പകിണ്ണക സങ്ഗഹ പരമത്ഥദീപനീ

൧൨൯. ഏവം വിസും വിസും ചിത്തചേതസികാനം നിദ്ദേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പുന ഉഭിന്നം നിദ്ദേസം ദസ്സേന്തോ സമ്പയുത്തായഥായോഗന്തിആദിമാഹ. യഥായോഗം സമ്പയുത്താ സഭാവതോ തേപഞ്ഞാസ ചിത്തചേതസികാ യേ ധമ്മാ മയാ വിസും വിസും നിദ്ദിട്ഠാ. ഇദാനി യഥാ രഹം തേസം ഉഭിന്നം സങ്ഗഹോനാമ നിയ്യതേതി യോജനാ. തത്ഥ അത്തനോ അത്തനോ ഭാവോ സഭാവോ. ധമ്മാനം ആവേനികലക്ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി. ചിത്തം താവ ഭൂമിജാതിസമ്പയോഗാദിഭേദേന ഏകൂന നവുതിവിധംപി അത്തനോ ആരമ്മണ വിജാനനസങ്ഖാതേന ആവേനികലക്ഖണേന ഏകമേവ ഹോതി. ഫസ്സോപി ഭൂമിജാതിസമ്പയോ ഗാദിഭേദേന ഏകൂനനവുതിവിധോപി ഫുസനലക്ഖണേന ഏകോവ ഹോതി തഥാ വേദനാസഞ്ഞാദയോതി ഏവം സഭാവതോ തേപഞ്ഞാസ ഏവ ഹോന്തീതി. വേദനാഹേതുതോ കിച്ചദ്വാരാലമ്ബണവത്ഥുതോ പവത്തോ സങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വേദനാഹേതുതോതി വേദനാഭേദ ഹേതുഭേദതോ. ഏവം കിച്ചദ്വാരാലമ്ബണ വത്ഥുതോതി ഏത്ഥപി. ചിത്തുപ്പാദവസേനേവാതി ചിത്തവസേനേവ നിയ്യതേതി സമ്ബന്ധോ. ഏവസദ്ദേന ചേതസികേ നിവത്തേതി. ഏത്താവതാ ഛന്നം പകിണ്ണകസങ്ഗഹാനം വചനത്ഥോ ഇധേവ താവ ഥേരേന ദസ്സിതോ ഹോതി വേദനാഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ വേദനാസങ്ഗഹോ, ഹേതുഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ ഹേതുസങ്ഗഹോതിആദിനാ.

[൮൩] വിഭാവനിയം പന

ചിത്തുപ്പാദസദ്ദേന ചേതസികധമ്മേപി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം നിവത്തേ തബ്ബം അപസ്സന്തോ ‘‘ന കത്ഥചി തംവിരഹേനാ’’തി വദതി. തം നയുജ്ജതിയേവ.

ന ഹി ഇധ ഏത്തകാ ചേതസികാ സുഖസഹഗതാ, ഏത്തകാ ദുക്ഖ സഹഗതാതിആദിനാ ഏകോപി സങ്ഗഹോ ചേതസികേഹി നീതോ നാമ അത്ഥി. സുഖസഹഗതം കുസലവിപാകം കായവിഞ്ഞാണമേകമേവാതിആദിനാ പന ചിത്തേനഏവ നീഹോതി. ചിത്തേ പന സിദ്ധേ ചേത സികാപി സിദ്ധാഏവാതി കത്വാ ചിത്തുപ്പാദവസേനേവാതി ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൧൩൦. തത്ഥാതി തേസു ഛസു സങ്ഗഹേസു. വേദനാഭേദേന തംസമ്പയുത്താനം ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ വേദനാസങ്ഗഹോ.

[൮൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘സുഖാദിവേദനാനം തംസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനഞ്ച വിഭാഗവസേന സങ്ഗഹോ വേദനാസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ചസദ്ദേന വേദനാസങ്ഗഹോച വേദനാസഹഗത ചിത്തുപ്പാദ സങ്ഗഹോചാതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ വേദനാസങ്ഗഹോതി ഏകസേസനിദ്ദേസോ ഹോതീതി ദസ്സേതി. തം ന സുന്ദരം.

ഇധ ഹി വേദനാഭേദോ ഇമസ്സ സങ്ഗഹസ്സ നിസ്സയധമ്മപരിഗ്ഗഹത്ഥംഏവ വുത്തോ. ന വേദനാനംച വിസും സങ്ഗഹദസ്സനത്ഥന്തി. തത്ഥതിവിധാ വേദനാതി കസ്മാ വുത്തം. നനു സംയുത്തകേ ദ്വേപി തിസ്സോപി പഞ്ചപി ഛപി അട്ഠാരസപി ഛത്തിംസപി അട്ഠസതംപി വേദനാ വുത്താതി. സച്ചം. അനുഭവനലക്ഖണേന പന വേദനാ തിവിധാഏവ ഹോതി. യേ ഹി കേചി യംകിഞ്ചി ആരമ്മണം അനുഭവന്തി. തേ തം സാതതോവാ അനുഭവന്തി അസാതതോവാ മജ്ഝത്തതോവാ. തതോ അഞ്ഞോ പകാരോ നത്ഥീതി. അഞ്ഞേ പന പഭേദാ തേന തേന പരിയായേന വുത്താ. തത്ഥ ഹി ദ്വേ കായികചേതസികവസേന വുത്താ. യഥാഹ-കതമാച ഭിക്ഖവേ ദ്വേ വേദനാ കായികാച ചേതസികാചാതി. സുഖദുക്ഖ വസേനവാ ഉപേക്ഖം സുഖേ സങ്ഗഹേത്വാ. യഥാഹ-ദ്വേ വേദനാ വുത്താ ഭഗവതാ സുഖാവേദനാ ദുക്ഖാവേദനാ. യായം ഭന്തേ അദുക്ഖ മസുഖാ വേദനാ. സന്തസ്മിം ഏസാപണീതേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാതി.

വിഭാവനിയം പന

അനവജ്ജപക്ഖികം ഉപേക്ഖം സുഖേ സാവജ്ജപക്ഖികഞ്ച ദുക്ഖേ സങ്ഗഹേത്വാ ദ്വേ വുത്താതി വുത്തം. തം പാളിയം അനാഗതംപി യുജ്ജതിയേവ.

ഇന്ദ്രിയഭേദവസേന പഞ്ച. ഫസ്സഭേദവസേന ഛ. ഉപവിചാരഭേദ വസേന അട്ഠാരസ. ഛ ഗേഹസ്സിതാനി ഛ നേക്ഖമ്മസ്സിതാനീതി ഏവം പച്ചേകം ദ്വാദസന്നം സോമനസ്സ ദോമനസ്സഉപേക്ഖാനം വസേന ഛത്തിംസ. തായേവ കാലത്തയവസേന അട്ഠസതം വേദനാ വുത്താതി. യഞ്ച കത്ഥചി സുത്തേ യംകിഞ്ചി വേദയിതം സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വുത്തം. തം സങ്ഖാരദുക്ഖതാവസേന വുത്തന്തി. ഹേട്ഠാ പന ചിത്തനിദ്ദേസേ ചിത്താനി ഇന്ദ്രിയഭേദവസേന നിദ്ദിട്ഠാനീതി കത്വാ ഇധപി ഇന്ദ്രിയഭേദവസേനേവ ചിത്താനി സങ്ഗഹേതും പുന സുഖം.ല. പഞ്ചധാ ഹോതീതി വുത്തം. ഏത്ഥ ച യേസു ധമ്മേസു ആധി പച്ചവസേന സുഖദുക്ഖാനി ഇന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. തേസം കായിക മാനസികവസേന ദുവിധത്താ താനിപി സുഖിന്ദ്രിയം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയന്തി ദ്വിധാ വുത്താനി. ഉപേക്ഖായ പന ആധിപച്ചട്ഠാനഭൂതാ ധമ്മാ മാനസികാഏവ ഹോന്തീതിസാ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി ഏകധാവ വുത്താതി. അപിച, തേപി പരിയായേന ദുവിധാ ഹോന്തി. ചക്ഖാദിപസാദകായ നിസ്സിതാനംപി സബ്ഭാവതോ. വേദനാപന ഏകരസത്താ ഏകധാവ വുത്താതി.

വിഭാവനിയം പന

‘‘കായിക മാനസിക സാതഭേദതോ സുഖദുക്ഖാനി ദ്വിധാ വുത്താനീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ സഭാവതോ ഇട്ഠാനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബാ നുഭവനലക്ഖണാനി സുഖ ദുക്ഖാനി. സഭാവതോവാ പരികപ്പനതോവാ ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്താനുഭവന ലക്ഖണാനി ഇതരാനീതി. സേസാനീതി യഥാവുത്ത സുഖദുക്ഖതോ മനസ്സ ദോമനസ്സയുത്തേഹി സേസാനി ബാത്തിംസ കാമാവചരചിത്താനി തേവീസതി പഞ്ചമജ്ഝാനികചിത്താനിചാതി സബ്ബാനി പഞ്ചപഞ്ഞാസചിത്താനി. ഏകത്ഥാതി ഏകസ്മിം ചിത്തേ. ഇതരാ ഹി ഉപേക്ഖാവേദനാ.

൧൩൧. ഹേതൂനം ഭേദേന തംസമ്പയുത്താനം ചിത്തചേതസികാന സങ്ഗഹോ ഹേതുസങ്ഗഹോ.

