഖേത്തംനാമ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി ഹത്ഥബലേന ഖിപിതം ലേഡ്ഡു ദൂരംപി ഗച്ഛതിയേവ. ഏത്ഥ ച ലേഡ്ഡുസ്സ ജവോനാമ ഹത്ഥജവമൂലകോ ഹോതി. ഹത്ഥജവോച സരീരബലമൂലകോ. തത്ഥ ലേഡ്ഡു വിയ അപ്പനാജവനം ദട്ഠബ്ബം. ലേഡ്ഡുസ്സ പതനഖേത്തം വിയ ചതുത്ഥതോ പച്ഛാകാലോ. ഹത്ഥജവോവിയ ഗോത്രഭുജവോ. സരീരബലം വിയ പുരിമാനം പരികമ്മജവനാനം ബലം ദട്ഠബ്ബം. ഉത്താനസേയ്യസ്സ ബാലദാരകസ്സ ബലം വിയ ആദികമ്മികവീഥിയം കാമജവനാനം ബലം. വുദ്ധിപത്തസ്സ പുരിസസ്സബലം വിയ സമാപത്തിവീഥിയം കാമജവനാനം ബലം. യഥാ ച ബാലദാരകേന ഖിത്തം ലേഡ്ഡു ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേപി പതതി. ഏവം ആദികമ്മികവീഥിയം അപ്പനാജവനം ഏകവാരം ജവിത്വാ പതതി. യഥാവുദ്ധിപത്തേന ഖിത്തം ലേഡ്ഡു പതനഖേത്തേപി അപതിത്വാ ദൂരംപി ദൂരതരംപി ഗച്ഛതി. തഥാ സമാപത്തിവീഥിയം അപ്പനാജവനം ചിരംപി ചിരതരംപി പവത്തതീതി. മൂലടീകായം പന അപ്പനാജവനം പതനഖേത്തേ പവത്തംപി ഭൂമന്തരപത്തിയാവാ ആരമ്മണന്തരലദ്ധിയാവാ പതിതംനാമ നഹോതീതി വുത്തം. ഏത്ഥ സിയാ, കസ്മാ പഞ്ചമതോ പട്ഠായ ജവനം പതിതന്തി വുത്തം. നനു അപതി തത്താ ഏവ സുട്ഠു ബലവഭാവതോ സത്തമജവനചേതനാ സീഘം അനന്തരേ ഭവേ വിപാകദായിനീച ആനന്തരിയകമ്മഞ്ച ഹോതി. മജ്ഝേ പഞ്ചചേതനാ തഥാ ബലവഭാവാഭാവതോ ചിരേന തതീയഭവാദീസു വിപാകദായിനീച ഹോന്തി, അനന്തരിയഭാവഞ്ച ന ഗച്ഛന്തീതി. നഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. യദി ഹി സീഘം വിപാകദാനതായ ബലവതീനാമ സിയാ. ഏവംസതി പഠമചേതനാ സബ്ബബലവതീനാമ സിയാ. സാ ഹി ഇമസ്മിംയേവ ഭവേ വിപാകം ദേതീതി. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം. ഏക വസ്സജീവീനം തിണരുക്ഖാനം പരിണാമോവിയ പഥമചേതനായ പരിണാമോ ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വിവസ്സജീവീനം വിയ സത്തമചേതനായ. മഹാസാലാനം വിയ മജ്ഝിമചേതനാനന്തി. തത്ഥ ഏകവസ്സജീവിനോ തിണരുക്ഖാനാമ അസാരാ ഹോന്തി. അസാരത്താച ദുബ്ബലാ അനദ്ധനിയാ അചിരട്ഠികാ. തസ്മാ തേസം സീഘതരപരിണാമോ ഹോതി. തേ ഹി സീഘതരം രുഹന്തി. വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം ആപജ്ജന്തി. സീഘതരം പുപ്ഫന്തി ഫലന്തി പതന്തി അന്തരധായന്തി. ഏകം നിദാഘസമയം അതിക്കമിതും നസക്കോന്തി. ദുതീയം വസ്സം ന പാപുണന്തി. ഏത്ഥച നിദാഘസമയോ വിയ മരണകാലോ വേദിതബ്ബോ. ദ്വിവസ്സജീവിനോ പന ഥോകം സാരഭൂതാ ഹോന്തി. സാരഭൂതത്താച ഥോകം ബലവന്താ അദ്ധനിയാ. തതോ യേവചതേസം ചിരപരിണാമോ ഹോതി. തേ ഹി പഥമം വസ്സം രുഹന്തി വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം ആപജ്ജന്തി. പുപ്ഫിതുംവാ ഫലിതുംവാ നസക്കോന്തി. ദുതീയവസ്സേഏവ പുപ്ഫന്തി ഫലന്തി പതന്തി അന്തരധായന്തി. ദുതീയം പന നിദാഘ സമയം അതിക്കമിതും ന സക്കോന്തി. തതീയം വസ്സം ന പാപുണന്തി. മഹാസാലാ പന സബ്ബസാരഭൂതാ ഹോന്തി. ബലവന്താ ചിരതരട്ഠായിനോ. തസ്മാ തേ സണികമേവ പരിണാമം ഗച്ഛന്തി. തേ ഹി ഏക ദ്വേ വസ്സാനി വിദത്ഥിരതനമത്താവ ഹോന്തി. വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം നാപജ്ജന്തി. പുപ്ഫിതുംവാ ഫലിതുംവാ ന സക്കോന്തി. അതിചിരട്ഠായിനോ പന ഹോന്തി. ഛ പഞ്ച വസ്സസതാനി ഠത്വാവ പതന്തി. ഏവമേവ പഥമജവനചേതനാ സബ്ബസോ അലദ്ധാസേവനതായ അസാരാ അബലാ ഹോതി. വിസും ഏകം ഭവം നിബ്ബത്തേതും ഏകഞ്ച മരണകാലം അതിക്കമിതും ന സക്കോതി. ഇമസ്മിം ഭവേഏവ വിപച്ചിത്വാവാ അവിപച്ചിത്വാവാ ഖിയ്യതി. സത്തമ ജവനചേതനാ പന ലദ്ധാസേവനതായ ഥോകം സാരഭൂതാ ഹോതി. വിസും ഏകം ഭവം നിബ്ബത്തേതും സക്കോതി. സാരഭൂതത്താ യേവച സണികമേവ പരിണാമം ഗച്ഛതി. ഇമസ്മിം ഭവേ വിപച്ചിതും ന സക്കോതി. ഭവന്തരം പത്വാവ വിപച്ചതി. പതിതജവനേസു പന അന്തിമ ജവനതായ ദുബ്ബലത്താ ദുതീയം മരണകാലം അതിക്കമിതും ന സക്കോതി. ദുതീയഭവേഏവ വിപച്ചിത്വാവാ അവിപച്ചിത്വാവാ ഖിയ്യതി. അവസേസാനം പന പഞ്ചന്നം മജ്ഝിമചേതനാനം സുട്ഠു ലദ്ധാസേവനാനം സണിക തര പരിണതഭാവോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോതി. നം കേവലഞ്ചേത്ഥ തിണ രുക്ഖോ പമായ പാണോപമായാപി അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ. യേഹികേചി ഗബ്ഭസേയ്യകാ പാണാ അപ്പായുകജാതികാ ഹോന്തി. തേ സീഘതരം ഗബ്ഭവാസം വസന്തി, സീഘതരം വിജായന്തി. അങ്ഗമങ്ഗാനിച നേസം സീഘതരം ഥാമഗതാനി ഹോന്തി. ഇന്ദ്രിയാനിച സീഘതരം പരിപാകഗതാനി ഹോന്തി. തദഹേവ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. അത്തനോ അത്തനോ വിസയേ സീഘതരം വിഞ്ഞുത്തം ആപജ്ജന്തി. സീഘതരം ജിണ്ണാ ഹോന്തി മരന്തി. ദീഘായുകജാതികാനം പന ഗബ്ഭവാസാദീനി സബ്ബാനി സണിക മേവ സിജ്ഝന്തീതി. ഏത്ഥച മഹഗ്ഗത കുസലാനി സത്തമ ജവനട്ഠാനേ ഠിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. പരികമ്മജവനാനി ഹി ചിരട്ഠിതികട്ഠേന സുപക്ക സാലിധഞ്ഞസദിസാനി. അപ്പനാജവനാനി അചിരട്ഠിതികട്ഠേന സുപക്ക സാലിഭത്തസദിസാനീതി താനിപി അചിരതരട്ഠിതികാനിഏവ ഹോന്തി. ദുതീയേ ഭവേ വിപച്ചിത്വാവാ അവിപച്ചിത്വാവാ ഖിയ്യന്തി. ഇമസ്മിം ഭവേപി അപ്പകേന കാമച്ഛന്ദാദിനാ പച്ചനീകധമ്മേന പടിബാഹിതാനി സബ്ബസോ അവിപാകഭാവം ആപജ്ജന്തി. തസ്മാതാനി തേന പരിയായേന ദുബ്ബലാനി നാമ ഹോന്തീതി.