[൮൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘ലോഭാദിഹേതൂനം വിഭാഗവസേന തംസമ്പയുത്തധമ്മവസേനച സങ്ഗഹോ ഹേതുസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

കാരണം വുത്തമേവ. ഹേതൂനാമ ഛബ്ബിധാ ഭവന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഹേതുകിച്ചംനാമ ആരമ്മണേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവ സാധനം. യഥാ ഹി രുക്ഖസ്സ മൂലാനി സയം അന്തോ പഥവിയം വദ്ധിത്വാ പഥവിരസേച ആപോരസേച ഗഹേത്വാ രുക്ഖം യാവ അഗ്ഗാ അഭിഹരന്തി. വാതേവാ മഹോഘേവാ ആഗതേ രുക്ഖം സുട്ഠു ആകഡ്ഢിത്വാ തിട്ഠന്തി, ഏവം രുക്ഖോ വുദ്ധോ വിരുള്ഹോ വിപുലോ ചിരട്ഠിതികോച ഹോതി. ഏവമേവം ഇമേപി ധമ്മാ സയം ആരമ്മണേസു ഥിരപത്താ ഹുത്വാ സമ്പയുത്തധമ്മേ തത്ഥ വുദ്ധേ വിരുള്ഹേ വിപുലേ ചിരട്ഠിതികേച സാധേന്തീതി. അഹേതുകചിത്താനിപന ജലതലേ അമൂലകസേവാ ലാനി വിയ ആരമ്മണേ സുട്ഠു പതിട്ഠിതാനി ന ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. അപരേ പന ധമ്മാനം കുസലാദിഭാവസാധനം ഹേതുകിച്ചന്തി വദന്തി. ഏവംസന്തേ യേസം സഹജാതഹേതു നത്ഥി. തേസം അകുസലഭാവോ അബ്യാകതഭാവോച നസമ്പജ്ജേയ്യ. യാനിച ലദ്ധഹേതുപച്ചയാനി രൂപാനി. തേസഞ്ച കുസലാദിഭാവോ ആപജ്ജേയ്യാതി വത്വാ തംവാദം പടിപക്ഖിപന്തി. യഥാ പന ലോകേ അന്ധകാരോനാമ കേനചി പച്ചയ വിസേസേന സാധേതബ്ബോ ന ഹോതി. യത്ഥ ആലോകോ നത്ഥി. തത്ഥ സോ അത്തനോ ധമ്മതായ സിദ്ധോ ഹോതി. ഏവമേവം ധമ്മേസു മുയ്ഹനക്രിയാഭൂതോ മോഹന്ധകാരോപി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ അകുസലോ ഭവിതും അരഹതി. തഥാ ഹി ഇച്ഛാനാമ അത്ഥി. സാമുയ്ഹനക്രിയായ യുത്താ ലഗ്ഗനഭാവം പത്വാ ലോഭോ അകുസലോ നാമ ഹോതി. സദ്ധായ യുത്താ പന ധമ്മച്ഛന്ദഭാവം പത്വാ കുസലച്ഛന്ദോനാമ ഹോതി. തഥാ അക്ഖന്തിനാമ അത്ഥി. സാപി മുയ്ഹന ക്രിയായ യുത്താ പടിഘഭാവം പത്വാ ദോസോ അകുസലോനാമ ഹോതി. സദ്ധായ യുത്താ പന ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീതിആദിനാ നയേന പാപധമ്മ പാപാരമ്മണ വിരോധഭാവം പത്വാ അലോഭോ കുസലോനാമ ഹോതി. മുയ്ഹനക്രിയാ പന അസുകേന യുത്താ അകുസലോനാമ. അസുകേന യുത്താ കുസലോനാമാതി നത്ഥി. അമ്ബിലത്ഥായ അഞ്ഞേന സംയോഗകിച്ചരഹിതോ ജാതിഅമ്ബിലരസോ വിയ ഏകന്തഅകുസലജാതികാഏവ ഹോതീതി. യോച ധമ്മോ കുസലോ അകുസലോച ന ഹോതി. സോ അബ്യാകതോതി ഏത്തകമേവ ധമ്മാനം അബ്യാകതഭാവസിദ്ധിയാ കാരണം. തസ്മാ അഹേതുകചിത്താനം രൂപനിബ്ബാനാനഞ്ച അബ്യാകതഭാവോപി അത്തനോ ധമ്മ തായഏവ സിദ്ധോ. തത്ഥ മോഹോ സേസമൂലാനംപി മൂലം ഹോതി. രജ്ജനദുസ്സനാനിപി ഹി മുയ്ഹനനിസന്ദാനിഏവ ഹോന്തി. അലോഭാദീനഞ്ച കുസലഭാവോ അവിജ്ജാനുസയേന സഹേവ സിദ്ധോതി. താനി പന ലോഭാദീനി ലോഭസഹഗതാദീനം വിസേസമൂലാനി ഹോന്തി. രജ്ജനാദി നിസന്ദാനി ഹി ദിട്ഠിമാനാദീനി. അരജ്ജനാദിനിസന്ദാനി ച സദ്ധാദീനീതി. യസ്മാ പന ഹേതുയോനാമ സമ്പയുത്തേസു പധാനധമ്മാ ഹോന്തി. തസ്മാ സഹേതുകവിപാകക്രിയാനം അബ്യാകതഭാവോ പന ഹേതു മുഖേനപി വത്തും യുത്തോ.

[൮൬] ഏത്താവതാ യം വുത്തം വിഭാവനിയം

‘‘അപരേ പന കുസലാദീനം കുസലാദിഭാവസാധനം ഹേതു ഭാവോ’’തി വദന്തി. ഏവം സതി ഹേതൂനം അത്തനോ കുസലാ ദിഭാവസാധനോ അഞ്ഞോ ഹേതു മഗ്ഗിതബ്ബോ സിയാ. അഥ സേസസമ്പയുത്തഹേതുപടിബദ്ധോ തേസം കുസലാദിഭാവോ, ഏവമ്പി മോമൂഹ ചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ ഹേതുനോ അകുസല ഭാവോ അപ്പടിബദ്ധോ സിയാ. അഥ തസ്സ സഭാവതോ അകുസലഭാവോപി സിയാ. ഏവംസതി സേസഹേതൂനമ്പി സഭാവതോ കുസലാദിഭാവോതി തേസം വിയ സമ്പയുത്ത ധമ്മാനമ്പി സോ ഹേതുപടിബദ്ധോ നസിയാ, യദിച ഹേതുപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ. തദാ അഹേതുകാനം അബ്യാകതഭാവോ നസിയാതി അലമതിനിപ്പീളനേനാതി തം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി.

യഥാച ലദ്ധജ്ഝാനപച്ചയേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു ഝാനങ്ഗാനി അരൂപധമ്മേസുഏവ ഉപനിജ്ഝാനട്ഠം ഫരന്തി, ന രൂപധമ്മേസു. തേ പന ഝാനധമ്മ സമുട്ഠി തത്താഏവ ഝാനപച്ചയുപ്പന്നേസു വുത്താ. ഏവമേവ ഹേതുയോപി അരൂപ ധമ്മേസുഏവ കുസലാദിഭാവം ഫരന്തി. ന രൂപധമ്മേസു. തേ പന ഹേതു സമുട്ഠിതത്താഏവ ഹേതുപച്ചയുപ്പന്നേസു വുത്താതി ന തേസം രൂപധമ്മാനം കുസലാദിഭാവാപത്തി ചോദേതബ്ബാതി.

[൮൭] യഞ്ച വിഭാവനിയം

‘‘കുസലാദിഭാവോ പന കുസലാകുസലാനം യോനിസോ അയോനിസോ മനസികാരപടിബദ്ധോ’’തി വുത്തം. തംപി വിചാരേ തബ്ബം.

തഥാ ഹി സൂരിയാലോകേ ആഗതേ ദിവാ ബലാനം ഹംസാദീനം ഓകാസോ ഹോതി. രത്തന്ധകാലേ ആഗതേ രത്തിബലാനം ഉലൂകാദീനം ഓകാസോ ഹോതി. നച തേ ആലോകന്ധകാരാ തേസം വണ്ണാദിവിസേസം സാമേന്തി. തം പന തേസം യോനിയോഏവ സാധേന്തി. തത്ഥ ആലോകോ വിയ യോനിസോമനസികാരോ ദട്ഠബ്ബോ. അന്ധകാരോ വിയ ഇതരോ. തേ സത്താ വിയ കുസലാകുസലാ. വണ്ണാദിവിസേസോ വിയ കുസലാദിഭാവോ. യോനിയോ വിയ ഹേതുയോ ദട്ഠബ്ബാതി. അബ്യാകതാനം പനാതി സബ്ബം യോ ധമ്മോ കുസലോ അകുസലോച ന ഹോതി. സോ അബ്യാകതോതി വുത്തപക്ഖേ പതതിയേവാതി. തത്ഥാതി ഹേതുസങ്ഗഹേ. സഹേതുകാനം പരിഗ്ഗഹസുഖത്ഥം ഇധ വജ്ജേതബ്ബാനിപി അഹേതുകാനി പഥമം ഉദ്ധടാനി. തേനാഹ സേസാനി പന. ല. സഹേതുകാ നേവാതി. തേസംവാ അഹേതുകനാമംപി ഹേതൂനം വസേനേവ വിസും സിദ്ധന്തി തേസംപി ഇധ സങ്ഗഹണം അവിരുദ്ധം ഹോതി. തേനാഹ അഹേതു കാട്ഠാരസേകാതിആദി. സഭാവ ഭേദേന ഛബ്ബിധാപി ഹേതുയോ കുസലാ കുസലാ ബ്യാകതജാതിഭേദേന നവധാ ഹോന്തീതി വുത്തം ലോഭോ ദോസോചാതിആദി.

൧൩൨. ചുദ്ദസന്നം കിച്ചാനം ഭേദേന തംകിച്ചവന്താനം ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ കിച്ചസങ്ഗഹോ.

[൮൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘പടിസന്ധാദീനം കിച്ചാനം വിഭാഗവസേന തംകിച്ചവന്താനഞ്ച പരിച്ഛേദവസേന സങ്ഗഹോ കിച്ചസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

യേന ഏകകമ്മേന ഏകോ ഉപപത്തിഭവോനിബ്ബത്തതി. തസ്മിം സരസേനവാ ലദ്ധവിബാധനേനവാ പരിക്ഖീണേ സോ ഭവോ നിരുജ്ഝതി. ഏകസ്സ കമ്മസ്സ ഓകാസോ ഹോതി. തസ്മാ തതോ നിബ്ബത്ത ഭവതോ ചുതസ്സ അന്തരാ ഖണമത്തംപി അട്ഠത്വാ ലദ്ധോകാസേന ഏകേന കമ്മേന പുന ഭവന്തരാദി പടിസന്ധാന വസേന അഭിനിബ്ബത്തി പടിസന്ധികിച്ചം. തഥാ നിബ്ബത്തസ്സ ഉപപത്തിഭവസന്താനസ്സ യാവ തം കമ്മം നഖിയ്യതി. താവ അവിച്ഛേദ പവത്തിപച്ചയങ്ഗഭാവേന പവത്തി ഭവങ്ഗകിച്ചം. തസ്സ ഹി തഥാ പവത്തിയാ സതി ആയുപബന്ധാച ഉസ്മാ പബന്ധാച പവത്തന്തിയേവാതി ഏതേ തയോ ധമ്മാ ഇമം കായം അഭിജ്ജമാനം രക്ഖന്തീതി. യഥാഹ –

ആയു ഉസ്മാച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തി മം;

അപവിദ്ധോ തദാ സേതി, നിരത്ഥംവ കലിങ്ഗരന്തി.

ആവജ്ജനം ചിത്തസന്താനസ്സ ആവട്ടനം, തംവാ ആവജ്ജേതി ആവട്ടേതി, ആവട്ടതിവാ തം ഏത്ഥ ഏതേനാതിവാ ആവജ്ജനം. ഭവങ്ഗ വീഥിതോ ഓക്കമിത്വാ ആരമ്മണന്തരാഭിമുഖം പവത്തതീതി അത്ഥോ. ആവജ്ജേതിവാ ആരമ്മണന്തരേ ആഭോഗം കരോതീതി ആവജ്ജനം. ദസ്സനാദീനി പാകടാനി. വോട്ഠബ്ബനന്തി വിസും അവച്ഛിന്ദിത്വാ ഥപനം ഇദം നീലന്തിവാ പീതകന്തിവാ സുഭന്തിവാഅസുഭന്തിവാ അസങ്കരതോഥപനം നിയമനന്തി വുത്തം ഹോതി. ജവനന്തിവാ ജവോതിവാ വേഗോതിവാ അത്ഥതോ ഏകം. അസനിനിപാതോ വിയ വേഗസഹിതസ്സ ഏകേകസ്സ പിത്തസ്സ പവത്തി ജവനകിച്ചം.

[൮൯] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘ആരമ്മണേ തംതംകിച്ചസാധനവസേന അനേകക്ഖത്തും ഏകക്ഖത്തുംവാ ജവമാനസ്സ വിയ പവത്തി ജവനകിച്ച’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ന ഹി ജവമാനസ്സ ചിത്തസ്സ ഏകവാരമത്തേന നിവത്തിനാമ അത്ഥി. മഗ്ഗാതിഞ്ഞാജവനാനിപി ഹി ഏകാവജ്ജനപരികമ്മചിത്തതോ പട്ഠായ ഏകവേഗേന പവത്തജവമാനചിത്തസന്താനപതിതാനി ഏവ ഹോന്തി. ന പന താനി വിസും സിദ്ധേന ജവേന ജവന്തീതി.

[൯൦] തത്ഥ ച

ജവമാനസ്സ വിയ പവത്തീതി ഏതേന വിസും വിസും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ നം ഖണികധമ്മാനം സീഘഗമനസങ്ഖാതോ ജവോനാമ വിസും നത്ഥി. ബഹുക്ഖത്തും പവത്തിവസേന പന സീഘഗച്ഛന്തപുരിസ സദിസത്താ ഏവ ജവനന്തി വുച്ചതീതി ദസ്സിതം ഹോതി. തംപി ന സുന്ദരം.

അസനിനിപാതോ വിയ വേഗസഹിതസ്സ ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ പവത്തിജവനകിച്ചന്തി ഹി ഹേട്ഠാ വുത്തം. ഭവങ്ഗചിത്തഞ്ഹി ദീഘം അദ്ധാനം പൂരേത്വാ പവത്തംപി നദിസോതേ വുയ്ഹമാനം സുക്ഖപണ്ണം വിയ വേഗരഹിതം ഹോതി. ജവനചിത്തം പന ഏകമേകംപി സമാനം ഇന്ദേന വിസ്സട്ഠ വജിരം വിയ വേഗസഹിതമേവ പവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബം. തം ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി തദാരമ്മണം. യം ജവനേന ഗഹിതം, തദേവസ്സ ആരമ്മണന്തി വുത്തം ഹോതി. യം ജവനേന ഗഹിതാരമ്മണം, തസ്സേവ ഗഹിതത്താ തദാരമ്മണം നാമാതി ഹി വുത്തം. തസ്സവാ ജവനസ്സ ആരമ്മണം അസ്സ ആരമ്മണന്തി തദാരമ്മണം. ഇധ പന തദാരമ്മണഭാവോ അധിപ്പേതോ. നിബ്ബത്തമാനഭവതോ വചനം മുച്ചനം പരിഗളനം ചുതി. ഇദാനി താനി കിച്ചാനി അനിയമതോ ന പവത്തന്തി. ഠാനനിയമേനേവ പവത്തന്തീതി ദസ്സേതും ഠാനഭേദോ വുത്തോ. തിട്ഠതി പവത്തതി തംതം കിച്ചവന്തം ചിത്തം ഏത്ഥാതി ഠാനം. ഓകാസോ. തംതം അന്തരാകാലോതി വുത്തം ഹോതി. കാലോപി ഹി കാലവന്താനം പവത്തിവിസയത്താ ഠാനന്തി വുച്ചതി. പടിസന്ധിയാ ഠാനം പടിസന്ധിട്ഠാനം. പടിസന്ധകാലോ പടിസന്ധിക്ഖണോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സേസേസുപി.

[൯൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘പടിസന്ധിയാ ഠാനം പടിസന്ധിട്ഠാനന്തി വത്വാ കാമം പടിസന്ധിവിനി മുത്തം ഠാനംനാമ നത്ഥി. സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പന സിലാ പുത്തകസ്സ സരീരന്തിആദീസു വിയ അഭേദേപി ഭേദപരികപ്പനാതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തം ന ഗഹേതബ്ബം.

കാലോ ഹി നാമ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനോപി ചിത്തസ്സ വിസും ആരമ്മണഭൂതോ ഏകോ പഞ്ഞത്തിധമ്മോ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം ഇമേസം അട്ഠന്നം മഹാവിപാകചിത്താനം വിപച്ചനട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. ഏതാനി ഹി ചതൂസു ഠാനേസു വിപച്ചന്തി. പടിസന്ധിയം ഭവങ്ഗേ ചുതിയം തദാരമ്മണേതി വത്വാ തം വിത്ഥാരേന്തേന പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലേ പടിസന്ധിഹുത്വാ വിപച്ചന്തി. അസങ്ഖ്യേയ്യംപി ആയു കാലം ഭവങ്ഗം ഹുത്വാ മരണ കാലേ ചുതി ഹുത്വാതി കാലോവ വുത്തോതി. ഇതരഥാ കിച്ചാനി വിയ ഠാനാനിപി ചുദ്ദസവിധാനിഏവ വത്തബ്ബാനി സിയുന്തി. ഠാനാനം വിത്ഥാരഭേദോ പന ഉപരി ദ്വീസു പവത്തിസങ്ഗഹേസു ചിത്തപവത്തിവിധാനാനുസാരേന വേദിതബ്ബോതി. യസ്മാ ഓമകം ദ്വിഹേതുകകുസലം സയം സോ മനസ്സയുത്തംപി സമാനം അതിദുബ്ബലത്താ സോമനസ്സ പടിസന്ധിം ദാതും നസക്കോതി. തസ്മാ സോമനസ്സസന്തീരണം പടിസന്ധിട്ഠാനം നഗച്ഛതീതി വുത്തം ദ്വേഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണാനിചേവാതി. തഥാ ഹി പട്ഠാനേ പീതിസഹഗതത്തികേ പടിച്ചവാരേ ഹേതുപച്ചനികേ തം പടി സന്ധിട്ഠാനേന ഉദ്ധടന്തി. മനോദ്വാരാവജ്ജനം പരിത്താരമ്മണേവാ അവിഭൂതാ രമ്മണേവാ ദ്വത്തിക്ഖത്തും പവത്തമാനംപി വിപാക സന്താനതോ ലദ്ധപച്ചയഭാവേന ദുബ്ബലത്താ ജവനവേഗരഹിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ആവജ്ജന ദ്വയ വജ്ജിതാനീതി.

[൯൨] വിഭാവനിയം പന

‘‘ആരമ്മണരസാനുഭവനാ ഭാവതോ’’തി കാരണം വുത്തം. തം അ കാരണം.

ന ഹി ആരമ്മണ രസാനുഭവനം ജവനകിച്ച സിദ്ധിയാ ജവനനാമ ലാഭസ്സച കാരണം ഹോതി. തം പന ജവനകിച്ചസിദ്ധിയാ ഫലമേ വഹോതീതി. യസ്മാ പന ഫലചിത്തം ആസേവനഭാവരഹിതംപി മഗ്ഗ ചേതനായ മഹാനുഭാവത്താ പരികമ്മഭാവനാബലേന ച പവത്തത്താ ആരമ്മണേ വേഗസഹിതമേവ പതതീതി തസ്സജവനേസു ഗഹണംകതം.

[൯൩] വിഭാവനിയം പന

മഗ്ഗാഭിഞ്ഞാജവനാനം ഏകവാരമേവ പവത്തത്താ ജവനകിച്ചം ന സമ്പജ്ജതീതി അധിപ്പായേന ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണികംപി ലോകുത്തര മഗ്ഗാദിതം തംസഭാവവന്തതായ ജവനകിച്ചം നാമാ’’തി വത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോപമായ തമത്ഥം വിഭാവേതി. തം ന യുജ്ജതിയേവ.

ഇദാനി സമാനകിച്ചഗണനാനി ചിത്താനി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും തേസു പനാതിആദിമാഹ. പടിസന്ധാദയോ നാമ ചിത്തുപ്പാദാതി സമ്ബന്ധോ.

[൯൪] വിഭാവനിയം പന

നാമകിച്ചഭേദേനാതിപി യോജേതി. തം ന സുന്ദരം.

നാമഭേദസ്സ വിസും വത്തബ്ബാഭാവതോതി. ഏകകിച്ചട്ഠാന ദ്വികിച്ചട്ഠാന തികിച്ചട്ഠാന ചതുകിച്ചട്ഠാന പഞ്ചകിച്ചട്ഠാനാനി ചിത്താനി യഥാക്കമം അട്ഠസട്ഠിച തഥാ ദ്വേച നവച അട്ഠച ദ്വേച നിദ്ദിസേതി യോജനാ.

൧൩൩. ചക്ഖാദീനം ദ്വാരാനം ഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ ദ്വാരസങ്ഗഹോ.