യസ്മാ ച ആനന്തരിയകമ്മാനം ഫലദാനനിയതതാനാമ കാലനിയമേന വിനാ ന സമ്ഭവതി. കാലനിയമോചനാമ ഏകന്തേന സത്തമജവനസ്സേവ ഹോതി. ന മജ്ഝിമജവനാനം. തേസഞ്ഹി അസുകസ്മിം ഭവേഏവ വിപച്ചന്തീതി ഏവം നിയമോ നത്ഥീതി. തസ്മാ ദുവിധസ്സ നിയമസ്സ സിദ്ധത്താ ഏവ സത്തമജവനചേതനായ അനന്തരിയകമ്മതാ സിദ്ധാ ഹോതി. ന ബലവതരതായാതി നിട്ഠമേത്ഥഗന്തബ്ബന്തി. മൂലടീകായം പന നനുച സത്തമജവനചേതനായ ബലവതായ ഉപപജ്ജവേദനീയഭാവോ ഹോതി ആനന്തരിയതാപീതി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ തത്ഥായം അധിപ്പായോ സിയാ. പടിസന്ധിയാ അനന്തരപച്ചയഭാവിനോ വിപാകസന്താനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേന അന്തിമജവനചേതനായ സുസങ്ഖതത്താസാ സത്തമജഗനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയാ ആനന്തരിയകാച ഹോതി. ന അപതിതജവനചേതനാ വിയ ബലവതായാതി ഉത്തരം വദതി. തം യുത്തം വിയ ന ദിസ്സതി. ഏവഞ്ഹി സതി പഥമജവനചേതനാ കസ്സ അനന്തരപച്ചയഭാവേന സുസങ്ഖതത്താ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനാമ ജാതാതി വത്തബ്ബാ ഹോതീതി. മഹാടീകായം പന ദുബ്ബലാപി അന്തിമജവന ചേതനാ സന്നിട്ഠാനകിച്ചവിസേസയുത്തതായ ഫലവിപച്ചനേ സത്തിവിസേ സയുത്താ ഹോതീതി ഉപപജ്ജവേദനീയാ ആനന്തരിയകാച സാ ഹോതീതി വുത്തം. യഥാരഹന്തി തം തം പുഗ്ഗലാനുരൂപം. യഥാഭിനീഹാര വസേനാതി തസ്സ തസ്സ പരികമ്മഭാവനാ ചിത്തസ്സ കസിണനിമിത്താ ദീസുവാ അനിച്ചലക്ഖണാദീസുവാ അഭിനീഹരണാനുരൂപം. അപ്പനാവീഥിന്തി അപ്പനാപബന്ധം. ഇദഞ്ച അനേകവാരേ പവത്താനം അപ്പനാജവനാനം സങ്ഗഹണത്ഥം വുത്തം. തേനേവാഹ തതോപരം അപ്പനാവസാനേ ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീതി. തത്ഥ തതോതി ചതുത്ഥതോവാ പഞ്ചമതോ വാ. ഇമസ്മിം അത്ഥേ സതി പഞ്ചമേവാ ഛട്ഠേവാ ഏകന്തേന ഭവങ്ഗപാതോ ഹോതീതി ആപജ്ജതി. തസ്മാ പുന അപ്പനാവസാനേതി വുത്തം. ഭവങ്ഗപാതോവഹോതി. നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോതി അധിപ്പായോ.

വിഭാവനിയം പന

‘‘കത്ഥചി അപ്പനാവാരേ സത്തജവന പരിപൂരണത്ഥം അപ്പനാവസാനേപി കാമാവചരജവനപ്പവത്തിം വദന്താനം നികായന്തരികാനം വാദോ ഇധ ഏവസദ്ദേന നിവത്തിതോ’’തി വുത്തം.

തത്ഥാതി തസ്മിം അപ്പനാജവനവാരേ. നിരന്തരപവത്താനം ജവനാനം ഭിന്നവേദനതാനാമ നത്ഥീതി വുത്തം സോമനസ്സസഹഗത ജവനാ നന്തരന്തിആദി.

[൧൩൨] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഭിന്നവേദനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസേവനപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ’’തികാരണം വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ഇധ ആസേവനപച്ചയഭാവോ പമാണം. കസ്മാ, ആസേവന പച്ചനികാനം ഫലജവനാനംപി പരികമ്മജവനേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അഭിന്നവേദനതായ ഇച്ഛിതബ്ബത്താതി. പാടികങ്ഖിതബ്ബാതി അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബാ.

[൧൩൩] വിഭാവനിയം പന

‘‘പസംസിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി താദിസോ സംവണ്ണനാപദേസോ ദിസ്സതീതി. അരഹത്ത ഫലേ മഗ്ഗവീഥിയം മഗ്ഗകുസലാനന്തരം പവത്തമാനേപി അയം പുബ്ബാപര നിയമോ പരികമ്മജവനേഹി ഏവ സഹ അപ്പനാജവനാനം ഹോതീതി കത്വാ ക്രിയജവനാനന്തരം അരഹത്തഫലഞ്ചാതി വുത്തം. സുഖപുഞ്ഞമ്ഹാ പരം ദ്വത്തിംസ അപ്പനാജവനാനി സമ്ഭവന്തി. ഉപേക്ഖകാ പുഞ്ഞമ്ഹാ പരം ദ്വാദസ, സുഖിതക്രിയതോ പരം അട്ഠ. ഉപേക്ഖകാ ക്രിയതോ പരം ഛ അപ്പനാജവനാനി സമ്ഭവന്തീതി യോജനാ. തത്ഥ ദ്വത്തിംസാതി അരഹത്തഫലസബ്ബപഞ്ചമജ്ഝാനവജ്ജിതാനം ചതുന്നം രൂപകുസലാനം സോളസന്നം മഗ്ഗകുസലാനം ദ്വാദസന്നം ഹേട്ഠിമഫലാനഞ്ച വസേന ദ്വത്തിംസ. ദ്വാദസാതി പഞ്ചമജ്ഝാനികാനം രൂപാരൂപമഗ്ഗകുസലാനം ഹേട്ഠിമഫലാനഞ്ച വസേന ദ്വാദസ. അട്ഠാതി പഞ്ചമജ്ഝാനവജ്ജിതാനം ചതുന്നം രൂപക്രിയാനം ചതുന്നം അരഹത്തഫലാനഞ്ച വസേന അട്ഠ. ഛാതി പഞ്ചമജ്ഝാനികാനം പഞ്ചന്നം രൂപാരൂപക്രിയാനം അരഹത്തഫലസ്സച വസേന ഛ. പുഥുജ്ജനാനം സേക്ഖാനഞ്ച കാമപുഞ്ഞതിഹേതുതോ പരം ചതുചത്താലീസ അപ്പനാ സമ്ഭവന്തി. വീതരാഗാനം അരഹന്താനം തിഹേതുകാമക്രിയതോ പരം ചുദ്ദസ അപ്പനാ സമ്ഭവന്തീതി യോജനാ.

൧൩൯. സബ്ബഥാപീതി അതിമഹന്താദിനാ സബ്ബപകാരേനപി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു യഥാവുത്തേസു പഞ്ചദ്വാര മനോദ്വാരേസു. സബ്ബത്ഥാപി പന അനിട്ഠേ തിവാ പാഠോ. തേനേവ ടീകാസു സബ്ബത്ഥാപീതി പഞ്ചദ്വാര മനോദ്വാരേപീതി വുത്തം. ഇച്ഛിതബ്ബന്തി ഇട്ഠം. കേന ഇച്ഛിതബ്ബന്തി. ലോകിയമഹാജനേന. തത്ഥ ച അതിഉക്കട്ഠേ അതിദുഗ്ഗതേച ജനേ അഗഹേത്വാ മജ്ഝിമകേന മഹാജനേന. ഏവഞ്ഹി സതി ഇട്ഠാനിട്ഠാനം സുട്ഠുവവത്ഥാനം ഹോതീതി അട്ഠകഥായം വുത്തം. യസ്മിം ആരമ്മണേകുസല വിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, തദേവ ഇട്ഠംനാമ. യസ്മിം പന അകുസലവിപാകം ഉപ്പജ്ജതി, തദേവ അനിട്ഠംനാമ. ന ഹി സക്കാ ഇട്ഠംവാ അനിട്ഠംവാ ആരമ്മണം വിപാകചിത്തം വഞ്ചേതുന്തിച. അപിച ദ്വാരവസേനാപി ഇട്ഠാനിട്ഠതാ വേദിതബ്ബാതി ച വുത്തം. തസ്മാ ഇന്ദ്രിയാനിന്ദ്രിയബദ്ധസന്താനഗതേ ഏകേ കസ്മിം രൂപകലാപേ വണ്ണാദീസു രൂപേസു കിഞ്ചി ഇട്ഠം ഹോതി. കിഞ്ചി അനിട്ഠം. കദാചി ഇട്ഠം ഹോതി. കദാചി അനിട്ഠം, തത്ഥ കിഞ്ചി ഇട്ഠം ഹോതി കിഞ്ചി അനിട്ഠന്തി യഥാ കിംസ്മിംചി ഏകസ്മിം പുപ്ഫേ വണ്ണോ ഇട്ഠോ. ഗന്ധോ അനിട്ഠോ, രസോ അനിട്ഠോ, ഫോട്ഠബ്ബോ അനിട്ഠോ, ഖരസമ്ഫസ്സോ. കിംസ്മിംചി വണ്ണോപി ഇട്ഠോ, ഗന്ധോപി ഇട്ഠോ, രസാദയോ അനിട്ഠായേവ. തഥാ ബുദ്ധസ്സ സരീരഗതേപി ഏകസ്മിം കലാപേ വണ്ണോ ഇട്ഠോ ഹോതി. ഗന്ധോ അനിട്ഠോ. മതകണ്ഹസുനഖസ്സ ഉദ്ധുമാതസരീരേപി വണ്ണോ ഇട്ഠോ ഹോതി. ഗന്ധോ അനിട്ഠോ. സോ ഹി വണ്ണോ യദി നിവത്ഥപാരുതസ്സ വത്ഥസ്സ ഭവേയ്യ. തം വത്ഥം മഹഗ്ഘം ഹോതീതി. കദാചി ഇട്ഠം കദാചി അനിട്ഠന്തി അഗ്ഗിനാമ ഹേമന്തേ ഇട്ഠോ സുഖവിപാകസ്സ പച്ചയോ. ഗിമ്ഹേ അനിട്ഠോ ദുക്ഖവിപാകസ്സ പച്ചയോ. സീതുദകം ഗിമ്ഹേ ഇട്ഠം. ഹേമന്തേ അനിട്ഠം. തഥാ സുഖ സമ്ഫസ്സം വത്ഥം പകതികായേ ഇട്ഠം ഹോതി. വണം പത്വാ അനിട്ഠം. തേനവാ സണികം ഫുസന്തസ്സ ഇട്ഠം, ഗാള്ഹം ഫുസന്തസ്സ അനിട്ഠന്തി. നഇട്ഠന്തി അനിട്ഠം. തസ്മിം അനിട്ഠേ. ഇട്ഠേതി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ, കുസലവിപാകാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണ സമ്പടിച്ഛന സന്തീരണ തദാരമ്മണാനീതി സമ്ബന്ധോ. സന്തീരണ തദാരമ്മണാനി ചേത്ഥ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനിഏവ വേദിതബ്ബാനി. തേനേവാഹ അതിഇട്ഠേപനാതിആദി. തത്ഥ അഭിഇട്ഠേതി സുവണ്ണ രജത മണിവണ്ണാദികേ ഹരിതാലവണ്ണാദികേ കോസേയ്യ വത്ഥവണ്ണാദി കേ ദേവച്ഛരാവണ്ണാദികേച അതിവിയ ലോകിയമഹാജനേന ഇച്ഛിതബ്ബേ ഛളാരമ്മണേ. യസ്മാ ചേത്ഥ അനിട്ഠാരമ്മണ സമായോഗോ അകുസലകമ്മസ്സേവ വിപച്ചനോകാസോ ഹോതി. ഇട്ഠാരമ്മണസമായോഗോച കുസലകമ്മസ്സേവ, തസ്മാ അനിട്ഠേ അകുസലവിപാകാനേവ. ഇട്ഠേ കുസലവിപാകാനേവാതി അയം നിയമോ സിദ്ധോ. വേദനാനിയമോ പന ആദാസേ മുഖനിമിത്തസ്സ വിയ അത്തനോ ഉസ്സാഹ ബലേന വിനാ കേവലം കമ്മബലേന നിബ്ബത്താനം വിപാകാനം പരിദുബ്ബലത്താ തഥാ തഥാ കപ്പേത്വാ പകപ്പേത്വാ ഗഹണാ ഭാവതോ യഥാരമ്മണമേവ സിദ്ധോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ന കേവലഞ്ച വിപാകാനം ഏവ. അഥഖോ വിപല്ലാസരഹിതേ ഖിണാസവസന്താനേ പവത്താനം കാമക്രിയജവനാനം വിയഥാരമ്മണമേവ വേദനായോഗോ ഹോതീതി അധിപ്പായേന വുത്തം തത്ഥാപി സോമനസ്സസഹഗത ക്രിയജവനാവസാനേ തിആദി. തത്ഥാപീതി തേസു വിപാകേസുപി. സോമനസ്സസഹഗത ക്രിയ ജവനാ വസാനേതി ബുദ്ധവണ്ണാദികേ അതിഇട്ഠാരമ്മണേ പവത്താനം സോമനസ്സ സഹഗത ക്രിയജവനാനം അവസാനേ. ഉപേക്ഖാസഹഗത ക്രിയ ജവനാ വസാനേതി അനിട്ഠേ ഇട്ഠമജ്ഝത്തേച പവത്താനം ഉപേക്ഖാസഹഗതക്രിയജവനാനം അവസാനേ. അയഞ്ച ക്രിയജവനാവസാനേ തദാരമ്മണനിയമോ അട്ഠകഥായംപി വുത്തോയേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ കാമാവചര തിഹേതുക സോമനസ്സ സഹഗതക്രിയദ്വയം തദാരമ്മണവസേന പഞ്ചന്നം സോമനസ്സസഹഗത വിപാകാനം അനന്തരപച്ചയോതിആദി. ഇദഞ്ച പകതിനീഹാരേന പവത്താനം ക്രിയജവനാനം വസേന വുത്തം. തഥാ രൂപേന പന ചിത്താതിസങ്ഖാരേന പവത്താനം ക്രിയജവനാനം ഇട്ഠേപി ഉപേക്ഖാവേദനായോഗോ അനിട്ഠേപി സോമനസ്സ വേദനായോഗോ ഹോതിയേവ. യഥാഹ –