[൯൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘ദ്വാരാനഞ്ച ദ്വാരപവത്തചിത്താനഞ്ച പരിച്ഛേദവസേന സങ്ഗഹോ ദ്വാരസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ദ്വേ ജനാ അരന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ദ്വാരം. നഗരസ്സ അന്തോ ജനാ ബഹിജനാച യേന ഛിദ്ദമഗ്ഗേന നിക്ഖമന്തി പവിസന്തിച, തസ്സേതം നാമം. ദ്വേ ജനാ അരന്തി ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി ദ്വാരന്തിപീ വദന്തി. അപിച, ദുവിധം ദ്വാരം ആകാസദ്വാരം മണ്ഡദ്വാരന്തി. തത്ഥ ആകാസദ്വാരംനാമ യഥാവുത്തോ ഛിദ്ദമഗ്ഗോ. മണ്ഡദ്വാരംനാമ ആദാസ പട്ടമയോ ആലോകമഗ്ഗോ. തം പന പുഞ്ഞവന്താനം ഗേഹേസു യോജീയതി. യഥാ ച തേസു, തഥാ സത്താനം സരീരേസുപി ദ്വേഏവ ഹോന്തി. നവദ്വാരോ മഹാവണോതി ഹി ഛിദ്ദദ്വാരം വുത്തം. നവനവുതിലോമകൂപസഹസ്സാ നിപി ഛിദ്ദദ്വാരാനിഏവ. ഇധ പന ആദാസപട്ടസദിസം മണ്ഡദ്വാരം അധിപ്പേതം. തംപി ഹി ആരമ്മണികധമ്മാനം ആരമ്മണധമ്മാനഞ്ച നിഗ്ഗമന പവിസന മുഖപഥഭാവതോ ദ്വാരസദിസത്താ ദ്വാരന്തി വുച്ചതീതി. തം പന രൂപമണ്ഡ ദ്വാരം അരൂപമണ്ഡദ്വാരന്തി ദുവിധം. രൂപമണ്ഡദ്വാരംപി കമ്മവിസേസമഹാഭൂത വിസേസസിദ്ധേന മണ്ഡഭാവവിസേസേന പഞ്ചവിധന്തി ദസ്സേതും ചക്ഖുദ്വാരന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖുമേവചക്ഖുദ്വാരന്തി യസ്മിം ചക്ഖുമ്ഹി ചന്ദ മണ്ഡലാദീനി രൂപ നിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി. ആവജ്ജനാദീനിച യമ്ഹി പഞ്ഞാതാനി താനി നിമിത്താനി ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തദേവ ചക്ഖു തേസം ദ്വിന്നം വിസയവിസ യിഭാവുപഗമനസ്സ മുഖപഥഭൂതത്താ ചക്ഖുദ്വാരംനാമാതി അത്ഥോ. അഥവാ, യേന ചക്ഖുമണ്ഡേന ബഹിദ്ധാ ചന്ദമണ്ഡലാദീനി രൂപാനി അന്തോ ആവജ്ജനാദീനം വിസയഭാവം ഉപഗച്ഛന്തി. യേനച അന്തോ ആവജ്ജനാദീനി ബഹിദ്ധാ തേസം രൂപാനം വിസയിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തി. തമേവ യഥാവുത്ത കാരണേന ചക്ഖുദ്വാരം നാമാതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി.

[൯൬] ടീകാസു പന

‘‘ആവജ്ജനാദീനം അരൂപധമ്മാനം പവത്തിമുഖഭാവതോ ദ്വാരസദിസത്താ ദ്വാരാനീ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

രൂപാദീനം ആരമ്മണാനംപി പവത്തിമുഖഭൂതത്താ. വക്ഖതി ഹി ഛബ്ബിധാ വിസയപവത്തിയോതി. ഏത്ഥച വിസയാനം രൂപാദീനം ആരമ്മണാനം ദ്വാരേസു ആപാതാ ഗമന സങ്ഖാതാ പവത്തിയോ വിസയപവത്തിയോതി വുച്ചന്തീതി. തത്ഥ ചക്ഖുമേവ ചക്ഖുദ്വാരന്തി ഏതേന ചക്ഖുസ്സ ദ്വാരം ചക്ഖുദ്വാരന്തി അത്ഥം നിവത്തേതി. തഥാ സോതാദയോ സോത ദ്വാരാദീനീതി ഏതേന സോത മേവ സോതദ്വാരം.ല. മനോഏവ മനോദ്വാരം. ന മനാനം ദ്വാരം മനോദ്വാരന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസ്സതി. തസ്സ പന മനസ്സ ബഹുവിധത്താ ഇധ അധിപ്പേതം മനം ദസ്സേന്തോ മനോദ്വാരം പന ഭവങ്ഗന്തി പവുച്ചതീതി വുത്തം.

[൯൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘ആവജ്ജനാദീനം മനാനം ദ്വാരന്തി മനോദ്വാര’’ന്തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

കാരണം വുത്തമേവ. തത്ഥ സബ്ബം ഏകൂനനവുതിവിധംപി ചിത്തം മനോദ്വാര മേവനാമ ഹോതി. ഇധ പന ഉപപത്തിദ്വാരമേവ അധിപ്പേതന്തി കത്വാ ഭവങ്ഗന്തി പവുച്ചതീതി വുത്തം. പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവതായുകം നദിസോതമിവ പവത്തമാനം ഏകൂനവീസതിവിധം ഭവങ്ഗചിത്തമേവ ഇധ മനോദ്വാരന്തി വുച്ചതി, കഥീയതീതി അത്ഥോ.

[൯൮] വിഭാവനിയം പന

യഥാ ഗാമസ്സ ദ്വാരംനാമ ഗാമാനന്തരമേവ ഹോതി. ഏവം ആവജ്ജനാദീനം മനാനം പവത്തിമുഖട്ഠേന ദ്വാരംനാമ ആവജ്ജനാനന്തരം ഭവങ്ഗമേവ സിയാ. ന തതോ പുരിമാനി ഭവങ്ഗാനീതി അധിപ്പായേന യം വുത്തം ‘‘ഭവങ്ഗന്തി ആവജ്ജാനാനന്തരം ഭവങ്ഗ’’ന്തി. തം ന ഗഹേതബ്ബം.

ഏവഞ്ഹി സതി യേസു ചക്ഖുപസാദാദീസു രൂപാദീനി ആപാതം നാഗച്ഛന്തി. താനിപി ആവജ്ജനാദീനം വീഥിചിത്താനം പവത്തിമുഖാനി ഏവ ന ഹോന്തീതി കത്വാ ദ്വാരാനിനാമ നസിയും. ന ച തഥാ സക്കാ വത്തും. പാളിയമേവ തേസം ദ്വാരരൂപഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ഇധച വക്ഖതി പസാദവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം സത്തവിധംപി ദ്വാരരൂപംനാമാതി.

[൯൯] യഞ്ച തത്ഥ

സാവജ്ജനം ഭവങ്ഗന്തു, മനോദ്വാരന്തി വുച്ചതീതി –

സാധകവചനം ആഹടം; തംപി ഇധ നയുജ്ജതിയേവ.

തഞ്ഹി ആവജ്ജനംപി മനോദ്വാരപക്ഖികം കത്വാ ദീപേതീതി. യത്ഥ പന ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. സോതഞ്ച. ല. മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേച ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണന്തി വുത്തം. തത്ഥേവ തം യുത്തം. തത്ഥ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിയാ ചതൂസു പച്ചയേസു ചക്ഖുരൂപാനി ഏവ സരൂപതോ വുത്താനീതി ഇതരേ ആവജ്ജനഞ്ച സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാ ചാതി ദ്വേ പച്ചയാ ചസദ്ദേന ഗഹിതാ, ഏവം സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി. മനോവിഞ്ഞാണേ പന മനഞ്ചാതി ഏത്ഥ ഭവങ്ഗചിത്തേന സഹ ആവജ്ജനം ഗഹേത്വാ ചസദ്ദേന സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാ ഗഹിതാ. ഏവഞ്ഹി സതി ചത്താ രോപച്ചയാ ഹോന്തീതി. വുത്തഞ്ഹേതം ധാതുവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം പടിച്ചാതി നാമ ആഗതട്ഠാനേ ആവജ്ജനം വിസും നകാതബ്ബം. ഭവങ്ഗനിസ്സിതകമേവ കാതബ്ബന്തി. തസ്മാ ഇധ മനോതി സഹാവജ്ജനകം ഭവങ്ഗം. മനോ വിഞ്ഞാണന്തി ജവനമനോവിഞ്ഞാണന്തി. ഏത്ഥച പടിച്ചാതിനാമ ആഗതട്ഠാനേതി ഏതേന അഞ്ഞത്ഥ പന ആവജ്ജനം ദ്വാരപക്ഖികം നകാതബ്ബന്തി സിദ്ധം ഹോതി. പടിച്ചാതി ആഗതത്തായേവച ഭവങ്ഗംപി ആവജ്ജനാ നന്തരം ഭവങ്ഗദ്വയമേവ ഇമിസ്സം പാളിയം ഗഹേതബ്ബം. സന്നിഹിതപച്ചയാനം ഏവ തത്ഥ അധിപ്പേതത്താതി. ഇധ പന ദ്വാരഭാവാ രഹസ്സ സബ്ബസ്സ ഉപപത്തിധമ്മസ്സ പരിഗ്ഗഹിതത്താ സബ്ബം ഭവങ്ഗം അധിപ്പേതം. ന ഹി കിഞ്ചി ഭവങ്ഗം നാമ അത്ഥി. യം മനോദ്വാരഭാവാരഹം ന സിയാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി. തത്ഥാതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം, തേസു ഛസു ദ്വാരേസു ചക്ഖു ദ്വാരേതി സമ്ബന്ധോ. യഥാരഹന്തി ആരമ്മണഭൂമിപുഗ്ഗലമനസികാരാ ദീനം അനുരൂപവസേന. സബ്ബഥാപീതി വിസും വിസും ഛചത്താലീസ ഭേദസങ്ഖാതേന സബ്ബപകാരേനപി അഗഹിത ഗഹണ വസേന, ചതുപഞ്ഞാ സാതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബഥാപീതിവാ ആവജ്ജനാദി തദാരമ്മണ പരിയോ സാനവസേന അനേകകിച്ചഭേദയുത്തേന സബ്ബപകാരേനപി, കാമാവചരാനേവാതി സമ്ബന്ധോ. യാനി ആവജ്ജനാദീനി കിച്ചാനി ദ്വാരവികാരം പടിച്ച പവത്തന്തി, തം കിച്ചവന്താനിഏവ ദ്വാരേ നിയുത്താനീതി അത്ഥേന ദ്വാരികാനിനാമ ഹോന്തി. പടിസന്ധി ഭവങ്ഗ ചുതി കിച്ചാനിപന ദ്വാരവികാരേന വിനാ കേവലം കമ്മവസേനേവ സിജ്ഝന്തി. തസ്മാ തംകിച്ചവന്താനി ദ്വാരികാനിനാമ നഹോന്തീതി വുത്തം ഏകൂന.ല. ദ്വാരവിമുത്താനീതി ഏത്ഥ ച ദ്വാരവികാരോനാമ അത്തനി ആരമ്മണാനം ആപാതാഗമനവസേന ഭവങ്ഗസ്സ ചലനം, ചക്ഖാദീനഞ്ച അത്തനി വിഞ്ഞാണുപ്പാദന സത്തിവിസേസ യോഗോ ദട്ഠബ്ബോ.

[൧൦൦] വിഭാവനിയം പന

‘‘ചക്ഖാദിദ്വാരേസു അപവത്തനതോ മനോദ്വാരസങ്ഖാത ഭവങ്ഗതോ ആരമ്മണന്തരഗഹണവസേന അപവത്തിതോച ദ്വാരവിമുത്താനീ’’തി വുത്തം, തം അട്ഠകഥായപി സഹ നസമേതി.

പടിസന്ധി ഭവങ്ഗ ചുതി വസേനാതി ഹി വുത്തം. ഏതേന ഹി കിച്ചസീസേനേവ ചിത്താനം ദ്വാരിക ദ്വാരവിമുത്തഭാഗോ ഥേരേന ദസ്സിതോ. തേനേവ ഹി ഹേട്ഠാപി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജന.ല. തദാരമ്മണവസേനാതിആദിനാ കിച്ചസീസേനേവ ചിത്താനം ചക്ഖുദ്വാരികാദിഭാവോ വുത്തോതി. നനു ചക്ഖാദിദ്വാരേസു അപവത്തനതോതി ഇമിനാ ഏതദത്ഥോവ വുത്തോതി ചേ. ന. അധിപ്പേതത്ഥവിരഹസ്സ അപസങ്ഗ നിവത്തകസ്സച സംവണ്ണനാ വാക്യസ്സ പയോജനാഭാവതോതി. ഛദ്വാരികാനിചേവ സന്തീരണ തദാരമ്മണകിച്ചാനം വസേന ദ്വാരവിമുത്താനിച പടിസന്ധാദികിച്ചാനം വസേനാതി അധിപ്പായോ. പഞ്ചദ്വാരികാനിച ഛദ്വാരികാനിച പഞ്ചഛദ്വാരികാനി. കദാചി ഛദ്വാരികാനിചേവ താനി കദാചി ദ്വാരവിമുത്താനിചാതി ഛദ്വാരികവിമുത്താനി. ദ്വാരസദ്ദോ ചേത്ഥഅധികാരവസേന യോജീയതി.

[൧൦൧] വിഭാവനിയം പന

‘‘ഛദ്വാരികാനിച ഛദ്വാരികവിമുത്താനിചാ’’തിപി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

ഹേട്ഠാ ചുണ്ണിയവാക്യേ തഥാ അസുതത്താതി. ഏകദ്വാരികചിത്താനി. ല. സബ്ബഥാ ദ്വാരവിമുത്താനിച യഥാക്കമം ഛത്തിംസതി.ല. നവധാ ചേതി പഞ്ചധാ പരിദീപയേതി യോജനാ.

൧൩൪. രൂപാദീനം ആരമ്മണാനം ഭേദേന ചിത്തചേതസികാനം സങ്ഗഹോ ആരമ്മണസങ്ഗഹോ.

[൧൦൨] ടീകാസു പന

‘‘ആരമ്മണാനം സരൂപതോ വിഭാഗതോ തംവിസയചിത്തതോ ച സങ്ഗഹോ ആരമ്മണസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

അയഞ്ഹി ചിത്തചേതസികാനം ഏവ സങ്ഗഹോ. ന ആരമ്മണാനന്തി. രൂപാദീനം വചനത്ഥോ ഉപരി ആഗമിസ്സതി. ദുബ്ബലപുരിസേന ദണ്ഡാദിവിയ ചിത്തചേതസികേഹി ആലമ്ബീയതി അമുഞ്ചമാനേഹി ഗണ്ഹീയതീതി ആലമ്ബണം. ആരമ്മണസദ്ദേ പന സതി ചിത്തചേതസികാനി ആഗന്ത്വാ ഏത്ഥ രമന്തീതി ആരമ്മണം.

[൧൦൩] യംപന വിഭാവനിയം

‘‘ദുബ്ബലപുരിസേന ദണ്ഡാദിവിയ ചിത്തചേതസികേഹി ആലമ്ബീയതി. താനിവാ ആഗന്ത്വാ ഏത്ഥ രമന്തീതി ആലമ്ബണ’’ന്തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

വിസും സിദ്ധാനി ഹി ഏതാനി പദാനീതി. രൂപമേവാതി വണ്ണായതനമേവ. പഞ്ചാരമ്മണവിമുത്തം യംകിഞ്ചി ധമ്മജാതം വിജ്ജമാനംപിഅവിജ്ജമാനംപി ഭൂതംപി അഭൂതംപി ധമ്മാരമ്മണമേവ. തം പന സഭാഗ കോട്ഠാസതോ സങ്ഗയ്ഹമാനം ഛബ്ബിധം ഹോതീതി വുത്തം ധമ്മാരമ്മണം പന.ല. ഛധാ സങ്ഗയ്ഹതീതി. തത്ഥാതി തേസു രൂപാദീസു ഛസു. ചക്ഖുദ്വാരേ ഘട്ടയമാന രൂപാനുസാരേനേവ ഉപ്പന്നാനി ചക്ഖുദ്വാരികചിത്താനി അഞ്ഞാനി ആരമ്മണാനി ആലമ്ബിതും നലഭന്തി. രൂപാനിപി ഘട്ടനരഹിതാനി അതീതാനാഗതാനി ആലമ്ബിതും നലഭന്തീതി വുത്തം ചക്ഖുദ്വാരികചിത്താനം സബ്ബേസംപി രൂപമേവ ആരമ്മണം. തഞ്ഹ പച്ചുപ്പന്നന്തി. സോതദ്വാരികാ ദീസുപി ഏസേവനയോ. തത്ഥ തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പന്നം പച്ചുപ്പന്നം. വത്തമാനന്തി അത്ഥോ. ഛബ്ബിധംപീതി രൂപാദിവസേന ഛബ്ബിധംപി. അതിക്കന്തഭാവം ഇതം ഗതം പവത്തന്തി അതീതം. ആഗച്ഛതി ആഗച്ഛിത്ഥാതി ആഗതം. പച്ചുപ്പന്നം, അതീതഞ്ച. ന ആഗതന്തി അനാഗതം. ഉപ്പാദജാതികാ സങ്ഖതധമ്മാഏവ തീസു കാലേസു അനുപതന്തി. തസ്മാ ഉപ്പാദരഹിതാ അസങ്ഖതഭൂതാ നിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിയോ കാലവിമുത്തംനാമാതി വേദിതബ്ബാ.

[൧൦൪] വിഭാവനിയം പന

‘‘വിനാസാഭാവതോ അതീതാദികാലവസേന നവത്തബ്ബത്താ നിബ്ബാനം പഞ്ഞത്തിച കാലവിമുത്തംനാമാ’’തി വുത്തം. തം വിചാരേതബ്ബം.

സബ്ബേപി ഹി സങ്ഖതധമ്മാ അനാഗതഭാവ പുബ്ബകാഏവ ഹോന്തി. തസ്മാ തേ യദാ പച്ചയസാമഗ്ഗിം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി വത്തബ്ബപക്ഖേ തിട്ഠന്തി, തദാ അനാഗതാനാമ. യദാ പച്ചയസാമഗ്ഗിം ലഭിത്വാ ഉപ്പന്നാ, യദാ പച്ചുപ്പന്നാനാമ. യദാ നിരുദ്ധാ, തദാ അതീതാനാമ. ഏവം ഉപ്പാദജാതികാനഞ്ഞേവ ഉപ്പാദമൂലികാ തേകാലികതാ സിദ്ധാ. ഉപ്പാദരഹിതാനം പന അനാഗതാവത്ഥാപി നത്ഥി. കുതോ പച്ചുപ്പന്നാതീതാ വത്ഥാതി. തസ്മാ നിബ്ബാനപഞ്ഞത്തീനം കാലത്തയ വിമുത്തതാ ഹോതീതി. വിനാസാഭാവതോതി ഇദം പന അതീതകാലവിമുത്തിയാഏവ കാരണന്തി ന തേന താസം ഇതരകാലവിമുത്തിം സാധേതീതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാരഹവിഭാഗോ പന ഇധേവ തേസൂതിആദിനാ പച്ഛാ ആഗമിസ്സതി. ദ്വാരവിമുത്താനഞ്ച ഛബ്ബിധംപി ആരമ്മണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ പന ആവജ്ജനാദീനം ഛദ്വാരികചിത്താനം ആരമ്മണം ഭവന്തരേപി ഇമസ്മിം ഭവേപി പുരിമഭാഗേ കേനചി ദ്വാരേന ഗഹിതംപി അഗഹിതംപി ഹോതി. ന തഥാ ഇമേസന്തി ദസ്സേതും ഭവന്തരേ ഛദ്വാരഗഹിതന്തി വുത്തം. ഭവവിസേസഞ്ഹി പത്ഥേത്വാ കമ്മം കത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്താനം ആരമ്മണം ഭവന്തരേപി കേനചി ദ്വാരേന ഗഹിതംപി ഹോതി യേവാതി.

[൧൦൫] വിഭാവനിയം പന

‘‘തം പന നേസം ആരമ്മണം ന ആവജ്ജനസ്സ വിയ കേനചി അഗഹിതമേവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതും ഛദ്വാര ഗഹിതന്തി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

പഞ്ചദ്വാരാ വജ്ജനസ്സപി ഹി ആരമ്മണം പുബ്ബേ കേനചി ദ്വാരന്തരേന ഗഹിതംപി അഗഹിതംപി ഹോതിയേവ. തഥാ ഹി ഇദം നാമ ലഭിസ്സാമി ഭുഞ്ജിസ്സാമി പസ്സിസ്സാമീതി പുബ്ബേ ഗഹിതം പച്ഛാ ആവജ്ജനസ്സ ആരമ്മണം ന ന ഹോതീതി. നച ഏകാവജ്ജനവീഥിയം പുബ്ബേ കേനചി ചിത്തേന അഗഹിതഭാവോ ഇധ പമാണന്തി. യഥാ ച പഞ്ചദ്വാരികചിത്താനം ആരമ്മണം ഏകന്തപച്ചുപ്പന്നമേവ ഹോതി. യഥാ ച മനോദ്വാരികചിത്താനം ആരമ്മണം തേകാലികംവാ കാലവിമുത്തസാ മഞ്ഞംവാ ഹോതി. ന തഥാ ഇമേസന്തി ദസ്സേതും പച്ചുപ്പന്നമതീതം പഞ്ഞത്തിഭൂതംവാതി വുത്തം. യഥാ ച ഛദ്വാരികചിത്താനം ആരമ്മണം ആഗമസിദ്ധവോഹാരയുത്തംപി തബ്ബോഹാരവിനിമുത്തംപി ഹോതി. ന തഥാ ഇമേസന്തി ദസ്സേതും കമ്മ കമ്മ നിമിത്ത ഗതിനിമിത്ത സമ്മതന്തി വുത്തം.