കഥഞ്ചാനന്ദ അരിയോ ഹോതി ഭാവിതിന്ദ്രിയോ. ഇധാനന്ദ ഭിക്ഖുനോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം. ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപം. സോ സചേ ആകങ്ഖതി പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യന്തി. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി. സചേ ആകങ്ഖതി അപ്പടികൂലേ പടികൂല സഞ്ഞീ വിഹരേയ്യന്തി. പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതീതി.

സബ്ബം ഉപരിപണ്ണാസകേ ഇന്ദ്രിയഭാവനാസുത്തം ആഹരിതബ്ബം. തത്ഥ ഉപ്പജ്ജതി മനാപം ഉപ്പജ്ജതി അമനാപം. ഉപ്പജ്ജതി മനാപാമനാപന്തി ഏതേന ഖീണാസവാനം കാമക്രിയജവനാനം പകതിനീഹാരേന ഇട്ഠേ സോ മനസ്സയോഗോ അനിട്ഠേ ഉപേക്ഖാ യോഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. സോസചേ ആകങ്ഖതി പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യന്തി. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതീതിആദിനാ പന തേസം തഥാരൂപേ ചിത്താഭിസങ്ഖാരേ സതി ഇട്ഠേപി ഉപേക്ഖായോഗോ അനിട്ഠേപിസോമനസ്സ യോഗോ വുത്തോ ഹോതീതി. യം പന ഖീണാസവാനം സതതവിഹാരസുത്തേ ഇധ ഭിക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നേവ സുമനോ ഹോതി. ന ദുമ്മനോ. ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോതിആദിനാ ഛസുദ്വാരേസു സോമനസ്സ പടിക്ഖിപനം വുത്തം. തംപി തേസം തഥാ രൂപചിത്താഭിസങ്ഖാരബാഹുല്ലവസേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. യസ്മാ വാ ഖീണാലവാപി ബുദ്ധരൂപദസ്സനാദീസു പധാനസാരുപ്പട്ഠാനദസ്സനാദീസു ച സോമനസ്സിതാ ഹോന്തിയേവ. തസ്മാ കേവലം രാഗാദിവത്ഥു ഭൂതാനി രൂപാരമ്മണാദീനി ഇട്ഠാനിട്ഠാനി സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തിപി യുത്തം. ഏത്ഥ ച. കഥം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായവാ ഫരതി. ധാതുതോവാ ഉപസംഹരതി. ഏവം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി. കഥം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായവാ ഫരതി. അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതി. ഏവം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീതിആദിനാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനയേന ഇധ തഥാരൂപോ ചിത്താഭിസങ്ഖാരോ നാമ വേദിതബ്ബോ. അപരേ പന വദന്തി-ഖീണാസവാ യദാ ദേവച്ഛരാ വണ്ണാദികം അതിഇട്ഠാരമ്മണം ആപാതമാ ഗച്ഛതി. തദാ തത്ഥ അസുഭായവാഫരന്തി. അനിച്ചതോവാ ഉപസംഹരന്തി തത്ഥ അനിട്ഠഭൂതം അസുഭ ലക്ഖണംവാ അനിച്ചലക്ഖണംവാ ഉപേക്ഖാ ക്രിയ ജവനാനം ആരമ്മണം ഹോതി. ന അതിഇട്ഠാരമ്മണഭൂതം ദേവച്ഛരാവണ്ണാദികം.

തഥാ യദാ കുധിഭകുട്ഠസരീരാദികം അതിഅനിട്ഠാരമ്മണം ആപാതമാഗച്ഛതി. തദാ തത്ഥ മേത്തായവാ ഫരന്തി. ധാതുതോവാ ഉപസംഹരന്തി. തത്ഥ ഇട്ഠഭൂതം അവേരതാവാദിലക്ഖണമേവ സോമനസ്സക്രിയജവനാനം ആരമ്മണം ഹോതി. ന അതിഅനിട്ഠഭൂതം കുധിത കുട്ഠസരീരാദികം. തസ്മാ താനി ജവനാനി കാമവിപാകാനിവിയ സബ്ബദാപി ആരമ്മണാനുരൂപമേവ വേദനായുത്താനി ഹോന്തീതി. തം നയുജ്ജതി. ന ഹി താനി ലക്ഖണാനി ദേവച്ഛരാവണ്ണാദീഹി വിനാ വിസും ലബ്ഭന്തി. തേഹി പന സഹേവ ലബ്ഭന്തി. തസ്മാ യഥാ ആനിസംസദസ്സനേന ഭാവനായ പുബ്ബാപരിയവിസേസദസ്സനേനച ഉദ്ധുമാതകാദീസു അതി അനിട്ഠേസുപി സോമനസ്സുപ്പത്തി അട്ഠകഥായം വുത്താ. യഥാച മഹാ മോഗ്ഗലാനത്ഥേരസ്സ ബുദ്ധസുബുദ്ധതാദസ്സനേന അത്തസമ്പത്തിദസ്സനേനച അനിട്ഠഭൂതേപി അട്ഠികങ്കലികപേതരൂപേ സോമനസ്സുപ്പത്തി പാളിയം വുത്താ. യഥാ ച മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ തഥാരൂപേന ചിത്താഭി സങ്ഖാരേന കുട്ഠിനോ ഹത്ഥതോ ലദ്ധേ അനിട്ഠഭൂതേ പൂതികുമ്മാസേപി സോമനസ്സുപ്പത്തി അട്ഠകഥായം വുത്താ. ഏവമേവം ഇധപി അസുഭഫരണാദികോ ചിത്താഭിസങ്ഖാരോ അതിഇട്ഠേ ഉപേക്ഖാജവനാനം അതിഅനിട്ഠേച സോമനസ്സജവനാനം ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ഹി ആരമ്മണാനം ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവോനാമ ലോകിയമഹാജനാനം ഇച്ഛാവസേന സിദ്ധോ ഹോതി അഗമ്ഭീരോ വിപല്ലാസധമ്മാനം കിലേസാനഞ്ച വത്ഥുഭൂതോ. യഥാഹ-തത്ഥ കതമം രൂപം ഹീനം. യം രൂപം തേസം തേസം സത്താനം ഉഞ്ഞാതം അവഞ്ഞാതന്തിആദി. ഏത്ഥ ഹി തേസം തേസം സത്താനന്തി ഏതേന ആരമ്മണധമ്മാനം ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവോ നാമ ലോകിയമഹാജന സമ്മുതിയാ സിദ്ധോതി ദസ്സേതി. തസ്മാ യഞ്ച അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനം ലോകിയമഹാജനാനം ദേവച്ഛരാവണ്ണാ ദീസു അതി ഇട്ഠേസു അതിഇട്ഠാകാരതോ ഗഹണം. യഞ്ച ബുദ്ധവണ്ണാ ദീസു അതിഇട്ഠേസു അനിട്ഠാകാരതോ ഗഹണം. തദുഭയംപി തേസം വിപല്ലാസവസേനേവ ഹോതി. യംപന പഞ്ഞവന്താനം ബുദ്ധസാവകാനം ദേവച്ഛരാവണ്ണാദീസു അനിട്ഠാകാരതോ ഗഹണം. യഞ്ച ബുദ്ധവണ്ണാദീസു അതിഇട്ഠാകാരതോ ഗഹണം. തദുഭയംപി പഞ്ഞാബലേനേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

[൧൩൪] യം പന വിഭാവനിയം

‘‘കുസലാകുസലാനം പന അപ്പഹീനവിപല്ലാസേസു സന്താനേസു പവത്തിയാ അതിഇട്ഠേപി ഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠാകാരതോ അനിട്ഠേപി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താകാരതോ ഗഹണം ഹോതീതി’’ വുത്തം.