[൧൦൬] വിഭാവനിയം പന

‘‘നാപി നേസം ആരമ്മണം മരണാസന്നതോ പുരിമഭാഗജവനാനം വിയ കമ്മകമ്മനിമിത്താദിവസേന ആഗമസിദ്ധവോഹാരവിനിമുത്തന്തി ദസ്സേതും കമ്മ.ല. സമ്മതന്തി ആഹാ’’തി വുത്തം. തംപി ന സുന്ദരം.

മരണാ സന്നതോ പുരിമഭാഗേപി ഹി സത്താ അത്തനാ കതകമ്മംവാ ചേതിയാദീനി കമ്മ, പകരണാനിവാ ആരമ്മണം കരോന്തിയേവ. തദാപി ഹി കമ്മം കമ്മമേവ, കമ്മുപകരണാനിച കമ്മനിമിത്താനിയേവ. കമ്മ സിദ്ധിയാനിമിത്തം കാരണം കമ്മനിമിത്തന്തി കത്വാ. കമ്മസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണം കമ്മനിമിത്തന്തിപി വദന്തി. അജാതസത്തുരാജാ വിയച സുപിനദസ്സനാദിവസേന ഗതിനിമിത്താനിപി ആരമ്മണം കരോന്തിയേവ. രാജാ ഹി ദ്വീസു ഭവേസു പിതരം മാരേതി. മാരിതകാലതോച പട്ഠായ തസ്സ നിദ്ദായന്തസ്സ ഗതിനിമിത്താനി ഉപട്ഠഹന്തീതി. തത്ഥ യഥാസമ്ഭവന്തി തം തം പടിസന്ധാദീനം ഛദ്വാരഗഹിതാദിവസേന സമ്ഭവന്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ അനുരൂപതോ. യഥാസമ്ഭവവിഭാഗോ പന ഉപരി മരണുപ്പത്തിയം ആഗമിസ്സതി. യേഭുയ്യേനാതി ബാഹുല്ലേന. ഭവന്തരേതി അതീതാനന്തരഭവേ തത്ഥച മരണാസന്നകാലേ. ഛദ്വാര ഗഹിതന്തി ഛഹി ദ്വാരേഹി മരണാസന്നജവനേഹി ഗഹിതം. ഏത്ഥ ച യേഭുയ്യേനാതി ഏതേന ഭവന്തരേ ഛദ്വാരഗഹിതന്തി ഇമസ്സ വിധാനസ്സ അനേകംസഭാവം വിസേസേതി. കസ്മാ. അഗഹിതസ്സപി സമ്ഭവതോ. യഞ്ഹി അസഞ്ഞിഭവതോ ചുതാനം കമ്മ കമ്മനിമിത്ത ഗതിനിമിത്ത സമ്മതം അരൂപഭവതോ ചുതാനഞ്ച ഗതിനിമിത്തസമ്മതം കാമപടിസന്ധി ഭവങ്ഗചുതീനം ആരമ്മണം. തം ഭവന്തരേ കേനചി ദ്വാരേന അഗഹിത മേവ ഹോതീതി. ഏത്ഥച യസ്മാ പട്ഠാനേ അരൂപഭവേ ദുവിധോപി പുരേജാതപച്ചയോ പടിസിദ്ധോ. അട്ഠകഥാസുച തതോ ചുതാനം കാമപടിസന്ധിയാ പച്ചുപ്പന്നഗതിനിമിത്താരമ്മണതാപി വുത്താ. ഗതിനിമിത്തഞ്ച നാമ രൂപാരമ്മണമേവ ദീപേന്തി. തസ്മാ തേസം കാമപടിസന്ധിയാപി ഗതിനിമിത്തസമ്മതം ഭവന്തരേ കേനചി ദ്വാരേന അഗഹിതമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അപിച, മരണാസന്നകാലേ കമ്മബലേന കമ്മാദീനം ഉപട്ഠാനംനാമ യേഭുയ്യേന സംമുള്ഹമരണേന മരന്താനമേവ ഹോതി. ഇതരേസം പന പരേസം പയോഗബലേനപി അത്തനാ പകതിയാ സുട്ഠു ആസേവിതാനം അനുസ്സരണബലേനപി ധമ്മികഉപാസകാദീനം വിയ ദേവലോകതോ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്താനം ദേവാനം ആനുഭാവേനപി ഹോതിയേവ. നിരയപാലാപി നിരയതോ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തിയേവ. രേവതിവിമാനഞ്ചേത്ഥ വത്തബ്ബം. തഞ്ഹി ദ്വേ നിരയപാലാ ഗഹേത്വാ പഥമം താവതിംസാഭവനം നേത്വാ പച്ഛാ നിരയം നയിംസു. തേ ഹി യക്ഖ ജാതികത്താ വേസ്സവണപരിസാവിയ താവതിംസാ ഭവനംപി ഗന്തും സക്കോന്തിയേവ. യമസ്സ ദൂതാ ദ്വേ യക്ഖാതി ഹി പാളിയം വുത്തം. വേസ്സവണദൂതാ ഇധ യമസ്സ ദൂതാതി വുത്താതിപി വദന്തി. തസ്മാ യേ കസിണാസുഭാദീനി സമഥനിമിത്താനി സുട്ഠു ആസേവിത്വാ ഉപചാരജ്ഝാനേ ഠത്വാ താനേവ നിമിത്താനി ഗഹേത്വാ മരന്തി. തേസംപി കാമപടിസന്ധിയാ ആരമ്മണം ഭവന്തരേ കേനചി ദ്വാരേന അഗഹിതമേവ സിയാ. ഉപചാരജ്ഝാനബലേനേവ ബ്രഹ്മലോകതോ ഇധഉപ്പജ്ജന്താനംപി ഏസേവനയോതി.

യംപന വിഭാവനിയം

‘‘കേവലം കമ്മബലേനേവ തേസം അസഞ്ഞിഭവതോ ചുതാനം പടിസന്ധിയാ കമ്മനിമിത്താദികം ആരമ്മണം ഉപട്ഠാതീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ കമ്മനിമിത്താദികന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന കമ്മംപി ഗഹേതബ്ബ മേവ. ന ഹി തസ്സ അഗഹണേ കാരണം അത്ഥീതി. താനി പന സബ്ബാനിപി കേവലം പടിസന്ധിജനകസ്സ കമ്മസ്സ ആനുഭാവേനേവ പടിസന്ധിയം ഉപട്ഠഹന്തീതി വേദിതബ്ബം. അനാഗതം പന നിമിത്തം ഉപട്ഠഹമാനം ഗതിനിമിത്തമേവ സിയാ. നച തസ്സ വിസും ഉപട്ഠാതബ്ബകിച്ചം അത്ഥി. പച്ചുപ്പന്ന ഗതിനിമിത്തേ സിദ്ധേ സിദ്ധമേവ ഹോതീതി വുത്തം പച്ചുപ്പന്നമതീതം പഞ്ഞത്തി ഭൂതംവാതി.

[൧൦൭] വിഭാവനിയം പന

‘‘അനാഗതംനാമ അതീതം വിയ അനുഭൂതഞ്ച ന ഹോതി. നച പച്ചുപ്പന്നഗതിനിമിത്തം വിയ ആപാതമാഗത’’ന്തി കാരണം വുത്തം. തം അകാരണം.

പസങ്ഗസ്സ അനിവത്തിതത്താ. ഗതിനിമിത്തഞ്ഹി നാമ പച്ചുപ്പന്നംപി അനുഭൂതം ന ഹോതി. തംപി കമ്മബലേനേവ ആപാതമാഗതം. ഏവംസന്തേ അനാഗതംപി കമ്മബലേന ആപാതമാഗതമേവ സിയാതി അയം പസങ്ഗോ പാകതികോഏവ ഹോതീതി. തേസൂതി യഥാവുത്തേസു ആരമ്മണികചിത്തേസു. രൂപാദീസു പഞ്ചസു ഏകേകം ആരമ്മണം ഏതേസന്തി സമാസോ. രൂപാദീനി പഞ്ച ആരമ്മണാനി ഏതസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. സേസാനീതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛന ദ്വയതോ സേസാനി സന്തീരണ മഹാവിപാകാനി. സബ്ബഥാപി കാമാവചരാ ലമ്ബണാനേവാതി പടിസന്ധാദീഹി നാനാകിച്ചേഹി രൂപാദീസു നാനാരമ്മണേസു പവത്തേന സബ്ബ പകാരേനപി കാമാവചരാലമ്ബണികാനിയേവ. താനി ഹി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നാനിപി വികപ്പസത്തിരഹിതത്താ അവിജ്ജമാനേ പഞ്ഞത്തിധമ്മേച സുഖുമേ മഹഗ്ഗതധമ്മേച ഗമ്ഭീരേ ലോകുത്തരധമ്മേച ആലമ്ബിതും ന സക്കോന്തീതി. തത്ഥ സന്തീരണത്തയം താവ സന്തീരണകിച്ചവസേന രൂപാദിപഞ്ചാലമ്ബണേ പവത്തതി. തദാരമ്മണാദിവസേന പന സബ്ബാനിപി ഏകാദസവിപാകാനി ഛസു പരിത്താരമ്മണേസു പവത്തന്തീതി.

[൧൦൮] വിഭാവനിയം പന

‘‘വിപാകാനി താവ സന്തീരണാദിവസേന രൂപാദിപഞ്ചാലമ്ബണേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സന്തീരണാദിവസേനാതി നവത്തബ്ബം. സന്തീരണവസേന ഇച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി.