യഞ്ച തത്ഥ

‘‘ഖീണാസവാനം ചിത്തവിപല്ലാസാഭാവേന ക്രിയജവനാനിപി യഥാരമ്മണമേവ പവത്തന്തീ’’തി വുത്തം. തം വിചാരേതബ്ബമേവ.

യേ ഹി തേ ധമ്മ ചക്ഖുരഹിതാ ഹോന്തി. തേയേവ വിപല്ലാസ വസേന ചിത്തവസാനുഗാ ആരമ്മണവസാനുഗാച ഹോന്തീതി കുസലാ കുസലാനിയേവ യേഭുയ്യേന യഥാരമ്മണം പവത്തന്തി. ന പന ക്രിയ ജവനാനി. ന ഹി ഖീണാസവാ ലോകിയമഹാജനസമ്മതേസു ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ചിത്തവസാനുഗാ ആരമ്മണവസാനുഗാച ഹോന്തീതി. യഥാഹ –

രൂപാ സദ്ദാ ഗന്ധാ രസാ, ഫോട്ഠബ്ബാച മനോരമാ;

ഇട്ഠധമ്മാ അനിട്ഠാച, ന പവേധന്തി പണ്ഡിതാതി.

തസ്മാ സോമനസ്സ ക്രിയ ജവനാനന്തരംപി തദാരമ്മണാനി സോമനസ്സുപേക്ഖാ വേദനായുത്താനി ഏവ സിയും. തഥാ ഉപേക്ഖാക്രിയജവനാനന്തരംപീതി. മൂലടീകായം പനേത്ഥ പട്ഠാനേ-കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാഉപ്പജ്ജതീതി കുസലകുസലാനന്തരം ഏവ തദാരമ്മണം വുത്തം. ന അബ്യാകതാനന്തരം നച കത്ഥചി ക്രിയാനന്തരം തദാരമ്മണസ്സ വുത്തട്ഠാനം ദിസ്സതി. വിജ്ജമാനേച തസ്മിം അവചനേ കാരണംനത്ഥി. ഭവങ്ഗഞ്ചനാമേതം നദിസോതോവിയ പടിസോതഗാമിനാവം സവിപ്ഫാരികം ഏവജവനം അനുബന്ധതീതി യുത്തം. ന പന ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോ ഖീണാസവസ്സ സന്തവുത്തിക്രിയജവനം. തസ്മാ ക്രിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണവിധാനം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബന്തി വുത്തം. പട്ഠാനേ പന കുസലത്തികേ പഞ്ഹാ വാരേ ആരമ്മണപച്ചയവിഭങ്ഗേ തീസു അബ്യാകതപദാവസാനവാരേസു സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം തദാരമ്മണമേവ പധാനം ഹോതി. ന കുസലാ കുസലജവനം. തസ്മാ ദ്വീസുപി വാരേസു സേക്ഖാവാ പുഥുജ്ജനാവാ കുസലം അനിച്ചതോ വിപസ്സന്തി കുസലം അസ്സാദേന്തീതിആദികം വത്വാ പുനച കുസലേ നിരുദ്ധേ അകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം. അരഹതോ പന ജവനംപി തദാരമ്മണംപി പധാന മേവ ഹോതി. തസ്മാ അരഹാ കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതി ഇച്ചേവ വുത്തം. നപന വുത്തം ക്രിയാബ്യാകതേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീതി. യദി ചേതം വുച്ചേയ്യ തദാരമ്മണമേവ പധാനം കതംനാമ സിയാ. അവുത്തേപിച തസ്മിം വിപസ്സതീതി ഇമിനാ തദാരമ്മണംപി ഗഹിതമേവ ഹോതീതി. തസ്മാ യം വുത്തം പട്ഠാനേ കുസലാ.ല. ഉപ്പജ്ജതീതി കുസലാകുസലാനന്തരമേവ തദാരമ്മണം വുത്തം. ന അബ്യാകതാനന്തരന്തിച. വിജ്ജമാനേച തസ്മിം അവചനേ കാരണം നത്ഥീതി ച വുത്തം. തം ന യുജ്ജതിയേവ. അനന്തരപച്ചയവിഭങ്ഗേസു പന കുസലം വുട്ഠാനസ്സ അകുസലം വുട്ഠാനസ്സ ക്രിയം വുട്ഠാനസ്സാതിച വിപാകധമ്മധമ്മാ ഖന്ധാ വുട്ഠാനസ്സ നേവവിപാക നാവിപാകധമ്മധമ്മാ ഖന്ധാ വുട്ഠാനസ്സാതിച ഏവമാദിനാ ക്രിയജവനാനന്തരം ഭവങ്ഗേന സഹ തദാരമ്മണസ്സപി വുട്ഠാനനാമേന വുത്തട്ഠാനം ദിസ്സതിയേവ. തസ്മാ യഞ്ച വുത്തം ന കത്ഥചി ക്രിയാനന്തരം തദാരമ്മണസ്സ വുത്തട്ഠാനം ദിസ്സതീതി. തംപി ന യുജ്ജതിയേവ. നച ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവ തോ ഖീണാസവസ്സ സന്തവുത്തിപി ക്രിയജവനം സവിപ്ഫാരികം ന ഹോതി. കുസലജവനസ്സ വിയ തസ്സപി ഓളാരികകായവചീ പയോഗസമുട്ഠാ പനതോതി.