യോ പനേത്ഥ ചിത്താനം ആരമ്മണേസു പവത്തിവിഭാഗോ വത്തബ്ബോ. സോ അട്ഠകഥാകണ്ഡേ ഗഹേതബ്ബോ. ലോകുത്തരധമ്മാ അതിഗമ്ഭീരത്താ ഞാണസ്സേവ വിസയഭൂതാതി വുത്തം. അകുസല.ല. ലോകുത്തര വജ്ജിത സബ്ബാ രമ്മണാനീതി. തത്ഥ താനി ലദ്ധസമാപത്തീനം ഉപ്പന്നകാലേഏവ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാനി. തേസുച ദ്വേ ദോസമൂലചിത്താനി പരിഹീനജ്ഝാനാനി ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നകാലേതി ദട്ഠബ്ബം. ഞാണംപി അനധിഗതാനി ലോകുത്തരാനി ആലമ്ബിതും ന സക്കോതീതി വുത്തം ഞാണസമ്പയുത്ത.ല. വജ്ജിതസബ്ബാ രമ്മണാനീതി. തത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്തകാമകുസലാനി പുഥുജ്ജനാനം അജ്ഝാനലാഭീനം ഉപ്പന്നകാലേ പഞ്ഞത്തിയാ സഹ കാമാവചരാരമ്മണാനി. താനേവ സോതാപത്തിമഗ്ഗതോ പുരേ ഗോത്രഭുക്ഖണേ പുഥുജ്ജനാനം നിബ്ബാനാരമ്മണാനി. ഝാനലാഭീനം താനേവ അഭിഞ്ഞാകുസലഞ്ച മഹഗ്ഗതാരമ്മണാനിപി. ഹേട്ഠിമഫലട്ഠാനം അത്തനാ അധിഗത മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാ രമ്മണാനിപീതി വേദിതബ്ബാനി. യഥാ ചേത്ഥ അരിയാ അത്തനാ അധിഗത മഗ്ഗഫലാനിയേവ ആലമ്ബിതും സക്കോന്തി. തഥാ ഝാനലാഭിനോപി അത്തനാ അധിഗതജ്ഝാനാനിഏവ ആലമ്ബിതും സക്കോന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ സിയാ-യേ ച ഝാനാനി പത്ഥേന്തി. ഝാനപരികമ്മംപി കരോന്തി. യേച ഝാനസുത്താനി സംവണ്ണേന്തി. തേ അലാഭിനോ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി ആലമ്ബിതും സക്കോന്തി, നസക്കോന്തീതി. ന സക്കോന്തി. തേ ഹി ഝാനാനിനാമ ഏവം മഹാനുഭാവാനി ഏവം മഹാനിസംസാനീതി സുത്വാവാ സുതപരിയത്തിബലേന സിദ്ധേ ആകാര സല്ലക്ഖണഞ്ഞാണേ ഠത്വാ വാ അനുമാനവസേനേവ താനി പത്ഥേന്തി. പരികമ്മംപി കരോന്തി. സുത്താനിപി സംവണ്ണേന്തീതി. ഇതരഥാ പുഥുജ്ജനാപി ലോകുത്തരധമ്മേ പത്ഥേന്തി, മഗ്ഗപരികമ്മംപി കരോന്തി. മഗ്ഗഫല നിബ്ബാനവചനാനിവികഥേന്തി സംവണ്ണേന്തീതി തേസംപി തേ ആരമ്മണഭൂതാ ഏവ സിയുന്തി. തേസം പന ചിത്താനി ഝാനാദീനം പഞ്ഞത്തിഗുണേ ഏവ അനുഭോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. പണീതധമ്മാനഞ്ഹി പഞ്ഞത്തിയോപി പണിതരൂപാഏവ ഹോന്തീതി. മഹിദ്ധികോ ഹി പരചിത്തവിദൂ. മാരോ ദേവ പുത്തോപി രൂപജ്ഝാനചിത്തം വട്ടനിസ്സിതമേവ പസ്സതി. വിവട്ടനിസ്സിതം ന പസ്സതി. അരൂപജ്ഝാനചിത്തം പന വട്ടനിസ്സിതംപി നപസ്സതീതി അങ്ഗുത്തരേ നവനിപാതേ അട്ഠകഥായം വുത്തം. യേ പന അഗ്ഗമഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝന്തി. തേസം ഉപ്പന്നാനിഞ്ഞണസമ്പയുത്തകാമക്രിയജവനാനി ക്രിയാഭിഞ്ഞാജവനഞ്ച പുഗ്ഗലാനുരൂപം പഞ്ഞത്തിയാ സഹ ചതുബ്ഭൂമകധമ്മേസു കിഞ്ചി ആരമ്മണം കാതും നസക്കോന്തീതി നത്ഥി. തഥാ തേസം പുരേചാരി കമനോദ്വാരാവജ്ജനഞ്ചാതി വുത്തം ഠാണസമ്പയുത്ത.ല. സബ്ബഥാപിസബ്ബാ രമ്മണാനീതി. തത്ഥ സബ്ബഥാപീതി സബ്ബകാമാവചര സബ്ബമഹഗ്ഗത സബ്ബലോകുത്തര സബ്ബപഞ്ഞത്തി സബ്ബപച്ചുപ്പന്നാദി പകാരേനപീതിഅത്ഥോ. ഇദഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നാനി സന്ധായ വുത്തം. ഇതരാനി പന പച്ചേക ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നാനിപി പദേസസബ്ബാരമ്മണാനിഏവ ഹോന്തി. താനി ഹി ഏകം പഥവിധാതുംപി സബ്ബേഹി അനവസേസപകാരേഹി ജാനിതും നസക്കോന്തീതി. ആരുപ്പേസു ദുതീയചതുത്ഥാനി പഥമതതീയാരുപ്പ വിഞ്ഞാണാ രമ്മണത്താ മഹഗ്ഗതാ രമ്മണാനി. സേസാനീതി അഭിഞ്ഞാ ദ്വയ ദുതീയചതുത്ഥാരുപ്പേഹി അവസേസാനി സബ്ബാനിപി ഏകവീസതിവിധാനി മഹഗ്ഗതചിത്താനി കസിണാദി പഞ്ഞത്താരമ്മണാനീതി അത്ഥോ. പഞ്ചവീസാതി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജന തേവീസതി കാമവിപാക ഹസനചിത്താനി സന്ധായ വുത്തം. പരിത്തമ്ഹീതി കാമാവചരാ ലമ്ബണേ ഏവാതി അത്ഥോ. തഞ്ഹി അപ്പാനുഭാവതോ പടിബന്ധകധമ്മേഹി പരിസമന്തതോ ദീയതി അവഖണ്ഡീയതി നിത്തേജഭാവം പാപീയതീതി പരിത്തന്തി വുച്ചതി.

൧൩൫. ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം ഭേദേന തബ്ബത്ഥുകാനം ചിത്തചേതസി കാനം സങ്ഗഹോ വത്ഥുസങ്ഗഹോ.

[൧൦൯] വിഭാവനിയം പന

‘‘വത്ഥുവിഭാഗതോ തബ്ബത്ഥുകചിത്തപരിച്ഛേദവസേനച സങ്ഗഹോ വത്ഥുസങ്ഗഹോ’’തി വുത്തം. തം ന സുന്ദരം.

വസന്തിപതിട്ഠഹന്തി ചിത്തചേതസികാഏതേസൂതിവത്ഥൂനി, ചക്ഖുവത്ഥുച. ല. കായവത്ഥുചഹദയവത്ഥുചാതിയോജനാ. ചക്ഖുമേവ ചക്ഖുവത്ഥു തഥാ സോതാദീനിയേവ സോതവത്ഥാദീനി. വാക്യസങ്ഖേപോ ഹേസ പാഠോ. പേയ്യാലനയോതിപി അന്തദീപകനയോതിപി വത്തും യുജ്ജതി. കേചി പന ദ്വന്ദസമാസം മഞ്ഞന്തി. തേസം ചസദ്ദോ നയുജ്ജതി. പരതോ വത്ഥുസദ്ദോ ചസദ്ദോച പുബ്ബപദേസു ആനേതബ്ബോതിപി വദന്തി. തേസം ഹദയവത്ഥൂതി സമാസപദം നയുജ്ജതി. അവിഭത്തികനിദ്ദേസോതിപി അപരേ. താനി കാമലോകേ സബ്ബാനിപി ലബ്ഭന്തീതി കാമതണ്ഹാ ധിന കമ്മനിബ്ബത്താനം അത്തഭാവാനംഏവ പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയതാ സമ്ഭവതോ സബ്ബാനിപി താനി ഛ വത്ഥൂനി കാമലോകേഏവ ലബ്ഭന്തി. തഥാ ഹി ചക്ഖാദീസു വത്ഥൂസു സന്തേസു ഏവരൂപാദീനം പരിഭോഗോ സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ രൂപാദീസു കാമവത്ഥൂസു അഭിരതാ കാമതണ്ഹാ സദാ ചക്ഖാദീനം പഞ്ചന്നം വത്ഥൂനംപി സമ്പത്തിം പത്ഥേതിയേവ. യഥാച സബ്ബകമ്മികോ അമച്ചോ സദാ രഞ്ഞോ ഇച്ഛമേവ പൂരയമാനോ സബ്ബാനി രാജകമ്മാനി സമ്പാദേതി. ഏവമേവ കാമാവചരകമ്മംപി സദാ കാമതണ്ഹായ ഇച്ഛമേവ പൂരയമാനം പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയം അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതി. തസ്മാ കാമതണ്ഹാധിനകമ്മനിബ്ബത്താ കാമസത്താഏവ പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയാ ഹോന്തീതി. യഥാ ച ദസ്സനസവനാനുത്തരിയ ധമ്മഭൂതാനി ചക്ഖുസോതാനി ബുദ്ധദസ്സന ധമ്മസ്സവനാ ദിവസേന സത്താനം വിസുദ്ധിയാപി ഹോന്തി, ന തഥാ ഘാനാദിത്തയം. തം പന കേവലം കാമപരിഭോഗത്ഥായഏവ ഹോതി. തസ്മാ തം കാമവിരാഗഭാവനാ കമ്മനിബ്ബത്തേസു ബ്രഹ്മത്തഭാവേസു നഉപലബ്ഭതീതി വുത്തം രൂപലോകേ പന ഘാനാദിത്തയം നത്ഥീതി. ഇദഞ്ച പസാദരൂപത്തയം സന്ധായ വുത്തം. സസമ്ഭാരഘാന ജിവ്ഹാ കായ സണ്ഠാനാനിപന സുട്ഠുപരിപുണ്ണാനിഏവ ഹോന്തീതി. അരൂപലോകേപന സബ്ബാനിപി നസംവിജ്ജന്തീതി രൂപവിരാഗ ഭാവനാ കമ്മനിബ്ബത്തേ തസ്മിം ലോകേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസന്താനേസുപി സബ്ബേന സബ്ബം രൂപപവത്തിയാഏവ അഭാവതോ. തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഹി സത്താ സുദ്ധേ ആകാസതലേഏവ ചിത്തപബന്ധമത്താ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തീതി. ഇമസ്മിം സങ്ഗഹേ പന ചിത്താനി സത്തവിഞ്ഞാണ ധാതുവസേന ഗഹേതും തത്ഥ പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുയോതിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ഛസു വത്ഥൂസു. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ഏവ നിസത്തനിജീവട്ഠേന ധാതുയോതി വിഗ്ഗഹോ. ഏവം സേസേസുപി. വിജാനനകിച്ചാഭാവതോ മനനമത്താ ധാതൂതി മനോധാതു. പഞ്ചദ്വാരേ ആവജ്ജനമത്ത സമ്പടിച്ഛനമത്ത കിച്ചാനി ഹി വിസേസജാനന കിച്ചാനി നഹോന്തീതി. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി പന പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനാദിവസേന ഥോകം വിസേസജാനനകിച്ചാനി ഹോന്തി. അവസേസാ പന സന്തീരണാദയോ ആരമ്മണസഭാവ വിചാരണാ ദിവസേന അതിരേക വിസിട്ഠജാനനകിച്ചയുത്തത്താ ന മനോധാതുയോ വിയ മനനമത്താ ഹോന്തി. നാപി പഞ്ചവിഞ്ഞാണധാതുയോവിയ വിജാനന മത്താ. അഥഖോ മനനട്ഠേന മനോച തം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി കത്വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോനാമ. അതിസയ വിസേസജാനന ധാതുയോതി അത്ഥോ. പരിയായപദാനഞ്ഹി വിസേസന സമാസേ അതിസയത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. യഥാ പദട്ഠാനന്തി.