[൧൩൫] വിഭാവനിയം പന

ടീകാവാദസ്സ ഉത്തരം വദന്തേന യം വുത്തം ‘‘യദി അബ്യാകതാ നന്തരംപി തദാരമ്മണം വുച്ചേയ്യ. പരിത്താരമ്മണേ വോട്ഠബ്ബനാ നന്തരംപി തസ്സ പവത്തിം മഞ്ഞേയ്യുന്തി ക്രിയജവനാനന്തരം തദാ രമ്മണം ന വുത്ത’’ന്തി. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി പട്ഠാനേ ഇമസ്മിം വുത്തേ ഇദംനാമ മഞ്ഞേയ്യുന്തി അവുത്തംനാമ അത്ഥി. ന ച അരഹാ കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സതീതിആദിനാ വിപസ്സനാചാരവസേന വുത്തട്ഠാനേ പഞ്ചദ്വാരിക പരിത്താരമ്മണ വാരപസങ്ഗോ അത്ഥീതി. ദോമനസ്സ.ല. ഉപേക്ഖാ സഹഗതാനേവ ഭവന്തി. ന സോമനസ്സസഹഗതാനി. കസ്മാ, സോമനസ്സ ദോമനസ്സാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധത്താ. തേനേവ ഹി പട്ഠാനേ തേസം ഇതരീതരാനന്തരപച്ചയതാ നവുത്താതി. ഏത്ഥച ക്രിയജവന ദോമനസ്സജവനാന മേവ അനന്തരം തദാരമ്മണ നിയമം ദസ്സേന്തേന ഥേരേന ഇതരേസം കുസലാകുസലജവനാനം അനന്തരം പന താദിസോ നിയമോ നത്ഥീതി ദസ്സിതോ ഹോതി. തസ്മാ അട്ഠന്നം കാമകുസലാനം അട്ഠന്നം ലോഭമൂലാനം ദ്വിന്നം മോഹമൂലാനന്തി അട്ഠാരസന്നം ജവനാനം അനന്തരം ആരമ്മണാനുരൂപം സബ്ബാനി തദാരമ്മണാനി ഭവങ്ഗാനി ച പവത്തന്തി. യേഭുയ്യേന പന അകുസലജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം അഹേതുകമേവ. ദ്വിഹേതുകജവനാനന്തരം ദ്വിഹേതുകമേവ. തിഹേതുകജവനാനന്തരം തിഹേതുകമേവാതി അയം യേഭുയ്യനിയമോ. യസ്സ പന ദ്വിഹേതുകാനിവാ തിഹേതുകാനിവാ കുസലജവനാനി ബഹുലം സമുദാചരന്തി. തസ്സ കദാചി അകുസലജവനേസു ജവിതേസു അകുസലാനന്തരംപി ദ്വിഹേതുകാനിവാ തിഹേതുകാനിവാതദാരമ്മണാനി പവത്തന്തി. യസ്സ അകുസലജവനാനി ബഹുലം സമുദാചരന്തി. തസ്സ കദാചി ദ്വിഹേതുകേസുവാ തിഹേതുകേസുവാ കുസലജവനേസു ജവിതേസു കുസലാനന്തരംപി അഹേതുകതദാരമ്മണാനി പവത്തന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം പട്ഠാനേ-അഹേതുകേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ.ല. ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാ രമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി. അഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഏകാനിഹി തദാരമ്മണാനിനാമ പടിസന്ധിജനകേന ഏകേന കമ്മേന നിബ്ബത്താനിപി നാനാവീഥീസു നാനാപ്പകാരാനി ഹോന്തി. പവത്തി വിപാകജനകേഹി പന നാനാകമ്മേഹി നിബ്ബത്ഥേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. തസ്മാതി യസ്മാ ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സുപ്പത്തി നാമ നത്ഥി, തസ്മാ. സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സാതി ചതൂസു സോമനസ്സമഹാ വിപാകേസു ഏകമേകേന ഗഹിത പടിസന്ധികസ്സ സത്തസ്സ. തദാരമ്മണസമ്ഭവോതി തദാരമ്മണുപ്പത്തി കാരണം. തദാരമ്മണുപ്പത്തി യേവവാ. യംകിഞ്ചീതി ഇട്ഠാനിട്ഠഭൂതേസു രൂപാരമ്മണാദീസു യംകിഞ്ചി. പരിചിതപുബ്ബന്തി ഇമസ്മിം ഭവേയേവ തങ്ഖണതോ പുരിമഖണേസു ഗഹണ ബഹുലതാ വസേന പരിചിതം. അഭിണ്ഹസേവിതന്തി അത്ഥോ. പരിത്താരമ്മണന്തി പരിത്തധമ്മഭൂതം ആരമ്മണം. ആരബ്ഭാതി ആലമ്ബിത്വാ. ഉപേക്ഖാസഹഗത സന്തീരണന്തി ദ്വീസു ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീ രണേസു ഇട്ഠേ കുസലവിപാകം അനിട്ഠേ അകുസലവിപാകം ഉപേക്ഖാ സഹഗത സന്തീരണം. യേസം പന പകതിയാ ഇതരാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗത വിപാകാനി ബഹുലം പവത്തന്തി. തേസം താനിപി ആഗന്തുകഭവങ്ഗം നഹോന്തീതി ന വത്തബ്ബാനി. അട്ഠകഥായം പന മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദേ യേഭുയ്യനിയമസോതേ പതിതത്താ അകുസലജവനാനുരൂപം അഹേതുകം ഉപേക്ഖാ സന്തീരണ ദ്വയ മേവ വുത്തം. തേനേവ ഹി പരതോ ഥേരവാദാനം വിചാരിതട്ഠാനേ അകുസലജവനാനന്തരം അഹേതുക തദാരമ്മണ മേവ ദീപേന്തസ്സ തസ്സ ഥേരവാദസ്സ അപരിപുണ്ണവാദഭാവം ദസ്സേത്വാ യദാ കുസലജവനാനം അന്തരന്തരാ അകുസലം ജവതി, തദാ കുസലാവസാനേ ആചിണ്ണ സദിസമേവ അകുസലാവസാനേ സഹേതുകം തദാരമ്മണം യുത്തന്തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തദാരമ്മണേചയുത്തേ ഏതംപി യുജ്ജതിയേവ. തസ്മാ ഛപി ഉപേക്ഖാസഹഗതവിപാകാനി ആഗന്തുകഭവങ്ഗം ഹോന്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥച ഉപേക്ഖാപടിസന്ധികസ്സ താവ അതിമഹന്താതി വിഭൂതേസുപി ബുദ്ധവണ്ണാദീസു അഭിഇട്ഠാരമ്മണേസു ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തസ്സ തദാരമ്മണസമ്ഭവോ നത്ഥീതി ദോമനസ്സ ജവനാനന്തരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി. സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സ പന സബ്ബേസുപി ഇട്ഠാനിട്ഠഭൂതേസു മഹന്തേസു അവിഭൂതേസുച ഛളാരമ്മണേസു ദോമനസ്സ ഉപ്പാദേന്തസ്സ നേവ തദാരമ്മണസമ്ഭവോ അത്ഥി. നചമൂലഭവങ്ഗ സമ്ഭവോതി കത്വാ ദോമനസ്സാനന്തരം ഛസു ഉപേക്ഖാസഹഗതവിപാകേസു യഥാരഹം ഏകം ആഗന്തുക ഭവങ്ഗഭാവേന പവത്തതി. തഥാ തസ്സേവ ബുദ്ധവണ്ണാദീസു അതിഇട്ഠഭൂതേസു അതിമഹന്തേസു അതിവിഭൂതേസുച ഛളാരമ്മണേസുവാ മഹഗ്ഗതപഞ്ഞത്തീസുവാ ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഭിധമ്മേ ധാതുവിഭങ്ഗേ സബ്ബധമ്മേസുവാ പന പഥമ സമന്നാഹാരോതി വുത്തം. മഹാഹത്ഥിപദോപമ സുത്തേച അജ്ഝത്തി കഞ്ചേവ ആവുസോ ചക്ഖു അപരിഭിന്നം ഹോതി. ബാഹിരാച രൂപാആപാതം ആഗച്ഛന്തി. നോച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി. നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യതോച ഖോ ആവുസോ അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ ചക്ഖു അപരിഭിന്നം ഹോതി. ബാഹിരാച രൂപാ ആപാത മാഗച്ഛന്തി. തജ്ജോച സമന്നാഹാരോ ഹോതി. ഏവം തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. അജ്ഝത്തികഞ്ചേവ ആവുസോ സോതം.ല. ഘാനം.ല. ജിവ്ഹാ.ല. കായോ.ല. മനോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി. ബാഹിരാച ധമ്മാ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി. നോച തജ്ജോ സമന്നാഹാരോ ഹോതി. നേവ താവ തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതി. യതോച ഖോ ആവുസോ അജ്ഝത്തികോചേവ മനോ അപരിഭിന്നോ ഹോതി. ബാഹിരാച ധമ്മാ ആപാതം ആഗച്ഛന്തി. തജ്ജോച സമന്നാഹാരോ ഹോതി. ഏവം തജ്ജസ്സ വിഞ്ഞാണഭാഗസ്സ പാതുഭാവോ ഹോതീതി വുത്തം. തസ്മാ വീഥിചിത്താനിനാമ ആവജ്ജനേനവിനാനഉപ്പജ്ജന്തി. സചേ ആവജ്ജനേന ധമ്മതോവാ കാലഭോവാ യംയം നിയമേത്വാ ആവജ്ജിതം ഹോതി. തം തദേവ താനിപി ഗണ്ഹന്തി. യദി അനിയമേത്വാ യംകിഞ്ചി ആവജ്ജിതം ഹോതി. താനിപി ആവജ്ജി തപ്പകാരമേവ ഗണ്ഹന്തി. ന പന ഏകാവജ്ജന വീഥിയം സബ്ബാനി വീഥിചിത്താനി ആവജ്ജനേനവാ അഞ്ഞമഞ്ഞംവാ ധമ്മതോവാ കാലതോവാ ഭിന്നാ ലമ്ബണാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബന്തി.

ഏത്ഥ സിയാ. യദി ചേ തം ആഗന്തുകഭവങ്ഗം ഏകവീഥിയം ആദിമ്ഹി ആവജ്ജനേന ആവജ്ജിതം ആരമ്മണം അഗഹേത്വാ അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി പരിചിതപുബ്ബം പരിത്താരമ്മണം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം സതി നിരാവജ്ജനംനാമ ഏതം സിയാ. ആവജ്ജനാദീഹിച സദ്ധിം ധമ്മതോ കാലതോ ച ഭിന്നാരമ്മണംനാമ സിയാതി. സച്ചം, യഥാ പന മഗ്ഗവീഥിയം ഗോത്രഭുവോദാനാനി ഫലസമാപത്തിവീഥിയം ഫലാനി നിരോധതോ വുട്ഠഹന്തസ്സച ഫലചിത്തം നിരാവജ്ജനമേവ ഹോന്തി ഭിന്നാരമ്മണഞ്ച. ഏവമേതസ്സപി നത്ഥി നിരാവജ്ജനതായ ഭിന്നാരമ്മണതായച ദോസോതി. യഞ്ച ഏകസ്മിംഭവേ ഭവങ്ഗസ്സ പടിസന്ധിയാ സഹ ധമ്മതോച ആരമ്മണ തോച അഭിന്നത്തം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം. തംപി മൂലഭവങ്ഗം സന്ധായ വുത്തം. ഇദഞ്ച ആഗന്തുകഭവങ്ഗന്തി നത്ഥി ദോസോതി. തമനന്തരിത്വാതി തം ആഗന്തുകഭവങ്ഗം അത്തനോ അനന്തരപച്ചയം കത്വാ. വദന്തി ആചരിയാ. പാളിയം പന മഹാഅട്ഠകഥായംച ഏതം വിധാനം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. കാമാവചരജവനാവസാനേയേവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി. ന മഹഗ്ഗതാനുത്തരജവനാവസാനേ. കസ്മാ ഇതി ചേ. കാമാവചര ജവനാനം ഏവ സവിപ്ഫന്ദനത്താ. ഇതരേസഞ്ച അവിപ്ഫന്ദനത്താ.

[൧൩൬] വിഭാവനിയം പന

‘‘കാമതണ്ഹാ നിദാന കമ്മനിബ്ബത്തത്താ’’തി കാരണം വുത്തം. തം അകാരണം.

അപിച അഭിഞ്ഞാവജ്ജിതാനി മഹഗ്ഗതാനുത്തരജവനാനി അപരിത്താരമ്മണാനി ഹോന്തി. തദാരമ്മണാനി പന പരിത്താരമ്മണാനേവാതി നതേസം അവസാനേ തദാരമ്മണുപ്പത്തി പസങ്ഗോ അത്ഥി. അഭിഞ്ഞാജവനാനിച കാനിചി പരിത്താരമ്മണാനിപി സന്തതരാനി ഹോന്തീതി തേസംപി അവസാനേ തദുപ്പത്തി നത്ഥിയേവാതി.

[൧൩൭] ഏതേന

അജനകത്താ ജനക സമാനത്താഭാവതോതിആദിപി പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

കാമാവചരസത്താനംഏവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി. ന രൂപാരൂപസത്താനം. ന ഹി തേസു ഉപ്പന്നാനം പരിത്താരമ്മണാനംപി കാമാവചരജവനാനം അവസാനേ തദാരമ്മണുപ്പത്തി അത്ഥി. തദാരമ്മണൂപ നിസ്സയസ്സ കാമ ഭവങ്ഗസ്സ അഭാവതോ മഹഗ്ഗത ഭവങ്ഗസ്സ ച സന്ത തരസ്സ തദാരമ്മണ കിച്ചാ ഭാവതോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ സോത വിഞ്ഞാണാനി പന രൂപസത്താനം ചക്ഖുസോതഇന്ദ്രിയ പവത്തിആനുഭാവതോ സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാനിച ദ്വാരവീഥിഭേദേ ചിത്തനിയമസിദ്ധിതോ രൂപസത്തേസു പവത്തന്തി യേവാതി. കാമാവചരധമ്മേസ്വേവ ആരമ്മണഭൂതേസു തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി, ന മഹഗ്ഗതാനുത്തരപഞ്ഞത്തിധമ്മേസു. ഏകന്തപരിത്താരമ്മണത്താ തദാരമ്മണാനം. തേസം പന ഏകന്തപരിത്താ രമ്മണഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി.

[൧൩൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘അപരിചിതത്താ’’തി കാരണം വുത്തം. തം അകാരണം.

ചിത്തഞ്ഹി നാമ വികപ്പബലേവാ അപ്പനാപത്തഭാവനാകമ്മവിസേസേ വാ സതി നിബ്ബാനേ വിയ അപരിചിതേപി ആരമ്മണേ പവത്തതിയേവാതി.

[൧൩൯] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘കാമതണ്ഹായത്തകമ്മജനിതത്താപീ’’തി കാരണം വുത്തം. തംപി ഹേട്ഠാ പടിക്ഖിത്തമേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം കിംവാ ഏതായ യുത്തിചിന്തായാതി വത്വാ സബ്ബാനി വിഭാവനിയം വുത്ത കാരണാനി പടിക്ഖിത്താനീതി.

കാമേ ജവന സത്താലമ്ബണാനം നിയമേസതീതി കാമഭൂമിപരിയാപന്നാനം ജവനാനം സത്താനം ആരമ്മണാനഞ്ച വസേന തിവിധേ നിയമേ സതി. വിഭൂതേ തിമഹന്തേച തദാരമ്മണമീരിതന്തി ഏതേന തദാരമ്മണംനാമ പവത്തമാനം വിഭൂതാരമ്മണേവാ അതിമഹന്താരമ്മണേ വാ പവത്തതീതി അയമേവ നിയമോ ദസ്സിതോ. ന പന യത്ഥ തദാ രമ്മണം പവത്തതി. ഏതദേവ വിഭൂതഞ്ച അതിമഹന്തഞ്ച നാമാതി നിയമോ. തസ്മാ ഉളാരകമ്മനിബ്ബത്താനം സുവിസദവത്ഥുകാനം രൂപബ്രഹ്മാനം ഉപ്പന്നാവീഥിയോ യേഭുയ്യേന വിഭൂതാരമ്മണാഏവ അതിമഹന്താ രമ്മണാഏവച ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. കേചി പന ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ രൂപാരൂപഭൂമീസു വിഭൂതാരമ്മണവീഥിയോ അതിമഹന്താരമ്മണവീഥിയോച നലബ്ഭന്തീതി വദന്തി. [തദാരമ്മണനിയമോ].

൧൪൦. ജവനേസുചാതി ചസദ്ദോ പന സദ്ദത്ഥോ. ഛക്ഖത്തു മേവവാ ജവന്തി. പകതികാലേപി ആരമ്മണസ്സ ദുബ്ബലഭാവേ സതീതി അധിപ്പായോ. അട്ഠകഥായംപി ഹി പകതികാലേ ആരമ്മണദുബ്ബ ലട്ഠാനേഏവ കാമാവചരജവനാനം ഛക്ഖത്തും പവത്തി വുത്താതി. കേചി പന ഛക്ഖത്തുന്തി ഇദം മുച്ഛാകാലവസേന വുത്തന്തി മഞ്ഞന്തി. മന്ദവത്തിയന്തി മരണാസന്നകാലേ ബഹുചിത്തക്ഖണാതീതകസ്സ വത്ഥുസ്സ ദുബ്ബലത്താ ഇതരകാലേസുച മുദുതരഭാവേന കേനചി ഉപദ്ദുത ഭാവേന അജ്ഝോത്ഥടഭാവേനച വത്ഥുസ്സ ദുബ്ബലത്താ തന്നിസ്സിതാനം ജവനാനം മന്ദീഭൂതവേഗതാ വസേന പവത്തികാലേ. മരണകാലാദീസൂതി മരണാസന്നകാലേ മുച്ഛാകാലേ വിസഞ്ഞിഭൂത കാലേ അതിതരുണകാലേച, തത്ഥ മുച്ഛാകാലോനാമ അസയ്ഹ രൂപേഹി ദുക്ഖധമ്മേഹി അതിഭൂതാനം അധിമത്തതോ കരജകായസ്സ വിഹഞ്ഞപ്പത്തികാലോ. വിസഞ്ഞി ഭൂതകാലോനാമ പീതിവേഗേനവാ നിദ്ദാഭിഭൂതതായവാ യക്ഖഗഹണേനവാ സുരാമദാദി വസേനവാ പകതിസഞ്ഞായ വിഗതകാലോ. അതിതരുണകാലോനാമ ഗബ്ഭഗതസ്സവാ സമ്പതിജാതസ്സവാ ദാരകസ്സ അജ്ഝത്ത വത്ഥൂനം അതിമുദുകാലോ. താദിസേസു ഹി കാലേസു അന്തരന്തരാ ഛദ്വാരികവീഥിയോ പവത്തമാനാപി യേഭുയ്യേന പരിപുണ്ണജവനവാരാ ന പവത്തന്തി. ദ്വത്തിവോട്ഠബ്ബനികാവാ ചതുപഞ്ചജവനികാഏവവാ പവത്തന്തീതി. ഏത്ഥച ദ്വത്തിവോട്ഠബ്ബനികവാരാ അട്ഠകഥായം വുത്താ. ചതുപഞ്ച ജവനികവാരാ മൂലടീകായം വുത്താ. പഞ്ചവാരമേവാതി ഇദം പന മരണാ സന്നകാലവസേന വുത്തം. നമുച്ഛാകാലാദിവസേന. തഞ്ച ഖോപാകതികസത്താനം വസേനേവ. യേ പന ഝാനസമനന്തരംവാ പച്ചവേക്ഖണ സമനന്തരംവാ അഭിഞ്ഞാസമനന്തരംവാ ചവന്തിവാ പരിനിബ്ബായന്തിവാ. തേസം ഝാനാദീനിയേവ പഞ്ചവാരതോ അധികാനിവാ ഊനാനിവാ മരണാ സന്നജവനാനിനാമ ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. അയഞ്ച അത്ഥോ ഉപരി മരണുപ്പത്തിയം ആവിഭവിസ്സതീതി. ഭഗവതോ പന യമകപാടിഹാരിയ കാലാദീസൂതി ഏത്ഥ അഞ്ഞേസംപി മഹാമോഗ്ഗലാനത്ഥേരാദീനം ഏവരൂപോ ലഹുപ്പവത്തികാലോ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ അയം പന മത്ഥകപത്താ വസീ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയേ ലബ്ഭതി. അഞ്ഞേസംവാ ഏവരൂപേ കാലേതി. സകലേന പന വാക്യേന ഥപേത്വാ യമകപാടിഹാരിയസദിസം ലഹുക പവത്തികാലം അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ഭഗവതോപി ഛവാ സത്തവാ പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി പവത്തന്തി. അഞ്ഞേസം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ചത്താരി പഞ്ചവാ പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി ഭവന്തീതി ഏത്ഥപി ഭഗവതോപി ലഹുകപ്പവത്തിയം പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണചിത്താനി ഭവന്തി. ലഹുകതരപവത്തിയം ചത്താരീതി അത്ഥോപി യുജ്ജതിയേവ.

വിഭാവനിയം പന

ഭഗവതോ ചത്താരി അഞ്ഞേസം പഞ്ചപീതി യുത്തം വിയ ദിസ്സതീതി വുത്തം.