[൧൧൦] വിഭാവനിയം പന

‘‘മനോയേവ വിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണന്തി വാ. മനസോ വിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി വാ വുത്തം. തത്ഥ മനോയേവ വിഞ്ഞാണന്തി ഇദം താവ ന യുജ്ജതി.

ന ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസേത്വാ അഭിരേകട്ഠദീപകേ പദട്ഠാനന്തിആദികേ വിസേസനസമാസേ അവധാരണ വിഗ്ഗഹോ കത്ഥചി ദിസ്സതി യുജ്ജതിചാതി.

[൧൧൧] മനസോ വിഞ്ഞാണന്തി ഇദംപി നയുജ്ജതിയേവ.

മനസോതി ഹി മനോധാതുത്തികസങ്ഖാതസ്സ മനസ്സ. തത്ഥ സമ്പടിച്ഛനദ്വയം സന്തീരണാദികസ്സ മനോവിഞ്ഞാണപബന്ധസ്സ പച്ചയഭൂതം ഹോതി. പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം പന പരതോ ദ്വാരന്തരേ പവത്തമാനം തസ്സേവ മനോവിഞ്ഞാണപബന്ധസ്സ പച്ചയുപ്പന്നഭൂതം ഹോതീതികത്വാ ആദിമ്ഹി പച്ചയഭൂതസ്സ ചേവ അന്തേ ദ്വാരന്തരേ പച്ചയുപ്പന്നഭൂതസ്സ ച മനസ്സ സമ്ബന്ധിവിഞ്ഞാണന്തി അത്ഥോ. അഥവാ, പഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതാനി സബ്ബാനി വിഞ്ഞാണാനി മനനകിച്ചത്താ മനോനാമ. ആരമ്മണേ പന അഭിനിപാത മത്താനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി മനനകിച്ചാനി നഹോന്തീതി ദസ്സനാദീനി ഏവ നാമ. പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനഞ്ച മനതോ ജാതംപി മനസ്സ പച്ചയോ നഹോതി. ദസ്സനാദീനം ഏവ പച്ചയോ. സമ്പടിച്ഛനദ്വയഞ്ച മനസ്സ പച്ചയോ ഹോന്തംപി മനതോ ജാതം നഹോതി. ദസ്സനാദിതോ ഏവ ജാതം. സന്തീരണാദീനി പന അത്തനോ പുരേ പച്ഛാപവത്താനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം മനാനം ഏവ മജ്ഝേ ജാതാനീതി അത്തനോ പച്ചയ പച്ചയുപ്പന്നഭൂതസ്സ മനസ്സ സമ്ബന്ധിവിഞ്ഞാണന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച സതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണംപി ദ്വിന്നം മനോധാതൂനം അന്തരേ പവത്തത്താ മനസോ പച്ചയ പച്ചയുപ്പന്നഭൂതസ്സ സമ്ബന്ധിവിഞ്ഞാണം മനോവിഞ്ഞാണന്തി വത്തബ്ബമേവ സിയാതി.

[൧൧൨] ടീകായം പന

മനതോ ജാതം വിഞ്ഞാണന്തിപി വുത്തം. തംപി വുത്തനയേന നയുജ്ജതിയേവ.

അവസേസാ പന മനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതാച സന്തീരണ.ല. പന്നരസരൂപാവചരവസേന തിംസധമ്മാ ഹദയം നിസ്സായേവ പവത്തന്തീതി യോജനാ. ചസദ്ദോ പനേത്ഥ അവസേസാനം ഛസത്തതി ധമ്മാനം മനോവിഞ്ഞാണധാതുഭാവം സമ്ഭാവേതി.

[൧൧൩] വിഭാവനിയം പന

സമ്പിണ്ഡനത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ന കേവലം മനോധാതുയേവാ’’തി വുത്തം. തം ന യുജ്ജതി.

ഏവഞ്ഹി സതി അവസേസാച മനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതാതി വുത്തം സിയാതി.

[൧൧൪] യാച ടീകാസു

സന്തീരണ.ല. രൂപാവചരവസേന പവത്താ, അവസേസാ മനോവിഞ്ഞാണ ധാതുസങ്ഖാതാച തിംസ ധമ്മാതി യോജനാ. സാപി ന സുന്ദരാ.

അത്ഥഗതിയാ അവിസദത്താതി. തത്ഥ കസ്മാ തേ നിസ്സായേവ പവത്തന്തീതി. ആരുപ്പേസു അനുപ്പജ്ജനതോ, കസ്മാച തത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തീതി വുച്ചതേ. സന്തീരണമഹാവിപാകാനി താവ തത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തി പഞ്ചന്നം ദ്വാരാനം അത്തനോ കിച്ചാനഞ്ച തത്ഥ അഭാവതോ. പടിഘചിത്തദ്വയംപി നുപ്പജ്ജതി. അനീവരണാവത്ഥസ്സ പടിഘസ്സ അഭാവതോ. ഏകന്ത നീവരണാനഞ്ച ഝാനഭൂമീസു അസമ്ഭവതോ. ഏത്ഥ പന യദി അനീവരണാവത്ഥോ പടിഘോ നത്ഥി. പാളിയം ദുതീയജ്ഝാനേഏവ ദോമസ്സിന്ദ്രിയസ്സ അപരിസേസനിരോധവചനം അട്ഠകഥാസുച ദുതീയജ്ഝാനൂപചാരേ തസ്സ ഉപ്പത്തിസമ്ഭവവചനം വിരുദ്ധം സിയാ. തസ്മാ അത്തനോ സഹായപച്ചയ ഭൂതസ്സ ഓളാരികസ്സ കാമരാഗസ്സ ഝാനഭൂമീസു അഭാവതോ പടിഘചിത്തദ്വയം തത്ഥ നുപ്പജ്ജതീതി യുത്തന്തിപി വദന്തി. ടീകാകാരാപന ദുതീയജ്ഝാനൂപചാരേ തസ്സ ഉപ്പത്തിസമ്ഭവ വചനം പരികപ്പവചനമത്തന്തി കത്വാ പുരിമകാരണമേവ ഇച്ഛന്തി. യദി പനേതം പരികപ്പവചനമത്തം സിയാ പാളിവചനംപി പരികപ്പവചനമത്തമേവ സിയാ. തസ്മാ പച്ഛിമകാ രണമേവ യുത്തരൂപന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഹസനചിത്തംപി നുപ്പജ്ജതി അരൂപീനം ഹസനകിച്ചസ്സ അഭാവതോ. കായാഭാവതോതിപി യുജ്ജതി. സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തംപി നുപ്പജ്ജതി. പരതോഘോസാഭാവേന തത്ഥുപ്പന്നസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ ധമ്മാഭിസമയാഭാവതോ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച തത്ഥ അനുപ്പജ്ജനതോ. തേനേവ ഹി തത്ഥുപ്പന്നോ പുഥുജ്ജനോ അട്ഠസു അക്ഖണയുത്തേസു വുത്തോതി. രൂപാവചരചിത്താനിപി തത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തി രൂപവിരാഗഭാവനായ രൂപനിമിത്താരമ്മണാനം തേസം സമതിക്കന്തത്താതി.

അവസേസാ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖാതാ കുസലാകുസലക്രിയാനുത്തരവസേന ദ്വേ ചത്താലീസധമ്മാ ഹദയം നിസ്സായവാ അനിസ്സായവാ പവത്തന്തീതി യോജനാ. നിസ്സായവാ പഞ്ചവോകാരേ അനിസ്സായവാ ചതുവോകാരേതി അധിപ്പായോ. കുസലാനിച അകുസലാനിച ക്രിയാനിച അനുത്തരാനിചാതി വിഗ്ഗഹോ. തത്ഥ കുസലാനീതി പഞ്ചരൂപ കുസലതോ അവസേസാനി ദ്വാദസലോകിയകുസലാനി. അകുസലാനീതി പടിഘദ്വയതോ അവസേസാനി ദസഅകുസലാനി. ക്രിയാനീതി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജന ഹസന പഞ്ചരൂപക്രിതോ അവസേസാനി തേരസക്രിയചിത്താനി. അനുത്തരാനീതി പഥമമഗ്ഗതോ അവസേസാനി സത്തഅനുത്തരചിത്താനി. കാമേ ഛവത്ഥും നിസ്സിതാ സത്തധാതുയോ മതാ. രൂപേ തിവത്ഥും നിസ്സിതാ ചതുബ്ബിധാ ധാതുയോ മതാ. ആരുപ്പേ കിഞ്ചിവത്ഥും അനിസ്സിതാ ഏകാ ധാതു മതാതി യോജനാ. തേചത്താലീസാതി പഞ്ചവിഞ്ഞാണ മനോധാതുത്തികേഹി സദ്ധിം സന്തീരണാദികേ തിംസധമ്മേ സന്ധായ വുത്തന്തി.

ഇതി പരമത്ഥദീപനിയാനാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹസ്സ

ചതുത്ഥവണ്ണനായ പകിണ്ണകസങ്ഗഹസ്സ

പരമത്ഥദീപനാ നിട്ഠിതാ.