തത്ഥ യമകപാടിഹാരിയം കരോന്തോ ഭഗവാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധഉദക ധാരാദീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പാടിഹാരിയാനം പവത്തനത്ഥം പഥമം തേജോകസിണേ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജി. തതോ ദ്വേ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖി. തതോ ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതൂതി അധിട്ഠാസി. തതോ തസ്മിംയേവ കസിണേ അഭിഞ്ഞം സമാപജ്ജി. അഭിഞ്ഞാവസേന ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി. തതോ ആപോകസിണേ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജി. തതോ ദ്വേ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖി. തതോ ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തന്തൂതി അധിട്ഠാസി. തതോ തസ്മിംയേവ കസിണേ അഭിഞ്ഞം സമാപജ്ജി. അഭിഞ്ഞാവസേന ഹേട്ഠിമ കായതോ ഉദകധാരാ പവത്തന്തി. സേസയമകേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥച ലഹുകപ്പവത്തിയാ ഇച്ഛിതത്താ ദ്വേ ദ്വേ പച്ചവേക്ഖണവാരാ ചതുപഞ്ചജവനികാഏവ ഭവന്തി. ദ്വിന്നഞ്ച ജവനവാരാനം അന്തരാ ദ്വേ ഏവ ഭവങ്ഗാനി ഭവന്തി. താനിച ദ്വേ പാടിഹാരിയാനി പസ്സന്താനം ഏകപ്പഹാരേനേവ പവത്താനി വിയ പഞ്ഞായന്തീതി. ഏതരഹി പന കേചി ആദികമ്മികജ്ഝാനപച്ചവേക്ഖണേസുപി ചത്താരി പഞ്ചവാജവനാനി വദന്തി. ആദികമ്മികസ്സാതി യോഗകമ്മസിദ്ധിയാ ആദിമ്ഹി നിയുത്തസ്സ. പഥമം ഉപ്പന്നാ അപ്പനാ പഥമകപ്പനാ. തസ്സം പഥമകപ്പനായം. ആദികമ്മികഅപ്പനാവീഥിയന്തി അത്ഥോ. തദാ ഹി സബ്ബാനിപി മഹഗ്ഗതജവനാനി പുന ആസേവനാഭാവതോ പരിദുബ്ബലാനി ഹോന്തീതി ഏകവാരമേവ ജവന്തീതി. അഭിഞ്ഞാജവനാനി പന ഇദ്ധിവികുബ്ബനാദി. കിച്ചസിദ്ധിയാഏവ പയുത്താനീതി കിച്ചസിദ്ധിതോ പരം കത്തബ്ബാഭാവതോ ആദികമ്മികകാലേപി വസീഭൂതകാലേപി ഏകവാരമേവ ജവന്തീതി വുത്തം അഭിഞ്ഞാജവനാനിച സബ്ബദാപീതി. യഥാച അഭിഞ്ഞാജവനാദി ഏവം മഗ്ഗജവനാനിപി തം തം കിലേസപ്പഹാനകിച്ചസിദ്ധിതോ പരം കത്തബ്ബാ ഭാവതോ ഏകവാരമേവ ജവന്തീതി വുത്തം ചത്താരോ പന.ല. ഏക ചിത്തക്ഖണികാവാതി. അഥവാ, മഗ്ഗചേതനായ അനന്തരികഫലത്താ സകിം ഉപ്പന്നേയേവ മഗ്ഗേ ഫലസ്സവാരോ ആവതോതി നത്ഥി മഗ്ഗചിത്തസ്സ പുനുപ്പത്തിയാ ഓകാസോതി വുത്തം ചത്താരോ പന.ല. ഏകചിത്തക്ഖണികാവാതി. ജവനുപ്പത്തിയാ പകതിയാ സത്തക്ഖുപരമത്താ മന്ദസ്സ പഞ്ചമം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം ദ്വേ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തിക്ഖസ്സ ചതുത്ഥം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം തീണീതി വുത്തം തതോ പരം.ല. ഉപ്പജ്ജന്തീതി. നിരോധസമാപത്തികാലേ പന പുബ്ബഭാഗേയേവ താദി സസ്സ പയോഗാഭിസങ്ഖാരസ്സ കതത്താ ദ്വിന്നം വാരാനം ഉപരി ചിത്തപ്പവത്തി നത്ഥീതി വുത്തം നിരോധ.ല. ജവതീതി. ഏത്ഥച ദ്വിക്ഖത്തുന്തി ഇദം ഉക്കട്ഠ നിദ്ദേസവസേന വുത്തം. ഏകംവാ ദ്വേവാ ചിത്തവാരേ അതിക്കമിത്വാ അചിത്തകോ ഹോതീതി ഹി വുത്തം. ചതുത്ഥാരുപ്പജവനന്തി അനാഗാമിനോ കുസലഭൂതം അരഹതോ ക്രിയഭൂതം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ യതന ജവനം. വുട്ഠാനകാലേച നിരോധസ്സ നിസന്ദമത്തത്താ ഏകവാരമേവ വജനം പവത്തതീതി വുത്തം വുട്ഠാനകാലേചാതിആദി. തത്ഥ അനാഗാമി ഫലംവാ അരഹത്തഫലംവാതി അനാഗാമിഫലേവാ അരഹത്തഫലേവാ. ഭാവേന ഭാവലക്ഖണേ ഹേതം പച്ചത്തവചനം. തേനാഹ നിരുദ്ധേതി. സബ്ബത്ഥാപി സമാപത്തിവീഥിയന്തി ഝാനസമാപത്തി ഫലസമാപത്തിവസേന സകലായപി സമാപത്തിവീഥിയം. ഭവങ്ഗസോതോവിയ വീഥിനിയ മോ നത്ഥീതി ഇദം ചിണ്ണവസീഭൂതകാലം സന്ധായ വുത്തം. അകതാ ധികാരസ്സ പന ഝാനസമാപത്തിയം ആദിതോ പട്ഠായ ദ്വേ തീണി ചത്താരീതിആദിനാ ഝാനജവനാനി അനുക്കമേന വദ്ധമാനാനി പവത്തന്തി. കതാ ധികാരാനം പന മഹാപുരിസജാതികാനം പടിലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ചിണ്ണവസീഭാവാനേവ ഹോന്തി. തഥാ ഫലജവനാനിച സബ്ബേസംപി ഫലട്ഠാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ബഹൂനിപീതി പിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന ആദികമ്മികകാലാദീസു ഏകവാരാദിവസേനപി അവസേസാനം പവത്തിം സമ്പിണ്ഡേതീതി. [ജാനനിയമോ].

൧൪൧. ഏവം പുബ്ബാപരനിയാമവസേന വീഥിചിത്താനം പവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പുഗ്ഗലഭേദവസേന ഭൂമിഭേദവസേനച തേസം പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ദുഹേതുകാനന്തിആദിമാഹ. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതാ ദ്വേ ഹേതുയോ ഏതേസന്തി ദുഹേതുകാ. ചതൂഹി ഞാണവിപ്പ യുത്തമഹാവിപാകേഹി ഗഹിതപടിസന്ധികാ. ദ്വീഹി പന അഹേതുക വിപാകേഹി ഗഹിത പടിസന്ധികാ അഹേതുകാ നത്ഥി പടിസന്ധിഹേതു ഏതേസന്തി കത്വാ. തേസം ദ്വിന്നംപി വിപാകാവരണസബ്ഭാവതോ മഹഗ്ഗ തജ്ഝാനാനിപി താവ നുപ്പജ്ജന്തി. കുതോ ലോകുത്തരാനി. ക്രിയജവനാനി പന ഖീണാസവാനമേവ ആവേനിക ഭൂതാനീതി വുത്തം ക്രിയജവനാനി ചേവഅപ്പനാജവനാനിച ന ലബ്ഭന്തീതി. തത്ഥ വിപാകാ വരണം നാമ അഹേതുക പടിസന്ധികതാ ദ്വിഹേതുക പടിസന്ധികതാച. തഥാ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനിച സുഗതിയന്തി സുഗതി ഭവേ പരിയാപന്നാനം തേസം ദ്വിന്നം തഥാ ഞാണമ്പയുത്തമഹാവിപാകാനിച ന ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥച സുഗതിയന്തി ഏതേന ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നേ അഹേതുക പുഗ്ഗലേ നിവത്തേതി. ന ഹി തേസം ഇമസ്മിം വാക്യേ ഇതരേസം അനുഞ്ഞാതാനി ഞാണവിപ്പയുത്തവിപാകാനിപി ലബ്ഭന്തീതി. തേനാഹ ദുഗ്ഗതി യം പനാതിആദി. തത്ഥ ദുഗ്ഗതിയം പരിയാപന്നാനം അഹേതുകാനം ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനിച ഞാണവിപ്പയുത്താനി മഹാവിപാകാനിച ന ലബ്ഭന്തീതി പരിപുണ്ണ യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥ സിയാ. കസ്മാ പനേത്ഥ സുഗതിപരിയാപന്നാനം അഹേതുകാനം ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനി ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നാനഞ്ച അട്ഠപി സഹേതുക മഹാവിപാകാനി ന ലബ്ഭന്തീതി വുത്തം. നനു പട്ഠാനേ സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി ഏകസ്മിം ഭവേ ഏകസ്സ സത്തസ്സ കദാചി സഹേതുകം ഭവങ്ഗം കദാചി അഹേതുകം ഭവങ്ഗന്തി ഏവം മൂലഭവങ്ഗേ പവത്തിഭേദോ നത്ഥീതി കത്വാ സഹേതുകം ഭവങ്ഗന്തി ഇദം തദാരമ്മണസങ്ഖാതം ആഗന്തുകഭവങ്ഗം സന്ധായ വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. സഹേതുകന്തിച സാമഞ്ഞവചനത്താ ദ്വിഹേതുകം തിഹേതുകഞ്ച തദാരമ്മണം വിഞ്ഞാതബ്ബം ഹോതി. അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി ഇധ പന തസ്സ തദാരമ്മണസ്സ അനന്തരം ഉപ്പന്നം മൂലഭവങ്ഗമേവ അധിപ്പേതം. ഇധപി സാമഞ്ഞവചനത്താ ദ്വീസു അ- അഹേതുകഭവങ്ഗേസു യംകിഞ്ചി ഗഹേതബ്ബമേവാതി. തസ്മാ ദ്വിന്നം അഹേതുകാനംപി അട്ഠസഹേതുക തദാരമ്മണാനിപി ലബ്ഭമാനാനിഏവ സിയും. ദുഹേതുകാനം പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. വുച്ചതേ, അഹേതു കേസു താവ ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നാനം സഹേതുകതദാരമ്മണസമ്ഭവോ സബ്ബഅട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തോ. തസ്മാ അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി ഇദം കുസലവിപാകഭൂതം അഹേതുകഭവങ്ഗം സന്ധായ വുത്തന്തി യുത്തം. അയഞ്ഹി പട്ഠാനേ ധമ്മതാ. യദിദം യഥാലാഭഗഹണന്തി. ഇതരഥാ സബ്ബഅട്ഠകഥാവിരോധോ സിയാതി. യഥാച കുസലാനം യോഗസാധനീയത്താ പവത്തിയംപി യോഗകമ്മവസേന ഞാണയോഗോ ഹോതി. ന തഥാ വിപാകാനം. തേസം പന അയോഗസാധനീ യത്താ പവത്തിയം ഭവങ്ഗഞാണസങ്ഖാതേന ഉപനിസ്സയഞ്ഞാണേന വിനാ ഞാണയോഗോ ന സമ്ഭവതി. തസ്മാ സഹേതുകം ഭവങ്ഗന്തി ഇധപി ഞാണവിപ്പയുത്തഭൂതം സഹേതുകതദാരമ്മണമേവ ഗഹേതും യുത്തന്തി കത്വാ ദ്വിഹേതുകാനം അഹേതുകാനഞ്ച ഞാണസമ്പയുത്തതദാരമ്മണ പടിക്ഖേപോ ഥേരേന കതോതി. ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന പന യേന വിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. തേന സദിസം വാ തതോ ഹീനം വാ തദാരമ്മണം തേസം സമ്ഭവതി. ന പണീതന്തി കത്വാ ദ്വിന്നംപി അഹേതുകാനം അട്ഠമഹാവിപാകാനി പടിക്ഖിപിത്വാ സത്തതിംസചിത്തപടി ലാഭോ വുത്തോ. സോ പന യഥാ വുത്തപട്ഠാനപാളിയാ വിരുജ്ഝതി. അപരേ പന യഥാ അഹേതുകാനം സുഗതിപരിയാപന്നാനം ദ്വിഹേതുക തദാരമ്മണം ഹോതി. ഏവം ദ്വിഹേതുകാനംപി തിഹേതുകതദാരമ്മണം സമ്ഭവതീതി വദന്തി. തം യുത്തംവിയ ദിസ്സതി. അട്ഠകഥായഞ്ഹി കത്ഥചി തേസം ദ്വിന്നംപി അവിസേസേന അട്ഠമഹാവിപാകപവത്തി വുത്താതി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണ സഹഗതാ തയോ ഹേതൂ ഏതേസന്തി തിഹേതുകാ. തേ പന കാമരൂപാരൂപവസേന തിവിധാ ഹോന്തി. പുഥുജ്ജനോ അട്ഠഅരിയാചാതി നവവിധാ. തേസു ഖീണാസവാനം കുസലാകുസല ജവനാനിച നലബ്ഭന്തി. സബ്ബസോ അനുസയപഹാനേന സബ്ബേസം കുസലാകുസലാനം സഹ നിരുദ്ധത്താ അനുസയ പടിബദ്ധോ ഹി തേസം തബ്ഭാവോതി. തഥാസദ്ദോ പക്ഖന്തരത്ഥോ. അപരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചതായ സിക്ഖനസീലയുത്താ സത്തഅരിയാ സേക്ഖാനാമ. ഇധ പന തയോ ഹേട്ഠിമഫലട്ഠാ അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി ആദിതോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പഹീനത്താ തം സഹഗതാനി പഞ്ചജവനാനി നലബ്ഭന്തീതി. അനാഗാമിപുഗ്ഗലാനം പന പടിഘജവനാനിച ന ലബ്ഭന്തി. അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീനത്താ. മഗ്ഗസ്സ പന ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ. ചതുന്നം മഗ്ഗട്ഠാനം പച്ചേകം യഥാസകം മഗ്ഗജവനാനിഏവ ലബ്ഭന്തി. ഉപരിമാനഞ്ച ഫലാനം ഹേട്ഠിമേഹി പുഗ്ഗലേഹി അനമിഗതത്താ ഹേട്ഠിമാനഞ്ച ഉപരിമേസു പുഗ്ഗലന്തരേസു അനുപ്പജ്ജനതോ ചതുന്നം ഫലട്ഠാനംപി പച്ചേകം യഥാസകം ഫലജവനാനിഏവ ലബ്ഭന്തീതി വുത്തം ലോകുത്തര.ല. സമുപ്പജ്ജന്തീതി. ഏത്ഥച ഉപരിമഗ്ഗേ ആഗതേ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗാനുഭാവസ്സ സബ്ബസോ പടിപസ്സദ്ധിവസേന ഉപരിമാനം പുഗ്ഗലന്തരതാസിദ്ധി വേദിതബ്ബാതി. ഇദാനി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം പാരിസേസതോ ലബ്ഭമാനവീഥിചിത്താനി ദസ്സേതും ഗാഥമാഹ. പരിനിട്ഠി തസിക്ഖാകിച്ചത്താ നത്ഥി സിക്ഖിതബ്ബകിച്ചം ഏതേസന്തി അസേക്ഖാ. ഖീണാസവാ. തേസം തേവീസതികാമവിപാക വീസതിക്രിയ അരഹത്തഫല വസേന ചതുചത്താലീസ വീഥിചിത്താനി സമ്ഭവാ യഥാസമ്ഭവം ഉദ്ദിസേ. സത്തന്നം സേക്ഖാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാജവനവജ്ജിതാനം സത്തന്നം അകുസലാനം ഏകവീസതിയാ കുസലാനം തേവീസതിയാ കാമവിപാകാനം തിണ്ണം ഹേട്ഠിമഫലാനം ആവജ്ജനദ്വയസ്സച വസേന ഛപഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി സമ്ഭവാ ഉദ്ദിസേ. അവസേസാനം ചതുന്നം പുഥുജ്ജനാനം കാമവിപാക ലോകിയകുസലാകുലാവജ്ജന ദ്വയവസേന ചതുപഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി സമ്ഭവാ ഉദ്ദിസേതി യോജനാ. പുഗ്ഗല ഭേദേന വീഥിചിത്താനം ഭേദോ പുഗ്ഗലഭേദോ.

൧൪൨. സബ്ബാനിപി വീഥിചിത്താനി ഉപലബ്ഭന്തി പുഗ്ഗലാനം ദ്വാരാനഞ്ച ഏത്ഥേവ പരിപുണ്ണസമ്ഭവതോ. യഥാരഹന്തി തം തം ഭൂമിപുഗ്ഗലാനം ഉപ്പത്തിഅരഹാനുരൂപം. രൂപാവചരഭൂമിയം വജ്ജിതബ്ബേസു സോളസവീഥി ചിത്തേസു ഛന്നം ചിത്താനം ഉപരിവാക്യേ വുച്ചമാനത്താ പടിഘജവന തദാരമ്മണ വജ്ജിതാനീതി വുത്തം. അരൂപാവചരഭൂമിയം പഥമമഗ്ഗ രൂപാവചരഹസന ഹേട്ഠിമാരുപ്പവജ്ജിതാനി പടിഘജവന തദാരമ്മണവജ്ജിതാനിച വീഥി ചിത്താനി ലബ്ഭന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥാപി വജ്ജിതബ്ബേസു അട്ഠതിംസ വീഥിചിത്തേസു സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപരിവുച്ചമാനതാ ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബത്ഥാപീതി സബ്ബാസുപി രൂപാരൂപഭൂമീസു. തംതം പസാദരഹിതാനം തംതംദ്വാരികവീഥിചിത്താനി ന ലബ്ഭന്തേവാതി രൂപാവചരഭൂമിയം താവ ഘാനാദിത്തയം നത്ഥീതി ഘാനജിവ്ഹാകായപസാദ രഹിതാനം രൂപീബ്രഹ്മാനം ഘാന ജിവ്ഹാകായദ്വാരികാനി ഛ വീഥിചിത്താനി നലബ്ഭന്തേവ. യാനി സന്ധായ ഛന്നം ചിത്താനം ഉപരിവാക്യേ വുച്ചമാനത്താതി ഹേട്ഠാ വുത്തം. അരൂപഭൂമിയം പന പഞ്ചപി പസാദാ നത്ഥീതി പഞ്ചദ്വാരികാനി ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണ മനോധാ തുത്തിക സന്തീരണത്തയവസേന സോളസവീഥിചിത്താനി നലബ്ഭന്തേവ. യാനി സന്ധായ സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപരി വുച്ചമാനതാതി വുത്തം. കാമഭൂമിയം പന തംതം പസാദരഹിതതാ ജച്ചന്ധാദീനം വസേന യോ ജേതബ്ബാ. കാമേ അസീതി വീഥിചിത്താനി യഥാരഹം ലബ്ഭരേ ലബ്ഭന്തി. രൂപേ ചതുസട്ഠി തഥാ യഥാരഹം ലബ്ഭരേ. അരൂപേ ദ്വേ ചത്താലീസ യഥാരഹം ലബ്ഭരേതി യോജനാ. ഏത്ഥച ബ്രഹ്മലോകേവാ ഉപരി ഛകാമാവചര ദേവലോകേസുവാ അനിട്ഠാരമ്മണാനി നാമ നത്ഥി. തസ്മാ രൂപാവചരഭൂമിയം ചതുന്നം അകുസലവിപാകാനം ലബ്ഭമാനതാവചനം തത്ഥ ഠത്വാവാ ഇധ ആഗന്ത്വാവാ ഇധ അനട്ഠേഹി രൂപസദ്ദേഹി സമാഗച്ഛന്താനം വസേന ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ഇധ ആഗതാനംയേവ ബ്രഹ്മാനം അനിട്ഠാരമ്മണസമായോഗോ ഹോതീതി ഥാനി ചത്താരി രൂപഭൂമിയം ലദ്ധാനിനാമ ന ഹോന്തി. തസ്മാ തത്ഥ സട്ഠിയേവ വീഥിചിത്താനീതി വദന്തി. തം ന യുജ്ജതി. ഇധ ആഗതാനംയേവ ഉപ്പന്നാനിപി ബ്രഹ്മത്തഭാവേ ഉപ്പന്നത്താ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നാനി ഇച്ചേവ വത്തബ്ബത്താ. നച തത്ഥ ഠിതാപി ഇധ അനിട്ഠാനി നഗണ്ഹന്തി. ദൂരേപി ആരമ്മണം ഗഹേതും സമത്ഥത്താ ബ്രഹ്മാനന്തി.

[൧൪൦] യഞ്ച വിഭാവനിയം

തസ്സ വാദസ്സ പടിക്ഖിപനത്ഥം വുത്തം ‘‘ഇധ പന തത്ഥ ഠത്വാപി ഇമം ലോകം പസ്സന്താനം അനിട്ഠാരമ്മണസ്സ അസമ്ഭവോ ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി. തേന തത്ഥ ഠത്വാ ഇമം ലോകം പസ്സന്താനം ഉപ്പന്നാനി താനി ചത്താരി ചിത്താനി തത്ഥ ലദ്ധാനിനാമ ഹോന്തി. ഇധ ആഗതാനം ഉപ്പന്നാനി ഇധ ലദ്ധാനിനാമ ഹോന്തീതി അനുഞ്ഞാതം ഹോതി. തഞ്ച ന യുത്തം.

തം തം ഭൂമിപരിയാപന്നേ സത്തസന്താനേ ഉപ്പന്നാനിഏവ തംതംഭൂമിയം ഉപ്പന്നാനീതി സിദ്ധത്താ. ഇച്ചേവന്തിആദി മഹാനിഗമനം. യഥാസമ്ഭവന്തി തം തം ഭൂമിപുഗ്ഗലദ്വാരാരമ്മണേസു സമ്ഭവാനുരൂപം. ഭവങ്ഗേന അന്തരിതാ ഭവങ്ഗന്തരിതാ. യാവതായുകന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ഭവനികന്തി വീഥിതോ പട്ഠായ യത്തകം കാലം ജീവിതസന്താനം പവത്തതി. തത്തകം കാലന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭോച്ഛിന്നാ പവത്തതി അസതി നിരോധ സമാപത്തിയന്തി അധിപ്പായോ.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ വീഥി സങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.